Rafaela Prifti – Dielli

SHBA 250 – Duart që Përjetësuan Amerikën

July 4, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Historia e Amerikës është gdhendur nga duart e mjeshtërve emigrantë dhe vijon të skalitet prej tyre. Në festimet e 250 vjetorit të SHBA-së u përurua skulptura “Renaissance of Towers” nga artisti Helidon Xhixha. E ngritur në hyrjen kryesore të aeroportit Miami-Dade, ajo reflekton imazhin e flamurit amerikan, frymëzuar nga Kullat Binjake të Nju Jorkut si homazh për 11 shtatorin. Monumentet më të njohura të kombit janë përjetësuar nga breza emigrantësh, të cilët, me talentin e tyre, shkrinë tek ato vlerat universale me shpirtin vendas.

Mjeshtrit e daltës siç ishin vëllezërit Piccirilli nuk sollën këtu vetëm mjeshtërinë e gdhendjes, por edhe rëndësinë e veprave publike si mesazhe të identitetit kombëtar amerikan. Të thuash se ata ishin gurgdhendës me famë është një përshkrim i zbehtë dhe i mangët. Simbolet bashkëshoqëruese të historisë dhe madhështisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës: Linkoln-i nga Daniel Chester French në Memorialin e Linkoln-it, Uashington DC, luanët e Bibliotekës Publike të Nju Jorkut dhe gjashtë panelet alegorike të historisë, romancës, fesë, poezisë, dramës dhe filozofisë në fasadën e saj, Katër Kontinentet dhe 12 statujat alegorike në kornizën e Doganës në Bowling Green, pedimenti i Bursës së Nju Jorkut (NYSE), 30 figura alegorike për kornizën e Muzeut të Bruklinit, Monumentin Maine në Central Park dhe Monumentin e Zjarrfikësve në Riverside Park, pedimenti i Senatit amerikan ne Uashington e shumë punime të tjera.

Kur Giuseppe Piccirilli (1844-1910), një gurgdhendës me emër, erdhi bashkë me bijtë e tij nga Masa e Italisë në Nju Jork në 1888, ata sollën me vete një mjeshtëri dhe aftësi gdhendje te paparë deri atëherë ne Amerikë. Babai dhe gjashtë djemtë — Attilio, Ferruccio, Furio, Getulio (Giulio), Masaniello dhe Orazio — ishin skalitës dhe gdhendës mermeri të sprovuar.

Shtëpia-atelie prej guri të murrmë në Rrugën 142 në zonën Mott Haven të lagjes së Broksit që konsiderohet më e madhja studio, u zgjerua nga një anë e rrugës tek tjera. Ishte vendi ku blloqe mermeri për gjysmë shekulli ktheheshin në ikonat më të njohura që do kishte Amerika. Aty vinin personalitete dhe figura shumë të shquara si Teddy Roosevelt dhe Woodraw Wilson.

Megjithatë emri Piccirilli u cilësua se ishte “tepër etnik” për tu vënë në punimet klasike të gdhendura nga duart e tyre dhe Komisioni i Artit në Virxhinia hodhi poshtë skicat e Attilio-s për një bust të Thomas Jefferson, me arsyetimin se emri Piccirilli nuk do të ishte i mirëpritur në Virxhinia. Edhe Komisioni i Përmendores së Lincoln-it hodhi poshtë sugjerimin e skulptorit French për të gdhendur emrin e skalitësve “Piccirilli” në piedestalin e statujës së Presidentit Lincoln. Revistat dhe publiku flisnin me superlativa për krijimet e vëllezërve ku “kremtohej lidhja e natyrës dhe artit duke zbuluar engjëllin nga guri.” Por Vëllezërit Piccirilli shpesh punonin në anonimitet.

Në kohën kur skulptura klasike figurative e humbi shkëlqimin përballë stileve më moderne në vitet 1920 dhe ’30, lidhja me monumentet u zbeh në kujtesë dhe mjeshtërit po ndërronin jetë një pas një. Në vitin 1954 vdiq Orazio, vëllai i fundit Piccirilli. Gazeta Washington Evening Star e përshkroi kontributin e tyre për artin amerikan me këto fjalë: “Ata që ndoshta nuk e kanë dëgjuar kurrë emrin e tyre kanë arsye t’u jenë mirënjohës për veprën e tyre“.

Historia e Amerikës, e gdhendur në monumentet e famshme të saj, është krijuar nga duart e emigrantëve që i bënë gurët të flasin. Vëllezërit Piccirilli, ashtu si bashkësi të tjera e ndërtuan me djersë e daltë lavdinë e këtij vend.

Amerika u konceptua nga vizionarët por u përjetësua nga talenti dhe sakrificat e emigrantëve të atëhershëm dhe të sotëm. Dy skulptorë shqiptarë të spikatur, Helidon Xhixha dhe Ndriçim (Jimmy) Bejko gërshetojnë trashëgiminë e pasur shqiptare të gdhendjes së gurit dhe muraturës me artin bashkëkohor në Shtetet e Bashkuara. I lindur në Durrës dhe i vendosur në Milano, Helidon Xhixha punon kryesisht me çelik inox të lëmuar dhe gur. Ndër instalacionet e tij publike monumentale përfshihen projekte pranë Memorialit të 11 Shtatorit në Nju Jork dhe skulptura “Endless Melody” në qendër të Miamit. Ndriçim (Jimmy) Bejko është artist shqiptaro-amerikan në zonën e Bostonit. Ai ka mbi 20 vjet përvojë në artin e Skulpturës Monumentale dhe është i njohur për dizajnet e tij komplekse si edhe realizime të strukturave tridimensionale.

Kur fishekzjarrët të ndriçojnë mbi simbolet e mëdha të vendit në spektaklet e 250 vjetorit të Amerikës, le të shndrisin mbi ata që i ndërtuan ato dhe tek duart e skalitësve emigrantë, që me mund e sakrificë e përjetësuan historinë e këtij kombi në gur e çelik.

Nga “subjekt” në “shtetas” – Koncepti kyç i Deklaratës së Pavarësisë

July 3, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Gjatë shkrimit të Deklaratës së Pavarësisë, Thomas Jefferson bëri një ndryshim gjuhësor dhe filozofik thelbësor. Gjithë muajin qershor 1776 Thomas ai hartoi dokumentin “Deklarata e të Përfaqësuarve të Shteteve të Bashkuara të Amerikës të mbledhur në Kongresin e Përgjithshëm” i njohur si Deklarata e Pavarësisë. Bënte redaktime dhe korrigjime me kujdes në tekst. Por në një paragraf, në faqen 2, ka një fshirje të dukshme dhe jo një vizë të pastër. Ai fillimisht shkroi fjalën “subjekt” për t’iu referuar banorëve të kolonive, por e fshiu atë dhe sipër saj shkroi fjalën “shtetas” (citizen). Ky gjest i vetëm shënoi shkëputjen nga besnikëria ndaj një monarku dhe kalimin te besnikëria ndaj idealeve të përbashkëta dhe njëri-tjetrit.

Ndryshimi nga “subjekt” i një monarku në “shtetas” të një republike hyri si koncept kyç në Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara. Thomas Jefferson në Deklaratën e Pavarësisë kishte shpallur idenë se populli nuk shihej më si nënshtetas i një kurore, por si qytetar i barabartë me të drejta të patjetërsueshme.

Kushtetuta e Amerikës, e ratifikuar më vonë, e ktheu këtë vizion të Jefferson-it në një strukturë qeverisëse konkrete. Ndërsa koncepti i vjetër i nënshtrimit nënkuptonte se të drejtat i jepeshin nga lart, nga një sovran, Kushtetuta e SHBA-së përmbysi këtë logjikë. Ajo fillon me frazën “Ne, Populli” (We the People), duke vendosur sovranitetin te shtetasit. Pushteti nuk zotërohet më nga qeveria, por buron nga qytetarët e lirë të cilët zgjedhin të delegojnë autoritetin për të mirën e përbashkët. Ky ndryshim e shndërroi individin nga një subjekt pasiv i ligjit në një pjesëmarrës aktiv në jetën politike dhe sociale. Në këtë sistem, qeveria është përgjegjëse ndaj shtetasit dhe jo e kundërta.

Zbulimi u bë nga punonjësit e Sektorit të Hulumtimeve dhe Ruajtjes së Dokumenteve në Bibliotekën e Kongresit.

Foto: Biblioteka e Kongresit

Profesor Petraq Pilika, homazh për arkitektin e matematikës në Shqipëri

June 5, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Homazhi për Akademikun Petraq Pilika na kthen tek gjeneza e disiplinës së matematikës moderne në Shqipëri, nga nisi integrimi i shkencave të sakta, që janë sot konstantet prijëse në çdo sferë të jetës dhe transformimit tonë shoqëror.

Dy vjet më parë, në 100 vjetorin e lindjes së akademikut Petraq Pilika (1924-2009), themelues i Katedrës së parë të Matematikës në Shqipëri dhe drejtues i saj për më shumë se tri dekada, Akademia e Shkencave nderoi kujtimin e tij monumental me emërtimin e çmimit shkencor Pilika. Institucioni ua jep këtë çmim kërkuesve shkencorë për ecuritë në fushën e matematikës dhe shkencave kompjuterike në vend. Nga një vështrim i shpejtë i gamës së gjerë të ndikimit të tij vëren se ai ishte ideator dhe pjesëtar i ecurisë së shkencës së matematikës, duke nisur nga tekstet shkollore deri në hartimin e strategjisë së zhvillimit të saj, dhe krijimin e disa nën-disiplinave shkencore. Në kohën tonë kur aplikimet janë kaq të përditshme dhe të kudogjendura, largpamësia e Profesorit është e pamohueshme. Duke qenë se koha sjell harresën, ia vlen të çpluhurosim tablonë e komplikuar të kultivimit të shkencave në hapat e parë të Shqipërisë së pasluftës. Në studimin Mathematics in Albania (Matematika në Shqipëri) nga Profesori Peter R. Christopher i Institutit Politeknik të Usterit (Worcester Polytechnic Institute, WPI) përshkruhet rrugëtimi interesant dhe i vështirë i matematikës moderne në regjimin e kaluar. Kur ndryshimet gjeopolitike e izoluan Shqipërinë nga arteriet jetësore akademike të Bllokut Lindor, baza e ndërtuar nga Profesor Pilika e ruajti dhe e modernizoi matematikën si disiplinë shkencore. Në balancën delikate të trysnive politike, statusit disi të ‘privilegjuar’ për matematikën nga udhëheqja për shkak të lidhjes së saj me ambiciet teknologjike të regjimit komunist, siç vëren Prof. Christopher, dhe fushatat e spastrimeve të herëpashershme ‘teknokrate’ në katedra dhe institucione, Profesor Pilika, me kolegë, ishte timonieri i matematikës në Shqipëri.

Profesori i respektuar i Universitetit Politeknik të Tiranës Luigj Gjoka, banor në Nju Jork prej disa viteve, mban mend figurën me autoritet dhe zemërmadhe e vizionare të matematicienit Pilika. “Ai përkrahte studentët e talentuar, edhe kur ata ishin, siç thuhej në kohën e diktaturës, “të prekur politikisht”. Në disa raste ka këmbëngulur dhe ia ka arritur që studentë të tillë të bëheshin anëtarë të Katedrës së Matematikës. Kjo vinte edhe për shkak të autoritetit të tij shkencor,” vëren ai.

Kur u themelua Universiteti i Tiranës në mesin e shekullit të 20-të, matematika nuk ishte ende një disiplinë e rrënjosur akademike në vend. Shefi i sapoemëruar i Katedrës së Matematikës, Pilika i kishte kryer studimet në Universitetin Lomonosov të Moskës (1946-1951) dhe asnjë nga kolegët e grupit të parë nuk e kishin doktoratën në atë kohë, thuhet në studimin Mathematics in Albania (Matematika në Shqipëri). Aty përshkruhet sesi për t’ia dalë mbanë, Profesor Pilika alternonte dijet e të diplomuarve të kulturës akademike franceze, specialistët sovjetikë të matematikës që vendosën piketat e standardeve teknike dhe talentet e reja, të etur për ta lëvruar këtë fushë shumë premtuese.

Një moment që e sjell në kujtesë Profesori Luigj Gjoka është koha e provimeve të pjekurisë, kur “Profesor Pilika shkonte në disa shkolla cilësore të vendit për të dëgjuar përgjigjet e nxënësve në provimin e matematikës, dhe pastaj ndikonte që më të mirët të vinin studentë në degën e Matematikës në Fakultetin e Shkencave Natyrore. Kjo solli që pedagogët dhe mësuesit e matematikës të kishin një nivel të spikatur.”

Krahas kultivimit të disiplinës matematikore, Profesor Pilika nxiste kërkimin e mirëfilltë shkencor ndërkohë që piketonte, me kolegë si Aleko Minga e të tjerë, kahjen drejt fushave të reja dhe shkencave kompjuterike. “Ish-studentët e Profesorit thonë se në dukje ishte i rreptë, i prerë, por gjithmonë i arsyeshëm dhe shumë i drejtë,” kujton Profesor Luigj Gjoka, dhe përmend shprehjen e tyre “Pilika të “jep hakun.” Ndërsa “si lektor,” vazhdon ai, “Profesor Pilika ishte pa mëdyshje më i miri. Kjo vinte prej kulturës së gjerë e të thellë, por, më shumë se kaq, vinte nga dashuria dhe pasioni i veçantë për matematikën.”

Në listën e gjatë të arritjeve shkencore të arkitektit të matematikës në Shqipëri, lëvrimit të teorisë së funksioneve, dhe në radhitjen e titujve dhe përfaqësimeve në kongrese botërore të matematikës, më kapin syrin dy emërtime që janë përmbledhëse të figurës së Profesorit Petraq Pilika “Mësues i Popullit’ dhe “bir i Korçës.” Në përvjetorin e lindjes së tij, nderimi më i madh është përulja përpara mësuesit Petraq Pilika, i cili mbolli dituri në mendjet e shumë brezave dhe la gjurmën e vet në altarin e shkencës shqiptare.

Mathematics in Albania by Professor Peter R. Christopher, The Mathematical Intelligencer

Foto nga Prof. Christopher: Peter R. Christopher, Petraq Petro, Petraq Pilika, Erka Koci, Aleko Minga.

Homeland through the lens of Elena Dorfman

May 27, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Sunday’s discussion with the renowned artist Elena Dorfman captivated the audience of the Fan Noli Cultural Center in an afternoon filled with art, heritage and inspiration.

In the cozy reception room, art admirers engaged with their fellow Albanian American from the moment her family pictures popped up on the screen. Her Bostonian roots going all the way to Korce sparked her lifelong artistic journey of exploring Albania’s history and identity. Through photography, mixed media, woven textiles, and the use of gold, silver, and palladium, she brought the artistry and complexity of the communist era film industry to life.

The discussion, injected with video images, touched on themes of grief, family memory, and her enduring connecdtion to the maternal homeland. With persistence and diligence, she initiated and carried out the preservation of some eighty Kinostudio films of the Cold War Era. The films were facing their doom on the floor of the then Film Archive. Honoring the directors and artists of the time, while also decoding the ideological messages of the movies, Elena alongside her husband Paul O’Brian, produced the triptych The Dream and the Lie – an experimental film with a universal resonance about art and propaganda.

A rainy Sunday afternoon turned into a delightful event with friends who enjoyed Elena Dorfman’s fascinating story and her extraordinary vision.

Enjoy these photos capturing the spirit of the event taken by Sandra Kosta, as well as Artan Malaj. Thank you both!

Mesazhi i Pashkës nga Nëna Terezë në faqet e Diellit si dje 50 vjet më parë

May 16, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Në pranverën e vitit 1976 vizita e papublikuar e Nënës Terezë në Boston u ‘dokumentua’ nga Peter Prifti në faqet e Diellit. Ndërsa pesëdhjetë vjet më parë lexuesi ndjeu aty fuqinë e komunikimit njerëzor të ‘Shenjtores së gjallë,” siç e quante atë gazeta Nju Jork Tajms (tetor 1965), pesëdhjetë vjet më pas, artikulli rikonfirmon forcën e mesazhit të paqes në një botë kaotike dhe rëndësinë e veçantë të gazetarisë komunitare. Artikulli i tij është shkruar në anglisht në faqen 3 të Diellit në 15 maj 1976. Në vijim është një shënim i shkurtër imi në anglisht për kontekstin kohor dhe rezonancën sot të shkrimit të Peter Prifti, ish-Sekretar dhe ish-Editor i gazetës Dielli.

How does a message of peace break through the noise of a polarized society? In the spring of 1976, Mother Teresa toured the United States, drawing massive crowds in Scranton, Philadelphia and Omaha. But 50 years ago today, in the pages of Dielli, Peter Prifti chronicled her quiet, largely unpublicized Easter stop in Boston. The account of the former editor of Dielli illuminates the raw power of Mother Teresa’s direct and humble communication. The human element that carried the quiet strength resonated deeply across faiths then, and echoes even louder in today’s chaotic world. Historically, her visit coincided with the U.S Bicentennial where the town stood at the center of “Boston 200” liberty celebrations. The stark contrast between the celebrations of freedom and a community fractured by civil unrest provided a powerful background of her message of peace. Fifty year later, Peter Prifti’s article stands as more than a historical note. It reinforces the importance of preserving our stories and the enduring need for community journalism that is ultimately Dielli’s vital legacy.

Renowned Albanian Nun Mother Teresa Welcomed in Boston

Peter Prifti

“Easter 1976 was a special one for some Albanians in Boston (and beyond), including this reporter. For on that day, April 25, exactly at 2 o’clock in the afternoon, one of our own, Mother Teresa of Calcutta, presented an Easter message of love and renewal to an audience at the Hynes Civic Auditorium, in Boston’s Prudential Center. By a curious coincidence, Mother Teresa spoke at the same time that her Albanian co-nationals were celebrating the “Pashka” Mass in their churches. Both she and they were exalting the Risen Christ, yet in locales and somewhat different circumstances.

In fact, few Albanians in the Boston area seemed to know that she was in town. I was one of the fortunate few who happened, by chance, to learn of her quiet coming to town. Fortunate, I say, because I have wanted for a long time to see and hear her in person. I could not have asked for a better Easter present. (Although I did not meet her, a couple of enterprising Albanians from Worcester managed to see her backstage before she spoke and after.)

The several thousand people who came to hear Mother Teresa gave her a warm, standing ovation as she was led on to the platform by Humberto Cardinal Medeiros, Archbishop of Boston. Rev. Medeiros, who introduced her as “a most extraordinary, yet unassuming women,” and as “a great women of God with a simple, yet profound message of peace.” He said that her presence and message was especially relevant to Boston at this time, in view of the troubled social climate that grips the city.

Mother Teresa, whose maiden name is Agnes Gonxha Bojaxhiu, is a small woman, so small in fact that when she rose to speak, the top of her head was barely visible above the lectern. She resolved this problem by taking the microphone in her hand and stepping in front of the lectern to speak. She wore her customary white headkerchief, and an Oriental type of dress resembling baggy pants. Whenever she acknowledged the applause of the audience, she responded in the Hindu fashion, by putting her hands together in front of her, as if to pray. It was a beautiful gesture.

Mother Teresa is her mid-sixties now, but such is the aura of light and love that envelops her being, that she projected the image of a girl in the bloom of youth. She spoke excellent English, and in a voice that was remarkable for its clarity and tranquility. Her voice, I felt, was a true reflection of her ideas and her inner being. There was nothing abstract or learned or even “pious” in her talk. No. She spoke in simple, direct language, as if she were addressing not a gathering of thousands, but speaking to each one individually and communing directly with everyone present.

Last October, the New York Times called Mother Teresa a Living Saint. That was when she spoke at the United Nations during the U.N.’s Spiritual Summit Conference. Two months later, in December 1975, Time magazine featured her on its front cover, and carried a story which described her as “unique” in the world of religion today. It would take too long to tell of the many honors and the world-wide recognition she has won as the founder and leader of the Missionaries of Charity. But now that I have been in her presence, I can understand why this is so. Perhaps the best evidence of the respect and enthusiasm she inspires in people came at the end of her talk in Boston. As she walked down the aisles, people pressed all around her to get a close look at her. Some seemed tempted to touch the hem of her clothes. I could not help but think of Jesus the Christ, and the throngs of people that crowded about him wherever he went, in the land of Galilee. “She is a beautiful person,” I heard people say all around me. I agree.”

Peter R. Prifti (Name handwritten)

The Critic’s Corner, Dielli, Boston, Mass. May 15, 1976, p. 3 (Date handwritten by author)