BAJRONI PËR SHQIPËRINË DHE SHQIPTARËT SIPAS ANDRE MORUASË

December 9th, 2013


93 Bajroni

Shkrimtari  SPIRO GJIKONDI e solli në gjuhën shqipe enkas për Gazetën “DIELLI”/

Shkrimtari francez Andre Morua (Andre Maurois, 1885-1967,) midis veprave të shumta letrare, monografike e memoriale, në vitin 1930 botoi librin “Bajroni”, ku përshkruan e analizon jetën dhe veprimtarinë letrare të poetit të madh anglez Xhorxh Gordon Bajron. Libri u përkthye në anglisht nga Hamish Miles dhe u botua në Amerikë në vitin 1964. Sipas një reviste të kohës së botimit të parë, kjo është monografia më e saktë dhe më e lexueshme për poetin romantik të Anglisë. Në një kapitull të vecantë të librit përshkruhet udhëtimi i parë i Bajronit në vende të ndryshme të Evropës, në të cilin vend të vecantë i ka lënë autori kalimit të poetit nëpër Shqipëri. Më poshtë po japim të përkthyer nga anlishtja pjesë që përmbajnë opinione dhe detaje të autorit për Shqipërinë dhe shqiptarët që mendojmë se janë me interes edhe aktual.

***

Më 26 qershor, 1809, të dy shokët, Bajroni dhe Hobhauz 1) hypën ne anijen “Bijtë e Kapitenit”, që shkonte në Lisbonë. Hobhauz, të cilit i silleshin nëpër tru copëza shënimesh arkeologjike, kishte marë me vete rreth njëqint pena, dy gallone boje shkrimi dhe disa pako me letra të bardha. Ndërsa Bajroni ishte shndëruar në një “magnet natyror” për një trupë të tërë shoqëruesish. Meri plak, do të ishte me ta gjer në Gjibraltar, pasi era e detit i bënte shumë mirë shëndetit të tij. Detyrat e tanishme të shërbëtorit të trupës i ishin besuar Flecerit, gardërobistit të Njustedit, i cili kohët e fundit ishte martuar dhe qahej shumë se po ndahej nga gruaja e tij, Sely. Vargu plotësohej nga Robert Rashton, një pazh i ri i njohur si Bob, djalë fermeri që Bajroni e pëlqente “sepse, ashtu si unë, edhe ai duket si një “kafshë pa shoqëri”, si dhe nga një garderobist gjerman që ja kishte rekomanduar dr. Batler i Harrout.

Hoxhson mori një përshkrim në vargje heroiko-komike për këtë prag-udhëtimi dhe për Hobhauz që villte herë ushqimin e mëngjezit dhe herë përshtypjet e tij për atë udhëtim të parë. “Donte Providenca të futej midis tij dhe njerëzve të tjerë që vuanin, dukë i cuar një herë ndrydhjen e kycit të dorës dhe një herë derdhjen e bojës së shkrimit, që ai të mos shkruante.” “Po e lë Anglinë me keqardhje, ( do shkruante Bajroni, shen.yni S.Gj).- Do të kthehem sërish pa qejf. Unë jam si Adami, i dënuari i parë për tu larguar, por unë s’kam Evë dhe s’kam ngrënë mollë të ndaluar, por dicka që është më e thartë se gaforja.” Edhe Zonjës Bajron ai i shkroi letrën e tij të lamtumirës: “Bota është e gjitha para meje dhe po e lë Anglinë pa keqardhje e pa ndonjë dëshirë për të vizituar sërish c’përmban ajo, vec teje dhe banesës tënde të tanishme.” E kishte lënë atë të kujdesej për arushën, qenin e gjahut dhe vajzat gazmore…

Në përshkrimin e kalimit të bajronit në Shqipëri Morua thotë:

Shqipëria në atë kohë ishte një vend pothuajse i panjohur. Malet e egër i kujtonin Bajronit Skocinë, të cilën ai e kishte njohur që në fëmijëri. Burrat vishnin fustanella që u shkonin deri në gju, jo tamam si keltët, si dhe guna të dhirta. Aliu, Pashai i Janinës, një burrë i njohur për guximin dhe ashpërsinë e tij, ishte njoftuar prej Ministrit Anglez per ardhjen e xhentelmenit te ri prejfamiljeje fisnike dhe e ftoi per vizite ne sarajet e tij. Cdo gje qe e rrethonte e magjepste Bajronin. Shqiptarët e veshur me tunika të qendisura, Tartarët me kapucët e gjatë, shërbëtorët zezake, kuajt, daullet, madje edhe muezini që thërriste nga maja e minaresë së xhamisë: “Nuk ka Zot tjetër vec Allahut.”

I tmershmi Ali Pasha ishte shtat-vogël, në të shtatëdhjetat, njëegjashtëdhjetëpesë i gjatë, me një mjekër të bardhë, por me sjellje dinjitoze plot respekt. Ai, i njohur për papërtueshmërinë e tij për të pjekur në hell armiqtë, apo për të mbytur njeherësh në liqen pesëmbëdhjetë gratë vetëm e vetëm se ato i kishin mërzitur nusen e djalit, e pyeti bajronin sepse e kishte lenë vendlindjen në një moshë kaq të re dhe shtoi se do ta kishte vënë re menjëherë prejardhjen e tij fisnike prej veshëve që i kishte të vegjël, nga flokët gjithë dredha dhe nga bardhësia e duarve.. Këto fjalë i bënë përshtypje të madhe Bajronit dhe, për shumë muaj ato do të ndeshën pothuajse në të gjitha letrat e tij. Ali Pash për një kohë të gjatë mbeti hero i Bajronit. Etja për pushtet, përcmimi ndaj moralit dhe ligjeve të shoqërisë, një shije për  ta mbështjellë misterin, – gjithë personaliteti i Aliut e prekën Bajronin thellësisht. Bandite, korsare, kapedanë kacakësh,- gjithë këto qenie të një klase të jashtëligjëshme, i pëlqenin atij si një kundërvënie ndaj hipokrizisë dhe si vlerësim për guximin. Por simpatia e tij nuk mbeti pa u shpërblyer. Në rrugën e kthimit Ali Pasha i paisi të dy anglezët me një grup shoqëruesish të armatosur.

Të udhëtonin nëpër një vend të egër nën mbrojtjen e ca ushtarëve gjysëm-barbarë ishte një aventurë e vërtetë.. Bajroni zbuloi, ashtu sic mendonte, se ishte ne shpirt nje njeri i veprimit. Nuk kishte frike nga asgje. I pelqenin keta luftetare shqiptare sepse ishin te thjeshte e besnike dhe sepse kishin dicka primitive qe te ben ta humbasesh mendjen pa u shqetesuar. Ishte ne mesin e tyre ne Janine kur ai filloi te shkruante vepren e vet Cajld Burun, te cilen, pasi kishte mbaruar kengen e pare, e titulloi Cajld Harold. Ai e shkroi ate ne strofa Spenseriane, nentevargeshe, sepse, sic mendonte, kjo i jepte mundesi per ndryshueshmeri tonesh. Hobhauz, nga ana e vet, vazhdonte te mbante shenime per dicka tregimtare.

Prej Shqiperise ata donin te shkonin ne Greqi por u penguan gjate udhetimit nga stuhia dhe paaftesia e lundertareve. “Gati humba jeten ne nje anije luftarake turke per shkak te paditurise se kapitenit dhe te ekuipazhit, edhe pse stuhia nuk ishte aq e forte. Fleceri logatej per gruan e tij, greket thirren ne ndihme gjithe shenjtoret, myslimanet thirren Allahun, ndersa kapiteni shpertheu ne lot dhe zbriti nga kuverta per te na thene ti luteshim edhe ne Zotit.” Velat e anijes u shqyen, detaret ishin te paafte per ta drejtuar anijen dhe Fleceri ulurinte vazhdimisht, jo pa duartrokitje, se ata po i priste nje fund i tmerrshem ne nje “varr ujor”.

Bajroni, te cilin e pengonte kemba te jepte ndonje ndihme sado te vogel, hoqi dore nga perpjekjet e tij te kota per te qetesuar Flecerin dhe, duke u mbeshtjelle me gunen shqiptare, u shtri ne kuverte dhe qetesisht e zuri gjumi. Kur u zgjua stuhia kishte pushuar dhe anija kishte dale ne breg ku ata u priten nga Suliotet me nje mirseardhje te ngrohte. Ky klan malesoresh krenare dhe fisnike kishte mundur te mbetej nje popullsi e lie, duke i sherbyer Pashait, por gjithmone si mercenare qe paguheshin perpara se te hynin ne beteje. Ata kishin nje nam te keq, por i mirseardhen bujarisht udhetaret e shpartalluar prej stuhise; u thane rrobat e qullura, u dhane per te ngrene dhe, ne mbremje, organizuan per ta nje shfaqje me valle perreth zjarrit e kenduan nje kenga te cuitshme me nje refren ku lavderoheshin se ishin “hajdute te Parges” Me vone, kur Bajroni i luti te pranonin prej tij si shperblim disa monedha, kapedani i tyre i tha: “Une dua qe ti te me duash, jo te me paguash.” Kjo thenie i pelqeu shume Bajronit. Ai admiroi keta njerez me pasione te fuqishme, te afte edhe per vrasje, edhe per shoqeri.

Perbuzja e tij per fete e zemeronte shume. Ne nje hapesire kohore prej disa javesh, gjate udhetimit te tij, ai kishte pare Katolike dhe Protestante, Myslimane dhe Ortodokse dhe kishte verejtur gjithmone tek ata te njejten “kafshe njerezore”. Ndersa per shqiptaret do te shkruante: ” I dua shume shqiptaret. Ata nuk jane te gjithe turq, disa fise jane kristiane, por feja nuk ndikon shume ne sjelljet e tyre.” Nje teme e preferuar ne letrat e tij ishte kontrasti midis te shkretit Uiliam Flecer te Njustedit qe ankohej vazhdimisht nen nje ombrelle per shiun ne malet shqiptare dhe shoqeruesit e tij te rinj, te cilet ishin mosperfilles dhe te shkelqyar.. ” Fleceri, si gjithe anglezet, eshte shume i pakenaqur edhe pse disi i ngushelluar nga nje dhurate prej tetedhjete pjastrash qe ja dha Veziri… Nuk vuan nga asgje, vec prej te ftohtit, te nxehtit dhe paraziteve, porse nuk eshte trim dhe ka frike hajdutet e stuhine..

Si kundershtuan rrugen detare, ata vendosen te arrinin ne Greqi me rruge tokesore. Ishte nje udhetim i mrekullueshem mes malesh. gjate mbremjes Suliotet kendonin strofa kengesh, qe Bajroni i perkthente me ndihmen e perkthyesit. Me ne fund arriten ne disa pllaja e ndaluan ne nje qytet te vogel qe quhej Mesollongj, buze nje kenete te gjere. Kishin arritur ne Greqi.

Morua, ne monografine e tij per Bajronin  do ti kthehet serish temes se shqiperise e te shqiptareve. Gjate qendrimit te dyte te Bajronit ne Greqi, pasi u kthye prej Konstandinopolit, ai thote se:

… Bajroni beri disa vizita ne More, duke shkuar deri ne Tripolica, dhe gjithmone bente nje ndalese ne Patra, ku nje konsull angles, Z.Strane, sherbente si bankieri i tij. I pelqente ky port ku anijet me trupin e tyre te holle, qe i kujtonin floten e Agamemnonit, shpaloseshin nen qytetin e bardhe e te rrepirte. Por Patra ishte nje vend jo shume i shendetshem; kur frynte era e Mesollongjit dhe ne stinen e miskonjave, malarja mbreteronte. Bajroni gati vdiq prej saj. Shkroi edhe nje epitaf te vogel per vete.

Fleceri kishte humbur mendjen, por, fatmiresisht, shqiptaret qe e shoqeronin e qe kujdeseshin per te , i thane doktorit se do ta vrisnin neqoftese zoteria i tyre do te vdiste. Ishte fuqia e Jovit, Rinia e tij apo ky kercenim i shqiptareve qe e ngriten ate serish ne kembe? “E pashe vdekjen si nje shpetim prej dhimbjeve, pa aspak deshire per nje jete tjeter, por me besim se Zoti qe ndeshkon per se gjalli do ta kishte braktisur ate azil te fundit i lodhur e i keputur.” Dhe shtoi ne greqisht “Vdes i ri ai qe perendia e do.”

Perkthimi dhe shenimet nga Spiro Gjikondi

1. Hobhauz: shok shkolle ejetei bajronit e me vone zyrtar i i larte anglez.

Tags: , , ,

Leave a Reply