-PIKA E TRETË E KOHËS SË PALEOLITIT-

 Gjetjete këtij vendbanimi  në Triport të Vlorës konfirmon tezën se  i gjithëbregdeti ka qenë i banuar. Nga zonat e eksploruar në Zvërnec janë 3 vendbanimetë cilat janë ndarë në zona (A,B,C)

 -NGA GËZIMLLOJDIA-

Frymëmarrjae fundit e këtij qyteti nuk është regjistruar në memorien shekullore, porgjykohet se nga shekulli i III pas Krishtit të ketë ndalur “ora “e këtij qytetidhe ekzistenca  e vet qytetit. Trandje historike megjithë  gjatësinëe shekujve të tyre kanë datime. Shekujt e IV-V si në të gjitha qytete antike,që ka Vlora  si Olympia,Cerja dhe Triporti të ketë si bazë zhvillimin ejetës duke  pikërisht në këta shekuj si dhe të ketë dominuar  në tëgjitha zhvillimet historike, qytetare,ekonomike,në zonën e vet. Mjegullinatmegjithë cirnosjen e tyre kanë  si epilog harresën. Qytetërimet historike,që kanë mbajtur peshë megjithë se shekujt që i kanë kaluar përmbi supe kanëqenë të gjatë kanë lënë si gjurmë dëshmi ,koha nuk i  zhbëri,dyshimit janëaty në brendinë e tokës. Në të vërtetë Triporti u gjet vonë. Muret e tij mbetënnën errësirrën e kohës dhe nën valëzimin e ujërave të detit.

 2. Triporti: është një rrip toke, në forme istmi qështrihet për 8 km në veriperëndim të Vlorës

 Triporti:është një rrip toke shkruan në planin e zhvillimit të saj Komuna Qëndër, nëforme istmi që shtrihet për 8 km në veriperëndim të Vlorës,midis lagunës sëNartës në lindje dhe detit në perëndim. Relievi i këtij rripi toke krijohet ngakodrina te ulëta që shkojnë deri në 80 m. Në zona të tjera rripi i tokës ështëshumë i ulëtdhe përbëhet nga një rërë e hollë edhe e bardhë (zona e Kavalonësnë lindje të Nartës). Nëtë kaluarën lidhja e lagunës së Nartës me detinrealizohej nga tre hyrje nga të cilat sotfunksionon vetëm një. Në pjesën me tëgjerë e më të lartë të Triportit gjendet fshati i Zvërnecit, në pjesën jugoretë së cilës që zgjatet drejt detit janë zbuluar mbetje te një porti antik.KomunaQendër ka një sipërfaqe prej 12,000 ha nga të cilat  42 km katror janë tëpërbëre nga pasqyra ujore e Lagunës së Nartës. Komuna Qendër ka nënadministrimin e saj një vijë bregdetare prej rreth 10.5 km në detinAdriatik.Pjesa tjetër e territorit shtrihet në lartësitë e kodrave që rrethojnëqytetin e Vlorës në pjesën verilindore dhe lindore. Komuna kufizohet nëjugperëndim nga Bashkia Orikum dhe në veri verilindje nga komuna Novoselë.Ishulli i Sazanit dhe Laguna e Nartës. Laguna e Nartës është e njohur në nivelndërkombëtar për shkak se përmbush kërkesat e Ramsar-it.Në jug të lagunësndodhet fshati i Nartës , i ngritur buzë ujërave të lagunës. I rrethuar ngakodra të buta të mbuluara me vreshta nga të cilat prodhohet një prej verëraveartizanale me cilësoretë Shqipërisë. Kjo është një pikë e favorshme përturizmin e “tureve të verës”. Laguna mbyllet me kepin e Triportit, i cili sëbashku me kodrën e pyllëzuar përbën një kompleks natyror mjaft të bukurturistik. Krahas kësaj zbulimet në Triport kanë nxjerë gjurmët e një vendbanimitë shekVII (B.C.)

 3. Një vendbanim i hershëm i periudhës sëpaleolitit

 NovruzBarjami historian pranë DRMK Vlorë më tregoi shkurtimisht zbulimin që kishtebërë një qytetar .Fjala ishte për një punishte sipas tij atelje për prodhimin eveglave. Zbuluesi i  kësaj punishteje ka rënë rastësisht në gjurmët e tij.Tre vite në kërkim të atlejes sepse zbuluesi aty nga viti 2009 solli 5-6 mostratë cilat përbëheshin nga gurë stërralli. Mostrat e gjetura ishin të vogla porqë shquanin punimin nga dora e njeriut prehistorik. Zbuluesi pasi mësoj sebëhej fjalë për një vendbanim të hershëm u zhduk duke mos treguar koordinatat evendit ku kishte gjetur gurët e stërrallit. Ai ishte me profesion peshkatar dhedihej zona ku ai gjuante .Ram në gjurmët e këtij vendodheje  prej vitit2009 për 3 vjet kemi identifikuar rreth 10 mijë objekte të cilat janë:

Objekte prej stërralli si: majaheshtash,kuase,limoç,thika. Nga 10 mijë objekte ishin si vegla,ushta gjysmë tëpunuara,mikluese(bërthama),gurë të testacuar. Këto të fundit sipas janë vegla prejstralli, bronzi dhe kocke,edhe disa copa qeramike. Cilat janë koordinatat ekëtij vendbanimi dhe a përfshihet ky në hartën e Triportit? Vendbanimi shtrihetnë sheshpushimet mes tri kodrave të Treportit mes të cilave njihen me emërtiminPutanja,Portonova etj.Kohët janë zbuluar objekte të cilat paraqesin interessepe janë të punuar në gurë të vecantë sic është guri i kafenjtë. Besohet dhendoshta supozohet se kjo mund ti takojë një periudhe më të hershme.Çfarë përbënë ky zbulim në tërësi?Autori mendon se kemitë bëjmë me një vendbanim të hapur prehistorik që i ka fillimet e tij jo mëvonë se paleoliti i mesëm.A mundet të jetë vendbanim me përmasa të mëdha?Duke unisur nga shumë llojshmëria e veglave punimi i tyre dhe numri i madh i gjetevetregohet për një vendbanim me përmasa të mëdha.A ekziston një lidhje midis këtij vendbanimi dhe  atyre të konfirmuara mëparë për gjetjet si në Shkodër,Xarë,Durrë..Gjetjet e këtij vendbanimi  nëTriport të Vlorës konfirmon tezën se  i gjithë bregdeti ka qenë i banuar.Nga zonat e eksploruar në Zvërnec janë 3 vendbanime të cilat janë ndarë në zona(A,B,C) .Dëshmia e kësaj gjetje sjell në kujtesë vërtetësinë se këto gjurmëjanë vazhdimësia e jetës nga paleolitit i mesëm deri në bronx. Kodra eTreportit ndodhet pranë Zvërnecit ku janë zbuluar gjurmë të periudhës qytetaretë cilat janë në vazhdim të shekullit të II.

 4.Treporti

 Në syrin e Prof.Apollon Baçe Qendrat e fortifikuara të gjirit të Vlorës neantikitet.”Treporti neskajin verior të gjirit të Vlorës ne Treport gjendet një varg i ulet kodrinor,që vazhdon prej veriut ne jug, shtrihet deri ne buzen e detit. Ne veri të tijgjendet liqeni i Nartes, ne perendim dhe ne jug deti, ndërsa ne lindje,ndërmjet tij dhe një vargu që vazhdon paralel me të, por pa e aritur bregun,gjendet një truall rreth 1 km i gjate dhe 0.5 km i gjere. Kodra me jugore evargut ne lindje, ku gjenden dhe disa burime uji të pijshem, bie me pjerresi30-35, ne veri ku një qafe e bashkon me vargun, ka një pjerresi me të bute,ndërsa nga anët e tjera thepiset me shkembinj të larte.Qyteti i fortifikuar dhe skela permenden prej Çelebiut, ku sipas tij “neperendim të fshatit Zvernec, ne një shkemb ne buze të detit, gjendet keshtjellae Jengjeçit, prej se ciles ruhen vetem rrënojat e mureve dhe një liman shume imadh. Me guret e tyre Sulltan Sulejmani ndertoi fortesen e Vlorës. Fakti qëmuret e kalase se Vlorës jane ndertuar me blloqe të thyera, të periudhësantike, na shtyu të vëzhgojmë me me kujdes zonen e mesiperme. Gjurmet që ugjeten nga sondazhet treguan se linja e mureve ndiqte kodrën 2/3 e lartesise sesaj, duke rrethuar një siperfaqe prej 3 ha. Blloqet e murit identike me me atoqë qenë përdorur ne kalanë e Vlorës, është dëmtuar ne mënyre sistematike edheme vone, duke shërbyer si gurore për ndertimet që kryheshin perreth. Megjithkete poshte pasqyres se ujit dhe ne pjeset e saj të fillimit, ruhen endegjurmët, të cilat se bashku me disa sondazhe dhe një skice të K. Paçit, najapin mundësinë që të rindërtojmë ne vija të përgjithshme planimetrine e saj.Bankina nis ne rreze të kodrës, atje ku ajo vazhdon si gjuhe e ngushte për200-300 m ne thellësinë e detit. Shkëmbinjtë e gjuhës, që ngrihen 0.5-1 m mbiuje, luajnë rolin e një valëthyesi natyral, i cili krijon një zone të qete tëmbrojtur mjafte mire prej dallgëve.

BANKINA vazhdon ne vije të drejte për 650 m duke qënë keshtu një nga me tëmedhate e kohes. Kjo gjatesi jepte mundesi të ankoroheshin shumë anije. Truallindermjet dy vargjeve kodrinore që permendem me siper është i mbushur me gjurmendertimi dhe fragmentesh qeramike, togjet me skarcitete deshmojne për pranine epunishteve ne afersi të shpatit të kodres se fortifikimit.

Lind pyetja: nëse Kanina, qytet bregdetar, nenjë zone të pershkruar prej korentesh të fuqishme ekonomiko – politike i ka shpetuarvemendjes se historianeve dhe gjeografeve antike? Siç dihet ne kete zone përmendet vetem një qytet me emrin Amantia, me kordinata që perkojne mjaft mire meato të Kanines. Pozita e tij e kushtezuar nga lidhja e njekohshme me detin, nenjë zone të pershtatshme për qendrimin e anijeve dhe hinterlandin Amantin(luginen e Lumit të Vlorës), ne një vend që kontrollon kalimin nga pjesa jugoree gjirit, e zene prej Orikut ne ate veriore të zene prej amanteve, deshmonmjaft mire se ketu kemi të bejme me një qytet amant. Zhvillimi i Amantias neshek. IV-III p.e.s dhe kthimi i saj ne një nga qendrat me me rendesi tëbregdetit të poshtem të Adriatikut sigurisht që kerkonte një qender buze detitpër kryerjen e tregtise detare, qender që sipas nesh ishte pikerisht Kanina.Vete emri mendojme se do të kete mbetur i fshehur nen emrin e fisit dhe qytetitmeme Amantie. Persa i perket qendres tjeter Straboni, ndermjet Orikut dheApolonise ne bregdet vendos Bylliakin ndersa Ptolemeu pas Apolonise rreshtonAulonen (qytetin dhe rrenojat e Treportit) është jashte dyshimit, pasi asnjeqender tjeter nuk i pergjigjet me mire perkufizimit të Ptolemeut.Por ne ketezone sic e pame me siper gjendet vetem një qytet bregdetar ai ne Treport, dukeu nisur nga kjo Tomashek hedh mendimin se ndoshta Aulona fillimisht ka qënëBylisi.Ky supozim na duket i drejte pasi një qytet i vetmuar pa lidhja të fortame hinterlandin, si ekonomike ashtu edhe ushtarake do të që eliminuar me koheprej Apolonise fqinje e cila duhet të ndiente mire konkurencen e sajtregtare.Per me teper vete emri i pervecem vendas, sic do të pritej për njëqytet ilir, por një emer grek, që për me teper me vonese, kur tutela e Bylisitndaj qendrave të tjera ishte dobesuar se tepermi. Identifikimi i qyetit tëKanines ne periudhen e vone antike mendojme se mund të arrihet ne saje tëlistave të Prokopit.Ndermjet fortifikimeve të ndertuara ne Epirin e Vjeter, aipermend dhe njerin me emrin Kionin. Qenia e Kanines pikerisht ne kufirin midisdy Epireve (sic kuptohet nga burimet, ndarja tradicionale kalonte midis Ujit tëFtohte dhe Rradhimes) na lejon të supozojme se ajo mund të jete vene gabimishtne Epirin e Vjeter.Keshtjella e Sofes mendojme se si ne kohen antike, ashtu dhene ate antike të vone quhej Tragjas,emer të cilin e gjejme të Stefan Bizantinipër një krahine të Epirit (tragasai) të njohur për nxerrjen e kripes, pra nebuze të detit, emer që ruhet dhe sot e kesaj dite për fshatin ngjiturkeshtjelles. Persa i perket Aulones dhe Orikut ata vazhdojne të ruajne dhe sottrajten e vjeter.

 5.Gjykimi Porf N.Cekës

 Neritan Ceka Një qytet tjetër, prapë në Gjirin e Vlorës, më pak i njohur,por shumë irëndësishëm, ishte dhe Triporti, i zbuluar nga Karl Paç në vitin1904, një mur i çuditshëm që zgjatet nga kodra në drejtim të bregut. Ka ngjallurgjithmonë diskutime, pasi ishte një rrugë që lidhte qytetin e vogël në kodër mepjesën tjetër, duke menduar se ka patur një lagunë, apo mund të kishim njëskelë. Gjatë gërmimeve të viteve ‘70 u sqarua se ishte një murr rrethues që jepidenë e një vendbanimi shumë të madh, një qytet të rëndësishëm.Ilia Cano thotë se: Studjues e udhetare që kane pershkuar e studiuar kaneqenë ne dyshim për vendosjen e saj ne lashtesi, sepse deri disa vjet me parevendndodhja fillestare e saj është quajtur Treporti, një vendbanim rreth 8 kmme ne veri. Aulonaper here të pare është përmendur nga gjeografi aleksandrin Ptolemeu, si qytetdhe port ne Adriatik ne shek.II-es, kurse arkeologu austriak Kart Paç e quan metë lashtë, por duke patur parasysh gjithmonë nevojat e një qyteti tjetër siçështë Treporti.

 6.Mungesa e ekspeditave arkeologjike

 Tëdhënat flasin se ekspeditat arkeologjike të viteve ’50-’70 gërmuan në sitetarkeologjike të rrethit të Vlorës duke nxjerrë në pah qytetet kryesore tëperiudhës së antikitetit”. Në këtë kohë që u zbuluan Amantia Oriku, Olympia,Cerja, Triporti dhe mjaft monumente të tjera. Pas viteve ’80, gërmimet, siçrezultojnë të dhënat, kanë qenë më të pakta. Pas viteve ’90, u shuan fareekspeditat arkeologjike. “Ndriçimi, që u hapi udhë gërmimeve arkeologjike,ishte ngritja e parqeve arkeologjike, të cilat sollën si rezultat afrimin eekspeditave arkeologjike në rrethin e Vlorës. Mirëpo edhe kjo rreze dritësimizgjati fare pakViti 2011 rezultoi me asnjë ekspeditë arkeologjike ndër sitet kryesoreqë ka rrethi i Vlorës. Ka qytete antike apo qendra të fortifikuara si Olympia,Cerja, Triporti, që kërkojnë gërmime. Vet fakti i zbulimit të rastësishëm tënjë vendbanimi tregon se ekzistenca e ekspeditave arkeologjike për të zbuluarvendbanime të reja  është harruar tashmë në qarkun e Vlorës.