Bisedoi: Raimonda Moisiu –SADE/

Kur je bija e Mjeshtrit të madh të tregimit shqiptar, dhe një kolosi të letrave shqipe si Naum Prifti, fjala e shkruar është pjesë e kodit tënd gjenetik.Të rritesh në një mjedis ku fjala ka peshën e historisë dhe artit është një privilegj, por edhe një përgjegjësi e madhe.

Vajza e shkrimtarit tonë të shquar, Naum Prifti, mbart me vete jo vetëm trashëgiminë e vyer të të atit, por edhe një profil të spikatur intelektual që shkëlqen me dritën e vet. Gazetare poliglote, eseiste dhe analiste me një penë të mprehtë, Rafaela Prifti lëviz me lehtësi dhe elegancë absolute midis gjuhës shqipe dhe asaj angleze, duke shkruar artikuj, kolona dhe analiza që prekin thellësisht çështjet tona kombëtare dhe ato ndërkombëtare.

Rafaela Prifti ka ditur të gdhendë profilin e saj unik në botën e medias, si një gazetare poliglote e profileve të larta, ajo reflekton një kulturë të gjerë perëndimore dhe një zotërim brilant të ligjërimit në të dyja anët e Atlantikut. Artikujt dhe kolonat e saj në anglisht dhe shqip janë dëshmi e një mendjeje analitike që analizon me saktësi realitetet tona. Përmes një komunikimi që kapërcen kufijtë kulturorë, sfidat e gazetarisë dygjuhëshe dhe kujtimet e vyera që ushqejnë rrugëtimin e saj professional, -Rafaela Prifti mbetet një zë i fuqishëm dhe i respektuar i Diasporës shqiptare në SHBA.

Në këtë bisedë, Rafaela ndalet veçanërisht te burrat e shquar të familjes Prifti — Peter dhe Naum Prifti. Përmes kujtimeve të saj, ajo shpërfaq arkivën e tyre të pasur krijuese, të mbushur me dorëshkrime të rralla, letra historike dhe libra specifikë, duke e ndriçuar atë si një thesar me vlera të jashtëzakonshme kombëtare. Njëkohësisht, ajo sjell në dritë profilet e personaliteteve të mëdha historike që kanë përfaqësuar ndër vite Federatën “Vatra” dhe gazetën “Dielli”. Ne dhe Ju do të njihemi me Rafaelën përtej rreshtave të saj mediatikë: pasionin për të vërtetën, sfidat e të shkruarit në dy gjuhë dhe amanetin kulturor që mbron çdo ditë.

-Si ka filluar rrugëtimi yt në gazetari?

Po të kthehem pas tek studimet universitare në Fakultetin Gjuhë Letërsi Shqipe në Universitetin e Tiranës në 1986-1990, them se ishte vijimësi e pritshme të shkoje në fushën e gazetarisë. Ashtu ndodhi edhe për mua, veçse me disa “zig-zage”. Për një kohë të shkurtër, hyra në gazetën e sapo hapur 24 orë. Megjithatë ‘gravitacioni’ duhet te ketë anuar nga sfera krijuese për shkak se shumë shpejt, pas shpalljes së një konkursi nga Kinostudio 1991, hyra në kursin e skenaristëve, ku kishte edhe të sapo-diplomuar nga dega e anglishtes, bashkë me talente të rinj të studios. Sipas gjasave pritej prurje e freskët e reformuar me skenaristë, regjisorë, drejtorë fotografie etj. Por era e ndryshimeve, që kishte nisur të frynte ishte sa shpresëdhënëse, aq edhe çorientuese për Shqipërinë sepse ndërsa e vjetra po binte, e reja e shumëpritur nuk dinte nga të shkonte. Fondet e Kinostudios të kishin qenë shterur dhe ato të një reje që nuk dihej nga do vinin, sollën që kursi disamujor të shkrihej pa filluar kurrë.

Ndërkohë hapeshin mundësi të tjera, gjë që ndodh në çdo kohë, por, për atëherë, ishte një kapërcim i madh. Xhaxhai im nga Amerika Peter Prifti më njoftoi për mundësinë e arsimimit pasuniversitar me bursën prestigjioze Fulbright, të ofruar për studentët e diplomuar shqiptarë përmes Ambasadës Amerikane, të rihapur atëherë në Tiranë. Bashkë me dhjetë kandidatët e parë ndiqnim kurse për provimet e kërkuara të gjuhës TOEFL dhe diplomimit GRE (Graduate Record of Examination), dy kërkesat e Universiteteve amerikane për studimet pasuniversitare. Unë zgjodha të studioj për titullin shkencor Master në Antropologji Sociale ose Kulturore, degë që nuk e kisha studiuar dhe aso kohe nuk ekzistonte në Shqipëri. Ishte fushë që hapte dhe lejonte hapësirë për të studiuar shoqëritë dhe kulturat pa dallim dhe rast për të fituar njohuri më të thella humane, të cilat besoj i konsideroja si kundra-peshë të edukimit shkollor të deriatëhershëm.

Në korrik 1992 pasi u pranova nga New School University (atëherë New School for Social Research) (Shkolla e Re për Studime Sociale) u nisa nga Shqipëria për në Nju Jork. Vite me pas rrugët e fatit më kthyen në gazetari. Për një kohë tek Shërbimi i Gjuhës Shqipe, Zëri i Amerikës, në Uashington dhe më pas në Radio Televizionin e Kosovës, pas luftës, në 2001 dhe për herë të tretë, tek gazeta Dielli, në dhjetor 2018, ku jam edhe sot Editore për botimet anglisht. Të paktën në dy raste e kam ndërthur në trajtë të shtjelluar antropologjinë dhe gazetarinë: një ka qenë studimi im për librin “Përmes Mirditës në Dimër”, botim shqip dhe anglisht me një histori shumë të gjatë dhe të hatashme, që meriton të trajtohet më vete, dhe e dyta, studimi krahasimor për ritet japoneze dhe ato veriore shqiptare të studiuesit Kazuhiko Yamamoto nga Kyushu University.

-A ka pasur ndonjë moment që ju ka ndryshuar mënyrën si e shihni profesionin e gazetarisë?

Largpamësia e themeluesve të Diellit, gazetë që daton nga viti 1909, e cila i parapriu themelimit të Federatës Pan Shqiptare të Amerikës Vatra më 1912, më mbush me admirim. Mendoj sesi idealet që frymëzuan kombësinë e një vendi që u shkëput nga një perandori e madhe si ajo britanike u patën ndjerë në shumë anë të globit. Në 1909, kur patriotët shqiptarë i dhanë emrin gazetës Dielli në Boston, Amerika ishte 133 vjeçare dhe kishte plot probleme por ishte vendi nga vinte shpresa për lirinë, zelli për aktivizëm politik dhe përkushtimi për t’ia dalë mbanë.

Së dyti, ndiej admirim kur mendoj se në kohën kur pjesa dërmuese e emigranteve ishin analfabetë, Dielli u bë abetare dhe libër leximi, përpara se të ishte dritare e mendjes dhe zëri i ndërgjegjes kombëtare për pavarësimin e Shqipërisë.

Sot e kësaj dite, më mrekullojnë shkrimet e gazetës Dielli të kronikave të periudhës së pavarësisë, të raporteve për takimet me përfaqësuesit e Lidhjes së Kombeve, reportazhet sukseset e sipërmarrësve shqiptare të kohës, artistët dhe mjeshtërit. Ne vijmë nga një trashëgimi vërtet shumë e madhe edhe në fushën e gazetarisë, dhe kjo, për mua, është përgjegjësia jonë sot. Në çfarëdo krize që ka kaluar gazeta, dhe ka kaluar plot të tilla, politike dhe financiare, unë besoj se Dielli është gazetë e Vatrës aq sa edhe e bashkësisë shqiptare të Amerikës. Sado të kërkojmë nga gazeta Dielli sot, si edhe nga vetja jonë, kam bindjen se institucione të tila të vetëdijes sonë kombëtare ne nuk i ndërtojmë dot më, prandaj na takon t’i mbajmë me përkushtimin dhe përgjegjësinë që meritojnë.

-A mendoni se publiku ka ende besim te mediat tradicionale?

Mendoj se besimi i publikut te mediat tradicionale ka hyrë në një pikë kthese kritike dhe komplekse. Nga njëra anë, në epokën e sotme të dezinformimit dhe pseudo-lajmit të amplifikuar në rrjetet sociale, ka një tendencë për t’u informuar nga burime te verifikuara. Por nga ana tjetër, ky besim është zbehur shpesh për shkak të ndikimeve politike, interesave financiare të pronarëve të mediave dhe njëanshmërisë në raportim. Si rrjedhojë publiku e ka humbur besimin. Audienca e sotme është me skeptike dhe kërkon më shumë transparence, llogaridhënie dhe pavarësi editoriale për ta fituar dhe konsoliduar besimin e saj tek mediat.

-A ka pasur ndonjë moment që ju ndryshuat mënyrën si e shihni profesionin e gazetarisë?

Mendoj se kam pasur një trajektore që ka kaluar nga modeli i kronikës në një informim të fokusuar tek interesat dhe njohuritë për lexuesin. Por këtë mund ta gjykojë vetëm lexuesi.

– Nëse do intervistonit sot babanë apo xhaxhanë tuaj, çfarë pyetjesh do dëshironit t’u bënit?

Të dy ishin Sekretarë të Vatrës, në kohë të ndryshme si edhe kontributorë të gazetës Dielli për vite të tëra, përveçse ishin autorë dhe studiues të mirënjohur. Natyrisht, Peter Prifti ishte ndihmës editor tek Dielli në fund të viteve 1950. Më lejo të them këtu se intervistën tënde me babanë në kohën kur sapo kishte çuar hirin e të vëllait në Shqipëri e konsideroj një nga më të ndjerat dhe e vlerësoj nga shumë anë. Madje e ndiej kaq pranë vetes sa më duket se aty ka edhe diçka nga unë, prandaj të shpreh mirënjohjen time për të. Ajo, në të vërtetë, ka qenë pikënisja e kësaj bisede, e cila është e para dhe e vetmja që kam dhënë.

Të falemnderit shumë, Monda!

Rafaela Prifti/

Çfarë ndodh kur një regjisor me karrierë 30-vjeçare në Televizionin Shqiptar (TVSh) zhvendoset në vitin 1998 në Assisi të Peruxhias pikërisht në zemër të Italisë? Ndodh që ai i fal qytezës me histori e kulturë mijëravjeçare një pjesë të shpirtit të tij përmes kamerës filmike. Si rrjedhojë, dokumentari “Vivaldi në Assisi – Katër Stinët” i regjisorit Jani Tane lindi “me lotin e emigrantit, pasionin e profesionistit dhe punë intensive njëvjeçare.” Mozaiku vizual i dokumentarit përfshin Kishën e madhe të San Francescos dhe Tempullin e Minervës, afreskot me famë dhe kishat e restauruara të Assisit. Xhirimet e muzeve dhe afreskeve të Giottos, Cimabue-s, Simone Martini-t e Cezaro Sermei-t në qytetin që pret pesë milionë turistë në vit janë ‘telajo’ për kryeveprën muzikore të Antonio Vivaldit prej nga regjisori Jani Tane na fton të adhurojmë bukurinë në natyrë dhe në arte si krijesa njerëzore pa asnjë dallim. Ndërsa po plotësohen gati tridhjetë vite jete dhe krijimtarie jashtë Shqipërisë, arti mbetet stina e gjithkohshme që mban gjallë shpirtin e tij.

“Vivaldi në Assisi” u shfaq në kanalin privat Enrico Fermi në Perugia në 2006. Në një bisedë shoqëruese me autorin e ftuar në studio, pronari dhe menaxherja e kanalit televiziv u shprehën me superlativa për këtë produksion “esecionale” nga një regjisor emigrant shqiptar. “Tranzicioni në Assisi” vendi ku Jani dhe bashkëshortja, Natasha, u shpërngulën për të mbështetur studimet e vajzës së vogël, nisi me një ndryshim radikal. “Nga komoditeti i studios, pulti i regjisorit dhe dritat e kontrolluara kalova te një kamera dore, në dritën e rrugës dhe një studio montazhi.” Nuk ishte teknika, as investimi i mundimshëm dhe as mungesa e kushteve që patën ndikimin më të madh. Ishte diçka tjetër, që ai e kujton kështu: “Në fund të viteve ‘90 mentaliteti i italianëve ishte shumë i ngarkuar nga dyndjet e emigrantëve. Në atë qytezë me 30 mijë banorë kishin mbërritur në atë kohë rreth 100 familje vetëm nga zona e Prezës…

“Disa herë bëra tentativa për të kërkuar punë në profesionin tim, dhe pastaj fillova t’i përshtatem realitetit si “qen tartufi” në sebepet e komunitetit si festa, dasma, ditëlindje.”

Por “kamera në dorë” i ndryshoi atij perspektivën përtej këndit të xhirimit. Prej saj, ai thotë se mësoi të rrëfej jetën pa filtra. “Vizioni im u zhvendos nga estetika e inskenuar te dokumentimi i gjallë i të vërtetës. Pashë sakrificat e bashkëkombëseve të mi për t’u integruar dhe vendosa ta përdor kamerën për të treguar dinjitetin e tyre. Dokumentimi i jetës sonë ishte terapia ime si edhe një mjet rrëfimi se shqiptarët mbartin vlera të mëdha.”

Korça – Afërsia e Assisit nga kryeqendra Perugia dhe nga Foligno, ku është shtypur “Komedia hyjnore “e Dante Aligerit në 1472 është frymëzim për të, siç ishte vendlindja e tij, Korça, prej nga i lindi pasioni për artin skenik. “Në vitet 1969 -1974 kursin tonë në Institutin e Lartë të Arteve e drejtonte regjisorja e parë dhe pedagogia plot kulturë moskovitë, Prof. Drita Agolli. Me plot nostalgji e quaj veten produkt të saj. Me idenë e regjisorit dhe pedagogut të madh Mihal Luarasi dhe Drejtorit të Përgjithshëm të asaj kohe Todi Lubonja për të krijuar Teatrin në Ekran, trupa me aktorë të sapo-diplomuar si Eglantina Kume, Justina Aliaj, Esat Telit, Jani Tane, Vera Grabocka, Fatos Sela dhe Niko Kanxheri shkuan në televizion. Si pasojë e goditjes së Festivalit të 11 në TVSh në 1972, dhe të dy ideatorëve të projektit, programi dështoi. Atëherë iu dha mundësia të kalonim Asistent Regjisor.

Kujtoj me nostalgji regjisorin Mërkur Bozgo qe me përgatiti dhe operatorin e talentuar mjeshtrin Muharem Kondo. Redaksinë e fëmijëve dhe rinisë e konsideroj një pistë që ka formatuar shumë regjisorë, redaktorë dhe operatorë. Një redaksi krijuese e lidhur me shkrimtaret më të mirë si Shpresa Vreto, Naum Prifti, Adelina Mamaqi, Skënder Hasko, Elisabeta Kamberi, Fatmira Veisllari, Taqo Pecani, Luljeta Tabaku. Minerva Kume etj. Redaktorja veterane e Redaksisë e Fëmijëve në TVSh, Luljeta Tabaku e kujton Janin “me respektin më të madh si njeri dhe si regjisor i papërtuar dhe me pasion. Ai kishte krijimtari, fantazi dhe shije artistike, pa u ankuar për ngarkesën,” por duke punuar me bashkëpunim dhe mirëkuptim.” Tek bashkëpunimet e asaj kohe, Tane vlerëson instruktorët e ndjerë Suat Gega dhe Zysh Sandra që përgatisnin talentet e reja të Pallatit të Pionierëve.

Profili i tij në IMBD https://www.imdb.com/name/nm1115401/ ndjek karrierën e Jani Tanes si regjisor e producent në disa projekte në vitet ‘80 dhe ‘90. Në vitet 2000, begatia arkitekturale dhe historike e Assisit e frymëzoi atë për telereportazhe me temë të antikitetit dhe historisë Ilire-Etruske, produksione të studios së tij Nostalgjia. Një prej tyre është seria “Trokitje në Iliri” në qytetet Orvieto, Tarquinia dhe Spoleto e realizuar me studiuesin e kohës së antikitetit, Kol Marku, “Në një moment,” kujton ai, “ishte piktori Zamir Mati, që përmendi vendndodhjen të varrit monumental të mbretit tonë të Ilirisë Genti në Gubbio. Plot kureshtje dhe krenari ilire, pas disa tentativave e gjetëm këtë objekt si monument romak, ku gjendet një tabelë me mbishkrimin: Sipas dëshmitarëve të vjetër këtu prehet mbreti i Ilirëve Genti. Sipas kronikanit të shquar romak Tit Livi, Romakët, pas 200 vjet luftimesh, sulmuan me mercenarë perandorinë e Ilirisë në 168 p.k. Ata e pushtuan Ilirinë dhe më pas Maqedoninë e Greqinë e sotme.

Për të mos u shfarosur popullsia ilire, Mbreti Gent u dorëzua tek Romakët që e festuan me madhështi fitoren e rënies së Perandorisë së Ilirisë së mirëfilltë. Ai bashkë me bashkëshorten Etuta, vajzën e mbretit të Dardanisë, Monun me dy djemtë dhe me skortën e tij, u izoluan në Gubbion e sotme, nën mbikëqyrjen e Romakëve. Ky ishte thelbi i një dokumentari shumë të suksesshëm të studiueses së Antikitetit Eva Brinja.” “Bujtina e fundit” – bashkëpunim me shoqatën Acas Scanderbeg, studiuesin Kol Marku, kushtuar atit të pavarësisë imzot Ismail Qemali me rastin e 100 vjetorit të pavarësisë. “Artisti pa titull” – film kushtuar koreografit dhe studiuesit të folklorit shqiptar Bujar Aliaj. Gjatë viteve të pandemisë, së bashku me gazetarin dhe kolegun Gëzim Gjyrezi realizoi tri telereportazhe “Kandari i Fajit”, nisur nga pushtimi i trojeve tona nga perandoria Osmane deri në pavarësi, dhe më tej deri në periudhën e Zogut.

Në Kanada, ku jeton një komunitet intelektualësh dhe artistësh me emër, si edhe vajza e madhe e Taneve, regjisori ka krijuar disa dokumentarë, si “Mushti i një Romancieri” për veprimtarinë letrare të shkrimtarit Kristaq Turulli, Ambasador i Kombit, “Simfonia e Ngjyrës” produksion për piktorin e talentuar Bujar Asllani. Një pjesë të artistëve që qëmton, ai thotë se kanë qenë në transmetimet e TVSh-së dhe në rubrikën “Trokitje në mërgim” TV Korça dhe bashkëpunime të tjera.

Nga programacioni edukativ në podkastet politike – Regjisori i njohur bën një reflektim kritik mbi evolucionin e televizionit publik shqiptar. “Puna dhe pasioni i dikurshëm i sollën publikut programe ikonike që nga teletregimet për fëmijë dhe përrallat me “teta Marika Kallamatën dhe xhaxhi Ilia Shytin”, tek programet e Vitit të Ri dhe Konkurset e Fjalës artistike, të Letërsisë, të Fizikës për të rinjtë deri te filmat televizivë. Sot ekrani është pushtuar nga bisedat e thata, lajme dhe podkaste me politikanë, si pasojë e “mungesës së vullnetit dhe të buxhetit,” thotë ai. Përballë thashethemeve ose “shashkave” për mbylljen e kanalit publik, reagimi i tij është i prerë: “TVSh-ja i takon publikut shqiptar!” Ai e njeh mirë kohën e konkurrencës dhe lirisë mediale. Në rrugëtimin e tij regjisori veçon televizionin publik italian RAI “si një shkollë të madhe të eksperiencës sime të formatimit si regjisor.”

TVSh Trashëgimia dhe Teknologjia “Ne punuam në kushte të tjera, ku çdo kuadër dhe çdo fjalë peshohej me përgjegjësi të lartë artistike dhe etike. Sot teknologjia ka krijuar mundësi të jashtëzakonshme, por shpesh humbet thellësia. Brezat e rinj kanë ritëm dhe dinamikë të admirueshme. Megjithatë, ndonjëherë tregu dhe dëshira për audiencë të shpejtë i largon ata nga estetika e pastër televizive. Disa përpiqen të ruajnë atë dinjitet që kemi kultivuar ne në TVSH, të tjerë bien pre e komercializmit.”

Reflektimi mbi Jetën dhe Artin Pikëvështrimi i formësuar përgjatë dekadave mes Shqipërisë, Italisë dhe Kanadasë është se “arti nuk ka atdhe fiks, pasi aty jeton gjuha universale e shpirtit.” Pavarësisht se xhiron në studiot e Tiranës, në rrugët me histori të Assisit, apo në realitetin e mijëvjeçarit ri në Kanada, “njeriu mbetet qendra e gjithçkaje. Jeta më ka mësuar se vështirësitë e emigrimit mund të kthehen në lëndë të parë për art të madh. Nëse ke një familje që të mbështet dhe një pasion që të djeg përbrenda, asnjë distancë nuk të largon dot nga misioni yt. Arti të mban të ri, të mban lidhur me rrënjët dhe të bën qytetar të botës.”

Së shpejti, në Korçë dhe në Institutin e Arteve në Tiranë, regjisori Jani Tane do të prezantojë dokumentarin “Aktori pa maskë” mbi jetën e aktorit të shquar të karaktereve, Andrea Pepi. Për autorin e filmit dokumentar “Katër stinët e Assisit”, kushtuar qytetit që e adoptoi artistikisht, krijimtaria është hapësira ku ai i gjen dhe jeton intensivisht të gjitha stinët e jetës së tij.