Avni Alcani/

Ka qenë viti 1979 kur u takova për herë të parë me prof. Mark Tirtën. Sapo ishte përuruar Muzeu i ri Etnografik i Librazhdit dhe, në nëntor të atij viti, ndër vizitorët e parë dhe më të rëndësishëm të tij ishte një grup etnografësh dhe studiuesish të ish-Institutit të Kulturës Popullore: Spiro Shkurti, Ali Muka dhe Mark Tirta. Ata shoqëroheshin nga Fari Muçollari, atëherë shef i Seksionit të Arsimit dhe Kulturës në rrethin e Librazhdit.

Pas vizitës në muze, u ulëm në zyrën e drejtorit, prof. Ilir Gjipalit, dhe zhvilluam një bisedë të këndshme me këta studiues të shquar. Pas urimeve për muzeun e sapopëruruar, biseda rodhi natyrshëm drejt pasurive të mëdha etnografike që ruante treva e Librazhdit dhe nevojës që ato të kalonin në një stad tjetër, më të rëndësishëm: në studimin dhe dokumentimin shkencor të tyre.

Profesor Tirta kishte ardhur në Librazhd me një projekt të rëndësishëm për studimin e veshjeve tradicionale të rrethit, në kuadër të përgatitjes së Albumit të veshjeve popullore shqiptare.

Nuk vonoi shumë dhe, në fillim të vitit 1980, prof. Marku u paraqit përsëri në muze me projektin e tij. Më ftoi t’i bashkohesha këtij projekti dhe ta shoqëroja në ekspeditat që do të zhvillonte në fshatrat e Librazhdit.

Ekspeditat tona vijuan për dy vite radhazi, gjatë viteve 1980–1981. I përshkuam kryq e tërthor fshatrat e rrethit të Librazhdit; nuk lamë thuajse asnjë fshat pa vizituar: nga Çermenika, në luginën e Shkumbinit, në Rrajcë dhe fushën e Domosdovës, në Stravaj, Sopot e deri në Polis.

Natyrisht, gjatë këtyre udhëtimeve nuk munguan edhe episodet e veçanta, disa prej të cilave mbetën gjatë në kujtesën tonë. Një prej tyre ishte ai në fshatin Kostenjë, ku makina jonë u bllokua në një përrua. Ishte natë dhe na u desh ndihma e fshatarëve për ta nxjerrë prej andej. Prof. Marku nuk e harroi kurrë këtë incident dhe e rikujtonte shpesh në bisedat me miqtë tanë.

Ekspeditat dhe përvoja e punës me prof. Markun ishin për mua një shkollë e madhe. Ai ishte një metodist i jashtëzakonshëm, mjeshtër i mbledhjes së materialit në terren dhe një njohës e studiues erudit i kulturës popullore shqiptare. Prej tij mësova, mbi të gjitha, si mblidhej materiali në terren, si përzgjidhej, si klasifikohej dhe si verifikohej. Dy nga mësimet më të rëndësishme që mora prej tij kanë mbetur të paharruara për mua: Së pari, një material, për të qenë sa më i besueshëm, duhej verifikuar në më shumë se dy-tri burime. Së dyti, kurrë nuk duhej shkruar për një objekt apo dukuri pa e verifikuar më parë në terren, sepse, herët a vonë, e vërteta do të dilte në dritë dhe materiali i paverifikuar do të rrëzohej. Këto parime, që m’i mësoi prof. Marku në vitet e para të punës sime, kanë qenë për mua një udhërrëfyes i çmuar gjatë gjithë veprimtarisë sime studimore.

Në vitin 1982 organizuam në Muzeun Etnografik të Librazhdit Sesionin e parë shkencor, në bashkëpunim me Institutin e Kulturës Popullore dhe Qendrën e Kërkimeve Arkeologjike. Në të morën pjesë studiues të njohur të albanologjisë, ndër ta akademike prof. dr. Andromaqi Gjergji, prof. dr. Spiro Shkurti, prof. dr. Mark Tirta, prof. dr. Ali Muka, antropologu prof. dr. Aleksandër Dhima, si dhe dy arkeologët: prof. dr. Ilir Gjipali dhe dr. Aristotel Koka.

Prof. Marku mbajti kumtesën “Veshjet tradicionale – vlera etnografike të rëndësishme të kulturës popullore shqiptare”, botuar më pas në Almanakun “Librazhdi”. Në vitin 1983 i rinisëm përsëri ekspeditat në terren, këtë herë për fotografimin dhe dokumentimin e veshjeve popullore për albumin “Veshjet popullore shqiptare”, vëllimi II (Tiranë, 2001).

Po në vitin 1983 i dërgova revistës “Etnografia shqiptare”, pranë Institutit të Kulturës Popullore, një material kushtuar rabushëve të Polisit. Redaksia e revistës më thirri në Tiranë dhe më njoftoi se materiali ishte pranuar, por duhej zgjeruar dhe trajtuar mbi baza më të plota shkencore. Në atë kohë isha ende i papërvojë. Redaksia kishte caktuar si mentorin tim prof. Markun, siç më thanë, jo vetëm sepse ai ishte një nga njohësit më të mirë të trevave të Librazhdit, por edhe sepse tashmë ne ishim bërë miq, gjë që ishte e njohur për të gjithë. Që atë ditë kalova në zyrën e prof. Markut dhe, së bashku, hartuam projektin për zgjerimin dhe thellimin e materialit. “Duhet të kthehesh përsëri në Polis dhe të takosh sa më shumë barinj të vjetër të kësaj treve”, ishte porosia e tij. Kjo ishte një tjetër leksion i madh për mua: një studiues nuk duhet të mjaftohet me atë që ka mbledhur një herë, por duhet të rikthehet në terren, të kërkojë dëshmi të reja, t’i krahasojë dhe t’i verifikojë ato.

Gjatë viteve që qëndrova në Librazhd, nuk i shkëputa asnjëherë lidhjet me prof. Markun. Ato u forcuan edhe më shumë pas ardhjes sime në Tiranë, në vitin 1986.

Në fillim të viteve 2010, së bashku me ish-bashkëpunëtorin tim F. Fixha, filluam punën përgatitore për librin “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”. Pasi e përfunduam dorëshkrimin, iu drejtuam prof. Markut, të cilit, si një nga specialistët më të shquar të mitologjisë shqiptare, i kërkuam të ishte konsulent shkencor i librit. Gjithashtu i kërkuam të shkruante edhe parathënien. Ai e pranoi me kënaqësi, pavarësisht angazhimeve të shumta që kishte. Ndihma e tij ishte e jashtëzakonshme. Gjatë gjithë punës ai na sugjeronte, na korrigjonte dhe na inkurajonte, me synimin që libri të dilte sa më i plotë, korrekt nga pikëpamja gjuhësore dhe i mbështetur shkencërisht. Më duhet të them se, në një masë të rëndësishme, falë ndihmës së tij u arrit që ky libër të merrte formën që ka sot. Mund ta them pa modesti se ai mbetet një nga punimet më të rëndësishme që kemi realizuar për një figurë të mitologjisë popullore shqiptare, Zanën e Çermenikës.

Në vitin 2020, së bashku me studiuesin çermenikas z. Agim Qoku, nisëm një studim kushtuar gurëve megalitikë të varrezave hebraike të fshatit Shmil. Edhe këtë herë kërkuam ndihmën dhe asistencën e profesor Markut, si një nga njohësit më të mirë të kësaj fushe. Ai na dha një ndihmë të çmuar dhe na inkurajoi në punën tonë, duke vlerësuar se objekti që kishim marrë në studim ofronte mundësi për një trajtim të mirëfilltë shkencor. Pas përfundimit të studimit, materialin e paraqitëm në Konferencën e Dytë Shkencore, të organizuar nga Akademia e Studimeve Albanologjike, Bashkia e Librazhdit dhe Shoqata Kulturore “Çermenika 2017”, e cila u zhvillua në qytetin e Librazhdit në vitin 2021.

Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë shkencore të akademikut prof. dr. Mark Tirta lidhet me trevat e Librazhdit. Për këto treva ai ka botuar disa studime dhe shkrime me vlerë, ndër të cilat: “Veshjet tradicionale – vlera etnografike të rëndësishme të kulturës popullore shqiptare”, Almanaku “Librazhdi”, 1985; “Veshjet popullore në rrethin e Librazhdit”, në albumin “Veshjet popullore shqiptare”, vëllimi II, 2001; “Veshjet e Çermenikës – veshjet e grave dhe veshjet e burrave”, gazeta “Çermenika”, nr. 6, 2003; Parathënia e librit “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”, Tiranë, 2015; Eseja për librin “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”, gazeta “Zana e Çermenikës”, nr. 4, Tiranë, 2018, si dhe fjala përshëndetëse në përurimin e librit “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”, me titullin domethënës: “Pa ditur të kaluarën, nuk mund të dimë të tashmen”.

Për mua, Mark Tirta nuk ishte vetëm një profesor i shquar, një etnograf dhe studiues i madh i kulturës shqiptare. Ai ishte mentori im, njeriu që më mësoi se dashuria për kulturën dhe traditën duhet të shoqërohet gjithmonë me përkushtimin ndaj së vërtetës, me kërkimin në terren dhe me rigorozitetin shkencor. Por, përtej dijes dhe autoritetit të tij shkencor, unë do ta kujtoj Mark Tirtën edhe për thjeshtësinë, mirësinë dhe gatishmërinë e tij për t’u dhënë dorën studiuesve të rinj. Ai dinte të inkurajonte, të këshillonte dhe, mbi të gjitha, të frymëzonte.

Vitet kaluan, por kujtimet e atyre ekspeditave nëpër fshatrat e Librazhdit, bisedat në zyrën e muzeut, udhëtimet tona nëpër Çermenikë, Polis, Rrajcë, Stravaj e Sopot dhe mësimet që mora prej tij do të mbeten gjithmonë të gjalla në kujtesën time.

Puna dhe vepra e profesor Markut do të mbeten gjatë në kujtesën e studiuesve dhe të atyre që e duan kulturën shqiptare. Për mua, ai do të mbetet gjithmonë një nga njerëzit që ndikuan më shumë në formimin tim si studiues dhe në dashurinë time për trashëgiminë e pasur etnokulturore të trevës së Librazhdit.

Frank Shkreli/

Nga krimet e komunizmit te krimet serbe në Kosovë, fjalët e bukura nuk mjaftojnë më. Një shtet demokratik duhet të ketë guximin ta njohë të vërtetën, ta dokumentojë atë dhe ta kthejë në politikë shtetërore. Këtë subjekt e kam trajtuar në dhjetëra artikuj gjatë viteve, duke u përpjekur të sjell në vëmendje një prej plagëve më të thella dhe ende të pambyllura të shoqërisë shqiptare: përballjen me të kaluarën komuniste, krimet e diktaturës dhe detyrimin e shtetit për të vendosur të vërtetën historike në themel të kujtesës kombëtare. Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf. E kam trajtuar këtë çështje jo si një polemikë të radhës politike, por si një detyrim ndaj viktimave, familjeve të tyre dhe brezave që duhet ta njohin të kaluarën për të kuptuar më mirë të tashmen. Pikërisht për këtë arsye, zhvillimet e këtyre ditëve dhe turi i AIDSSH-së në ish-vendet e internimit, më shtyjnë t’i rikthehem edhe një herë kësaj teme, me një pyetje që pas 35 vitesh tranzicion nuk mund të shmanget më: sa larg ka shkuar Shqipëria nga fjalët te veprat në përballjen me trashëgiminë dhe krimet e diktaturës komuniste?

Ka tema që nuk mund të mbyllen me një deklaratë politike, me një ceremoni përkujtimore apo me një kurorë me lule. Ka plagë të historisë që kërkojnë më shumë se fjalë: kërkojnë të Vërtetën, Kujtesën, Drejtësinë dhe, mbi të gjitha, një qëndrim të qartë të shtetit. Pikërisht për këtë arsye, turi përkujtimor që Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH) po zhvillon këto ditë në ish-fshatrat e internimit të Lushnjës, është shumë më tepër se një veprimtari përkujtimore. Ai është një udhëtim në një të kaluar që Shqipëria postkomuniste ende nuk e ka përballuar plotësisht. AIDSSH e ka artikuluar vetë në mënyrë të drejtpërdrejtë këtë problem, duke folur për mënyrën se si tranzicioni është sjellë me “hipokrizi” ndaj të përndjekurve dhe duke kërkuar që ndjesa e shtetit të dëshmohet me vepra. Në Savër, Gjazë, Kosovë të Madhe, e në vendbanime të tjera ku mijëra shqiptarë u internuan nga regjimi komunist, nuk po vizitohen thjesht vende të harruara. Po vizitohen vende ku shteti diktatorial komunist shkatërroi jetën e njerëzve jo sepse kishin kryer ndonjë krim, por sepse regjimi i kishte shpallur “armiq”, “të deklasuar” apo të padëshirueshëm. Frank Shkreli: Shkurti 1967, krimi që ende nuk quhet krim | Gazeta Telegraf

Presidenti Bajram Begaj, i cili iu bashkua këtij turi, ka bërë thirrje për ruajtjen e kujtesës dhe për ta kthyer atë në mësim për brezat e ardhshëm. Por këtu lind pyetja e pashmangshme: çfarë është bërë gjatë këtyre 35 viteve, përtej fjalëve? Tridhjetë e pesë vite tranzicion dhe një bilanc i papërfunduar. Shqipëria ka kaluar 35 vjet nga rrëzimi i regjimit komunist. Kanë ardhur qeveri të “majta” dhe të “djathta”. Kanë ndryshuar presidentë, kryeministra, parlamente dhe programe politike. Shqipëria është anëtarësuar në NATO, ka hapur negociatat me Bashkimin Evropian dhe ka ndërtuar institucione të reja demokratike. Por një çështje themelore mbetet e papërfunduar: përballja me të kaluarën komuniste. Është e vërtetë se Kuvendi i Shqipërisë ka debatuar rezoluta për dënimin e krimeve të regjimit komunist. Por aq. Është gjithashtu e vërtetë se politikanë nga e gjithë skena politike kanë dënuar, në raste të ndryshme, krimet e diktaturës. Ka pasur deklarata presidenciale, parlamentare dhe qeveritare. Ka pasur muze, libra, konferenca dhe aktivitete përkujtimore. Por problemi nuk është mungesa absolute e fjalëve. Problemi është hendeku midis fjalëve dhe veprave. Frank Shkreli: Kërkohet dënimi i “Krimit të Apologjisë” të Komunizmit në Shqipëri | Gazeta Telegraf

Nëse një shtet e dënon një regjim kriminal, atëherë duhet të jetë i gatshëm të bëjë edhe punën që e shoqëron këtë dënim: të hapë arkivat, të zbardhë përgjegjësitë, të identifikojë viktimat, të gjejë të zhdukurit, të ruajë vendet e vuajtjes, të edukojë brezat e rinj dhe të sigurojë që krimet të mos relativizohen. Kjo është arsyeja pse puna e AIDSSH-së dhe ndonjë organizatë tjetër — ka një rëndësi të veçantë, por nuk mjafton. Institucioni ka përgjegjësi për grumbullimin, administrimin, përpunimin dhe vënien në dispozicion të dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit për periudhën 1944–1991. Por një institucion nuk mund ta bëjë i vetëm atë që duhet të jetë një politikë kombëtare e kujtesës. A mjafton të kujtojmë? Jo. Kujtesa pa përgjegjësi rrezikon të mbetet vetëm ceremoni. Një shoqëri demokratike nuk e kujton të kaluarën vetëm për të qarë viktimat. E kujton për të kuptuar mekanizmin që prodhoi viktimat.

Prandaj, një fëmijë shqiptar duhet të mësojë se çfarë ishte internimi, çfarë ishte kampi i Tepelenës, çfarë ndodhi në Spaç, Burrel, Qafë-Bari dhe në dhjetëra vende të tjera të vuajtjes. Duhet të mësojë se si funksiononte Sigurimi i Shtetit, si përdorej frika, si shkatërroheshin familjet dhe si një diktaturë e kthente ligjin në instrument shtypës. Megjithë kufizimet ligjore, dokumentet e AIDSSH-së e bëjnë këtë të mundur, por jo plotësisht. Më heret, dokumentet e publikuara lidhur me masakrën e Qafës së Valmirit dëshmuan se 14 burra u ekzekutuan në vitin 1949 pas një procesi gjyqësor të kryer në kohë rekord. Dokumentet e procesit tregojnë edhe se ata nuk kishin qenë përgjegjës për vrasjen e Bardhok Bibës. Këto nuk janë thjesht histori të së kaluarës. Janë prova. Dhe një demokraci që ka prova për krimet e diktaturës ka edhe një detyrim t’i bëjë ato pjesë të ndërgjegjes kombëtare. Ku janë veprat? Kjo është pyetja që duhet t’i bëhet klasës politike shqiptare, pa dallim krahu.

Nuk është e drejtë që përgjegjësinë për kujtesën t’ua lëmë vetëm historianëve, familjeve të ish-të përndjekurve, gazetarëve apo institucioneve si AIDSSH. Shteti duhet të marrë përsipër përgjegjësinë e vet. Sepse viktimat e komunizmit nuk janë viktima të një partie politike. Janë viktima të një sistemi që sundoi Shqipërinë për gati gjysmë shekulli. Prandaj edhe përballja me atë sistem nuk duhet të jetë çështje e një partie. Duhet të jetë çështje e shtetit shqiptar. Këtu qëndron edhe një nga dështimet më të mëdha të tranzicionit: de-komunistizimi nuk u shndërrua kurrë në një projekt të plotë kombëtar. U fol shumë. U premtua shumë. U debatuan rezoluta. U bënë deklarata. Por shumë familje vazhduan të prisnin dëmshpërblimin, njohjen, zbardhjen e fatit të të zhdukurve dhe, mbi të gjitha, një pranim të plotë moral të vuajtjeve të tyre. Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf

E njëjta pyetje edhe për Kosovën. Kjo na çon te një çështje tjetër që nuk mund të ndahet krejtësisht nga kjo temë: qëndrimi i Shqipërisë ndaj krimeve serbe në Kosovë. Edhe këtu duhet të jemi të drejtë: Shqipëria i ka dënuar krimet serbe në Kosovë dhe politikanë shqiptarë nga e gjithë skena politike kanë folur publikisht kundër tyre. Por ajo që mungon është një politikë shtetërore e vazhdueshme, e fuqishme, e institucionalizuar dhe zyrtarizuar nga Kuvendi i Shqipërisë. Një politikë që të mos varet nga deklarata e radhës e një ministri, deputeti apo kryeministri. Nëse Shqipëria e konsideron veten shtet amë të një kombi që ka përjetuar një nga tragjeditë më të mëdha të Evropës së fundmi, atëherë dokumentimi i krimeve ndaj shqiptarëve të Kosovës, ruajtja e dëshmive dhe kërkesa për drejtësi duhet të jenë pjesë e kujtesës dhe diplomacisë së saj shtetërore. Nuk është fjala për të ushqyer urrejtje ndaj një populli. Është fjala për të mos lejuar që krimi të harrohet. Pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën. Pajtimi i vërtetë ndërtohet mbi të Vërtetën. Shqipëria duhet të mësojë të mos ketë frikë nga historia.

Ndoshta ky është mësimi më i madh që na sjell turi i AIDSSH-së këto ditë. Se Shqipëria nuk duhet të ketë frikë nga historia e saj. As nga krimet e komunizmit. As nga viktimat. As nga dokumentet. As nga emrat. As nga përgjegjësit. Një shtet demokratik nuk dobësohet kur pranon se paraardhësi i tij politik ka kryer krime. Përkundrazi, përforcohet. Sepse demokracia fillon pikërisht aty ku shteti pranon se nuk është mbi të Vërtetën. Në këtë kuptim, fjalët e Presidentit Begaj për kujtesën marrin një rëndësi të veçantë. Por edhe ato duhet të shoqërohen me një pyetje të thjeshtë: çfarë do të bëhet, konkretisht? Do të vazhdohet me ceremonitë? Apo do të ndërtohet një politikë kombëtare e kujtesës? Do të vazhdohet të flitet për viktimat? Apo do t’u japim familjeve të tyre përgjigje? Do të thuhet se e dënojmë diktaturën? Apo do t’u mësohet brezave të rinj se çfarë ishte ajo? Kuvendi duhet të bëjë hapin e radhës. Ky është momenti që Kuvendi i Shqipërisë të mos mbetet vetëm te rezolutat e së kaluarës.

Duhet një debat i ri parlamentar, serioz dhe gjithëpërfshirës mbi 35 vitet e përballjes me trashëgiminë komuniste. Një debat që të përfshijë arkivat, viktimat, familjet e të përndjekurve, të zhdukurit, vendet e internimit, arsimin, muzealizimin, dëmshpërblimet dhe përgjegjësinë e institucioneve. Dhe mbi të gjitha, duhet një qëndrim i qartë: Krimet e diktaturës nuk janë çështje e së “majtës” apo së “djathtës”. Janë çështje e demokracisë shqiptare dhe e historisë kombëtare. Po kështu, kur bëhet fjalë për krimet serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës, Shqipëria duhet të ketë një qëndrim të qartë institucional, të mbështetur në dokumente, dëshmi dhe standarde ndërkombëtare të drejtësisë. Pas 35 vitesh tranzicion, Shqipëria nuk ka më nevojë për deklarata të tjera solemne. Ka nevojë për vepra.

Ndërkaq, megjithë punën e mirë që bën, të vlerësosh punën e AIDSSH-së në hapjen, administrimin dhe publikimin e dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit, nuk do të thotë se institucioni duhet të jetë jashtë kritikës. Përkundrazi, një debat serioz mbi përballjen e Shqipërisë me të kaluarën komuniste duhet të përfshijë edhe vetë institucionet që janë ngarkuar me këtë mision. Gjatë viteve nuk kanë munguar kritikat ndaj AIDSSH-së, për mënyrën e trajtimit të dosjeve, ritmin e zbardhjes së tyre, transparencën, qasjen e familjarëve dhe studiuesve në dokumente, si edhe për mënyrën se si është administruar dhe komunikuar informacioni. Disa prej këtyre kritikave meritojnë përgjigje institucionale dhe transparencë më të madhe. Por kritika ndaj AIDSSH-së nuk duhet të përdoret si alibi për të fshehur një problem shumë më të madh: përgjegjësia për përballjen me të kaluarën komuniste nuk i takon vetëm këtij Autoriteti, ose ndonjë tjetri. Ajo është përgjegjësi e shtetit shqiptar dhe, mbi të gjitha, e institucioneve politike që kanë drejtuar vendin gjatë këtyre 35 viteve.

Prandaj, ajo që duhet të vijë më pas është përgjegjësia e institucioneve politike. Sepse nuk mund të pritet që vetëm një institucion të mbajë mbi supe peshën e një historie të tërë. Tashmë është radha e shtetit. Është radha e Kuvendit. Është radha e politikës shqiptare. Dhe është radha e shoqërisë, gjithashtu. Sepse një vend që nuk e njeh të kaluarën e vet, rrezikon ta përsërisë atë. Dhe një Shqipëri që i kujton viktimat vetëm në ditë përkujtimore, ndonëse rrallë, por nuk e kthen kujtesën në politikë shtetërore, ende nuk e ka përfunduar tranzicionin e saj moral e kombëtar. Pas 35 vitesh, Shqipëria duhet të bëjë më në fund atë që nuk e ka bërë sa duhet e të përballet me të kaluarën, jo për t’u kthyer pas, por për të ecur përpara. Kjo nuk është hakmarrje. Nuk është revansh. Nuk është luftë politike. Është drejtësi historike. Dhe mbi të gjitha, është dinjitet shtetëror e kombëtar që të mos përjetësohet e keqja e komunizmit në Shqipëri. Frank Shkreli: A po përjetësohet e keqja e komunizmit në Shqipëri? | Gazeta Telegraf.

Saimir Kadiu/

26 gusht 1910 – 5 shtator 1997 – Ka njerëz që hyjnë në histori përmes pushtetit. Ka të tjerë që hyjnë përmes pasurisë, dijes, artit apo lavdisë. Dhe ka disa, shumë të rrallë, që hyjnë në histori duke u përkulur mbi njeriun më të varfër, më të sëmurë dhe më të harruar. Nënë Tereza ishte njëra prej tyre. Sot, në 116-vjetorin e lindjes së saj, kujtimi i saj nuk më vjen vetëm nga fotografitë, filmat apo librat. Më vjen nga një dhomë në Tiranë, nga një takim i vitit 1995, kur pata privilegjin ta takoja në zyrën e ministrit të Shëndetësisë, Prof. Maksim Cikuli.

E mbaj mend si një grua trupvogël. Por ndoshta fjala “trupvogël” nuk mjafton për ta përshkruar. Sepse përballë saj nuk ndjeje vogëlsi. Përkundrazi. Ajo kishte një prani të jashtëzakonshme. Një zë disi burrëror, i thellë, që nuk kishte nevojë të ngrihej për t’u dëgjuar. Fliste anglisht, por kuptonte shqip. Dhe kishte dy sy të mëdhenj, tepër të vëmendshëm, sikur të shikonin jo vetëm fytyrën e njeriut, por edhe atë që fshihej pas saj.

Foli shumë pak. Por disa njerëz nuk kanë nevojë të flasin shumë. Ndonjëherë heshtja e një njeriu të madh është më e fuqishme se një fjalim. Atëherë, në vitin 1995, ajo nuk ishte më thjesht Nënë Tereza e Kalkutës. Ishte një nga figurat më të njohura të planetit. Në vitin 1979, Komiteti Norvegjez i Nobelit i dha asaj Çmimin Nobel për Paqen, duke vlerësuar punën e saj në shërbim të njerëzimit që vuante.

Por Nobeli nuk e krijoi famën e Nënë Terezës. Ai vetëm e vendosi mbi një skenë botërore atë që miliona njerëz e kishin parë tashmë në rrugët e Kalkutës: një grua që kishte zgjedhur të jetonte pranë njerëzve që shoqëria i kishte lënë në skajin e saj. Ajo kishte braktisur jetën relativisht të sigurt të një mësueseje dhe kishte zgjedhur rrugën e më të varfërve ndër më të varfrit. Në vitin 1950 themeloi Misionaret e Bamirësisë, kongregacioni që më pas do të shtrihej në dhjetëra vende të botës.

Fama e saj u bë planetare, por ajo vetë nuk u bë kurrë “planetare”.

Mbeti e vogël. E thjeshtë.

Me sandalet e saj, sarin e bardhë me vijat blu dhe duart që ishin mësuar më shumë të shërbenin sesa të përshëndesnin.

p

Dhe Shqipëria?

Për Shqipërinë, historia e Nënë Terezës ka një dhimbje të veçantë.

Ajo e kërkoi për vite të tëra mundësinë për të ardhur në vendin e origjinës së familjes së saj, për të parë varret e nënës dhe motrës. Përpjekjet e saj u kurorëzuan vetëm në fund të regjimit komunist.

Më 14 gusht 1989, ajo shkeli për herë të parë pas shumë dekadash në Shqipëri. Qëndroi deri më 17 gusht dhe vizitoi ndër të tjera varret e nënës dhe motrës, institucione shëndetësore, kopshte fëmijësh dhe institucione sociale.

Ishte një kthim i vonuar.

Një vajzë shqiptare që kishte ikur në moshën 18-vjeçare kthehej në atdhe në moshën 79-vjeçare.

Pesëdhjetë e një vjet largësi mes vajzës që kishte ikur dhe gruas që ishte kthyer.

Në dhjetor 1990 ajo u kthye përsëri, ndërsa Shqipëria po përjetonte tronditjet e fundit të sistemit komunist. Më pas u hapën shtëpitë e para të Misionareve të Bamirësisë në Tiranë dhe Shkodër.

Në vitet e para të tranzicionit, prania e saj në Shqipëri u bë gjithnjë e më e dukshme.

Në vitin 1993, ajo ishte në Shqipëri gjatë vizitës së Papa Gjon Palit II. Papa, në një nga momentet më simbolike të asaj vizite historike, e përshëndeti publikisht duke e lidhur drejtpërdrejt me atdheun shqiptar.

Dhe pastaj erdhi 1995-a.

Viti i takimit tim me të. E kujtoj atë zyrë.

E kujtoj figurën e saj të vogël. E kujtoj zërin.

E kujtoj sidomos sytë. Ishte një vështrim që nuk të linte indiferent.

Ndoshta sepse pas atyre syve kishte parë më shumë vuajtje njerëzore se shumica prej nesh mund të imagjinojë.

Kishte parë fëmijë të uritur. Të sëmurë pa njeri pranë.

Të vdekur të harruar në rrugët e Kalkutës.

Leprozë që shoqëria i kishte dëbuar.

Njerëz që nuk kishin as shtëpi, as familje, as shpresë.

Dhe kishte zgjedhur të mos kalonte pranë tyre.

Të ndalonte. Ndoshta kjo ishte e gjithë filozofia e saj.

Në një botë ku njerëzit nxitojnë të kalojnë pranë dhimbjes së tjetrit, Nënë Tereza ndalonte.

Në vitin 1995, ajo erdhi përsëri në Shqipëri edhe në një mision të vogël, por domethënës: të uronte vendin për anëtarësimin në Këshillin e Evropës. Dëshmia e Liri Berishës për atë vizitë përshkruan ardhjen e saj nga Kalkuta dhe takimin në Presidencë, ku ajo përcolli mesazhin se Shqipëria ishte “në rrugë të drejtë”, por se rruga do të ishte e gjatë dhe e vështirë.

Ajo e kishte parë Shqipërinë në dy skaje të historisë:

në heshtjen e komunizmit, dhe në zhurmën e tranzicionit.

Dhe ndoshta e kuptonte se liria politike nuk mjafton.

Një shoqëri mund të ketë parlament, zgjedhje dhe kushtetutë, por ende të ketë njerëz të vetmuar, të varfër, të sëmurë e të braktisur.

Prandaj mesazhi i saj ishte gjithmonë më i madh se politika: njeriu.

Nobeli i vitit 1979 e bëri Nënë Terezën një figurë globale. Por fama e saj nuk u ndërtua mbi fjalime të mëdha.

U ndërtua mbi një veprim shumë të vogël: t’i afrohesh një njeriu që të gjithë të tjerët e kanë braktisur.

Komiteti Nobel theksoi pikërisht këtë dimension: respektin për individin dhe dinjitetin e tij, veçanërisht për njerëzit më të vetmuar, më të varfër dhe më të braktisur.

Kjo është ndoshta arsyeja pse fama e saj kaloi kufijtë e fesë.

Ajo u bë një simbol botëror i bamirësisë.

Një grua shqiptare nga Shkupi, e cila jetoi pjesën më të madhe të jetës në Indi, u bë një nga fytyrat më të njohura të shekullit XX.

Dhe Shqipëria, një vend që për dekada kishte qenë pothuajse i panjohur për botën, kishte papritur një emër që bota e njihte kudo: Mother Teresa.

Sot, 116 vjet pas lindjes së Agnes Gonxhe Bojaxhiut, ajo nuk është më vetëm një figurë historike.

Është një pyetje.

Një pyetje që i drejtohet secilit prej nesh:

Çfarë bëjmë kur përballë nesh kemi dhimbjen e një tjetri?

A kalojmë tutje? A e shohim? A e mëshirojmë?

Apo ndalemi? Nënë Tereza u ndal.

Dhe ndoshta madhështia e saj nuk qëndron vetëm në mijëra shtëpitë e bamirësisë, në çmimet, në Nobel, në famën botërore apo në shenjtërimin e saj.

Qëndron në diçka shumë më të thjeshtë.

Ajo i dha fytyrë njeriut që bota nuk donte ta shihte.

Dhe sot, kur kujtoj atë grua të vogël në zyrën e ministrit Maksim Cikuli, me zërin e saj të thellë, fjalët e pakta dhe ata dy sy të mëdhenj e të vëmendshëm, më duket sikur e kuptoj më mirë se atëherë:

Njerëzit vërtet të mëdhenj nuk kanë nevojë të zënë shumë hapësirë.

Ndonjëherë mjafton një trup i vogël, një palë sy të mëdhenj, dy duar të gatshme për të shërbyer dhe një zemër që ka vend për gjithë botën.

Ramazan Çeka/

Shiroka, në një mbrëmje vere, kur liqeni merr dritën e perëndimit, ndërsa kënga dhe humori shkodran i japin zemër sheshit. Ka mbrëmje që vijnë me një magji të veçantë, kur muzika lundron mbi freskinë e liqenit, kur Shiroka vishet me dritën e perëndimit dhe, për pak çaste, edhe eklipsi i Diellit i jep kësaj mbrëmjeje një dritë tjetër, një bukuri të rrallë.

   Një e tillë ishte edhe kjo mbrëmje vere në Shirokë, aty ku freskia e Liqenit të Shkodrës përkëdhelte tingujt e muzikës, ndërsa zërat e këngëtarëve dhe e qeshura plot jetë e bejtaxhinjve shkodranë i jepnin mbrëmjes shpirt e ngrohtësi. Nën kujdesin e Bashkisë së Shkodrës, Shoqata Kulturore “Bejta Shkodrane” solli në sheshin e Shirokës një koncert që bashkoi dy prej thesareve më të dashura të shpirtit shkodran: këngën dhe bejtën.

   Përballë liqenit, në një mbrëmje që vinte pas ditëve përvëluese të kësaj vere, freskia e ujit dhe tingujt e muzikës i dhanë Shirokës një tjetër gjallëri, ndërsa sheshi qendror u mbush nga publiku, duartrokitjet, buzëqeshjet dhe emocionet. Por, para se të fillonte koncerti i kësaj mbrëmjeje artistike, ndalëm për pak çaste me disa prej protagonistëve të saj. Biseduam fillimisht me aktoren e mirënjohur, Merita Smaja, “Mjeshtre e Madhe”, një artiste që e njeh mirë shpirtin e humorit dhe të skenës shkodrane.

   Më pas, fjala shkoi te bejtaxhiu Isuf Çoku, një prej atyre zërave që e mbajnë gjallë traditën e bejtës shkodrane, këtij arti të hollë ku fjala bëhet humor, thumb, mençuri dhe buzëqeshje. Dhe mes të ftuarve të kësaj mbrëmjeje ishte edhe këngëtari Vitor Hila, i ardhur nga Amerika, për t’iu bashkuar kësaj feste të këngës, miqësisë dhe traditës.

   Pastaj… erdhi çasti që të gjithë po e prisnin.

   Skena mori jetë, zërat e këngëtarëve i dhanë shpirt mbrëmjes, ndërsa tingujt u përhapën mbi ujërat e liqenit, duke e kthyer atë mbrëmje vere në një festë të vërtetë të këngës dhe të shpirtit shkodran.

   Ishte Orjeta Kelaj, një nga këngëtaret më të dashura të Shkodrës, ajo që i dha zërin e parë kësaj mbrëmjeje. Me këngën e saj, Shiroka sikur mori frymë ndryshe; tingujt u përhapën mbi liqen, ndërsa publiku e priti me duartrokitje dhe emocion, duke i dhënë kësaj feste artistike një nisje të bukur.

   Pas saj, në skenë u ngjitën disa prej zërave më të dashur për publikun: Mukades Çanga, “Mjeshtre e Madhe”, Myzafer Koliqi nga Kraja, Vitor Hila nga Amerika, Sadet Kuçi nga Kosova, Erissela Deda, Xhelal Juka dhe Lirim Gjonbiba.

   Secili prej tyre solli në Shirokë ngjyrën e zërit, emocionin dhe atë ngrohtësi të veçantë që vetëm kënga di t’ia falë një mbrëmjeje. 

   Një rol të veçantë pati edhe formacioni muzikor që shoqëroi këngëtarët: Avni Mani dhe Edison Sima në tastierë, Agron Rexha në klarinetë dhe Hamit Asllani në kitarë.

   Pa shumë kohë në dispozicion për prova, ata u bënë pjesë e kësaj mbrëmjeje me profesionalizëm dhe dashamirësi, duke i dhënë secilit interpretim mbështetjen dhe ngjyrën e duhur muzikore.

   Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron bukuria e një mbrëmjeje të tillë: kur pasionit të këngëtarëve i bashkohet përkushtimi i muzikantëve, skena merr jetë dhe muzika gjen udhën drejt zemrës së publikut.

   E publiku i Shirokës ishte i mrekullueshëm.

   I ndoqi këngëtarët me duartrokitje, i shoqëroi me entuziazëm dhe, kur ritmi u bë më i gjallë, sheshi nuk qëndroi më vetëm spektator.

   Nisi vallëzimi.

   Dhe atëherë ndodhi diçka që vetëm muzika di ta bëjë.

   Kur ritmi mori hov dhe vallëzimi u shtri në gjithë sheshin, edhe disa nga turistët e huaj që ndodheshin atë mbrëmje në Shirokë iu bashkuan kësaj feste, duke u bërë pjesë e gëzimit që kishte pushtuar sheshin.

   Pa ditur ndoshta as fjalët e këngës, ata kuptuan gjuhën më të bukur që nuk ka nevojë për përkthim: gjuhën e muzikës, të ritmit dhe të gëzimit.

   Dhe kështu, për disa çaste, Shiroka u shndërrua nga një peizazh i bukur buzë Liqenit të Shkodrës në një skenë ku kënga dhe vallëzimi u shkrinë me bukurinë e natyrës.

   Në jetën e përditshme të këtij qyteti, bejtja shkodrane dhe kënga popullore janë pjesë e pandashme e shpirtit të Shkodrës. 

   Ato jetojnë në fjalën, në humorin, në këngën dhe në mënyrën se si ky qytet e përjeton e ia rrëfen jetën vetvetes.

Ramazan Çeka/

Ditët e nxehta të korrikut i lamë pas në ultësirën e Shkodrës dhe, një mëngjes herët, morëm rrugën në drejtim të Alpeve Shqiptare. Lamë pas Koplikun e zhurmshëm, Bajzën e Vukpalajt dhe morëm rrugën e Kelmendit.

Rrugët që gjarpëronin mes maleve e luginave nisën të na shoqëronin me emocionet e këtij udhëtimi, ndërsa makina ngjitej në Brigjet e Hotit dhe hynte në luginën aq madhështore të Kelmendit.

Jemi mes Alpeve Shqiptare. Ecim në një rrugë që na drejton në Veri, përmes Tamarës e Selcës, për të dalë në Qafën e Predelecit, për të arritur në atë sofër të mrekullueshme e bujare që na priste me krahë hapur, për festën e madhe që ishte organizuar.

Rruga ishte e gjatë, por ne arritëm në kohë. Dhe tani, përpara nesh shtrihej madhështia e Alpeve Shqiptare, ajo botë e egër dhe e bukur, ku natyra, historia dhe jeta e malësorit janë ndërthurur ndër shekuj.

Në zemër të Gadishullit të Ballkanit ngrihet madhështor një masiv i madh malesh, që njihen në hartë me emërtimin Alpet e Shqipërisë, të cilat zënë rrënjë buzë Liqenit të Shkodrës dhe përfundojnë në Malësinë e Gjakovës.

Këto Alpe ngrihen “me kryet deri në qiell” dhe majat e tyre të mbuluara me borë shpesh është thënë se kanë qenë frymëzim që malësorët të vinin në kokë qeleshet e bardha.

Rapsodët, poetët dhe studiuesit e përdorin shpesh këtë paralelizëm, ashtu siç përdorin edhe krahasimin midis maleve dhe malësorëve viganë, apo midis çikave dhe çetinave të rritura në shkëmb.

Është kjo biografi, ky reliev madhështor, që ka frymëzuar rapsodët e lashtë për t’u kënduar bëmave dhe trimërive të Mujit e Halilit, të përjetësuara në eposin e lashtë shqiptar përmes një vegle të stërlashtë muzikore: lahutës.

Në gjithë këtë shtrirje alpine, një vend të veçantë zë Malësia e Madhe, e emërtuar kështu që në kohë të hershme, jo vetëm sepse zinte një sipërfaqe të gjerë, por edhe sepse ishte një kështjellë që, me kryetrimat e saj, i rezistoi të gjitha rrebesheve që historia i vuri në provë.

Mijëra vjet, qindra luftëra, dhjetëra pushtues kanë hyrë dhe kanë dalë në qafat, luginat, pyjet, lumenjtë e përrenjtë e këtyre maleve, por ata kanë qëndruar, ashtu siç thotë një këngë e vjetër:

“Malet s’i luan era.”

Ndoshta ishte pikërisht kjo frymë e Malësisë, kjo lidhje e pashkëputur mes vendit, njerëzve dhe traditës, që na shtyu edhe më tej në këtë udhëtim. Pak kohë më parë, isha frymëzuar nga emisioni i mëngjesit “Mirëmëngjes Shqipëri” në Radio Televizionin Shqiptar, i cili zgjon të gjithë shqiptarët në orën 06:30, me tri orë transmetim të drejtpërdrejtë, ku ishte e ftuar Kryetarja e Shoqatës Kulturore “Jehona e Kelmendit”, zonja Dila Vaçaj.

Ajo shpalosi në mënyrë brilante jo vetëm punën e shkëlqyer që bëhet në këtë zonë, por edhe vlerat e kulturës dhe të artit të mrekullueshëm të kësaj treve.

Ndër të tjera, u fol edhe për një aktivitet mjaft të rëndësishëm, siç është “Festa e Shna Pretes”, që ka marrë një vëmendje të madhe nga malësorët e kësaj zone dhe nga të gjithë ata që sot jetojnë në SHBA.

Në këtë aktivitet do të gjeni trashëgimtarë të denjë të banorëve alpinë shqiptarë, që mbajnë gjallë trashëgiminë e kësaj treve me këngë, me pasuri etnokulturore dhe, pse jo, edhe me studime bashkëkohore të djemve dhe vajzave që janë nderi dhe krenaria e kësaj krahine.

Artistët e spikatur popullorë të kësaj Malësie, me shpirtin e tyre krijues, po mbajnë gjallë dhe po trashëgojnë folklorin ndër breza. Këngët, vallet, veshjet dhe bujaria e kullave të Malësisë, të transformuara në bujtina mikpritëse, e bëjnë akoma më magjik aktivitetin e “Festës së Shna Pretes”, nën mbikëqyrjen dhe kujdesin e veçantë të zonjës Dila Vaçaj.

Në Predelec, u rikthye një traditë e bukur që kishte munguar prej shumë vitesh: një kthim në origjinë i Logut të Bjeshkës.

Në festën “Logu i Shna Pretes”, në peizazhin mahnitës natyror dhe në ambientet e jashtme të kishës, u mblodhën besimtarë, banorë e mysafirë për të festuar së bashku këtë ditë të veçantë.

Aty u shpalos bukuria e nuseve, veshjet e traditës, Vallja e Logut, këngët majekrahu dhe lojërat popullore, ndërsa grupe folklorike nga Plava, Gucia dhe troje të tjera etnike shqiptare e kthyen logun në një spektakël të bukur të demonstrimit të artit folklorik burimor.

Falë përkushtimit të At Vitor Demajt dhe Shoqatës Kulturore Artistike “Jehona e Kelmendit”, me Presidente zonjën Dila Vaçaj, si edhe mbështetjes financiare të kelmendasve në Amerikë, u rikthye atmosfera e dikurshme me këngë, valle dhe tingujt autentikë të artistëve kelmendas, duke i dhënë festës një jehonë të veçantë.

Mesha e celebruar nga Famullitari i Kelmendit, Pater Vitor Demaj, ishte e veçantë në një ditë të veçantë.

Si asnjëherë më parë, vajzat e bukura nga krahina ishin në meshë me xhubletën e Malcisë.

Kisha e Shna Pretes dukej më e bukur se kurrë. Ishte një rikthim në traditën e hershme, një pamje që dukej sikur lidhte të shkuarën me të sotmen.

Një rol të rëndësishëm në krijimin e atmosferës së kësaj feste pati edhe Studio Volaj, e cila u kujdes me profesionalizëm dhe me vëmendje në çdo detaj për anën e fonisë. Tingulli i pastër dhe i përshtatur me hapësirën bëri që këngët, vallet dhe instrumentet tradicionale të përcilleshin me gjithë bukurinë dhe forcën e tyre, duke e bërë edhe më të veçantë jehonën e kësaj dite në Predelec.

Festa e Shna Pretes në Qafën e Predelecit riktheu traditat e hershme të Kelmendit, duke bashkuar, pas Meshës së Shenjtë, banorët, diasporën dhe vizitorët në një festë me këngë, valle, veshje tradicionale dhe lojëra popullore.

Kjo ditë tregoi edhe një herë se traditat, besimi dhe kultura jonë mbeten të gjalla kur ka atdhetarë të përkushtuar, që punojnë me zemër dhe kontribuojnë për t’i ruajtur e përcjellë ato brez pas brezi.

Mirënjohje për të gjithë organizatorët, artistët, sponsorët dhe pjesëmarrësit që e bënë këtë festë një ngjarje të paharruar.

Realisht, ky ishte logu i bukurisë dhe i traditës në Kelmend.

“Logu i Shna Pretes.”

Suksese, e në festa e gëzime u mbledhshi gjithmonë, Bjeshkët e Malësisë!