Nga Dr. Afrim Shabani/
Qysh para gjashtë vitesh, familja jonë, bashkëshortja ime Emine, si dhe dy djemtë tanë, Fehimi dhe Learti, morëm një vendim që sot është shndërruar në një mision familjar: të njohim çdo pëllëmbë të trojeve shqiptare. Jo thjesht si udhëtarë, por si kërkues të kujtesës sonë kombëtare.
Qëllimi ynë është i qartë: të shohim malet, pyjet, kullotat, fshatrat historike, vendbanimet arkeologjike, lumenjtë, liqenet, detet, burimet ujore, Alpet, shpellat, kështjellat, fortesat, muzetë, rrugët e vjetra, urat shekullore, kishat, xhamitë, teqetë, kullat tradicionale, stanet, fushat pjellore dhe çdo gjurmë që dëshmon vazhdimësinë e qytetërimit shqiptar ndër shekuj.
Udhëtimi im i këtij qershori të vitit 2026 ishte i veçantë. Këtë herë udhëtova vetëm, pasi pjesa kryesore e ekspeditës kërkonte ngjitjen e malit më të lartë të të gjitha trojeve shqiptare, Korabit madhështor, me lartësi prej 2,764 metrash.
Udhëtimi im filloi në Shkup, kryeqytetin e sotëm të Maqedonisë së Veriut, por edhe kryeqendrën e dikurshme të Dardanisë së lashtë. Në aeroport më priste miku im i kahershëm, profesori Kujtim Elezi, njeri i dijes dhe i maleve, me të cilin më lidh jo vetëm miqësia, por edhe dashuria për trashëgiminë shqiptare.
Megjithatë, asnjë udhëtim imi nuk fillon pa një ndalesë të shenjtë: takimin me gjyshen time, Nënën Tishe, tashmë në prag të një shekulli jete. Ajo është 90 vjeçe, por në shpirt mbetet po ajo grua e fortë e maleve tona. Unë e thërras me përkëdheli “Sheqer”, sepse fjalët e saj gjithmonë kanë pasur ëmbëlsinë e mjaltit dhe urtësinë e kohës.
Për mua, vizita te Nëna Tishe nuk është vetëm një detyrim familjar. Është një kthim te rrënjët. Në fytyrën e saj lexoj historinë e një shekulli shqiptar: luftërat, mundimet, mërgimet, lindjet dhe shpresat. Duart e saj të rrudhura mbajnë ende aromën e bukës së pjekur në saç dhe kujtimin e netëve kur kënga popullore ruante identitetin tonë. Çdo përqafim me të është një bekim dhe një kujtesë se njeriu, sado larg të shkojë, mbetet gjithmonë bir i trungut të vet.
Të nesërmen, bashkë me profesor Kujtimin, mikun tonë Naser dhe Selimin kryetarin e Shoqatës së Bjeshkatarëve “Ujëmiri”, nisëm udhëtimin e gjatë drejt Qarkut të Tropojës.
Ndalesa e parë ishte qyteti i Bajram Currit, zemra administrative e Malësisë së Gjakovës. Qyteti mban emrin e heroit kombëtar Bajram Curri, tribun i lirisë shqiptare. I rrethuar nga male madhështore, qyteti duket si një portë që hapet drejt Alpeve Shqiptare. Në sheshin qendror ngrihen monumente që kujtojnë historinë e qëndresës shqiptare, ndërsa mbi qytet qëndrojnë hijerëndë majat e maleve, sikur të ruanin ende kufijtë shpirtërorë të kombit.
Nga aty vazhduam drejt Dragobisë legjendare. Pak vende në trojet shqiptare mbartin aq shumë simbolikë sa Dragobia. Këtu ndodhet Shpella e Dragobisë, e lidhur përjetësisht me emrin e Bajram Currit, i cili gjeti strehë dhe fundin e jetës së tij në këtë vend. Për shqiptarin, kjo shpellë nuk është thjesht një formacion natyror; ajo është një monument i qëndresës dhe i sakrificës.
Ecja drejt shpellës kalon përmes pyjeve të ahut, pranë ujërave të kristalta të Valbonës. Çdo hap dukej sikur na afronte me historinë. Gurët, lisat dhe rrëketë e malit flisnin me gjuhën e heshtjes, atë gjuhë që vetëm malësori dhe udhëtari i vëmendshëm mund ta kuptojnë.
Pas kthimit, zbritëm pranë lumit Valbonë. Aty përgatitëm ushqimin dhe pushuam pranë ujërave që zbresin nga Alpet si damarët e gjallë të kombit. Zhurma e lumit dhe era e pishave krijonin një qetësi që vështirë mund të përshkruhet me fjalë.
Mbrëmjen e kaluam në Valbonë, rreth njëzet kilometra më larg. Të nesërmen u nisëm drejt Malit të Rosit. Ngjitja ishte e gjatë dhe sfiduese. Sa më lart ngjiteshim, aq më shumë horizonti hapej para nesh. Kur arritëm në lartësitë e malit, Alpet Shqiptare shpaloseshin në të gjitha drejtimet si një amfiteatër gjigant guri. Aty, mbi retë, njeriu kupton se malet nuk janë vetëm reliev; ato janë identitet.
Një ditë më pas u nisëm drejt Kalasë së Rosujës. E vendosur në një terren të lartë kodrinor, rreth 900 metra mbi nivelin e detit, kjo kala ka zënë një vend të rëndësishëm në historinë e itinerarit iliro-dardan. Pozicioni i saj strategjik, me pamje mbi luginën e Valbonës dhe rrugën natyrore që kalon përmes Qafës së Morinës në drejtim të Dardanisë, dëshmon se Rosuja ka shërbyer ndër shekuj si pikë vrojtimi, mbrojtjeje dhe kontrolli të lëvizjeve tregtare e njerëzore. Gjetjet arkeologjike të zbuluara në këtë vend tregojnë se kjo qendër ka qenë e banuar që nga periudha e vonë e hekurit dhe ka vazhduar të luajë rol të rëndësishëm edhe gjatë periudhës romake.
Arritja deri te Kalaja e Rosujës ishte ndër përvojat më të vështira të këtij udhëtimi. Shtegu pothuajse ishte zhdukur në shumë pjesë dhe përparimi kërkonte kalimin përmes shkurreve të dendura, pyjeve dhe terreneve të thyera malore. Në disa segmente na duhej të hapnim vetë rrugën mes bimësisë së egër, duke ecur me kujdes nëpër një terren të pjerrët e të pakalueshëm. Ishte një ngjitje e lodhshme, por vetë vështirësia e saj dukej sikur e ruante edhe më shumë misterin dhe lashtësinë e këtij fortifikimi ilir, të fshehur prej shekujsh në gjirin e Alpeve Shqiptare.
Nga Rosuja vazhduam drejt Nikaj-Mërturit, një nga krahinat më autentike shqiptare. Rruga kalon përmes fshatrave të izoluara, ku koha duket se ecën më ngadalë. Kullat tradicionale, stanet, mikpritja e banorëve dhe historia e krenarisë së kësaj treve e bëjnë Nikaj-Mërturin një muze të gjallë të etnografisë shqiptare. Kjo krahinë ka qenë ndër shekuj simbol i lirisë dhe vetëqeverisjes së malësorëve.
Të nesërmen soditëm Liqenin e Komanit nga lart. Pamja ishte madhështore. Ujërat e kaltër, të rrethuar nga faqet vertikale të maleve, krijonin një peizazh që të kujton fjordet norvegjeze, por me shpirt shqiptar. Drita e mëngjesit pasqyrohej mbi sipërfaqen e liqenit si një pasqyrë e pafundme.
Më pas vizituam qytetin e Pukës. I vendosur mes pyjeve të dendura, Puka ruan një qetësi fisnike. Monumentet dhe bustet e figurave kombëtare dëshmojnë për kontributin e kësaj treve në historinë shqiptare. Shëtitja në qytet ishte një rikujtim se edhe vendet më të qeta mbartin histori të mëdha.
Nga Puka udhëtuam drejt Radomirës, porta natyrore e Korabit. Fshati, i vendosur në skajin verilindor të Shqipërisë, është një nga vendet më të rëndësishme për alpinizmin shqiptar. Aty ngritëm kampin për natën e fundit.
Në agimin e ditës pasuese, grupit tonë iu bashkuan edhe miqtë Bedri dhe Ekrem. Tashmë gjashtë vetë, nisëm ngjitjen drejt Korabit.
Nuk është e lehtë të përshkruash me fjalë përvojën e ngjitjes së Korabit. Shtegu kalon përmes livadheve alpine, burimeve të ftohta dhe shpateve shkëmbore. Me rritjen e lartësisë, ajri bëhet më i hollë dhe çdo hap kërkon përkushtim.
Për mua, si shqiptar që jeton në Amerikë, kjo ngjitje kishte një kuptim të veçantë. Ishte shumë më tepër sesa një sfidë sportive. Ishte një kthim simbolik te maja e identitetit tim. Në ato lartësi, larg zhurmës së qyteteve moderne, ndjeva edhe një herë lidhjen e pashkëputshme me vendlindjen, me gjuhën dhe me historinë tonë.
Kur arritëm në majën e Korabit, heshtëm për disa çaste. Përballë nesh shtrihej një horizont pa fund. Retë lëviznin poshtë këmbëve tona, ndërsa era e malit sillte aromën e lirisë. Ishte një nga ato momente të rralla kur njeriu ndjen se është njëkohësisht shumë i vogël përballë natyrës dhe shumë i madh për shkak të shpirtit të tij.
Pas ditësh të mbushura me ecje, kujtime dhe emocione, u ktheva i përmbushur në Kërçovë.
Megjithatë, ky udhëtim nuk përfaqëson fundin e rrugëtimit tonë familjar. Përkundrazi, ai është vetëm një kapitull tjetër në kërkimin tonë të pandërprerë për të njohur trashëgiminë shqiptare.
Ka ende male për t’u ngjitur, lumenj për t’u ndjekur, kështjella për t’u studiuar dhe fshatra për t’u dëgjuar. Sepse trojet shqiptare nuk njihen vetëm duke i parë; ato njihen duke i jetuar.
Dhe ne do të vazhdojmë t’i jetojmë.
