Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Albanians For America (AFA) was honored to participate on Capitol Hill for the first time as Albania’s representative within the Central and East European Coalition

by

AFA/

This week, Albanians For America (AFA) was honored to participate on Capitol Hill for the first time as Albania’s representative within the Central and East European Coalition (CEEC). Established in 1994, the CEEC is composed of eighteen national organizations representing Central and Eastern European American communities that work together to strengthen U.S. partnerships with the region and advance the shared goal of a free, secure, and democratic Central and Eastern Europe. During our meetings with Members of Congress, we joined fellow coalition members in advocating on issues including Russia’s war of aggression against Ukraine, the situation in Georgia, sanctions on Russia, Kosova’s path toward NATO membership, Albania hosting next year’s NATO Summit, and continued support for Baltic security initiatives. A common thread shared by every CEEC member organization is the need to counter the growing threats posed by Russian aggression and Chinese malign influence throughout our region.

As part of the CEEC delegation, AFA participated in the Capitol briefing, Enhanced Resilience: A View from the NATO Centers of Excellence in the Baltic Countries, featuring Representatives Don Bacon and Salud Carbajal, along with senior officials from Lithuania, Latvia, and Estonia. Together with CEEC, we also met with Kristine Berzina of the U.S. Helsinki Commission and held bipartisan meetings with the offices of Senator Chris Coons (D-DE), Senator Elissa Slotkin (D-MI), Congressman Keith Self (R-TX), Congressman Zach Nunn (R-IA), Congressman French Hill (R-AR). These discussions focused on strengthening U.S. engagement in Central and Eastern Europe and advancing policies that support regional security and stability.

In addition to our coalition activities, AFA held separate meetings with a member of the National Security Council within the Executive Office of the President at the Eisenhower Executive Office Building to discuss U.S. engagement in the Balkans and issues affecting Albanians in the region. We also met separately with Ambassador Ilir Dugolli of the Republic of Kosova to discuss current developments and opportunities to further strengthen the U.S.-Kosova relationship. During our visit to Washington, AFA also paid its respects by signing the memorial book honoring Senator Lindsey Graham.

As AFA continues to expand its presence in Washington, we remain committed to ensuring that the voice of Albanian Americans is represented where policy is made. We are grateful to our partners, lawmakers, and our fellow CEEC member organizations for their collaboration, and we look forward to building on these relationships as we continue advocating for freedom, security, stronger U.S.-Albania and U.S.-Kosova relations, and a more secure Central and Eastern Europe.

đŸ°đŸ” đ˜ƒđ—¶đ˜đ—Č đ—»đ—Žđ—ź đ—œđ˜‚đ˜€đ—”đ—žđ—źđ˜đ—¶đ—șđ—¶ đ—¶ đ—șđ—źđ—żđ˜đ—¶đ—żđ—Č𝘃đ—Č 𝘁đ—Č đ—±đ—Čđ—șđ—Œđ—žđ—żđ—źđ—°đ—¶đ˜€đ—Č, đ—œđ—Œđ—Č𝘁đ—Č𝘃đ—Č đ—©đ—¶đ—čđ˜€đ—Œđ—» 𝗕đ—čđ—čđ—Œđ˜€đ—”đ—șđ—¶ đ—±đ—”đ—Č 𝗚đ—Čđ—»đ—° 𝗟đ—Č𝗾𝗼

by

Bujar Leskaj/

Dje, datë 17 korrik 2026 u shënuan 49 vjet nga pushkatimi i poetëve martirë, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka, një krim i kryer nga regjimi diktatorial komunist ndaj dy intelektualëve që refuzuan të nënshtroheshin.

Kjo datë, siç çdo datë kushtuar heronjve antikomunistë, duhet të mbetet një ditë reflektimi dhe kujtese për të gjithë shqiptarët. Një demokraci që humbet kujtesën rrezikon të përsërisë gabimet e së kaluarës; prandaj, kujtimi i viktimave të diktaturës është një detyrim moral dhe kombëtar.

Më 17 korrik, në qytetin e Librazhdit, së bashku me heroin e gjallë të qëndresës antikomuniste, Bedri Blloshmi, vëllain e poetëve martirë, organizuam ceremoninë përkujtimore pranë memorialit kushtuar poetëve martirë Vilson Blloshmit dhe Genc Lekës.

Vilson Blloshmi dhe Genc Leka ishin disidentĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« dhe antikomunistĂ« tĂ« vendosur. Ata zgjodhĂ«n tĂ« ruanin dinjitetin dhe lirinĂ« e mendimit, edhe pse kjo u kushtoi jetĂ«n. Sakrifica e tyre i ka bĂ«rĂ« ata tĂ« mbeten pĂ«rgjithmonĂ« “Nderi i Kombit” dhe simbol i qĂ«ndresĂ«s ndaj tiranisĂ«.

Pas ceremonisë pranë memorialit, vizituam shtëpinë-muze të poetëve në Bërzhishtë, ku heroi i gjallë Bedri Blloshmi, i mbijetuar i burgjeve komuniste, i cili jetën ua ka kushtuar vëllezërve të tij, nga shtëpia muze ndau historinë e dhimbshme të përsekutimit, torturave dhe vuajtjeve që përjetoi familja e tij gjatë regjimit komunist.

NĂ« kĂ«tĂ« veprimtari pĂ«rkujtimore morĂ«n pjesĂ« aktorĂ«t e mirĂ«njohur, Mjeshtri i Madh Bujar Asqeriu, aktorja Raimonda Bulku, deputetĂ«t e Kuvendit tĂ« ShqipĂ«risĂ« Kastriot Piroli, Greta Bardeli dhe Klodiana Çapja, anĂ«tari i KryesisĂ« sĂ« PartisĂ« Demokratike Atird Hoxha, intelektualĂ«, gazetarĂ«, si dhe dhjetra tĂ« rinj demokratĂ« nga Vlora.

NĂ« kĂ«tĂ« aktivitet pĂ«rkujtimor, nĂ« nderim tĂ« poetĂ«ve martirĂ«, morri pjesĂ« dhe Grupi Polifonik “Jehona Labe”, tĂ« cilĂ«t interpretuan kĂ«ngĂ« labe kushtuar dy poetĂ«ve martirĂ«, duke i dhĂ«nĂ« ceremonisĂ« njĂ« emocion tĂ« veçantĂ«.

Në shtëpinë-muze, së bashku me Bedri Blloshmin, u dhuruam libra të rinjve dhe pjesëmarrësve, me dëshirën që historia, kujtesa dhe vepra e poetëve martirë të vazhdojnë të jetojnë te brezat e rinj.

NĂ« nderim tĂ« Vilson Blloshmit dhe Genc LekĂ«s, nĂ« kĂ«tĂ« postim modest po pĂ«rcjellĂ« disa vargje nga poezia “Saharaja” e Vilson Blloshmit, njĂ« krijim qĂ« regjimi komunist e konsideroi “agjitacion e propagandĂ«” dhe e pĂ«rdori si pretekst pĂ«r ta dĂ«nuar:

“Saharaja s’di tĂ« Ă«ndĂ«rrojĂ«.

Ajo bluan gurĂ« me mend’ e saj


Saharaja s’ka kĂ«ngĂ« tĂ« kĂ«ndojĂ«,

Saharaja s’ka as lot tĂ« qajĂ«.

Saharaja nuk ka miq e shokë,

Saharaja nuk ka bijë, as bir.

Saharaja është një copë tokë,

ThonĂ« se dhe me natĂ«n s’shkon mirĂ«…”

Lavdi dhe nderim i përjetshëm martirëve të demokracisë, Vilson Blloshmi dhe Genc Leka! Kujtimi i tyre do të mbetet gjithmonë frymëzim për lirinë dhe demokracinë.

Princi  i gojĂ«tarisĂ« dhe mbledhĂ«si i thesareve tĂ« MalĂ«sisë 

by

Me rastin e 50 – vjetorit tĂ« vdekjes sĂ« MirashĂ« LucĂ« Gojçajt ( 1933-1976)

 GjekĂ« Gjonaj

Mësues, gazetar, folklorist dhe intelektual i përmasave kombëtare

NĂ« historinĂ« kulturore tĂ« MalĂ«sisĂ« sĂ« Madhe ka figura qĂ«, megjithĂ«se nuk patĂ«n mundĂ«si tĂ« jetojnĂ« gjatĂ«, lanĂ« gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« kujtesĂ«n kolektive tĂ« popullit tĂ« tyre. NjĂ«ri ndĂ«r ta Ă«shtĂ« pa dyshim Mirash Luca Gojçaj (1933–1976), mĂ«sues, gazetar, studiues i folklorit dhe mbledhĂ«s i palodhur i trashĂ«gimisĂ« gojore shqiptare.

Kanë kaluar pesë dekada nga ndarja e tij e parakohshme nga jeta, por emri i Mirash Gojçajt vazhdon të përmendet me respekt në Malësi, në Kosovë dhe në diasporën shqiptare. Ai i përket atij brezi intelektualësh që e kuptuan se ruajtja e identitetit kombëtar nuk bëhet vetëm me veprim politik, por edhe me mbledhjen, studimin dhe trashëgimin e vlerave shpirtërore të popullit.

Rrënjët familjare dhe formimi intelektual

Mirash Luca Gojçaj u lind mĂ« 15 dhjetor  1933 nĂ« Skorraq tĂ« Hotit, nĂ« njĂ« familje me tradita atdhetare dhe pĂ«rparimtare. Babai i tij, LucĂ« Gojçaj, ra dĂ«shmor nĂ« LuftĂ«n  Nacionalçlirimtare nĂ«  Deçiq, mĂ« 15 dhjetor tĂ« vitit 1944, ndĂ«rsa edukimi i tij u formĂ«sua nĂ«n pĂ«rkujdesjen e nĂ«nĂ«s TerezĂ« dhe frymĂ«s tradicionale tĂ« MalĂ«sisĂ«.

Qysh në fëmijëri u njoh me botën e pasur të rrëfimeve popullore, këngëve, legjendave dhe zakoneve malësore. Kjo pasuri shpirtërore do të bëhej më vonë themeli i veprimtarisë së tij shkencore e kulturore.

ShkollĂ«n fillore e kreu nĂ« vendlindje dhe nĂ« Tuz. MĂ« pas vazhdoi studimet nĂ« ShkollĂ«n Normale nĂ« GjakovĂ«. Edhe pse sĂ«mundja e detyroi pĂ«rkohĂ«sisht t’i ndĂ«rpriste studimet, ai nuk hoqi dorĂ« nga arsimi. Punoi si mĂ«sues nĂ« Radoniq tĂ« GjakovĂ«s dhe njĂ«kohĂ«sisht pĂ«rfundoi me sukses ShkollĂ«n  Normale nĂ« PrishtinĂ«. MĂ« vonĂ« kreu ShkollĂ«n e LartĂ« Pedagogjike nĂ« Shkup, nĂ« DegĂ«n GjuhĂ« dhe LetĂ«rsi Shqipe.

Kthimi nĂ« MalĂ«si – zgjedhje e ndĂ«rgjegjshme

Në një kohë kur shumë intelektualë shqiptarë kërkonin të ndërtonin karrierën e tyre në qendra më të zhvilluara urbane, Mirash Gojçaj bëri zgjedhjen e kundërt.

Pas viteve të studimit dhe punës në Gjakovë, Prishtinë e Shkup, ai u kthye në Malësi. Ishte një vendim që buronte nga bindja se treva e tij kishte nevojë për kuadro të arsimuara dhe për njerëz të përkushtuar ndaj zhvillimit kulturor e arsimor.

Nga viti 1966 deri më 1969 ai shërbeu si drejtor i shkollës në vendlindje. Ish-nxënësit dhe bashkëpunëtorët e kujtojnë si pedagog të përkushtuar, njeri të urtë, të drejtë dhe me kulturë të gjerë.

Në shërbim të fjalës shqipe

Në shkurt të vitit 1969, Mirash Gojçaj filloi punën si gazetar në redaksinë shqipe të Radio Titogradit (sot Radio e Malit të Zi). Në atë kohë ky ishte praktikisht i vetmi medium elektronik në gjuhën shqipe në Mal të Zi. Për shtatë vjet me radhë ai realizoi lajme, reportazhe, kronika, biseda dhe emisione kushtuar jetës së shqiptarëve në Malësi, Ulqin, Krajë dhe treva të tjera shqiptare. Krahas punës në radio, bashkëpunoi me gazeta dhe revista në Kosovë e Maqedoni, duke krijuar ura komunikimi ndërmjet shqiptarëve në hapësira të ndryshme etnike.

Folklori – pasioni i jetĂ«s sĂ« tij

Kontributi mĂ« i madh i Mirash Gojçajt lidhet me mbledhjen dhe ruajtjen e folklorit shqiptar.  Si bashkĂ«punĂ«tor i jashtĂ«m i Institutit Albanologjik tĂ« PrishtinĂ«s dhe i DegĂ«s sĂ« Folklorit tĂ« drejtuar nga prof. Anton Çeta, ai iu pĂ«rkushtua sistematikisht mbledhjes sĂ« krijimtarisĂ« gojore nĂ« MalĂ«si. NĂ« kĂ«tĂ« veprimtari bashkĂ«punoi me personalitete si Dom Simon Filipaj, Vinçenc Malaj, Fran Zef Jankaj, AtĂ« KolĂ« Berisha dhe Ismail Doda.

PĂ«r Mirashin, folklori nuk ishte vetĂ«m objekt studimi. Ai e konsideronte atĂ« si dokument tĂ« identitetit kombĂ«tar. NĂ« njĂ« bisedĂ« me probatinin e tij, mĂ«suesin  Gjon Gjonaj, nĂ« Triesh, ai shprehej: “MalĂ«sia Ă«shtĂ« njĂ« thesar i trashĂ«gimisĂ« sĂ« popullit tonĂ«. Kjo pasuri shpirtĂ«rore na ka mbrojtur gjatĂ« shekujve nga asimilimi dhe zhdukja. Prandaj kemi detyrim kombĂ«tar ta ruajmĂ«.”

“Thesare tĂ« MalĂ«sisĂ«â€ – monument i kujtesĂ«s popullore

Kulmi i veprimtarisĂ« sĂ« tij shkencore Ă«shtĂ« vepra “Thesare tĂ« MalĂ«sisĂ«â€, botuar pas vdekjes nĂ« vitin 2006 nga Misioni Françeskan nĂ« Tuz. NĂ« kĂ«tĂ« vĂ«llim prej 207 faqesh pĂ«rfshihen: vajtime dhe gjamĂ«, kĂ«ngĂ« dashurie. kĂ«ngĂ« historike, kĂ«ngĂ« kreshnike, balada, pĂ«rralla, mallkime, fjalĂ« tĂ« urta, frazeologji, legjenda toponimike. 

Libri përbën një nga përmbledhjet më të rëndësishme të folklorit të Malësisë së Madhe në gjysmën e dytë të shekullit XX.

Vlerësimet e studiuesve

NĂ« parathĂ«nien e veprĂ«s,Prof. dr. Anton NikĂ« Berisha  thekson se materialet e mbledhura nga Mirashi dĂ«shmojnĂ« pasurinĂ« krijuese tĂ« malĂ«sorĂ«ve dhe aftĂ«sinĂ« e tyre pĂ«r ta ruajtur trashĂ«giminĂ« shpirtĂ«rore brez pas brezi. Sipas BerishĂ«s, mbijetesa e kĂ«tyre krijimeve lidhet drejtpĂ«rdrejt me botĂ«n e brendshme tĂ« malĂ«sorit dhe me ndjenjĂ«n e tij tĂ« fortĂ« tĂ« identitetit.

Patër Pashku Gojçaj e vlerëson Mirashin si një intelektual që kuptoi herët se ruajtja e trashëgimisë kulturore është kusht për mbijetesën e identitetit shqiptar.

Akademia përkujtimore në Detroit

Tridhjetë vjet pas vdekjes së tij, Misioni Françeskan i Tuzit organizoi në Detroit një akademi përkujtimore kushtuar figurës së Mirash Gojçajt. Në këtë aktivitet morën pjesë personalitete të diasporës shqiptare, studiues dhe klerikë, të cilët vlerësuan kontributin e tij në ruajtjen e trashëgimisë kulturore shqiptare.

Publicisti Zef Pergega ka thĂ«nĂ« se vepra e Mirash Gojçajt  Ă«shtĂ« njĂ« digĂ« kundĂ«r harresĂ«s dhe njĂ« udhĂ«rrĂ«fyes pĂ«r brezat qĂ« kĂ«rkojnĂ« rrĂ«njĂ«t e identitetit tĂ« tyre.

Mirash Gojçaj në kujtesën popullore

Përmasat e figurës së tij pasqyrohen edhe në krijimtarinë popullore. Rapsodi i njohur Sali Mani i kushtoi vargje prekëse, ku ndër të tjera thotë:

“Ai mungon si gur i rrallĂ«, 

por me vepĂ«r rron i gjallĂ«…”

Këto vargje përmbledhin më së miri vendin që Mirash Gojçaj zë në kujtesën e Malësisë.

PĂ«rfundim

Mirash Luca Gojçaj ishte më shumë se një mësues, gazetar apo folklorist. Ai ishte një ndër mbrojtësit më të përkushtuar të kujtesës kulturore të Malësisë së Madhe. Në një kohë kur shumë vlera tradicionale rrezikonin të humbnin, ai i mblodhi, i dokumentoi dhe ua përcolli brezave të ardhshëm.

Vdekja e tij nĂ« moshĂ«n 43-vjeçare, mĂ« 2 korrik 1976,  ndĂ«rpreu njĂ« veprimtari qĂ« premtonte edhe mĂ« shumĂ«, por nuk mundi ta ndalĂ« ndikimin e veprĂ«s sĂ« tij. Sot emri i Mirash Gojçajt qĂ«ndron krahas atyre personaliteteve qĂ« me punĂ« tĂ« heshtur, por me vlerĂ« tĂ« madhe, i dhanĂ« kulturĂ«s shqiptare njĂ« pasuri tĂ« qĂ«ndrueshme dhe tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshme.

Shqipëria e Vogël në Bronx: Një Komunitet i formuar nga historia, vështirësia dhe shtëpia

by

Nga Edon Alibegu, MS, LAC, MHC — AnĂ«tar, KĂ«shilli pĂ«r BashkĂ«punim me DiasporĂ«n – EmigrantĂ«t e Malit tĂ« Zi

Këtë javë, New York City e bëri zyrtare.

Administrata e Kryetarit Zohran Mamdani publikoi njĂ« hartĂ« me tridhjetĂ« enklavat e emigrantĂ«ve nĂ« pesĂ« bashkitĂ« e New Yorkut — promovuar si pjesĂ« e fushatĂ«s Neighborhood Passport tĂ« qytetit, para KupĂ«s sĂ« BotĂ«s FIFA 2026 — dhe ShqipĂ«ria e VogĂ«l nĂ« Bronx Ă«shtĂ« nĂ« tĂ«. Krah pĂ«r krah me Chinatownin, UkrainĂ«n e VogĂ«l, Haitin e VogĂ«l dhe GuyanĂ«n e VogĂ«l, komuniteti shqiptar i Bronxit ka lagjen e tij tani tĂ« njohur zyrtarisht nga qyteti i New Yorkut nĂ« njĂ« hartĂ« zyrtare bashkiake.

PĂ«r kĂ«do qĂ« ka ecur nĂ«pĂ«r Arthur Avenue njĂ« tĂ« shtunĂ« nĂ« mĂ«ngjes, ka dĂ«gjuar dialektin gegĂ« qĂ« rrjedh nga kafenetĂ«, ose ka parĂ« shqiponjĂ«n dykrenare qĂ« fluturon nga ballkonet e Pelham Parkway, njohja Ă«shtĂ« shumĂ« vonĂ«. PĂ«r shqiptarĂ«t qĂ« ndĂ«rtuan kĂ«tĂ« lagje — shumĂ« prej tyre refugjatĂ« nga luftĂ«rat qĂ« copĂ«tuan JugosllavinĂ« nĂ« vitet 1990 — kjo Ă«shtĂ« diçka mĂ« e thellĂ« se njohja zyrtare. ËshtĂ« rikonfirmim i drejtĂ«sisĂ«.

Harta ngjalli polemika të menjëhershme, jo për shkak të përfshirjes së Shqipërisë së Vogël, por për shkak të asaj që u la jashtë: Italia e Vogël, një nga lagjet më të famshme të emigracionit në historinë amerikane, mungonte nga versioni i parë i hartës, duke provokuar një reagim të ashpër nga Lidhja Italiane-Amerikane për të Drejtat Civile. Kryetari Mamdani ka njoftuar që do ta shtojë Italinë e Vogël në hartë pas kritikave. Por gjatë gjithë polemikës, vendi i Shqipërisë së Vogël në hartë nuk është vënë kurrë në dyshim. Ajo i takon atje. Ja pse.

Një Komunitet i Thellë Tri Gjenerata

ShqiptarĂ«t kanĂ« qenĂ« pjesĂ« e indit tĂ« New York City qĂ« nga fillimi i viteve 1900, por Bronxi u bĂ« zemra e rrahjes sĂ« AmerikĂ«s shqiptare. Fillimet e komunitetit atje i paraprijnĂ« me dekada luftĂ«rave tĂ« viteve 1990 qĂ« shumĂ« amerikanĂ« i lidhin me valĂ«n shqiptare. Midis shqiptarĂ«ve tĂ« parĂ« qĂ« gjetĂ«n rrugĂ«n e tyre drejt Bronxit ishin edhe shqiptarĂ«t e Malit tĂ« Zi — familje nga Ulqini, Tivari, Gucia dhe malĂ«sia e Veriut — tĂ« cilĂ«t filluan tĂ« mbĂ«rrinin pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, tĂ« nxitur nga presioni i regjimit komunist jugosllav, diskriminimi ekonomik dhe mungesa e mundĂ«sive nĂ«n sundimin e Titos. Ata erdhĂ«n si burra tĂ« rinj qĂ« kĂ«rkonin punĂ«, shumĂ« prej tyre me kontakte me familje nga Kosova qĂ« kishin ardhur para tyre, dhe u vendosĂ«n nĂ« lagjet veriore dhe verilindore tĂ« Bronxit — Pelham Parkway, Belmont dhe Morris Park — duke formuar shtresĂ«n e parĂ« institucionale tĂ« komunitetit.

KĂ«ta pionierĂ« nga Mali i Zi ndĂ«rtuan lidhjet e para — me punĂ«dhĂ«nĂ«sit italianĂ«, me zonjushĂ«t e ndĂ«rtesave hebraike, me fisin shqiptar tĂ« Bronxit qĂ« ende po merrte formĂ«. ShumĂ« punuan nĂ« ndĂ«rtim dhe shĂ«rbim ushqimor, kursyen me disiplinĂ« tĂ« rreptĂ« dhe sponzorizuan vĂ«llezĂ«rit, kushĂ«rinjtĂ« dhe bashkĂ«kohĂ«sinjtĂ« e tyre tĂ« vijnĂ« pas tyre. Ata nuk e flisnin me zĂ« tĂ« lartĂ« historinĂ« e tyre — ata ndĂ«rtuan me tĂ«.

BashkĂ« me ta erdhĂ«n edhe shqiptarĂ«t nga Kosova dhe nga trojet e tjera shqiptare tĂ« ish-JugosllavisĂ«, duke u vendosur kryesisht nĂ« tĂ« njĂ«jtat zona. Ata gjetĂ«n njĂ« afri natyrore me italo-amerikanĂ«t nĂ«pĂ«rmjet atributeve tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta kulturore, historisĂ« sĂ« pĂ«rbashkĂ«t, dhe madje edhe prejardhjes sĂ« pĂ«rbashkĂ«t — arbĂ«reshĂ«t e ItalisĂ« Jugore janĂ« pasardhĂ«s tĂ« shqiptarĂ«ve qĂ« ikĂ«n nga Perandoria Osmane shekuj mĂ« parĂ«. ShumĂ« tĂ« ardhur shqiptarĂ« gjetĂ«n punĂ«simin e tyre tĂ« parĂ« nĂ« restorante dhe dyqane me pronarĂ« italianĂ«, dhe shumĂ« prej tyre i bĂ«nĂ« tĂ« tyret ato restorante.

Kisha e ZojĂ«s sĂ« ShkodrĂ«s, themeluar nĂ« Bronx nĂ« vitin 1969, u bĂ« shtylla kurrizore e jetĂ«s komunitare shqiptare katolike — vend takimi pĂ«r familjet nga Kosova, Mali i Zi dhe ShqipĂ«ria veriore njĂ«lloj, duke shĂ«rbyer njĂ« popullsi qĂ« kapĂ«rcente kufijtĂ« rajonalĂ« dhe fetarĂ«. Themeluar gjithashtu nĂ« New York nĂ« prill 1912 nga dy emigrantĂ« shqiptarĂ« pionierĂ« — Fan S. Noli, peshkop katolik, dhe Faik Konica, studiues mysliman — organizata VATRA u bĂ« institucioni i parĂ« i madh patriotik shqiptaro-amerikan, para se vetĂ« ShqipĂ«ria tĂ« shpallte pavarĂ«sinĂ« e saj mĂ« 28 nĂ«ntor 1912. Sot VATRA vazhdon tĂ« jetĂ« ndĂ«r organizatat mĂ« tĂ« respektuara tĂ« diasporĂ«s.

Vitet 1990: Strehim pas Luftërave

AsnjĂ« dekadĂ« nuk e formoi ShqipĂ«rinĂ« e VogĂ«l mĂ« thellĂ« se vitet 1990. AsnjĂ« dekadĂ« nuk e transformoi praninĂ« shqiptare nĂ« New York nĂ« mĂ«nyrĂ« mĂ« dramatike. RĂ«nia e komunizmit nĂ« ShqipĂ«ri midis viteve 1990 dhe 1992 hapi emigracionin masiv pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« prej gjenera­cionesh. MijĂ«ra njerĂ«z arratiseshin nga varfĂ«ria, paqĂ«ndrueshmĂ«ria politike dhe shembja e skemave piramidale qĂ« lanĂ« pa kursime shumicĂ«n e popullsisĂ« shqiptare nĂ« 1997. NjĂ«kohĂ«sisht, konflikti nĂ« pĂ«rshkallĂ«zim nĂ« KosovĂ«, qĂ« kulminoi me LuftĂ«n e KosovĂ«s 1998–99, dĂ«rgoi njĂ« valĂ« tĂ« dytĂ« refugjatĂ«sh duke kĂ«rkuar siguri nĂ« Shtetet e Bashkuara, shumĂ« prej tĂ« cilĂ«ve u vendosĂ«n nĂ« New York.

NjĂ« valĂ« imigrimi masiv erdhi nĂ« 1992 me shpĂ«rbĂ«rjen e JugosllavisĂ« dhe vazhdoi gjatĂ« gjithĂ« dekadĂ«s, me shqiptarĂ« nga ShqipĂ«ria, Mali i Zi, Serbia dhe Republika e MaqedonisĂ« sĂ« Veriut qĂ« emigruan nĂ« Shtetet e Bashkuara si refugjatĂ« lufte. KĂ«to nuk ishin statistika abstrakte. Ishin familje — nĂ«na, baballarĂ«, gjyshĂ«rinj, fĂ«mijĂ« — qĂ« kishin parĂ« shtĂ«pitĂ« e tyre tĂ« digjeshin, fqinjĂ«t tĂ« zhduken dhe tĂ« ardhmen e tyre tĂ« tretet, dhe qĂ« bĂ«nĂ« udhĂ«timin drejt AmerikĂ«s duke mbajtur pak mĂ« shumĂ« se gjuhĂ«n dhe kulturĂ«n e tyre.

KosovarĂ«t shqiptarĂ« qĂ« mbĂ«ritĂ«n nĂ« 1999 erdhĂ«n si refugjatĂ« lufte nĂ«n leje humanitare formale, jo si migrantĂ« ekonomikĂ«, pothuajse tĂ«rĂ«sisht nga qytetet dhe fshatrat e KosovĂ«s — Prishtina, Peja, Gjakova, Prizreni, Mitrovica. Shumica erdhĂ«n nĂ« Bronx, New Jersey veriore dhe Yonkers, ku gjetĂ«n komunitetet shqiptare tanimĂ« tĂ« konsoliduara nga ata qĂ« kishin ardhur para tyre — shqiptarĂ«t e Malit tĂ« Zi dhe tĂ« KosovĂ«s qĂ« kishin punuar, kursyer dhe ndĂ«rtuar heshtazi pĂ«r dekada. Ata nuk mbĂ«ritĂ«n nĂ« zbrazĂ«ti. MbĂ«ritĂ«n nĂ« njĂ« lagje qĂ« kishte tashmĂ« gjuhĂ«n e tyre nĂ« tabelat e dyqaneve, ushqimin e tyre nĂ« dyqane, flamurin e tyre nĂ«pĂ«r dritare. Bronxi nuk thjesht priti diasporĂ«n shqiptare tĂ« viteve 1990 — ai tashmĂ« ishte ajo.

Ndërtimi i një Lagjeje

Kontributi i komunitetit shqiptar nĂ« Bronx shkon shumĂ« pĂ«rtej pranisĂ« kulturore. Historia mĂ« e madhe e suksesit shqiptar ka qenĂ« nĂ« pasuritĂ« e paluajtshme. ShqiptarĂ«t tani zotĂ«rojnĂ« deri nĂ« njĂ« tĂ« tretĂ«n e ndĂ«rtesave private nĂ« Bronx. ShumĂ« filluan si mbikĂ«qyrĂ«s ndĂ«rtesash dhe, nĂ«pĂ«rmjet viteve tĂ« kursimeve dhe sakrificĂ«s, u bĂ«nĂ« pronarĂ«. Administratori i ndĂ«rtesave shqiptar u bĂ« institucion i Bronxit — i njohur pĂ«r besueshmĂ«rinĂ«, zgjuarsinĂ« dhe lojĂ«n afatgjatĂ«.

Zgjerimi i bizneseve shqiptare transformoi Arthur Avenue, dikur i njohur si “Italia e VogĂ«l,” nĂ« atĂ« qĂ« quhet tani “ShqipĂ«ria e VogĂ«l.” Mund t’i dĂ«gjoni edhe vetĂ« italianĂ«t tĂ« thonĂ« se nuk Ă«shtĂ« mĂ« Italia e VogĂ«l, por ShqipĂ«ria e VogĂ«l. Me kalimin e kohĂ«s, kriminaliteti ra, lagjet u stabilizuan dhe Bronxi u bĂ« njĂ« qendĂ«r komfortabĂ«l pĂ«r familjet. Transformimi i Bronxit Jugor nga shkatĂ«rrimi i viteve 1970 nĂ« njĂ« lagje tĂ« banueshme ka shumĂ« autorĂ« — dhe familjet shqiptare janĂ« ndĂ«r mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishmit.

Lagja sot Ă«shtĂ« gjithashtu e pĂ«rcaktuar nga tre rrugĂ« qĂ« mbajnĂ« emrat e figurave tĂ« shquara tĂ« kombit shqiptar. Rruga e parĂ« mban emrin NĂ«nĂ« Tereza — shqiptarja nga Shkupi qĂ« u bĂ« simbol botĂ«ror i dashurisĂ« dhe sakrificĂ«s njerĂ«zore. Rruga e dytĂ« ndan emrin me Fan Nolin — i vendosur nĂ« kĂ«ndin e Morris Park Avenue dhe Tenbroeck Avenue — themeluesin e KishĂ«s Ortodokse Shqiptare, studiues i Universitetit Harvard dhe themelues i VATRA-s, organizatĂ«s patriotike shqiptaro-amerikane e themeluar nĂ« New York nĂ« vitin 1912. Rruga e tretĂ« dhe mĂ« e fundit — e inauguruar me ceremoni tĂ« madhe nĂ« maj 2022 nĂ« kĂ«ndin e Crescent Avenue dhe Adams Place — mban emrin Gjergj Kastrioti SkĂ«nderbeu, heroi kombĂ«tar i ShqipĂ«risĂ«, fisnik dhe komandant ushtarak qĂ« pĂ«r 25 vjet mbajti larg PerandorinĂ« Osmane nĂ« shekullin e 15-tĂ«. Ceremonia e zbulimit tĂ« pllakĂ«s u mbajt para njĂ« turme tĂ« madhe shqiptaro-amerikanĂ«sh, ligjvĂ«nĂ«sish dhe zyrtarĂ«sh tĂ« New Yorkut, qĂ« festuan me kĂ«ngĂ« dhe valle. Propozimi u bĂ« nga ish-anĂ«tari i KĂ«shillit Bashkiak dhe aktivisti shqiptaro-amerikan Mark Gjonaj.

Kryetari Eric Adams deklaroi se ishte “nder tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« emĂ«rtimin e rrugĂ«s Gjergj Kastriot SkĂ«nderbeu” dhe shtoi: “Ne jemi shtĂ«pia e komunitetit mĂ« tĂ« madh shqiptar nĂ« AmerikĂ«. Kur flas pĂ«r New JorkerĂ«t e mirĂ«, flas pĂ«r shqiptarĂ«t — jeni punĂ«torĂ«, tĂ« pĂ«rkushtuar, besoni nĂ« sigurinĂ« publike dhe cilĂ«sinĂ« e jetĂ«s. Nuk ju shoh si pjesĂ« tĂ« njĂ« grupimi elektoral — ju shoh si vĂ«llezĂ«rit dhe motrat e mi.”

Njohja Zyrtare — NĂ« SkenĂ«n BotĂ«rore

Harta e ShqipĂ«risĂ« sĂ« VogĂ«l nĂ« Bronx e bĂ«ri debutimin e saj si pjesĂ« e SerisĂ« sĂ« Ilustrimeve tĂ« Enklavave tĂ« ImigrantĂ«ve tĂ« ZyrĂ«s sĂ« Kryetarit pĂ«r Çështjet e ImigrantĂ«ve — hera e parĂ« qĂ« komuniteti shqiptaro-amerikan u shfaq nĂ« hartat zyrtare tĂ« Qytetit tĂ« New Yorkut, njĂ« moment historik pĂ«r komunitetin. Tani, nĂ«n Kryetarin Mamdani, ajo hartĂ« po promovohet nĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n gjatĂ« KupĂ«s sĂ« BotĂ«s FIFA 2026 — duke vendosur ShqipĂ«rinĂ« e VogĂ«l nĂ« Bronx nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n skenĂ« ndĂ«rkombĂ«tare me vetĂ« turneun. ShqipĂ«ria e VogĂ«l nĂ« Bronx Ă«shtĂ« shtĂ«pi e mbi 60 bizneseve shqiptaro-amerikane dhe mbi 100,000 shqiptarĂ«ve qĂ« jetojnĂ« nĂ« New York. Lagja nuk pĂ«rkufizohet nĂ« metra katrorĂ« — matet me zemrĂ«n e banorĂ«ve tĂ« saj, tĂ« mbushur me trashĂ«gimi dhe simbolikĂ«.

Një Shënim Personal

Si shqiptaro-amerikan me rrĂ«njĂ« familjare nĂ« Ulqin, Mali i Zi — njĂ« nga komunitetet e para qĂ« dĂ«rgoi bij e bija tĂ« vet nĂ« Bronx, shumĂ« kohĂ« para luftĂ«rave — e ndiej rĂ«ndĂ«sinĂ« e kĂ«saj njohjeje nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« shkon pĂ«rtej asaj civike. Kur i parĂ«t nga komuniteti im mbĂ«ritĂ«n nĂ« Bronx, ata nuk erdhĂ«n me fanfare. ErdhĂ«n me duart bosh dhe me zemrĂ«n plot. NdĂ«rtuan me heshtje, sakrifikuan me dinjitet dhe lanĂ« pas njĂ« trashĂ«gimi qĂ« sot mban mbi 60 biznese, tre rrugĂ« me emra shqiptarĂ« dhe njĂ« lagje tĂ« njohur nga vetĂ« qyteti i New Yorkut.

Njerëzit që ndërtuan Shqipërinë e Vogël nuk erdhën këtu si pushtues. Erdhën si mbijetues. Erdhën duke folur një gjuhë që askush tjetër në qytetin e tyre të ri nuk e kuptonte, duke mbajtur një histori që shumica e amerikanëve nuk e kishin dëgjuar kurrë, duke i takuar një populli që kishte kaluar shekuj duke mbrojtur identitetin e tij ndaj forcave dërrmuese.

Çdo grup i ri emigrantĂ«sh sjell nĂ« New York pikat e veta tĂ« forta dhe tĂ« dobĂ«ta. ShqiptarĂ«t sollĂ«n familje tĂ« ngushta, ndjenjĂ« tĂ« fortĂ« nderi dhe dĂ«shirĂ« tĂ« rreptĂ« pĂ«r pavarĂ«si. Ata gjetĂ«n, nĂ« Bronx, njĂ« lagje qĂ« dinte diçka pĂ«r luftĂ«n. Dhe e bĂ«nĂ« tĂ« tyren.

Njohja zyrtare e ShqipĂ«risĂ« sĂ« VogĂ«l nuk Ă«shtĂ« thjesht njohje e njĂ« lagjeje. ËshtĂ« njohje e njĂ« populli — kuraji, sakrificĂ«s dhe kontributit tĂ« tyre tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m ndaj qytetit dhe vendit qĂ« e bĂ«nĂ« shtĂ«pinĂ« e tyre. KĂ«tĂ« javĂ«, New York City e tha. Zyrtarisht. Para gjithĂ« botĂ«s.

Gala Koncerti nĂ« OhĂ«r – FestĂ« e artit dhe bukurisĂ«

by

Julika Prifti/

12 korrik 2026 – NĂ« OhĂ«r po shkoja pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«. Jo vetĂ«m pĂ«r t’u njohur me qytetin e lashtĂ« por edhe pĂ«r tĂ« ndjekur interpretimin e sopranos shqiptare me famĂ« botĂ«rore, Ermonela Jaho.

PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« historinĂ« 66-vjeçare tĂ« festivalit “Vera e Ohrit”, qĂ« zhvillohet pĂ«r 40 ditĂ«, nga 12 korriku deri mĂ« 20 gusht, Gala Koncerti hapĂ«s do tĂ« drejtohej nga njĂ« soprano shqiptare. Krah saj do tĂ« interpretonte tenori amerikan Charles Castronovo, ndĂ«rsa Orkestra e OperĂ«s dhe Baletit tĂ« MaqedonisĂ« do tĂ« drejtohej nga dirigjenti italian Mario Boemi. Kisha ardhur me kohĂ« nga Nju Jorku pĂ«r ta parĂ« Ermonela Jahon edhe nĂ« njĂ« skenĂ« tjetĂ«r, mĂ« modeste se ajo e Metropolitan Opera. Pyesja veten nĂ«se ajo do tĂ« mund tĂ« sillte tĂ« njĂ«jtat emocione nĂ« teatrin antik tĂ« ndĂ«rtuar nĂ« shekullin II.

Teatri antik ndodhet mes dy kodrave dhe gëzon një akustikë të shkëlqyer. Rruga drejt tij nuk është e lehtë, pasi kalon nëpër kalldrëm e tatëpjetë, por kur mbërrin në majë, shpërblehesh me një pamje mahnitëse të qytetit dhe liqenit.

Në të dy anët e hyrjes së teatrit qëndronin dy të rinj të veshur me të zeza, me një objekt ndriçues të kuq mbi kokë, që tërhiqnin menjëherë vëmendjen e spektatorëve që vinin grupe-grupe. Pas hyrjes, disa vajza të reja, të veshura me elegancë dhe me kapele karakteristike, u ofronin të pranishmëve dhurata të vogla simbolike: freskues, peceta dhe suvenire të tjera.

NĂ« shkallĂ«t prej guri tĂ« teatrit ishin vendosur jastĂ«kĂ« tĂ« kuq me logon e bardhĂ« “A1”, njĂ« nga sponsorĂ«t kryesorĂ« tĂ« festivalit. Aty-kĂ«tu shihje edhe kuba tĂ« mĂ«dhenj tĂ« kuq me tĂ« njĂ«jtĂ«n logo, qĂ« shĂ«rbenin njĂ«kohĂ«sisht si dekor dhe reklamĂ«.

Dy prezantues të televizionit maqedonas u uruan mirëseardhjen autoriteteve, të ftuarve dhe spektatorëve. Më pas Presidentja e Republikës së Maqedonisë së Veriut, Gordana Siljanovska-Davkova, ministri i Kulturës dhe Turizmit, si edhe drejtuesi artistik i festivalit pershendeten shkurt dhe me shumë dinjitet duke theksuar rëndësinë që ka arti në jetën e njerëzve dhe për rolin e tij si urë lidhëse mes kulturave dhe popujve. Drejtori i festivalit, Gjorgji Cuckovski, tha se:

“Prej mĂ« shumĂ« se gjashtĂ« dekadash, ‘Vera e Ohrit’ ka formĂ«suar hartĂ«n tonĂ« shpirtĂ«rore dhe kulturore. Tema e kĂ«tij viti, ‘Love’, Ă«shtĂ« njĂ« traditĂ« qĂ« lidh kulturat dhe popujt.”

Pas fjalëve përshëndetëse, që zgjatën rreth njëzet minuta dhe u përkthyen në anglisht në ekranin e madh pas orkestrës, u ndez flakadani i festivalit, i vendosur në anën e djathtë të teatrit. Për një çast u krijua ndjesia sikur ishim kthyer në lashtësi.

Koncerti u hap me “Dance of the Hours” nga opera La Gioconda e Amilcare Ponchiellit, interpretuar nga Orkestra e OperĂ«s dhe Baletit. Mes duartrokitjeve tĂ« ngrohta dhe entuziaste u shfaq Ermonela Jaho. Ajo interpretoi arien “Io son l’umile ancella” nga opera Adriana Lecouvreur e Francesco Cileas.

NĂ«n qiellin blu tĂ« natĂ«s sĂ« Ohrit, fustani i saj elegant, i ndriçuar nga projektorĂ«t, e bĂ«nte tĂ« dukej si njĂ« hĂ«nĂ« e zbritur mbi skenĂ«n antike. ZĂ«ri i saj i kthjellĂ«t, melodioz dhe teknikisht i pĂ«rsosur tĂ« krijonte ndjesinĂ« se ajo kishte lindur pĂ«r kĂ«to role. Çdo notĂ« kalonte pĂ«rmes shpirtit tĂ« saj. Nuk kĂ«ndonte thjesht muzikĂ«n, por jetonte me personazhin.

Interpretimi i saj magjepsi publikun, si në ariet solo, ashtu edhe në duetet me tenorin e njohur amerikan Charles Castronovo i cili u prit me admirim të madh. Zëri i tij i ngrohtë, elegant dhe interpretimi plot finesë u ndërthurën në mënyrë të përkryer me ndjeshmërinë artistike të Ermonelës. Ata ishin partnerë të denjë për njëri-tjetrin, duke krijuar momente të rralla bukurie artistike.

Në fund të mbrëmjes, duartrokitjet e gjata dhe ovacionet në këmbë dëshmuan se publiku kishte përjetuar një natë të jashtëzakonshme. Për mua, ishte një privilegj ta shihja Ermonela Jahon në një skenë krejt ndryshe nga Metropolitan Opera, por me të njëjtën madhështi artistike. Teatri antik i Ohrit nen qiellin e hapur, pranë liqenit krijuan një atmosferë që do të mbetet gjatë në kujtesën time si një mbrëmje koncertale dhe një festë e artit, e kulturës dhe e bukurisë njerëzore.