Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/
Në historinë moderne të kombit shqiptar, rrallë mund të gjendet një institucion që për më shumë se një shekull ka ruajtur me aq përkushtim dhe vazhdimësi misionin kombëtar sa Federata Panshqiptare e Amerikës Vatra. Në 117 vjet të ekzistencës së saj, ajo ka qenë jo vetëm organizatë e diasporës, por një institucion i vërtetë i diplomacisë publike shqiptare, një mbrojtëse e së drejtës kombëtare dhe një faktor me ndikim në ndërgjegjësimin ndërkombëtar për çështjen shqiptare.
Ky përvjetor nuk është vetëm një jubile historik; ai është dëshmi e një tradite të qëndrueshme në mbrojtje të lirisë, të shtetit dhe të së drejtës.
I. Vatra dhe mbrojtja e shtetit shqiptar në dritën e së drejtës ndërkombëtare
Në fillim të shekullit XX, kur Shqipëria rrezikonte të zhdukej si subjekt politik, veprimtaria e Vatrës dhe e elitës së saj intelektuale, ku spikasnin Fan S. Noli dhe Faik Konica, u orientua në dy drejtime themelore:
Mbrojtjen e të drejtës së shqiptarëve për vetëvendosje;
Legjitimimin e shtetit shqiptar në opinionin ndërkombëtar.
Në këtë kuptim, veprimtaria e Vatrës përkonte me një nga parimet themelore që po formësohej në të drejtën ndërkombëtare të kohës – parimin e vetëvendosjes së popujve, i cili më vonë do të konsolidohej në Kartën e Kombeve të Bashkuara dhe në praktikën ndërkombëtare.
Në periudhën e Konferencës së Paqes në Paris (1919), memorandume dhe materiale informuese të përgatitura nga vatranët ndikuan në krijimin e një narrative të argumentuar juridikisht mbi të drejtën historike dhe politike të shqiptarëve për shtetësi.
Organi i tyre, Gazeta Dielli, shërbeu si tribunë ku këto argumente artikuloheshin me gjuhë politike, juridike dhe diplomatike, duke formuar një diskurs që kishte ndikim real në qarqet intelektuale dhe politike të kohës.
II. “Dielli” si instrument i diplomacisë publike dhe i formësimit të opinionit ndërkombëtar
Në analizën e marrëdhënieve ndërkombëtare moderne, diplomacia publike konsiderohet një nga instrumentet më të rëndësishme të ndikimit. Në këtë aspekt, “Dielli” ka luajtur një rol që mund të krahasohet me institucionet e diplomacisë kulturore dhe politike të shumë shteteve.
Në periudha të ndryshme historike, ai ka:Informuar opinionin publik amerikan mbi realitetin shqiptar;Kundërshtuar propagandën antishqiptare;Promovuar të drejtën e shqiptarëve për liri dhe shtetësi;Ruajtur vazhdimësinë e mendimit politik shqiptar në diasporë.
Gjatë viteve ’90, kur Kosova përjetonte një nga periudhat më të rënda të historisë së saj, “Dielli” publikoi analiza dhe dëshmi që ndihmuan në ndërgjegjësimin e opinionit ndërkombëtar për natyrën sistematike të shkeljeve të të drejtave të njeriut.
III. Vatra dhe çështja e Kosovës në kontekstin e së drejtës ndërkombëtare
Roli i Vatrës në mbështetje të Kosovës duhet parë edhe në dritën e zhvillimeve të së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore.
Në periudhën 1989–1999, shkeljet masive të të drejtave të njeriut në Kosovë krijuan një situatë që në doktrinën juridike ndërkombëtare njihet si krizë humanitare me pasoja për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare.
Mbështetja e diasporës shqiptare dhe sensibilizimi i opinionit publik amerikan kontribuan në krijimin e një klime politike që mundësoi ndërhyrjen e NATO në vitin 1999, një ndërhyrje që në analizat juridike konsiderohet si ndërhyrje për të parandaluar katastrofën humanitare.
Më pas, shpallja e pavarësisë së Kosovës në vitin 2008 dhe Opinioni Këshillimor i Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në vitin 2010, i cili konfirmoi se deklarata e pavarësisë nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare, përbëjnë një moment të rëndësishëm në historinë juridike ndërkombëtare.
Në këtë proces, Vatra dhe “Dielli” luajtën rol në afirmimin publik dhe intelektual të legjitimitetit të shtetësisë së Kosovës, duke mbështetur argumente që tashmë janë pjesë e jurisprudencës dhe doktrinës ndërkombëtare.
IV. Roli i diasporës në marrëdhëniet ndërkombëtare – rasti i Vatrës
Në teorinë bashkëkohore të marrëdhënieve ndërkombëtare, diaspora konsiderohet një aktor me ndikim në proceset politike dhe diplomatike. Vatra është një nga shembujt më të suksesshëm të këtij roli.
Ajo ka vepruar në disa plane njëkohësisht:Diplomacia publike;Aktivizmi politik;Promovimi i identitetit kulturor;Ndikimi në formësimin e opinionit publik ndërkombëtar.
Në shumë periudha historike, kur institucionet shtetërore shqiptare ishin të dobëta ose të kufizuara, Vatra ka qenë një faktor stabiliteti dhe vazhdimësie kombëtare.
V. 117 vjet – trashëgimi historike dhe përgjegjësi për të ardhmen
Pas 117 vjetësh, Vatra dhe “Dielli” përfaqësojnë një trashëgimi që nuk është vetëm historike, por edhe aktuale dhe strategjike për të ardhmen e kombit shqiptar.
Në një kohë kur sfidat e informacionit, rivalitetet gjeopolitike dhe përpjekjet për rishkrim të historisë janë gjithnjë e më të pranishme, roli i institucioneve me autoritet moral dhe intelektual bëhet edhe më i rëndësishëm.
Vatra dhe “Dielli” mbeten:ruajtëse të kujtesës historike,mbrojtëse të së vërtetës,zë i përgjegjshëm i interesit kombëtar,dhe udhërrëfyes i ndërgjegjes shqiptare.
Në këtë përvjetor të 117-të, nderimi ndaj vatranëve është njëkohësisht nderim ndaj një tradite të tërë përkushtimi ndaj lirisë, drejtësisë dhe dinjitetit kombëtar.
Lavdi Vatrës për 117 vjet shërbim kombëtar.
Mirënjohje vatranëve të të gjitha brezave.
Respekt për “Diellin”, që për më shumë se një shekull ka qenë tribunë e së vërtetës, ndërgjegje morale dhe dritë udhëzuese për kombin shqiptar.