Artan Nati/

Le ta themi troç, sepse shqiptarët janë lodhur nga analizat e gjata të ekspertëve të paguar dhe nga panelistët që flasin për katër orë pa thënë asgjë: protesta nuk shpërtheu për Zvernecin. Zverneci ishte vetëm shkrepësja. Bombola e gazit ishte mbushur prej vitesh nga qeveria, opozita, oligarkët, klientët, ortakët, kushërinjtë politikë dhe gjithë kasta që ka marrë peng vendin. Por si gjithmonë, pushteti po përpiqet ta shesë ngjarjen si një problem lokal. Njësoj sikur Titaniku të ishte duke u fundosur dhe kapiteni të dilte në televizor për të sqaruar se problemi ishte vetëm një gërvishtje në anën e djathtë të anijes. Shqiptarët nuk dolën në protestë për një parcelë tokë. Dolën sepse ndihen si qiraxhinj në vendin e tyre. Dolën sepse prona nuk është e sigurt. Sepse drejtësia është llotari. Sepse shteti është kthyer në sportel ndërmjetësimi. Sepse gjithçka funksionon me mik, me telefon, me parti, me favor dhe me “e njoh unë dikë”.

Më komikja ishte kur Taulant Balla, me atë vetëbesimin e një pashai që sapo ka zbritur nga kali, i tha protestuesit se do t’ia zgjidhte ai problemin e hipotekës. Ja ku e keni përmbledhur në një fjali gjithë tragjedinë shqiptare. Qytetari kërkon shtet. Politikani i ofron mik. Qytetari kërkon ligj. Politikani i ofron telefonatë. Qytetari kërkon institucion. Politikani i ofron Taulantin. Sikur të ishte shekulli XVIII dhe fshatari t’i lutej beut për një copë tokë. “Ma sill dosjen mua.” Po pse ta sjellim ty? Kush je ti? Drejtoria e Hipotekës Gjykata? Prokuroria? Apo je aplikacioni kombëtar për zgjidhjen e halleve? Në fakt, pikërisht kundër kësaj protestohet. Nuk duam Taulantin që zgjidh problemet. Duam institucione që nuk kanë nevojë për Taulantin. Sepse kur një problem zgjidhet nga i forti dhe jo nga ligji, atëherë nuk kemi shtet. Kemi feudalizëm me internet dhe konferenca shtypi. Pastaj vjen pjesa më qesharake e shfaqjes. Kur nuk mund të shpjegosh pse njerëzit janë të zemëruar, fillon të kërkosh armiq të jashtëm.

Dhe këtu Taulanti dhe Ardit Bido duket sikur po konkurrojnë për çmimin “Komplotisti i Vitit”. Njëri sheh serbë. Tjetri sheh grekë. Pak më shumë fantazi dhe do të shohin edhe iranianë. Sipas tyre, shqiptari nuk revoltohet vetë. Jo. Ai është aq i lumtur sa nuk del kurrë në protestë. Duhet medoemos një autobus nga Beogradi që ta bindë të zemërohet. Ose një furgon nga Athina që t’i kujtojë faturat, taksat, pronat, korrupsionin dhe pagat. Imagjinoni dialogun: Pse proteston? Nuk protestoj. Po prisja autobusin serb. Po ti? Mua më ka sjellë një komplot grek. Po hallet? Jo, jo. Hallet nuk kanë lidhje fare.

Në këtë pikë, pushteti nuk po ofendon protestuesit. Po ofendon inteligjencën kombëtare. Po na thotë se nuk jemi të aftë të zemërohemi vetë. Se nuk kemi arsye të mjaftueshme. Se pas tridhjetë e pesë vitesh korrupsion, vjedhjesh, klientelizmi dhe mashtrimesh elektorale, shqiptari ende qenka i lumtur, por po manipulohet nga autobusi i radhës. E vërteta është më e thjeshtë. Nuk ka ardhur asnjë autobus nga Serbia. Nuk ka ardhur asnjë autobus nga Greqia. Ka ardhur vetëm fatura e tranzicionit. Dhe ajo ka mbërritur në derën e pushtetit. Për vite me radhë na thanë se opozita ishte problemi. Pastaj na thanë se qeveria ishte problemi. Sot një pjesë e mirë e qytetarëve po thonë diçka shumë më të rrezikshme: “Të dyja janë problemi.” Kjo është arsyeja pse protestuesit nuk duan flamuj partie. Nuk duan liderë partie. Nuk duan deputetë që hipin në podium për të rrëmbyer mikrofonin. Sepse për ta pozita dhe opozita janë si dy ortakë të një restoranti që zihen para klientëve për kamerat, por në fund të natës numërojnë fitimet bashkë. Dhe pikërisht këtu fshihet paniku i vërtetë i klasës politike. Jo te Zverneci. Jo te protestuesit. Jo te serbët imagjinarë. Jo te grekët fantazmë.

Paniku fillon kur qytetarët pushojnë së besuari se shpëtimi do të vijë nga njëra palë kundër tjetrës. Sepse në atë moment fillon të shembet miti më i madh i tranzicionit shqiptar: se ne kemi pasur pluralizëm. Shumë shqiptarë kanë filluar të dyshojnë se për vite me radhë kanë parë të njëjtin monizëm me dy logo të ndryshme. Dhe ky është një mendim që asnjë autobus nuk e sjell. Atë e prodhon vetë realiteti. Dhe nga thellesia e protestës, e zemërimit, poshtërimit del një zë i vetëm:

Rama, largohu! Je bërë gjenerali i ushtrisë së fasadave

Ka ardhur një moment kur edhe propaganda lodhet duke dëgjuar veten. Ka ardhur një moment kur edhe bojës së fasadave i mbaron shkëlqimi dhe nën ngjyrat e ndezura fillojnë të duken plasaritjet e murit. Pikërisht në këtë moment ndodhet sot Edi Rama.

Kryeministri nuk ngjan më me liderin energjik që premtonte Rilindje. Ngjan më shumë me personazhin e një romani absurd që endet mes rrënojave të ushtrisë së vet duke numëruar të rënët politikë.

Është bërë një lloj “Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur”, vetëm se këtë herë nuk kërkon eshtrat e ushtarëve të humbur në luftë. Kërkon ish-ministra, ish-kryetarë bashkish, ish-drejtorë dhe ish-bashkëpunëtorë që dikur i paraqiste si yje të administratës, ndërsa sot i gjen në dosje hetimore, në gjykata apo pas dyerve të burgut. Çdo pak muaj bie një tjetër. Një ministër. Një kryetar bashkie. Një drejtor. Një oligark. Një mik i afërt. Një ushtar besnik. Dhe gjenerali del para kamerave me të njëjtën shprehje habie, sikur sapo ka mësuar se uji është i lagësht. Por ndoshta titulli më i saktë nuk është “Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur”. Ndoshta është “Gjenerali i Ushtrisë së Korruptuar”. Sepse kur pothuajse çdo skandal të çon tek njerëzit e tu, kur çdo aferë mban vulën e qeverisë tënde dhe kur çdo hetim prek oborrin tënd politik, problemi nuk është më tek ushtarët. Problemi është tek gjenerali. Në fund të fundit, ushtria nuk e zgjedh vetë komandantin. Komandanti zgjedh ushtrinë. Por Rama është edhe diçka tjetër. Ai është bërë “Gjenerali i Fasadave”. Një njeri që për më shumë se një dekadë ka investuar më shumë energji tek pamja sesa tek përmbajtja. U lyen godinat. U ndriçuan sheshet. U prodhuan slogane. U krijuan animacione. U lëshuan dronë. U ndërtuan spektakle mediatike. Dhe ndërsa fasadat shkëlqenin, spitalet vazhdonin të ankoheshin, shkollat boshatiseshin, fshatrat plakeshin dhe të rinjtë blinin bileta vetëm vajtjeje. Ishte si të lyeje kabinën e Titanikut ndërsa anija vazhdonte të fundosej.

Por mbi të gjitha, Rama është bërë “Gjenerali i Ushtrisë së Servilëve”. Pas kaq vitesh në pushtet, rreth tij nuk kanë mbetur njerëz që thonë të vërtetën. Kanë mbetur vetëm njerëz që thonë atë që ai dëshiron të dëgjojë. Në oborrin e pushtetit nuk ekziston fjala “jo”. Aty çdo ide është gjeniale. Çdo fjalim është historik. Çdo dështim është sukses. Çdo skandal është komplot. Çdo kritik është armik. Dhe çdo humbje është fitore e keqkuptuar. Është laboratori perfekt i vetëmashtrimit politik. Problemi është se jashtë oborrit jeton një popull. Një popull që dëgjon prej vitesh të njëjtat premtime. Një popull që sheh të njëjtat fytyra. Një popull që sheh të njëjtat justifikime. Një popull që po humbet besimin jo vetëm tek qeveria, por tek e gjithë klasa politike. Sepse e vërteta më e hidhur është kjo: shumë shqiptarë nuk besojnë më as tek Rama dhe as tek opozita. Njëra palë ka konsumuar pushtetin. Tjetra ka konsumuar durimin. Njëra premton mrekulli që nuk vijnë. Tjetra premton shpëtim që nuk bind. Dhe qytetari i zakonshëm rri mes tyre si spektator i një seriali të gjatë që ka humbur kuptimin prej kohësh. Prandaj zemërimi nuk është më vetëm politik. Është moral. Është estetik. Është psikologjik. Njerëzit nuk janë vetëm të pakënaqur. Janë të lodhur. Të lodhur nga propaganda. Të lodhur nga mashtrimet.Të lodhur nga arrogantët që u japin leksione. Të lodhur nga politikanët që pasurohen ndërsa flasin për sakrifica. Të lodhur nga premtimet që riciklohen si shishet plastike.

Dhe ndoshta fjalia që dëgjohet më shpesh nëpër kafene, autobusa dhe tavolina familjare nuk është më: “Me kë do votosh?” Por: “A ka mbetur ndonjë për të votuar?” Kjo është tragjedia e vërtetë e tranzicionit shqiptar. Jo vetëm që politikanët kanë humbur besimin e qytetarëve. Kanë arritur të diskreditojnë vetë idenë e besimit. Prandaj, Rama, largohu. Jo sepse e kërkon opozita. Jo sepse e kërkon ndonjë ambasadë. Jo sepse e kërkon moda politike. Por sepse pas kaq vitesh në pushtet ke arritur në pikën ku edhe ata që dikur të besuan, sot të shohin me indiferencë, lodhje ose neveri. Dhe për një politikan nuk ka fund më të keq sesa ky: jo kur njerëzit të urrejnë, por kur nuk të besojnë më asnjë fjalë. Sepse në atë moment nuk je më lider. Je vetëm gjenerali i një ushtrie që vazhdon të marshojë në vend, ndërsa populli ka kohë që është larguar nga parada.

Dr. Eduart Caka/

Ngjarja e Zvërnecit dhe protestat që po e pasojnë atë këto ditë në Tiranë, por edhe në metropole të ndryshme të Europës sipas lajmërimeve që qarkullojnë në mediet sociale, kanë ngërthyer jo vetëm opinionin publik shqiptar, por i kanë “pushtuar” që në fillim mediat ndërkombëtare. Jo vetëm kaq, por grupe ambientalistësh, akademikësh e grupesh të shoqërisë civile të kontinentit po solidarizohen me deklarata në mbështetje të rinisë që ka mbushur prej katër ditësh bulevardin kryesor të Tiranës.

Ndërsa përjetojmë të gjithë si shoqëri zhvillimin e ngjarjeve, “sëmundja profesionale” më shtyn të mendoj se ku mund të pozicionohen këto “ditë kritike” në historinë e vendit. Më saktësisht, të këtyre 36 viteve që në mënyrë të rëndomtë i cilësojmë si “periudhë tranzicioni”. Gjatë dekadës së fundit janë disa protesta kryesore, me kauza tërësisht qytetare, që i kanë mbushur rrugët e kryeqytetit. Do të veçoja atë kundër sjelljes së armëve kimike në vitin 2013 dhe atë të studentëve në 2018. Kjo e Zvërnecit është e treta e këtij lloji, si nga kauza që mbron, ashtu edhe nga profili i pjesëmarrësve dhe masivizimi që e karakterizon. Megjithatë, kjo e fundit paraqet disa veçori që nuk i kemi parë tek protestat e mëparshme, të cilat na shtyjnë të mendojmë se, nëse kjo protestë zgjat, rezultatet që do të prodhojë, do të jenë krejtësisht thelbësore për të sotmen dhe të nesërmen e Shqipërisë.

Thuajse 90% e protestuesve janë të rinj. Pjesa tjetër janë familjarë që dalin bashkë me fëmijë, intelektualë, artistë, anëtarë të shoqërisë civile, sigurisht edhe pjesëtarë të organizatave të ndryshme politike. Pavarësisht gjithë këtyre “nuancave” të gjithë ata që janë në shesh kanë diçka të përbashkët, janë të qartë për atë që kërkojnë. Nëse shkaku i protestës është rasti makabër i Zvërnecit, ligjërimi drejtpërsëdrejti lidhet me plagët që i kanë ardhur shoqërisë shqiptare gjatë këtyre tre dekadave e gjysmë: shpopullimit, korrupsionit, varfërisë, mungesës së transparencës, për problemet në sistemin e drejtësisë e shëndetësisë, për dhunimin e të drejtave të qytetarëve, arrogancës së kastave qeveritare ndaj njerëzve të këtij vendi. Pra, ajo për të cilën protestohet, nuk është një çështje e vetme, por i gjithë sistemi i kalbur politik që e ka kapluar Shqipërinë post-komuniste.

Pra, duket se kjo nuk është thjesht një protestë për rastin e Zvërnecit, por për diçka shumë më të madhe e komplekse, e cila u artikulua qartësisht sot: “Shqipëria e Re”.

Ajo çka është më thelbësore, ka të bëjë me një pozicionim të qartë të palëve, pra të atyre që protestojnë, dhe pjesës tjetër që janë objekt i reagimit qytetar. Që ditën e parë protestuesit e kanë bërë të qartë distancimin e tyre prej sistemit aktual politik, si qeverisë ashtu edhe opozitës, duke i fajësuar qartësisht të dyja palët si bashkëpunëtorë në shpopullimin e vendit, keqqeverisjen dhe varfërimin.

Jo vetëm kaq, por njëri prej sloganeve kryesore të protestës, është bojkotimi i mediave të lidhura me politikën, si instrument i kësaj të fundit për të përçarë protestuesit dhe e kanalizuar protestën jo si një lëvizje qytetare, por si organizim i qarqeve të caktuara, të brendshme dhe të jashtme. E këtu nuk mungojnë as debatet nëpër studiot kryesore televizive, ku analistë e opinionbërës flasin për shtete të huaja që qëndrojnë pas organizimit të protestës.

Ajo që të “çudit” më së shumti në të gjithë këtë panoramë, është pozicionimi thuajse i njëjtë i qeverisë dhe opozitës ndaj protestuesve. Më shumë se deklaratat e liderve politikë, janë postimet në rrjetet sociale të eksponentëve por edhe qasja që media e analistë të të dyja kaheve kryesore politike të vendit tregojnë si ndaj pasqyrimit të protestës, ashtu edhe ndaj kërkesave të saj, të cilat tanimë duket se janë qartësuar, duke kërkuar specifikisht largimin e asaj kaste politike që e ka qeverisur vendin për plot 36 vjet duke qenë shkaktarë të prapambetjes së vendit.

I gjithë debati bëhet mbi zhvillimin.

Nëse politika e sheh çështjen në prizmin e zhvillimit ekonomik që do të sjellin investimet e tilla, argumenti i protestës është se me pretekstin e investimit gjatë këtyre dekadave ka gjeneruar vetëm korrupsion, arrogancë e mungesë transparence duke mos gjeneruar të ardhura të drejtpërdrejta në mirëqenien e qytetarëve, por në thellimin e pabarazisë dhe shtimin e varfërisë.

Së fundmi, ndoshta elementi kryesor që i mungon gjithë kësaj panorame, është ajo që do ta quaja “mendja e shëndoshë”, pra e intelektualëve që do të bëjnë thirrje për maturi e vetpërmbajtje në një kakofoni zërash që vetëm i hedhin benzinë zjarrit. E kam fjalën për nevojën e një thirrjeje që kërkon evolucion, jo revolucion. Pasi nga “revolucioni” i fundit kanë kaluar vetëm 20 vjet dhe dëmet ende janë të pariparueshme. Dhe, Shqipëria është e të gjithëve…

Në këndvështrimin tim, protesta përballet me dy sfida kryesore, atë të unitetit dhe të vazhdimësisë. Fragmentarizimi i saj do të ndikonte në përçarjen e saj dhe shuarjen me kalimin e kohës. Por, nëse protestuesit do të vijojnë t’u qëndrojnë kërkesave të tyre duke treguar vijimësi, atëherë, ndoshta Zvërneci mund të sjellë me vete fundin e tranzicionit shqiptar, duke çelur rrugën, jo vetëm të riformësimit të sistemit politik, por edhe të rivendosë në vend parimin se “politika nuk është Zot i popullit, por shërbëtore e tij…”

Nga Arian Galdini/

Vijnë çaste të tilla, kur një vend nuk duhet të pyesë vetëm kush ka të drejtë në një konflikt. Duhet të pyesë kush po përpiqet ta marrë konfliktin në pronësi. Në Zvërnec nuk po luftohet më vetëm për tokën. Po luftohet për pronësi. Kush e ka territorin? Kush e ka protestën? Kush po përgatitet të marrë pronësinë politike mbi Shqipërinë e nesërme? Këto janë tri pyetjet që askush nuk ka të drejtë t’i shmangë. Sepse një vend nuk rrezikohet vetëm kur i merret toka. Rrezikohet edhe kur zemërimi për tokën merret në pronësi. Rrezikohet kur plaga reale kthehet në skenë, kur sheshi kthehet në pronë të dikujt, kur mikrofoni bëhet gardh tjetër, kur qytetari që del për të drejtën e vetë kthehet në lëndë të parë për pushtetin e radhës.

Kjo duhet thënë qartë që në fillim. Plaga e Zvërnecit është reale. Mungesa e dosjes është reale. Pyetjet mbi pronën janë reale. Shqetësimi për mjedisin është real. Dhuna private ndaj qytetarit, është plagë në autoritetin e Republikës. E drejta për të protestuar është e shenjtë. Por asnjë plagë reale nuk e bën të pafajshme çdo dorë që ngjitet mbi të. Asnjë kauzë e drejtë nuk i jep askujt të drejtë ta marrë sheshin në pronësi. Asnjë protestë nuk bëhet e paprekshme vetëm pse flet në emër të qytetarit. Edhe protesta mund të merret peng. Edhe zemërimi mund të privatizohet. Edhe mikrofoni mund të bëhet gardh tjetër. Këtu fillon ndarja. Nuk jam kundër qytetarit që del në shesh. Jam kundër atyre që duan ta marrin në pronësi sheshin, siç të tjerë duan ta marrin në pronësi tokën.

Nuk pranoj që protesta të privatizohet. Nuk pranoj që investimi të përdoret për privatizimin politik të Shqipërisë. Nuk pranoj që zhvillimi të kërkojë qytetar të heshtur, dosje të vonuar dhe shtet noter të projektit. Nuk pranoj që emri i Perëndimit, i Amerikës, i kapitalit të huaj apo i partnerëve strategjikë të përdoret për të heshtur dosjen shqiptare. Në Zvërnec, një palë flet për pronën. Një palë flet për protestën.

Një palë tjetër po sheh të nesërmen politike.

Dhe qytetari rrezikon të mbetet sërish ai që përdoret nga të gjithë, por pyetet nga askush.

Prandaj pyetja e parë është toka.

Kush e ka? Si u bë private? Nga kush kaloi?

Me cilat vendime, leje, hartë, vlerësim mjedisor, përfitues fundorë dhe me çfarë raporti midis pronës private, plazhit, kanaleve, dunave, lagunës, rrugëve dhe aksesit publik?

“Private” nuk është përgjigje.

Është pyetja e parë, si u bë private?

Në një Republikë serioze, prona private është themel lirie.

Pikërisht për këtë arsye, historia e saj duhet të jetë e pastër.

Nëse prona është e drejtë, dosja e mbron. Nëse dosja e dëmton, problemi nuk është qytetari që pyet.

Prona private nuk është errësirë private.

Investimi strategjik nuk është leje për mjegull strategjike.

Emri ndërkombëtar nuk është zëvendësim i dokumentit shqiptar.

Kjo është dosja e parë, dosja e tokës.

Ajo nuk është e njëjtë me dosjen e protestës.

Dosja e pushtetit është detyrim shtetëror.

Dosja e projektit është detyrim publik.

Dosja e forcës është detyrim ligjor.

Dosja e protestës bëhet detyrim politik në çastin kur protesta kërkon të flasë jo vetëm për qytetarin, por në emër të qytetarit.

Qytetari që proteston nuk është i barabartë me qeverinë që administron territorin, lejet, ligjin, policinë, zonën e mbrojtur dhe marrëdhënien me investitorin.

Qeveria ka detyrim shtetëror të hapë dokumentin.

Investitori që hyn në territor strategjik ka detyrim publik të pranojë transparencën.

YPolicia dhe siguria private kanë detyrim ligjor të japin llogari për forcën.

Protesta është e drejtë qytetare.

Por kur protesta prodhon përfaqësues, kërkesa politike, negociatorë, thirrje për qeveri, mandat të ri, fytyra që dalin si pronarë të sheshit dhe pretendim për të folur në emër të qytetarit, atëherë ajo hyn në zonën e përgjegjësisë publike.

Atëherë lind dosja e protestës.

Dosja e protestës nuk kërkon të kriminalizojë qytetarin që del në shesh.

Kërkon të dijë kush e thërret, kush e financon, kush e amplifikon, kush ia shkruan kërkesat, kush e zgjedh përfaqësimin dhe kush përfiton nga rritja apo dështimi i saj.

Këto nuk janë pyetje kundër protestës.

Janë pyetje për ta mbrojtur protestën nga pronarët e saj të fshehtë.

Protesta që kërkon dosjen e pushtetit nuk duhet të trembet nga dosja e vetë.

E drejta e protestës është e shenjtë.

Pronësia e fshehtë mbi protestën është e rrezikshme.

Kur një protestë kërkon vetëm dosjen, ajo është kauzë qytetare.

Kur një protestë fillon të flasë për gjithçka, të shpallë përfaqësues, të kërkojë qeveri, të prodhojë fytyra të reja, të hapë rrugë për aktorë të vjetër me rroba të reja, të bëjë nga plaga një shkallë politike, atëherë ajo nuk është më vetëm zë.

Është objekt pushteti.

Dhe pushteti, në Republikë, nuk merret me zhurmë.

Kërkon mandat.

Sheshi mund të ngrejë zërin e qytetarit, nuk mund të shpikë mandat në emër të qytetarit.

Kjo është vija e hollë ku shumë kauza të drejta humbin pastërtinë e tyre.

Fillojnë si plagë.

Vazhdojnë si mikrofon.

Mbarojnë si pronë politike e atij që ishte më i shpejtë të ngjitej mbi dhimbjen.

Në një shoqëri ku frika ka qenë për vite metodë qeverisjeje, guximi i papritur masiv nuk duhet përbuzur, por as nuk duhet pranuar pa pyetje.

Kur kostoja e frikës bie menjëherë e befasishr, një Republikë serioze pyet jo vetëm çfarë e zgjoi qytetarin, por edhe kush ia bëri të mundur këtë zgjim, kush e drejton dhe kush kërkon ta trashëgojë.

Ndoshta plagën e ka zgjuar ndërgjegjja.

Ndoshta.

Por ndoshta dikush e kuptoi se kjo plagë mund të kthehej në skenë, në mandat, në subjekt, në parti, në pazar të ri.

Një Republikë serioze i pyet të dyja.

Një vend mund të vidhet dy herë, herën e parë kur i merret toka, herën e dytë kur i merret protesta kundër marrjes së tokës.

Kur toka merret me kompani, leje, vendime, kontrata, gardhe dhe fjalime për zhvillim, qytetari humb vendin.

Kur protesta merret me mikrofonë, përfaqësues të pazgjedhur, kamera, trende, parti, media, figura publike dhe pronarë të rinj të zemërimit, qytetari humb zërin.

Një herë i merret toka.

Një herë i merret zëri.

Pastaj dikush kërkon t’i marrë edhe të nesërmen.

Kjo është pronësia e tretë.

Pronësia mbi Shqipërinë që do të dalë nga ky konflikt.

Kush po përgatitet të lindë prej këtij zemërimi si fytyrë, strukturë, mandat apo pronar i ri i së nesërmes politike?

Nuk e kundërshtoj lindjen e së resë.

Një vend ka nevojë për të re.

Ka nevojë për guxim.

Ka nevojë për qytetarë që nuk presin më leje nga të vjetrit.

Ka nevojë për zëra që nuk kanë frikë.

Por e reja nuk lind e pastër vetëm pse del në shesh.

Duhet të tregojë burimin, financimin, lidhjet, interesat, mandatet, rrugën, kufirin moral dhe raportin e saj me të vërtetën.

Sepse në Shqipëri shumë gjëra kanë lindur duke thënë “ne jemi kundër të vjetrës”, pastaj janë bërë forma të reja të së njëjtës errësirë.

Kjo është arsyeja pse nuk më mjafton të shoh turmën.

Dua të di kush e mban.

Nuk më mjafton të dëgjoj megafonin.

Dua të di kush e financon zërin.

Nuk më mjafton të shoh fytyrën e re.

Dua të di kush e ka vendosur në dritë.

Nuk më tremb sheshi.

Më tremb pronari i padukshëm i sheshit.

Kjo nuk e pastron Ramën.

Përkundrazi.

Rama është burimi kryesor i kësaj mjegulle, sepse ka ndërtuar për vite një shtet ku projekti hyn më shpejt se qytetari, ku dosja vjen pas vizionit, ku territori trajtohet si skenë, ku investitori bëhet fotografi ndërkombëtare, ku fjala “strategjik” përdoret si emër i bukur për përparësi të errët, ku karrigia e tij shfaqet si garanci e projekteve që duhej t’i mbronte ligji.

Rama nuk e shpiku vetëm projektin si vizion, shpiku edhe mënyrën si projekti kërkon besim përpara dosjes.

Rama nuk administron vetëm projektin, administron errësirën që e bën projektin të kërkojë besim para prove.

Kur një kryeministër e lidh fatin e një projekti privat me karrigen e vet, ai pranon pa dashur se projekti nuk mbahet vetëm nga institucionet.

Mbahet nga ai.

Kjo është sëmundje Republike.

Rama nuk po kërcënon se do ikë.

Rama po tregon çmimin e qëndrimit të tij.

Ai nuk sheh vetëm tokë. Sheh kartë hyrjeje.

Nuk sheh vetëm projekt.

Sheh fotografi ndërkombëtare.

Nuk sheh vetëm investitor.

Sheh mburojë politike.

Nuk sheh vetëm krizë.

Sheh mundësi për pazar.

Nuk sheh vetëm protestë.

Sheh mjet për të thënë se pa të gjithçka kthehet në kaos.

Kjo është metoda e tij.

Edhe politika e vjetër nuk mund të hyjë në këtë shesh si dëshmitare e pafajshme.

Ajo nuk e shpiku sot plagën e pronës, bregdetin e klientelizuar, shtetin që i shërben të fortit dhe qytetarin që vjen gjithmonë i fundit.

Një pjesë e saj mund të përfitojë nga zjarri kundër Ramës pa dashur të hapë deri në rrënjë historinë që e bëri këtë zjarr të mundur.

Prandaj zemërimi kundër Ramës nuk duhet të trashëgohet automatikisht nga ata që kanë qenë bashkëautorë të Shqipërisë së vjetër.

Por papastërtia e protestës nuk e pastron projektin.

Dhe papastërtia e projektit nuk e shenjtëron protestën.

Kjo është formula që duhet të mbajë Republika.

Rama nuk mund të thotë, protesta është e kapur, prandaj dosja ime nuk hapet.

Protesta nuk mund të thotë, projekti është i dyshimtë, prandaj askush nuk pyet kush e zotëron zërin tonë.

Investitori nuk mund të thotë, prona është private, prandaj interesi publik hesht.

Opozita nuk mund të thotë, zemërimi është kundër Ramës, prandaj më takon mua.

Media nuk mund të thotë, po e pasqyroj protestën, prandaj nuk ka rëndësi interesi im.

As qeveria, as investitori, as protesta, as opozita, as media dhe as fytyrat e reja nuk mund të kërkojnë besim pa dosje.

Republika nuk është pronë.

Nuk është pronë e qeverisë.

Nuk është pronë e investitorit.

Nuk është pronë e opozitës.

Nuk është pronë e protestës.

Nuk është pronë e ekranit.

Nuk është pronë e atyre që duan të lindin politikisht mbi plagën e saj.

Republika është e qytetarëve vetëm kur askush nuk e merr dot në pronësi pa dhënë llogari.

Prandaj sot duhen tri dosje.

Dosja e tokës.

Dosja e protestës.

Dosja e së nesërmes politike.

Dosja e tokës duhet të tregojë pronën, lejet, përfituesit fundorë, vlerësimin mjedisor, financimin, kontratat, statusin e zonës, kufijtë mes publikes dhe privates, dhe çdo vendim që e bëri projektin të mundur.

Dosja e protestës duhet të tregojë kush e thërret, kush e mban, kush e financon, kush e amplifikon, kush e përfaqëson, kush i shkruan kërkesat, kush flet në emër të kujt dhe kush përfiton nga rruga që merr zemërimi.

Dosja e së nesërmes politike duhet të tregojë kush po përgatitet të dalë nga kjo plagë si fytyrë, parti, strukturë, negociator, zë i ri, pronar i ri i zemërimit, apo vazhdim i vjetër me emër tjetër.

Këto tri dosje nuk janë kundër qytetarit.

Janë mbrojtja e tij.

Qytetari nuk duhet të kalojë nga gardhi i projektit te megafoni i pronarëve të rinj të sheshit.

Nuk duhet të kalojë nga projekti i errët te opozita e errët.

Nuk duhet të largohet nga një pronar i padukshëm i tokës për t’u dorëzuar te një pronar i padukshëm i zemërimit.

Nëse protesta kërkon dritë, të qëndrojë në dritë.

Nëse qeveria kërkon besim, të hapë dokumentin.

Nëse investitori kërkon siguri, të pranojë transparencën.

Nëse opozita kërkon mandat, të tregojë burimin.

Nëse media kërkon të jetë ndërgjegje, të tregojë interesin.

Nëse fytyrat e reja kërkojnë t’i përfaqësojnë qytetarët, të tregojnë kush i ngriti, kush i mban dhe kujt do t’i japin llogari.

Kushdo që nuk duron dritën, nuk ka të drejtë të flasë në emër të Shqipërisë.

Toka, protesta dhe pushteti duhet të kalojnë të njëjtin provim, dritën.

Jo dritë vetëm mbi qeverinë dhe errësirë mbi protestën.

Jo dritë vetëm mbi protestën dhe errësirë mbi projektin.

Jo dritë vetëm mbi investitorin dhe errësirë mbi partitë.

Jo dritë vetëm mbi Ramën dhe errësirë mbi ata që duan të trashëgojnë zemërimin kundër tij.

E njëjta dritë për të gjithë.

Ky është standardi republikan.

Është standardi që mbron pronën nga turma dhe shtetin nga i forti, që e di se vendi nuk është material për eksperimentin e radhës dhe se Perëndimi nuk është emër i madh në një kontratë, por dokument, garë, transparencë, kontroll dhe përgjegjësi, edhe sepse nuk pranon që toka, sheshi, bregu, mali, protesta dhe e nesërmja e Shqipërisë të bëhen pronë e padukshme e askujt.

Nuk dua një Shqipëri që kalon nga pronarët e fshehtë të tokës te pronarët e fshehtë të protestës.

Nuk dua që gardhi të zëvendësohet nga megafoni, projekti i errët nga opozita e errët, pushteti i vjetër nga pronari i ri i zemërimit.

Dua Republikë.

Dhe Republika fillon aty ku toka, protesta dhe pushteti durojnë të njëjtën dritë, pa pronarë të fshehtë mbi asnjërën prej tyre.

Nga Prof. Dr. Prof. Dr. Muhamet Racaj

Ish Gjeneral Major

Ekspert i Sigurisë Kombëtare dhe Marrëdhënieve Ndërkombëtare/

Incidenti i fundit në Rumani, ku një dron i lidhur me operacionet ushtarake ruse goditi një ndërtesë banimi në territorin e një shteti anëtar të NATO-s, paraqet një nga momentet më serioze të sigurisë euroatlantike që nga fillimi i luftës në Ukrainë. Reagimi i menjëhershëm i NATO-s, mbledhja emergjente e aleancës dhe deklaratat e forta të Shteteve të Bashkuara se do të mbrojnë “çdo centimetër të territorit të NATO-s”, dëshmojnë se situata po hyn në një fazë të re dhe më të rrezikshme të përballjes ndërmjet Perëndimit dhe Rusisë. Pyetja që shtrohet sot në qarqet politike, diplomatike dhe ushtarake është nëse Evropa dhe bota po afrohen drejt një përshkallëzimi që mund të shndërrohet në konflikt të drejtpërdrejtë ndërmjet NATO-s dhe Federatës Ruse.

Nga Lufta në Ukrainë drejt Përplasjes së Mundshme NATO-Rusi

Që nga fillimi i agresionit rus kundër Ukrainës në vitin 2022, Kremlini ka përdorur një kombinim të fuqisë ushtarake konvencionale, sulmeve hibride, operacioneve kibernetike, dezinformimit dhe kërcënimeve bërthamore për të ushtruar presion mbi Perëndimin. Megjithatë, goditja e një objekti civil në territorin rumun paraqet një zhvillim të ri. Edhe nëse Moska do të pretendojë se bëhet fjalë për një incident aksidental, nga aspekti strategjik dhe juridik ndërkombëtar, fakti mbetet se territori i një shteti anëtar të NATO-s është cenuar. Në këtë kontekst, reagimi i aleancës nuk mund të jetë i kufizuar vetëm në deklarata politike. NATO është e detyruar të demonstrojë kredibilitetin e saj si organizata më e fuqishme mbrojtëse në botë.

Neni 5: Garancia Kryesore e Sigurisë Euroatlantike

Në debatin publik është rikthyer fuqishëm çështja e Nenit 5 të Traktatit të Uashingtonit. Ky nen përcakton se një sulm kundër një shteti anëtar konsiderohet sulm kundër të gjithë aleancës. Megjithatë, aktivizimi i Nenit 5 nuk nënkupton automatikisht shpallje lufte. Aleatët mund të vendosin masa të ndryshme politike, diplomatike, ekonomike ose ushtarake sipas vlerësimit të situatës. Nga pikëpamja profesionale ushtarake, NATO aktualisht do të përpiqet të shmangë përshkallëzimin e menjëhershëm ushtarak, por njëkohësisht do të forcojë praninë e saj në krahun lindor të aleancës, veçanërisht në Rumani, Poloni, Bullgari dhe shtetet baltike.

Gjermania dhe Polonia po Përgatiten për një Realitet të Ri Sigurie

Një tregues i rëndësishëm i ndryshimit të arkitekturës së sigurisë evropiane është procesi i ri i armatosjes së Gjermanisë dhe Polonisë. Gjermania ka ndërmarrë programin më të madh të modernizimit ushtarak që nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore, duke investuar qindra miliarda euro në rritjen e kapaciteteve mbrojtëse. Ndërkohë, Polonia po ndërton një nga ushtritë më të fuqishme tokësore në Evropë, me blerje masive tankesh, sisteme raketore, artilerie me rreze të gjatë dhe sisteme moderne të mbrojtjes ajrore.

Kjo nuk është rastësi. Udhëheqësit evropianë po përgatiten për një periudhë të gjatë pasigurie strategjike, ku rreziku i një konfrontimi të drejtpërdrejtë me Rusinë nuk konsiderohet më si skenar teorik, por si mundësi reale.

Rumania dhe Bullgaria – Qendra e Re Strategjike e NATO-s në Detin e Zi

Një zhvillim me rëndësi të veçantë është shëndërrimi e Rumanisë dhe Bullgarisë në nyje kryesore logjistike dhe operacionale të NATO-s. Vendosja e arsenaleve, bazave ushtarake, sistemeve të mbrojtjes ajrore dhe infrastrukturës së avancuar ushtarake në rajonin e Detit të Zi tregon se aleanca po ndërton kapacitete afatgjata për të përballuar çdo kërcënim të mundshëm nga lindja. Nga këndvështrimi ushtarak, rajoni i Detit të Zi është bërë një nga zonat më të militarizuara në Evropë.

Deklaratat e Medvedevit: Luftë Psikologjike apo Paralajmërim Strategjik?

Deklaratat e fundit të Dmitry Medvedevit, sipas të cilave qytetarët evropianë duhet të përgatiten sepse “është luftë”, nuk duhen parë vetëm si retorikë politike.

Ato përfaqësojnë një komponent të luftës psikologjike dhe informative që Rusia po zhvillon kundër vendeve evropiane. Objektivi kryesor i këtyre deklaratave është krijimi i frikës, presionit psikologjik dhe ndarjeve politike brenda vendeve anëtare të NATO-s dhe Bashkimit Evropian. Megjithatë, deklarata të tilla tregojnë gjithashtu se Moska nuk ka ndërmend të heqë dorë nga strategjia e saj e presionit dhe përshkallëzimit të kontrolluar.

A po Afrohet Lufta e Tretë Botërore?

Nga perspektiva profesionale e sigurisë dhe mbrojtjes, aktualisht nuk ekzistojnë tregues të drejtpërdrejtë që fuqitë kryesore botërore po përgatiten për një Luftë të Tretë Botërore në kuptimin klasik të shekullit XXI.

Megjithatë, bota po hyn në një periudhë të rivalitetit intensiv strategjik ndërmjet fuqive të mëdha:

●Konflikti në Ukrainë,

● Tensionet në Detin e Zi,

● Krizat në Lindjen e Mesme,

●Konkurrenca SHBA-Kinë dhe

● Militarizimi i vazhdueshëm i Evropës Lindore po krijojnë kushtet për incidente që mund të dalin jashtë kontrollit.

Historia ka treguar se luftërat e mëdha shpesh nuk fillojnë nga një vendim i vetëm politik, por nga zinxhiri i gabimeve, provokimeve dhe keqllogaritjeve strategjike.

Përfundim Goditja e territorit Rumun nga një dron i lidhur me operacionet ushtarake ruse përbën një alarm serioz për sigurinë euroatlantike. Reagimi i NATO-s dhe SHBA-ve tregon qartë se aleanca nuk do të tolerojë cenimin e territorit të saj dhe se çdo provokim i ardhshëm do të trajtohet me seriozitet maksimal.

Megjithëse një luftë e drejtpërdrejtë NATO-Rusi mbetet ende një skenar që të gjitha palët përpiqen ta shmangin, rreziku i përshkallëzimit është real dhe nuk duhet nënvlerësuar. Në këtë kontekst, Evropa po hyn në një epokë të re të sigurisë kolektive, ku mbrojtja, gatishmëria ushtarake, inteligjenca strategjike dhe rezistenca kombëtare do të jenë faktorët vendimtarë për ruajtjen e paqes dhe stabilitetit në kontinent.

Foto: bbc.com

By Cafo Boga, M.A. Diplomacy

Norwich University, Vermont, USA/

“If men were angels, no government would be necessary.” — James Madison, Federalist No. 51.

More than two centuries after their publication, the Federalist Papers remain among the most influential political writings in history. Far more than a defense of the newly drafted United States Constitution, they offered a lasting examination of government, liberty, and the conditions necessary for the survival of a free society. Their authors sought to answer a timeless question that remains relevant today in every democracy: How can a people govern themselves without sacrificing either freedom or stability?

At a time when democratic institutions around the world face growing pressures from political polarization, corruption, populism, and declining public trust, the principles articulated by the Federalists continue to offer valuable lessons—not only for the United States, but also for emerging and transitional democracies in the Balkans, particularly Albania and Kosovo.

A Nation in Search of a Government

When the American Revolution ended in 1783, the newly independent United States faced a challenge as great as winning the war itself: how to govern thirteen sovereign states under a common political framework.

The Articles of Confederation had created a weak central government incapable of addressing many national challenges. Fearing that the fragile union might eventually fragment, delegates gathered in Philadelphia in 1787 to draft a Constitution capable of preserving both national unity and individual liberty.

To persuade a skeptical public to support the new Constitution, Alexander Hamilton, James Madison, and John Jay published a series of eighty-five essays under the pseudonym Publius. These essays became known as the Federalist Papers and remain the most authoritative explanation of the principles underlying the American constitutional system.

A Realistic View of Human Nature

The Federalists designed government around a realistic understanding of human nature. Rather than assuming rulers would always act virtuously, they recognized that power naturally tends to expand and that institutions must therefore be designed to restrain its abuse.

Madison captured this reality in one of the most famous passages in political literature:

“If men were angels, no government would be necessary.”

The Federalists understood that governments must be designed not for perfect people but for imperfect ones. Their goal was not to rely upon the virtue of leaders but to establish institutions capable of limiting abuses of power regardless of who occupied public office.

Liberty Requires Strong Institutions

The Federalists rejected both tyranny and governmental weakness. They argued that liberty depends not on the absence of government but on institutions strong enough to maintain order while remaining subject to constitutional limits.

Their solution was a government capable of governing effectively while being constrained by law. The Constitution was therefore designed not simply to empower government, but to limit it. This balance between authority and restraint remains one of the central challenges of democratic governance.

Separation of Powers and Checks and Balances

To prevent the concentration of power, the Constitution divided authority among three branches: legislative, executive, and judicial. Each possesses distinct powers and constitutional mechanisms to limit the others.

Madison summarized the principle succinctly:

“Ambition must be made to counteract ambition.”

Presidents may veto legislation. Congress controls appropriations, conducts oversight, and may override presidential vetoes. Courts may invalidate laws that violate constitutional principles. The resulting system intentionally sacrifices speed for accountability, reflecting the Federalist belief that preventing abuses of power is often more important than facilitating rapid governmental action.

The Federalists understood a fundamental truth that remains relevant today: liberty is most secure when no individual, institution, or political party is allowed to accumulate excessive power.

The Problem of Factions

In Federalist No. 10, Madison addressed what he called “factions”—groups organized around interests, passions, or ideologies that might seek advantages at the expense of others or of society as a whole.

Rather than attempting to eliminate factions, which he regarded as impossible in a free society, Madison sought to minimize their ability to dominate government. His solution was a large republic containing diverse interests and viewpoints. In such a society, competing factions would balance one another, reducing the likelihood that any single group could gain unchecked power.

The challenge of managing factions remains one of democracy’s greatest tests in the twenty-first century.

Federalism and the Rule of Law

The Constitution also established a system of federalism in which authority is divided between national and state governments. National institutions address matters affecting the entire country, while states retain substantial authority over local affairs.

At the same time, the Federalists insisted that neither rulers nor citizens stand above the law. Government derives its legitimacy not from personalities but from constitutional principles. The rule of law, rather than the will of any individual leader, forms the foundation of democratic government.

Together, federalism and the rule of law created additional safeguards against the concentration of power and strengthened the constitutional protections of liberty.

The Federalist Republic and European Parliamentary Democracy

The constitutional system envisioned by the Federalists differs in important ways from the parliamentary democracies that prevail throughout most of Europe. Yet both seek to preserve liberty while ensuring democratic accountability and effective governance.

The Federalists sought to prevent the concentration of power by separating governmental authority among independent institutions. The President, Congress, and Judiciary each derive their legitimacy independently and exercise constitutional powers that limit one another. This structure was designed to provide stability, continuity, and protection against excessive executive or legislative authority.

Most European parliamentary democracies derive executive authority from a parliamentary majority. Prime Ministers and cabinets remain in office only so long as they retain the confidence of parliament. This arrangement often enables governments to act more efficiently and adapt more quickly to changing political circumstances.

Each model possesses strengths and weaknesses. The American system offers stronger institutional barriers against concentrated power and greater constitutional stability, but it can also produce political deadlock when competing branches refuse to cooperate. Parliamentary systems often provide greater flexibility, responsiveness, and efficiency, but they may also allow a dominant parliamentary majority to exercise extensive influence over both executive and legislative functions or, in some cases, facilitate the emergence of an executive who effectively dominates both the parliamentary majority and the legislative process.

The fundamental difference lies in philosophy. The Federalists asked how government could be prevented from becoming too powerful. Parliamentary democracies focus more heavily on ensuring that elected governments possess sufficient authority to govern effectively. The American system sacrifices efficiency in favor of restraint; the parliamentary model sacrifices some institutional separation in favor of responsiveness.

Neither model is inherently superior under all circumstances. Both have produced stable and prosperous democracies. Their success ultimately depends not merely on constitutional design but on the strength of institutions, the independence of the judiciary, the accountability of leaders, and the willingness of citizens to uphold democratic norms.

The Federalist Lesson and the Unfinished Democratic Transition in Albania and Kosovo

More than two centuries after the Federalist Papers were written, their lessons remain particularly relevant to Albania, Kosovo, and other post-communist societies in the Balkans. While these countries have successfully established electoral democracies, they continue to struggle with the more difficult task of building strong and independent institutions capable of limiting political power and safeguarding the rule of law.

In Albania, one of the most persistent challenges has been the concentration of political authority in the hands of a dominant governing party and its leadership. Over time, many observers have argued that the independence of key institutions—including Parliament, the judiciary, regulatory agencies, and public administration—has weakened, reducing their ability to serve as effective checks on executive power. Elections continue to be held regularly and remain the primary source of political legitimacy, yet democracy risks becoming little more than a periodic electoral ritual when institutions lack sufficient independence to hold those in power accountable between elections. The Federalists understood that liberty is endangered whenever one branch or political force accumulates excessive influence over the others, regardless of the popularity of its leaders or the outcomes of elections.

Kosovo faces a different but related challenge. Since independence, political life has been heavily influenced by parties and political elites whose origins trace back to the Kosovo Liberation Army (UÇK) and the struggle for national liberation. While the contribution of the liberation movement to Kosovo’s independence is undeniable, the transition from liberation politics to institutional democracy has proven difficult. Political rivalries, entrenched party interests, and disputes over the distribution of power have frequently impeded institutional development and effective governance. Recent constitutional and political deadlocks—including repeated difficulties in electing key state officials and ensuring the normal functioning of state institutions—have exposed weaknesses within the constitutional framework and demonstrated how partisan interests can at times place the functioning of the state itself at risk.

The experiences of both countries demonstrate that elections alone cannot secure democratic governance. Democracy cannot depend upon the goodwill of leaders, political parties, or temporary majorities. It requires constitutional structures that disperse power, strengthen institutional independence, and prevent any single individual, party, or faction from dominating the political system. Just as the framers of the United States Constitution created a system of separation of powers and checks and balances to guard against the abuse of authority, Albania and Kosovo may eventually need to reexamine aspects of their constitutional arrangements and consider reforms that further strengthen institutional independence, limit the concentration of power, and reduce the ability of political actors to paralyze the functioning of the state.

Equally important is the role of citizens themselves. In both countries, years of political polarization, disappointment, and unfulfilled promises have contributed to public skepticism about the ability of elections to produce meaningful change. Many citizens increasingly look to the United States, the European Union, or other international actors to resolve domestic political disputes and correct institutional shortcomings. Yet no foreign government or international organization can permanently solve problems that originate within a country’s own political culture and institutions. External partners may assist, advise, and encourage reform, but lasting democratic progress ultimately depends upon the choices made by citizens themselves.

The Federalists believed that self-government requires civic responsibility as well as constitutional safeguards. Democracy flourishes when voters cast their ballots based on competence, integrity, performance, and the public interest rather than party loyalty, personal attachment, historical grievances, or tribal affiliations. The most enduring reforms are not imposed from abroad but achieved through the conscious decisions of citizens who demand accountability from those who govern. The future of democracy in Albania and Kosovo, as in every democratic society, will ultimately be determined not by foreign intervention, international pressure, or outside mediation, but by the willingness of citizens to exercise their vote thoughtfully and independently, rewarding competence and integrity while holding leaders accountable for their actions.

Conclusion

The Federalist Papers sought to answer a timeless question: How can a free people govern themselves without sacrificing liberty or stability?

Their answer was that freedom is preserved not by trusting power but by limiting it through strong institutions, constitutional restraints, and the rule of law. More than two centuries later, this lesson remains as relevant in Tirana and Pristina as it is in Washington. Democracies endure not because leaders are virtuous, but because institutions are strong, citizens are vigilant, and no individual or party stands above the law.

For Albania and Kosovo, the challenge is not merely to conduct elections or alternate governments. It is to build constitutional systems in which institutions are stronger than parties, laws are stronger than personalities, and political competition serves the public interest rather than partisan advantage. The Federalists understood that liberty survives only when power is dispersed, accountable, and constrained. Their enduring message is that democracy is not an event but a discipline—a continuous commitment to constitutional government, civic responsibility, and the rule of law.

As relevant today as it was in 1788, the Federalist vision reminds us that the ultimate guardians of democracy are neither political leaders nor foreign powers, but informed and engaged citizens willing to defend the institutions, constitutional principles, and rule of law upon which freedom ultimately depends.