Hazir Mehmeti, Vjenë/

( Me rasti e shpalljes së gazetarit Rexhep Rifati Qytetar Nderi i Horës së Arbëreshëve) Rosario Petta: “Profesor Rexhep Rifati punoi shumë për afirmimin e kulturës arbëreshe, andaj, është i respektua nga të gjithë: këshilli bashkiak njëzëri ishte i pajtimit për ta shpallur, Qytetar Nderi i Horës Arbëreshe.” Arsyetimi: Për merita letrare, shoqërore, në lidhje me aktivitetin e tij mbi pesëdhjetë vjeçar në emërime të vendeve të pakicës, historike e gjuhësore shqipe në Itali. Dhe për shërbimin e tij në përhapjen e njohurive për vendin tonë Piano Degli Albanezi në Evropë dhe gjithë botën. Përmes shkrimeve të tij, por mbi të gjitha botimeve të shkëlqyera.”

Në një atmosferë solemne Kryetari i Hora Arbëreshe (Piano Degli Albaneze) Rosario Petta ndau dekoratën gazetarit Rexhep Rifati. Ishin të pranishëm zyrtarë arbëresh, mike e miq arbëresh dhe mërgimtarë nga Zvicra dhe vende tjera. Është mirënjohje për kontributin e tij madh në publicistikë në afirmimin e arbëreshëve në përmasa kombëtare e ndërkombëtare. Kontributi i Rexhep Rifatit është i pa krahasuar. Aktivitetet e tij hulumtuese në shënimin e jetës arbëreshe në shkrime e foto, në Kalabri e Sicili, mbesin thesar për brezat që vijnë. Rexhep Rifati më shumë se gjysmë shekulli ka dhënë shumë për të lidhur abreshët, gjuhën dhe traditat e ruajtura shekujve me ato kombëtare në përgjithshme. “Ju i dashur vëlla Rexhep Rifati, jeni Apostull i Arbëreshëve me plotë kuptimin e fjalës. Jeni pjesë e jona, e gjakut arbëresh”, At Antonio Bellusci, Frasnitë.

Duke qenë personalitet i respektuar ai doli që me projekte të mbështetura nga komuniteti arbëresh në Kalabri e Sicili dhe mërgimtarët në Zvicër e Kosovë të realizohen me sukses disa projekte. Njëra nga këto ishte vendosja e monumentit të Gjegj Kastrioti Skënderbeu në Hora Arbëreshe Piano Degli Albanaze në vitin 2024. Shoqata “Hora e Skënderbeut” ndërmorën iniciativën për vendosjen në Horën e Arbëreshëve të shtatores së Gjergj Kastriotit Skënderbeu, dhuratë e mërgimtarëve shqiptarë. Profesor Rexhep Rifati, shkroi librin e tij me shumë vlerë “Arbëreshët, fotosintezë e shpirtit tim” i cili është i pasur me foto e tekst që e bënë librin të veçantë.

Kryetari i Bashkisë Hora Arbëreshe e vlerësoi lartë figurën e Profesor Rexhep Rifatit. Bashkia vendosi njëzëri me 9 mars për t’i ndarë dekoratën e cila iu dha solemnisht me 4 prill në ditët e festës së Pashkëve Arbëresh.

“Propozimi për ta shpallur Qytetar Nderi u mbështet edhe nga shkrimtari i shquar arbëresh z. Giuseppe Schirò Di Maggio (Zef Skiro Di Maxho), si dhe nga Shoqata ProLoco e Horës së arbëreshëve, që drejtohet nga Giorgio Cuccia. Të dy këto figura të njohura arbëreshe ishin të pranishëm dhe morën fjalën, duke shprehur vlerësime të larta për kontributin e Rexhep Rifatit në promovimin e kulturës arbëreshe.

Në këtë ceremoni morën pjesë përfaqësues të Shoqatës “Hora e Skënderbeut”, kryetari i saj Ramadan Morina dhe Adnan Asllani – sekretar i saj, dhe Shqipe Bytyqi, Veli Berisha. E pranishme ishin dhe Ornela Radovicka nga Qendra për Studime të Gjuhës dhe Kulturës Arbëreshe “At Antonio Bellusci” në Frasnitë. Nga Lidhja e Krijuesve Shqiptarë në Mërgatë ishin, Musa Jupolli, kryetar, Sokol Ahmeti nga Franca dhe Hazir Mehmeti nga Austria. Salla e bashkisë ishte e mbushur përplot të ftuar nga gjithë hapësirat arbëreshe dhe mërgimtarë nga disa vende.

Ishte e pranishme familja e Profesor Rexhep Rifatit, e respektuara Hamde Rifati bashkë me vajzat dhe djemtë e saj. Bukuri të veçantë i dhanë mbesat e nipat e shumtë shkollarë e studentë në Zvicer e Suedi.

Nga ana e tij, edhe z. Rexhep Rifati, në një fjalë plot emocionesh, falënderoi nga zemra Këshillin Bashkiak për këtë nderim, duke e cilësuar atë si njërën ndër mirënjohjet më të mëdha të jetës së tij.

Kush është Rexhp Rifati…

Rexhep Rifati u lind më 28 maj 1942 në fshatin Komogllavë, Ferizaj, Kosovë. Aktualisht jeton në Cyrih, Zvicër. Mësimet e para i mori në fshatin e lindjes. Në vitin 1966 përfundoi Shkollën Normale në Ferizaj. Diplomoi në Gjuhë dhe Letërsi Shqipe, Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës, viti1973. Karriera Profesionale gjatë viteve 1965–1995, puno gazetar në të përditshmen Rilindja. Migroi në Zvicër ku i njihet statusi i të strehuarit politik.

Në Zvicër ushtroi gazetarinë, ishte redaktor në gazeta periodike dhe portale elektronike; aktualisht në prointegra.ch.

Aktiviteti Kulturor dhe Humanitar; Themelues dhe kryetar i parë i Ansamblit të Këngëve dhe Valleve të Kastriotit. Themelues dhe donator i përhershëm i Fondit të Bursave të Solidaritetit.

Për më shumë se 10 vjet, bashkë me familjen ka ndarë 6 bursa studentore çdo muaj. Të ardhurat nga shitja e librave i dedikohen fondit studentor.

Aktiviteti Shkencor: Gazetari udhëpërshkruese; ka vizituar të gjitha trojet shqiptare dhe 52 ngulimet arbëreshe.

Nderuar me titullin “Apostull i kohëve moderne” nga At Antonio Bellusci.

Anëtar nderi i Qendrës Albanologjike për Studime mbi Gjuhën dhe Kulturën Arbëreshe.

Mirënjohje „Për kontributin e dhënë në Mërgatë përmes shkrimeve” nga tri Ambasada në

Zvicër: Ambasada e Shqipërisë, Ambasada e Kosovës, Ambasada e Maqedonisë Veriore

– Medaljonin “Dielli Dardan” nga LKSHM- Lidhja e Krijuesve Shqiptar të Mërgatës. Dekoruar nga Presidentja e Kosovës. Qytetar Nderi i Horës Arbëreshe Piano Degli

Botime:

– 2013: Shqiptarët në Zvicër – 1001 pamje

– 2018: Shtegtimet e një gazetari (shqip, anglisht, gjermanisht)

– 2019: Një jetë në shërbim të lirisë dhe të zhvillimit

– 2022: Arbëreshët: fotosintezë e shpirtit tim (shqip dhe italisht.

Jeton në Cyrih, Zvicër. Ka 6 fëmijë dhe 12 nipa e mbesa.

Urime Rexhep Rifati!

Luan Rama/

Krahas si një humanist i madh, shkencëtar e politikan që mbrojti Shqipërinë në dekadat e para të krijimit të shtetit shqiptar, një nga kontributet e Eugène Pittard ishte dhe dëshmia e tij fotografike përmes rreth dyqind e ca klisheve nga veriu dhe jugu shqiptar duke fotografuar njerëzit e thjeshtë, mikpritjen shqiptare, vende dhe ngjarje historike, pamje që sot nuk ekzistojnë më dhe që janë një referencë për studjuesit dhe antropologët shqiptarë, etnografët dhe sociologët për të vënë në dukje atë çka përfaqësonte Shqipëria në vitin 1921 apo në vitin 1924. Nëse në vitin 1913, fotografi i njohur zviceran Fred Boissonas do të fotografonte Epirin dhe jugun shqiptar gjer në Çamëri, Delvinë apo Gjirokastër, mision ky i kërkuar nga kryeministri grek Venizellos në kohën e Luftës Ballkanike dhe pushtimin e trojeve shqiptare në jug, veçanërisht i Çamërisë, Eugène Pittard vinte në Shqipëri me misionin e humanistit internacionalist për të ndihmuar një vend të coptuar nga fqinjët dhe që duhej mbrojtur në arenën ndërkombëtare siç do të bënte konkretisht me delegacionin shqiptar të kryesuar nga Fan Noli në Gjenevë që Shqipëria të pranohej anëtare e Shoqatës së Kombeve.

Dëshmitar i historisë

Fotografia në vetvete është dëshmi historike dhe humane, një dëshmi e statusit të një kombi dhe të vlerave më themelore të tij. Rëndësia historike e fotografive të Eugène Pittard është se ai na ka dokumentuar jo vetëm imazhet njerëzore dhe të shumë prej qyteteve të Shqipërisë së asaj kohe, të trashëgimisë historike, arkeologjike, kulturore apo etnografike, por gjithashtu dhe një nga momentet e vështira të jetës shqiptare gjatë vitit 1921 siç ishte « Kriza e Bukës », çka nuk e gjejmë në arkivat tona në dimensione të tilla me imazhe mbresëlënëse sa ç’janë fotografitë e tij. Ajo që i kanë bërë përshtypje këtij misionari humanist dhe i dërguar për shpëndarjen e ndihmave në emër të Shpqatës së Kombeve janë më së shumti imazhet prekëse të njerëzve të goditur nga kjo krizë e në veçanti grupet e grave me fëmijët e tyre. Ai i ka fotografuar më së shumti ato në Tiranë e Shkodër por dhe në fshatrat përreth dhe ato të veriut si në Juban, Koplik, Kastrat, Dibër e gjetkë. Janë fytyra që s’flasin por që në vetvete, në sytë dhe qëndrimin e tyre kanë një lloj stoicizmi për të ruajtur dinjitetin e tyre, siç i shohim ato kur janë mbledhur në sheshe dhe rrugët e Tiranës, në Lezhë, apo në sheshin para « Hotel Europa » në Shkodër.

Një sërë fotografish i kushtohen misionit të tij humanist në shpërndarjen e ndihmave në kuadrin e Kryqit të Kuq Ndërkombëtar dhe zviceran, fotografi ku spikat në veçanti flamuri zviceran apo gra që mbajnë ndihmat në duar. Në disa nga ato është dhe gruaja e Pittard, publiçistja e njohur dhe shkrimtarja Noëlle Roger, e cila po shpërndan ndihma, gjer dhe veshje për to.

Imazhi i një populli

Që në vizitën e tyre të parë në Shkodër në vitin 1910, gjatë qëndrimit në qytetin historik dhe takimet me përsonalitetet e shumta të qytetit, kohë kur Pittard nuk e kishte në duar aparatin e tij fotografik, çifti zviceran u takua dhe me artistin Kolë Idromeno, piktorin dhe fotografin e famshëm që artin e fotografisë e kishte quajtur “dritë-shkronjë”, ku ishte drita në “camera obscura” që tregonte imazhet e botës reale, ishte ajo që shkruante përmes dritës duke treguar portretet njerëzore, objektet, peizazhet, jetën përreth. Më shumë se një dekadë më pas, në vitin 1921, Eugène Pittard do të vinte me një mision të caktuar. Kësaj rradhe ai kishte marrë me vete dhe aparatin e tij fotografik si dhe filmat e suporteve të ndryshme bashkë me trikëmbëshin apo “stativin” e tij mbi të cilin vendosej atëherë aparati fotografik. Qëllimi ishte të fotografonte këtë vend jo aq të njohur nga bota perëndimore, Europa dhe vendet e tjera të këtij rruzulli. Kjo do të ishte Shqipëria e vitit 1921 apo siç mund të thoshte ai “Shqipëria ime”.

Një nga shqetësimet e para duket se për të ka qenë fotografimi i fytyrës njerëzore si dhe të tregonte, si antropolog që ishte, fytyrën dhe tipin shqiptar, identitetin e tij si popull, për çka kishin shkruar për udhëtimet e tyre në Shqipëri edhe jo pak udhëtarë, gjeografë, etnografë e historianë francezë gjatë shekullit XIX. Por kjo, edhe për arësyen se më së pari duhet të dëshmohej jeta e popullit, siç kishin bërë në vitin 1913 studjuesi i gjeografisë humane, francezi Jean Bryhnes dhe fotografi i tij Auguste Léon, duke fotografuar për Arkivin e Albert Kahn tipin shqiptar dhe mjedisin e tij veçanërisht në Tiranë, Durrës, në fshatrat përreth apo dhe në Çamëri e Kosovë. Fotografitë e Pittard janë vërtet impresionante. Mjafton të shohim nga afër portretet e dy grave mirditore, një prej të cilave me ngarkesë në kurriz, të cilat vështrojnë drejt objektivit. Janë fytyra të mirësisë që e kanë pranuar jetën në përballje me vështirësitë. Sytë e tyre shkëlqejnë nga një dritë gati mistike. Një fotografi e jashtëzakonshme ku imazhi flet shumë për gjendjen e tyre, forcën që kanë për të mbijetuar paqësisht. Pittard nuk harron të fotografojë gidën e tyre, rrugët dhe itineraret shqiptare, vendet historike, vendet e kultit dhe fytyrat e refugjatëve veriorë të zbritur gjer në Tiranë për të shpëtuar nga uria.

Kronisti

Eugène Pittard nuk ishte një fotograf profesionist siç ishin profesionistët dhe fotografët me emër në Shqipëri si Marubët apo Kolë Idromeno. Fotografitë e tij shqiptare janë në natyrë çka e bëjnë atë një lloj kronisti që donte të dëshmonte botën shqiptare, jetën e përditëshme të një populli, shqiptarët në dinjitetin e tyre, pa dashur të bëhet interpretues i skamjes, por të dëshmojë botën shqiptare, qytetarinë, vende dhe ngjarje, atë çka ai pikëtakonte në udhëtim e sipër, imazhe që do të përbënin më pas dëshmi historike të Shqipërisë së asaj kohe. Në gjithçka që fotografon, ndjehet dashuria e atij që fotografon pas aparatit fotografik. Ai fikson pritjen e jashtëzakonshme që i bëjnë shqiptarët kudo që shkon, në Tiranë, Elbasan, Vlorë, Shkodër, Gjirokastër e gjetkë nëpër malet shqiptare.

Pritja për mikun zviceran është e jashtëzakonshme. Ka një entusiazëm popullor në fytyrat e miqve shqiptarë, në mikpritjen e tyre tradicionale dhe që është një nga virtutet e tyre të veçanta, e cila shfaqet dhe në vallet që hidhen në sheshe për të treguar dashurinë për mikun që vjen nga larg, i cili është solidar dhe tregon dashuri për ta. Është një kronikë plot imazhe, ku rreth 200 fotografi i përkasin udhëtimit në vitin 1921 dhe 37 udhëtimit në vitin 1924, në pllaka xhami, « plaques de verre » dhe në « negativ souple », imazhe që së bashku, pa inskenime fallco, e që tregojnë dashurinë e shqiptarëve për humanistët e mëdhenj, miqtë e vërtetë, mbojtësit e tyre në arenën ndërkombëtare siç ishte Pittard por dhe për ndihmën konkrete në hallet e tyre për të përballuar skamjen dhe mjerimin në këtë periudhë të historisë kur Shqipëria në Lushnjë sapo bëhej me një qeveri të sajën.

Si kronist që është, përmes objektivit fotografik ai i jep hapësirë kuadrit, i jep ajër që jo të fiksojë jo thjesht ardhjen e tyre por atmosferën e mikpritjes shqiptare apo jetës së këtij populli. Interesante është dhe fotografia kur gruaja e tij, Noëlle, gjendet në portën e një shtëpie beratase bashkë me të zotin e shtëpisë pas kthimit të tyre nga mali i Tomorrit dhe ku objektivi nuk është afruar drejt tyre thjesht për të fiksuar një kujtim personal. Për Pittard ka rëndësi të fotografojë më gjerë, d.m.th. të fiksojë në kuadër, në plan të parë, një fëmijë dhe pak më tutje fshatarë me gomerë apo dhe qytetarë që po ecin në rrugë. Këtë ia ofron vetë çasti, jeta. Kështu fotografia jep një informacion më të gjerë për shikuesin. Në mjedisin e një pazari të Tiranës ai fikson njerëzit, dyqanet dhe në sfond qiparizin e madh pranë një xhamie me një torë të ngritur dhe të këputur, ndoshta nga Lufta e Parë Botërore.

Pittard është një udhëtar që kërkon të zbulojë botën shqiptare dhe ta fotografojë atë. Kështu fotografon ndërtesën e famshme në Durrës të qeverisë së Princ Vidit në vitin 1914 e cila mbahej ende në këmbë por si gërmadhë, pasi ajo ishte bombarduar gjatë Luftës së Parë Botërore në vitin 1918. Është një fotografi befasuese që sot nuk e gjen në arkivat shqiptare apo gazetat e kohës. Atij i pëlqen të fotografojë shtëpitë tradicionale dhe historike, shtëpinë e Kongresit të Lushnjës, shtëpitë toptanase, kështjellën e rrënuar tashmë të Ali Pashës, atë të Këlcyrës nga larg, xhaminë e Sulejman Pashës, krijuesit të qytetit të Tiranës, kishën ortodokse të Tiranës, monumentin e varrit të Skënderbeut në Lezhë apo një va për të kaluar lumin e Drinit në Vaun e Dejës, ku në shënimet e tij për këtë fotografi kanë mbetur vetëm gërmat « Va », pasi emri është shuar. Fotografi të rralla që sot do të pasurojnë dëshmitë mbi Shqipërinë e atyre viteve. Interesante janë gjithashtu dhe fotografitë e Petrelës, veçanërisht shtëpia e ngritur mbi një nga torrat e fortesës bizantine, të përshkruar nga kronistja bizantine, Ana Komnena, vajza e bazileusit Aleksi I-rë i Bizancit, mbi luftrat kundër normandëve të Robert Guiscard.

Artisti

Arti i fotografisë është një art më vete dhe këtë Eugène Pittard na e ka dëshmuar më së miri përmes fotografive të tij në suporte të ndryshme dhe dimensione 9cm x 12cm apo 10,5 cm x 6,5cm si dhe në film fotografik. Sigurisht udhëtimet e tij të mëparshme nëpër Ballkan i kanë shërbyer që të fiksojë imazhe në shërbim të shkencës, përvojë që e ka ndihmuar të arrijë të perfeksionohet si një fotograf i vërtetë duke u vënë pas objektivit të aparatit të tij për të fotografuar njerëz, tipat njerëzorë, veçanërisht të popujve ballkanikë, vendet, natyrën dhe vetë atmosferën e kohës në të cilën ata jetonin. Nga fondi i tij fotografik në Shqipëri ne e ndjejmë më së miri se ai di të fotografojë bukur, të kompozojë në mënyrë mjeshtërore, të zgjedhë se me çfarë suporti të fotografojë natyrën apo portretet dhe që brenda atij kuadri që i shfaqet të kapë detaje që i vlejnë për ti vënë ato në pah duke i shtuar imazhit diçka njerëzore, njeriun, siç e shohim dhe në një fotografi të një rrapi shumëshekullor në Tiranë, disi nga larg, ku në plan të parë është një figurë e vogël, një fëmijë, që shton ndjesinë që ka shikuesi ndaj këtij imazhi. Dhe neve na pëlqen kur rrugët dhe sheshet janë me njerëz. Janë ata që i japin jetë imazhit dhe për Pittard duket se kjo është themelore.

Pittard-it nuk i mungon fryma poetike në fotografitë e tij. Një fotografi e mrekullueshme është ajo që mban titullin “Porte bonheur”, ku nga një mur ngrihet një degëz ku mbi të njerëzit kanë lidhur shirita rrobash apo shamish, për të shprehur një “ex-voto”, një dëshirë që ndoshta fati do ta realizojë, shprehje kjo e supersticioneve që ekzistonin në atë kohë, siç na e dëshmojnë dhe shumë udhëtarë të huaj apo antropologët dhe studjuesit e folklorit shqiptar. Më së shumti, kjo frymë poetike shihet në peizazhet e tij, në rrjedhjet e lumenjve dhe sfondet e natyrës përtej, në Berat apo lumin e Vjosës përgjatë fushave të Myzeqesë, malet dhe vargmalet e Nëmërçkës apo Dibrës, që për një shkencëtar si ai, specialist i antrologjisë njerëzore, janë të veçanta. Të tilla janë peizazhet e lumit Osum dhe përmbytjet në brigjet e Beratit, me shtëpitë që ngrejnë kokat mbi ujë çka mund ti krahasosh me imazhet e fotografëve më të shquar të fillimit të shekullit XX siç ishin ato të përmbytjeve të Senës në Paris nga Roger-Viollet, etj. Ai e ka drejtuar objektivin rrafsh me ujin, çka për kohën është një gjetje e rrallë fotografike, duke fiksuar në objektivin e tij tre-katër fotografi të mrekullueshme dhe unike në sojin e vet.

Po kështu është dhe fotografia tjetër e përmbytjeve në fshatrat e Lezhës, çka sugjeron relievi dhe pozicioni gjeografik i cili ka një bukuri të jashtëzakonshme. Të ngjan me një tabllo në bardh e zi, mbi të cilën nderet një heshtje poetike ku bukuria e imazhit ia fsheh trishtin që mbart thellë në vetvete. Në një tjetër fotografi ku karvani i këtyre udhëtarëve ka ndalur, me sa duket në zonën e Mbishkodrës, për një çast ata janë ulur të shlodhen. Por Eugène Pittard e ka mendjen të fotografojë pasi i pëlqen ajo skenë. Ai e kompozon pushimin e udhëtarëve midis dy trungjesh ku nga njëra anë janë kuajt që shlodhen dhe nga ana tjetër Noëlle dhe shoqëruesit e tyre, malsorë dhe ushtarakë. Është syri i mprehtë dhe artistik i artistit! Në fotografinë “transportuesit e lëndës drusore”, kemi të bëjmë me një lloj skene që i ngjan afreskut. Edhe këtu transportuesit janë ndalur të shlodhen nga rruga e gjatë. Kuajt qëndrojnë të heshtur me ngarkesat e tyre, burrat me dërrasat në duar vështrojnë nga fotografi, ndërkohë që tre gra veshur në të zeza përfitojnë nga koha e lirë të bëjnë çorape leshi dhe ku një e katërt pas tyre i ka ende degëzat e lidhura mbi shpinë.

Një mjeshtri më vete janë valltarët e Gjirokastrës që për ardhjen e humanistit të madh hedhin vallen në pritjen e tij por dhe në një mjedis të brendshëm, ku drita diellore e ndihmon atë të fotografojë lëvizjen dhe hiret e valles, ku fustanella ka elegancën e vrullit dhe fytyrat e tyre burrërore një ndjesi krenarie. Ata vallzojnë, nuk pozojnë, është një fotografi “instantané” e çastit, e kapur në lëvizje, çka e bën atë grup valltar tepër njerëzor dhe plot jetë. Fotografitë e Pittard vijnë për herë të parë në Shqipëri, kthehen që ti shohim ne, pasardhësit e atyre shqiptarëve që kanë jetuar para një shekulli dhe janë fiksuar në celuloit nga miku i madh zviceran. Peizazhet dhe imazhet e qyteteve dikur tashmë kanë ndryshuar, progresi dhe emancipimi i shoqërisë shqiptare është i jashtëzakonshëm por këto fotografi na bëjnë të mendojmë për rrugën e përshkuar të popullit tonë gjatë një shekulli si referencë e forcës, identitetit të lashtë kulturor dhe dëshirës së tij për tu integruar në Europën e qytetëruar.

ZEF PERGEGA

Dom Ndoi, Dom Katriroti, Dom Antoni dhe Pergega, shkurt 2003, Detroit.

    Dom Antonio Sharren, famullitarin italian tё Blinishtit nё Zadrimё e kam njohur personalisht gjatё takimeve nё Lezhё dhe nё famullinё e tij dhe nga kёto takime mbaj mend ndonjё episode:

   Perkujtohej nё Lezhё jeta dhe vepra kombёtare e Gjergj Kastriotit Skenderbeu nё Memorialin e Lezhёs mё tё njёjtin emёr, mё 1996. Erdhen pёrsonalitete mё tё larta shqiptare e kosovare. Isha mbёshtetur nё njёren nga shtyllat dhe po vёzhgoja çdo lёvisje dhe çdo fjalim. Ishte dhe Delegati Apotolik me origjinё indiane, njё dashamirёs i flaktё ё popullit shqiptar, Mons. Ivan Dias. Moren pjesё Sali Berisha, Bujar Bukoshi etj. Nё dorё mbaja njё bllok dhe njё stilolaps tё thjeshtё. Edhe pse punoja nё Agjencinё Telegrafike shqiptare, nuk kishim asnjё mjet pune, pёrveç letrёs dhe stilopasit. Kishte prej tyre qё u vareshin aparatet si hebe kali dhe kalonin sa tek njёri sa tek tjetri, sigurisht pёr tё rёnё nё sy tё tyre…e mё duhet tё pohoj se ato kanё fituar pikёrisht se nuk kishin pikёn e talentit…

    Dom Antonio kishte pyetur Gacin, kryetarin e Komunёs dhe Blinishtit dhe ai i kishte treguar pёr mue. I kishte bёrё pёrshtypje mёnyra ime e tё marrurit informacion dhe nёpёrmjet Gacit mё dhuroj njё diktofon qё ma lehtёsoj shumё punёn…

   Kam marr pjesё, kur Dom Antoni, inaguroi permendoret e Danjel Dajanit dhe At’ Faustit, tё pushkatuar nga dikatura. Po ashtu, kur erdhi njё delegacion nga italian donatorёsh prej 40 vetash, qё kishin sponsorizuar shumё vepra nё Zadrime sa tё dukeshin fshatrat sikur ato ishin nё Itali dhe jo nё Shqipёri. Pastaj nё disa mesha e aktivitete, por mbaj mend, kur e viztoi famullinё e tij, Presidenti Mejdani, bashkё me poetin P. Zogaj, tё cilit, duke i treguar nёntё varre tё improvizuara tё vajzave zadrimore viktima tё prostitucionit tё dhunshёm, i kёrkoj kryetarit tё shtetit njё leje pёr tё ngritur njё institut rehabilitimi pёr vajzat qё pёrdhunoheshin nё Itali e Greqi…por nuk qё e thёnё qё tё bёhej nga frika se komuniteti katolik pёrparone mё shumё se mendja e kalbur nё kokat e shtetit…

   Duke pastruar pak shtёpinё time tё vogёl gjeta nё njё dosje njё letёr qё ma dёrgonte Dom Antoni, mё 18 shkrurt 2003. Interesante miq, kur shkoi nё ndojё shtёpi tё ndonjё krijuesi sё pari mё prezantojnё raftin e madh me libra dhe fotot me koka shtetesh, dekoratat e fletet e lavderimit, por pёr brendinё e librave nuk e thonё njё fjalё. Unё nuk mёrzitem se nuk kam bibliotekё, por jam munduar tё bёj njё bibliotekё sa do tё vogёl mbi historinё e shqiptarёve tё Amerikёs se ndodhta kush e di, ndoshta vlejnё… 

  Shqiptarët nuk e kanë harruar njeriun e mirë që vraponte andej-këndej me fëmijët e Zadrimës pas ‘97-s për të mbledhur gëzhojat e armëve të dala verbërisht nga depot e armatimit, me të cilat ai derdhi “kumbonën e paqёs”, që pasi shëtiti anёmbanë Shqipërisë e Kosovës, si dhe në disa qytete italiane, u vendos në zemër të Tiranës para Piramidës, që të “binte” pa pushim për paqen dhe mirësinë e këtij populli në anë të Adriatikut.

   Dom Antonio Sharra, që vinte nga dioqeza e Avezanos së Italisë, ku kishte shërbyer për shumë vite, qyshse ishte shuguruar meshtar më 1961.  Ai mbёrriti me misson nё Blinisht, pikërisht në vitin 1992, kur ëndrra e shumë njerëzve ishte të emigronin, për një jetë më të mirë, të braktisnin Shqipërinë e mundimeve e skamjes së madhe të përjetuar në regjimin komunist. Kjo situatё e tmerrshme pёr populin tonё Dom Antonios, i kujtonte të atin që në moshën 55 vjeç, i cili emigroi në Argjentinë për të kërkuar një të ardhme më të mirë për familjen e madhe me 8 fëmijë.

  Përballë një grope gjigante të porsa hapur në Krajё, Don Antonio tregon për projektin më të ri. Një rezervuar apo liqen i vogël me ujë burimi të freskët do të zbukuronte peizazhin. Por do të kishte edhe funksione të dobishme si për stërvitjen në gara noti të të rinjve, vaditjen e pemëve frutore të sapo mbjella si dhe për aqua-kulturë. Ishte porositur edhe rasat e peshkut. Dolem nё kodrinё dhe ekipi i donatorёve italianё prektin realitetin e kontributeve tё tyre, pasi kishin vizituar ambulancen, ёndrrёn tregtare dhe artizanale, pёrmendoret e Danjel Dajanit dhe At Faustit. 

    Ai u thotё italianёve: “Shqiptarët i ndihmuan italianët gjatë Luftës së Dytë Botërore, I mbajten neper shtepisikur te ishin pjestare te familjeve te tyre, në një prej momenteve të vështira për ushtrinë tonë, të kthyer nga disfata me Greqinë. Ushtarët italianë, të shpërndarë dhe të ndjekur prej ushtrisë gjermane qenë fshehur, strehuar dhe ndihmuar për ri-atdhesimin prej familjeve shqiptare, me një rrezik të dukshëm per jeten…Është e vërtetë se Italia është duke u treguar solidare me Shqipërinë! Por në realitet jemi edhe duke paguar një borxh moral lidhur me të shkuarën!”

   Mbresat e tij të para ai i shkroi e botoi në gjuhën italiane më 1993 në librin “Shqipëri të kam ëndërruar”, të cilin ua kushtonte gjithë atyre që ndërmerrnin rrugët e bamirësisë, libër që u përkthye dhe botua në gjuhën shqipe në vitin 2006 nga mjeku i mirënjohur zadrimor, Tonin Frani. 

   Në 20 vite të misionit të tij ka shumë për të treguar. Projektet e realizuara janë të larmishme dhe njeri më i dobishëm se tjetri. Përkujtimi dhe nderimi vajzave të zhdukura, ri-vlerësimi i martirëve të fesë, formimi profesional i të rinjve me gjuhë të huaja e profesione konkurruese në tregun e punës.

    Ngritja e shkollave profesionale, laboratorëve, fabrikave e punishteve, fermave të vogla bujqësore edhe me mbështetjen e miqve italianë të shoqatës me emrin domethënës “Rindërtimi” me qendër në Avezano, në Itali.

    Prodhimet “Made in Albania” të të rinjve zadrimorë morën rrugën e tregjeve europiane, duke mundësuar sigurimin e të ardhurave për përmirësimin e jetës së familjeve Zadrimore.

  Kampi i ngritur në Zadrimë në vitin 1999 ishte një model organizimi, mikpritje dhe humanizmi. Ushqime, veshmbathje, qendër shëndetësore, ilaçe, lojëra për fëmijë, asistencë sociale etj, për t’ju plotësuar, kushtet e larguar dhimbjen njerëzve në nevojë, vëllezërve kosovarë.

   Në vitin 2011, Don Antonio u prek nga një sëmundje e rëndë dhe u nda nga jeta në fundin e vitit 2012. Amaneti i tij ishte të prehej në tokën e fshatit Blinisht, vend ku shërbeu për rreth 20 vjet si famullitar.

   Presidenti i Republikës e ka nderuar Antonio Sharrën me Urdhrin “Nënë Tereza”, siç ai mban tituj nderi dhe nga Qarku i Lezhës, Komuna e Blinishtit etj. Disa shkrime qё kam bёrё pёr famullinё e Shёn Shtjefnit tё Blinishtit dhe Shёn Jozefit tё Gjadrit, te botuara ne Buletinin e ATSH-sё, Dom Antonio, i ka botuar edhe nё shtypin Italian.

  Mё kujtohet viti 1997, kur qielli ishte mbushur me plumba dhe trotuarёt me gёzhonja. Tё gjithё qёllonin mbi qiell e mbi koka. Dom Antonit i shkojnё nate njё grup banditash dhe e vjedhin nё qelё, duke i marrё edhe makinёn e tij tё bardhё “Nisan” gazeta “Koha Jonё” botoi njё shkrim pёr tё pa emёr. Shkova nё polici si zakonisht pёr tё biseduar me shefat pёr gjёndjen, kur befas mё dalin tre vetё tё armatosor, qё u banё gati tё qёllonin nё drejtimin tim. Njeri tha: “ta eleminojmё” dhe mbushi kallashin. Tjeri tha: “Na erdh si cjapi tek kasapi!” 

   Policet dy meta larg meje pinin kafe jashtё nё taracen e lokalit pa e prishur terezinё. Kapo i tyre, qё mё njihte pak, mё pyeti: “Ti e ke bёrё shkrimi?!” Jo – i thashё! Unё jam gazetar i ATSH-sё dhe jo nё Koha jonё. Pёr tё iu shmagur plumbit, i thashё merre nё telefon shefin tend tё partisё dhe unё po pres kёtu. Foli nё telefon dhe mё thanё tё largohem, po dy tё tjerёt njёri mё goditi me qytё tё automatikut e tjetri me dorezёn e revolёs sa m’u bё njё gungё nё ballё e nuk dola nё punё pёr njё javё…

    Duke kontrolluar nёpёr dosjet e shёnimeve tё mia, mё 4 dhejtor 2023, gjeta edhe kёtё letёr qё ma dergonte Dom Antonio, tё cilin e shoqёruam bashmё me Mark Sallakun nё disa nga vizitat e tij nё Detroit, mes zadrimorёve dhe komunitetit tё dy kishave katolike.

   I nderuar mik, gazetar Zef Pergega        Blinisht, 18 shkurt 2003

   Nё janar tё vitit 2003 bashkё me Dom Kastriotin bamё njё vizitё nё Amerikё dhe u ndalem nё Detroit. Ju falenderoj nga zemra dhe zoti tё bekoftё pёr pasqyrimin e vizitёs tonё dhe pёr meshёn qё dhamё nё kishёn e “Shёn Palit” nё Detroit dhe pёr takimet me zadrimorё nё kёtё kishё dhe nё “Zojen Pajtore” bashkё me Mark Sallakun. Unё po ju pёrcjell pёrshtypjet e mia nga kjo vizitё e paharruar.

                    Stabilizmi i raporteve me emigrantёt…

    Edhe kur isha famullitar nё Itali mё takonte tё bёja vizita nё familje emigrantesh. Ndёrmjet vitesh 1970-80 udhёtoja nё Argjentinё, Brazil e Gjermani. Kujtoj se pёrgjithёsisht familjet ishin nё njё situatё, jo tё mirё dhe tё pёrvuajtura. Nё kёto vitёt e fundit kam vizituar emigrantёt shqiptarё nё Itali nё krahinat e Lazios, Abruzzos e Piemontes. Shpesh herё nё tregimet e tyre kam dёgjuar hidhёrmin pёr vёshtirёsitё qё gjёjnё nё kёrkim tё punёs, strehimit dhe paragjykimet e njerёzve.

   Kёtё herё mora avionin pёr nё Amerikё sepse qindra familje, duke fituar njё llotari amerikane, u kanё kthyer shpinёn fshatrave tanё e kanё hyrё nё metropolin Amerikan. Ky udhёtim ka qenё i programuar bashkё me Dom Katriot Gjokёn, me qellim qё edhe emigrantёt tanё tё mund tё takonin kёtё prift tё ri tё Blinishtit, dhuratё e shenjtё e Zotit qё Shqipёria ka energjitё e reja pёr tё shkuar pёrpara.

   Mons. Dodё Gjergji, Administrator apostolik i Sapёs e ka bekuar kёtё inisiativё, t’ue ditur se shqiptarёt nё tё gjitha rrugёt e botёs e nё rrugёt e tyre tё ecin pёr shpalljen e Ungjillit.

                        Njё ditё dhimbje pёr Amerikёn…

   Hymё nё Amerikё nё njё ditё zije kombёtare, sepse shtatё astronautё nga Kolumbia kanё humbur jetёn tragjikisht pas njё shpёrthimi nё hapёsirё. Televizioni amerikan prezantoi, duke pёrsёritur fluturimin e viktimave, personazhe tё shkёlqyera qё kanё nderuar shkencёn e njerёzimin, figura tё qeshura simbol i bashkёpunimit mes popujve, pёr tё arritur horizonte tё reja. Copat e anijёs tё ndezura, janё thёrmuar me njerёzit e ekujpazhit, mbi teritorin qё edhe ne me avion pas pak minutash i kemi kaluar. Pёr kёtё lutja jonё nuk ka munguar. Edhe pёrshёndetja jonё ka qenё e pёrzemёrt, pёr 750 mijё shqiptarёt qё vitёt e fundit gjetёn fatin e tyre nё Amerikё.

   Mikpritja ka qenё e sinqertё se u çonim edhe njё mesazh nga kryetari i komunёs, Lekё Lufi e nga drejtori i shkollёs Lekё Hiluku, tё cilin ua pёrcollem me anё tё njё vidiokasete. Shumё pytje na janё bёrё nё disa nga tё cilat i keni dёgjuar ju bashkё me Mark Sallakun e zadrimorё tё tjere. “Ҫfarё tё rejash kemi nga fshatrat tona?!” “Pse ёshtё kthyer nё qeveri Fatos Nano?!”, “Pse Komuniteti Europian nuk e zgjidh çёshtjen e Shqipёrisё?!”… 

   Presideti Moisiu ka thёnё nё Washington: “Tani nё Shqipёri ёshtё siguria, mund tё ktheheni!” Pёrgjigja juaj ka qenё: “Ne nuk kthehemi derisa politika ta transformojё Shqipёrinё nё njё shtet modern!”

   Nё tё gjitha shtepitё ishte flamuri kuq e zi dhe figura fetare tё shenjta tё kombit. Kёtё e vura re edhe nё shtёpinё e Nik Ndocit, emigratin e parё nga Zadrima nё Detroit dhe nё pritjen qё ai na bёri, ku ju me Markun ishit prezent.

                        Puna ka ndryshuar jetёn… 

   Janё fjalet qё ka thёnё David Gjokhilaj: “30-vjeç kam zbulue çfarё do tё thotё tё punosh dhe jam i kёnaqur. Punojmё tё gjithё si familje!”

   Maria, njё fshatare nga Fishta, ka arritur nё Amerikё nё moshёn 50-vjeçare, ёshtё ndihmёse guzhiniere dhe bashkёshorti i saj punon nё pastrime. Mimoza punon 12-orё nё ditё pёr t’i mundёsuar burrit tё saj kompensimin e studimeve nё Kaliforni. Tё gjitha çiftёt qё vizituam punonin, madje edhe nga dy punё. Nderim pёr kёta familje.

  Nё festёn e Shёn Valentinit bashkё me Dom Kastrotin jemi lutur nё Katedralen e Shen-Franciskos, pёr çdo cift qё kemi takuar.

  Pёr Mark Sallakun e Ju familjarisht, pёr Nikёn e Marien, Vlashin e Lenen, Sander e Lula, Gacin e Veren, Leka e Valbona, Zef e Lindita, Ardian e Mimoza, David e Diella, Lekё e Anila, Zeka e Matilda, Martin e Albana, Lazer e Flora. Ernest e Lajde, Loro e Lula, Angjelin e Vera, Bardh e Arlinda, Gjon e Vida, Zef e Marije, Eduard e Angjelina, Zef e Sata, Rrok e Juliana, Kola e Brunilda, Ardian e Edmonda, Mark e Arjeta dhe Pavlin e Age…

   Shoqёria amerikane pёrmbledh aziatikёt, afrikanёt e europianёt dhe u krijon tё gjithёve mundёsine e integrimit, duke respektuar rregullat dhe ligjet themelore. Frani nga Gjadri ka miq nga amerikanёt me ngjyrё. Angjelini nga Fishta ёshtё profilizuar si mjek dhe mund tё bёjё karrierё. Shumё sibolike, shqitarёt mё se shumti martoheshin me shqiptare, nё pёrpjekje pёr tё ruajtuar traditёn kundёr asimilimit.

   Me Dom Katriotin bёmё njё reflektim: “Romёt shqiptare mund tё pёrparojnё, si tё tjerёt nё shkallёn shoqёrore!” Po sa kohё duhet tё presim?!

           Pёrtej oqeanit emigrantёt riformojnё Shqipёrinё…

    Pёr Alketin nga Blinishti, nuk ka qenё i lehtё udhёtimi prej 700 km pёr t’u takuar nё Detroit. Shumё shqiptare bёnin mё shumё se 50 km pёr tё marr pjesё nё meshёn e dy kishave katolike nё Detroit. Kёtu gjuha nuk harrohet, feja e krishterё forcohet dhe lidhjet me vendlindjen nuk humbin. Eshtё duke u formuar njё hartё tё pranisё sё familjeve Zadrimore nё Amerikё. Nika, Gaci e Angjelini po punojnё me sukses nё kёtё drejtim…

 Emigratёt nga Zadrima nё Amerikё kanё kёrkuar shtёpi e punё, kanё mёsuar gjuhёn angleze, fёmijёt e tyre vazhdojnё shkollat edhe nё universitete dhe ndihmojnё familjet nё Shqipёri. Pёr familjen e Llesh Franit mbodhen 2 mijё dollarё pёr njё ndёrhyrje kirurgjikane e tetё mijё dollarё pёr kishёn “Martirёt e Shenjtё shqiptare” tё Blinishtit. Zadrimorёt nё Amerikё na kanё siguruar se nё tё ardhmen dё tё jenё shumё mё aktivё nё disa projekte zhvillimore nё Zadrimё, ashtu siç kanё vepruar 100 italianё  tё shoqёrisё “Rindёrtimi” 

  Bezoj, gazetar Zef, ju kujtohet kur ato erdhen pёr tё parё se ku kishin shkuar donacionet nё shёrbim tё infrastukturёs, artizanatit dhe tё bujqёsisё sё zonёs.

   Nё Florida vepronte xhakoj nga Tropoja Gjetё Bajraktari, pёr 45-vjet nё Amerikё. Nё Detroit sё bashku vizituam dy kishat katolike ajo e “Shёn Palit” me Dom Anton Kçiren dhe “Zoja Pajtore” me Dom Ndue Gjergjin nё mё shumё se 100 mijё katolikё nё kёtё shtet tё madh industrial.

   Ditёn e diel, mё 9 shkurt Dom Katrioti dha njё meshё nё kishёn e Shёn Palit dhe predikimi i tij u prit shumё mirё dhe ne bёmё fotografi me zadrimorёt qё na rrethuan me dashuri. Atё ditё edhe ju ishit zadrimor si tё gjithё ne. Pёr ne ka qenё mallegjyese se nё tё gjitha shtёpitё e emigranteve kishte figura tё shenjta dhe simbolet kombёtare.

                    Instituti “Danjel Dajani” nё San Francisko…

   Nё Kaliforni nё qytetin San Francisko qёndruam tre ditё pёr t’u njohur me veprimtarinё e Institutit “Danjel Dajani” i themeluar pranё Universitetit katolik tё Jezuitёve nga Gjon Sinishta gjatё vitёve tё diktaturёs komuniste nё vendet e Europёs Lindore. Studiusi shkodran kishte ndjeshmёri dhe sesibilitet tё fortё fetar dhe kulturor. Me mbёshtetjen e Jezuitёve donte tё zgjonte vёmendjёn e katolikёve amerikanё mbi tragjendinё qё mbyste Shqipёrinё e vogёl, sё cilёs ishte e pa mundur t’i afroheshe.

   Jezuiti At Leo Schiavo ka qenё emёruar si mbledhёs i shkrimeve tё Isntitutit qё vazhdonte tё siguronte dokumente mbi qendrёn heroike tё Kishёs Katolike Shiptare dhe prapёsitё e regjimit tё Tiranёs komuniste. Laiku Raimond Frostit i qё besuar drejtimi i Institutit “Danjel Dajani” pas vdekjёs sё Prof. Gjon Sinishtёs, me origjinё nga malёsorёt e trojeve tё tyre nё Mal tё Zi.

   Kemi kёrkuar tё marrim inisiativёn qё tё bёjmё shtёpinё e kёtij martiri nё Blinisht, qё tё mund tё krijojmё njё muze tё vogёl, si vend kujtimi dhe dokumentimi tё Kishёs sё Martirёve tё shenjtё shqiptarё. Ka qenё emocionuese tё verifikosh se si dora e Zotit çmon ndriçimin e bijёve tё tij, duke dashur tё vendosi nё metropolin amerikan pёrballё Oqeanit Paqёsor, pranё emrave tё shenjtё tё Shёn Franceskut, Shёn Injacit edhe emrin e jezuitit tё Zadrimёs Danjel Dajani…

  Sata e Zef Marku kanё njё djalё nё shkollёn e marinsave amerikanё. Eshte njё nga 250 mijё ushtaret e mobilizuar nё luftёn me Irakun. Familja ka shqetёsim, por tё gjithё i trembёn pёrhapjёs sё terrorizmit. Rektori i Universitetit tё San Franciskos u ka propozuar tetё mijё studentёve tё lutёn pёr paqe…Kam menduar takimet tona tё vogla me fёmijёt shqiptarё Abasadorё tё Paqёs. Zoti bёftё tё zhvillohet mbi tё gjitha bazat e reja tё kundёrshtimit absolut tё logjikёs sё luftёs.

                     Njё takim me Dom Ndue Gjergjin…

    Kemi patur kёnaqesinё tё jemi nё njё takim tё organizuar nga Dom Ndue Gjergji, famullitar i kishёs “Zoja Pajtore”. Aty erdhen edhe disa zadrimorё dhe ju pёgёzoj qё ju me Markun na shoqёruat nё çdo vizitё nё komuniteti shqiptar tё Detroitit. Publikisht nё kёtё takim tё ngrohtё e miqёsor kemi shprehur kёto mendime:

  Qytetёrimi amerikan nuk i ndalon vlerat e zakoneve tё shqiptarёve qё emigrojnё nga Shqipёria e vogёl, por ato duhet tё jenё vigjilentё. Bёnin mirё shqiptarёt qё kishin emigruar 10 vite mё parё qё i çonin fёmijёt nё klasat shqipe pranё kishave qё tё mёsojnё gjuhёn dhe tё bёnin katekizmin sipas rregullave tё kishёs.

   Shumё burra e gra shqiptare nga tё gjitha krahinat merrnin pjesё nё meshёn e tё dieles dhe nё aktivitetet kishtare dhe kombёtare. Nё kёtё kishё organizoheshin festat kombёtare tё Shqipёrisё sё Kosovёs, pёrkujtoheshin heronjtё dhe martirёt dhe nё raste tё veçanta e pervjetorёsh organizohёshin sesione shkencore. Shqiptarёt, si burat e gratё dhe fёmijёt punonin shumё pёr tё pёrballuar jetesen. 

   Shumё kritike ishte situata pёr ata qё arrijnё nё Amerikё pa dokumenta dhe periudha e miratimit tё tyre zgjat me vite. Jam trishtuar kur pashё dokumetat tuaja dhe sulmin e eger qё tё kishte bёrё andministrata e Agjencisё Telegrafike shqiptare, qё ju na qenkeni njё prift i lajmit dhe se ke bёrё shkrime pёr kishёn katolike. Unё lutёm pёr ju dhe familjen qё tё bashkoheni dhe sapo tё kthehem do ta potencoi kёtё çёshtje tek administrata shtetёrore dhe ajo kishtare.

   Tё gjithё ndjenin njё vuajtje tё mbrendёshme pёr vendin e tyre. Kemi premtimin nga Nik Ndoci i Pirajve emigrant mё i vjetёr prej 45-vitёsh nё Amerikё qё ti japim jetё njё shoqate qё tё na lidhi nё qё jetojmё buzё Adriaktikut me ju nё Amerikё…

   Rinisemi nga New-Yorku, i mbuluar nga njё stuhi me dёborё. Aeroplani pёrfishet mes reve tё dёndura mbi qiellin e Atlantikut. Jemi tё kёnaqur. Dora e Zotit na ka udhёhequr takimet me vёllezёrit shqiptarё. Ishin tё zhgёnjyer nё fshatrat e tyre, tani aktiv e kurajoz nё dinamikёn e shoqёrisё Amerikane me dёshirёn pёr tё qenё akoma mё tё lidhur e mё protagonistё me Shqipёrinё e tyre. Ishte njё lidhje qё nuk do tё harrohet dhe as ndёrpritet. 

 Nga Rafael Floqi

Në një botë që lëviz me ritmin e alarmit të telefonit dhe me ankthin e lajmeve të përditshme, Pashkët rrezikojnë të mbeten thjesht një stacion kalendarik: një fundjavë e gjatë, një tryezë më e pasur, një fotografi me vezë të kuqe në rrjetet sociale. Por në thelbin e tyre, Pashkët nuk janë një dekor, por një thirrje. Një thirrje për ringjallje – jo vetëm të Krishtit në besimin e krishterë, por të vetë njeriut në ndërgjegjen e tij.

Pashkët janë paradoksi më i madh i historisë njerëzore: vdekja që kthehet në jetë, humbja që shndërrohet në fitore, errësira që thyhet nga drita. Ky paradoks sot duket më i largët se kurrë, sepse shoqëria moderne është ndërtuar mbi logjikën e kundërt: mbi përfitimin e menjëhershëm, mbi suksesin e dukshëm, mbi fuqinë që matet me ndikim dhe jo me sakrificë. Në këtë kuptim, mesazhi i Pashkëve është jo vetëm fetar, por edhe thellësisht kundër kulturor në kuptimin e sotit.

Në thelbin e besimit të krishterë, Pashkët nuk janë thjesht një simbol, por ngjarja themelore që i jep kuptim gjithçkaje: vdekja dhe ringjallja e Krishtit. Kryqi nuk është vetëm një instrument vuajtjeje, por një akt i dashurisë sakrifikuese, ku Zoti bëhet pjesë e fatit njerëzor deri në skaj. Në këtë akt, besimtari sheh jo vetëm dhimbjen, por një identifikim hyjnor me njeriun, një solidaritet që e tejkalon historinë. Kjo është arsyeja pse besimi në Krishtin nuk është vetëm një pranim dogmatik, por një marrëdhënie ekzistenciale me një Zot që ka kaluar përmes vdekjes për të dhënë jetë.

Ndërsa ringjallja e Krishtit përbën kulmin e këtij misteri: ajo është jo vetëm triumfi mbi vdekjen, por edhe themeli i shpresës së krishterë. Nëse kryqi është realiteti i dhimbjes, ringjallja është përgjigjja ndaj saj. Për besimtarin, ajo nuk është thjesht një ngjarje historike, por një premtim: se vdekja nuk është fundi, se e keqja nuk ka fjalën e fundit, se jeta ka një dimension përtej asaj që shohim. Kjo e bën besimin një akt guximi në një botë që shpesh e redukton njeriun në përkohësi.

Pashkët katolike dhe ato ortodokse kanë të njëjtin kuptim teologjik – festojnë Ringjalljen e Jezu Krishtit – por ndryshojnë kryesisht në mënyrën e llogaritjes së datës. Kisha Katolike përdor kalendarin Gregorian, ndërsa Kisha Ortodokse ndjek kalendarin Julian për llogaritjet liturgjike dhe ka një rregull shtesë që Pashkët të bien pas Pashkës hebraike. Për këtë arsye, Pashkët ortodokse zakonisht festohen më vonë, edhe pse në disa vite mund të përkojnë.

Ndryshime ka edhe në traditat dhe ritualet. Në kishën katolike theksi vihet te Mesha e Pashkëve dhe ceremonitë janë më të strukturuara, ndërsa në traditën ortodokse kulmi është ceremonia e mesnatës me qirinj dhe përshëndetjen “Krishti u Ngjall!”. 

Edhe simbolika popullore ndryshon disi: në Perëndim hasen elemente si vezët dekorative dhe figura e lepurit, ndërsa në Lindje vezët e kuqe kanë një kuptim të fortë shpirtëror.

Pashkët Ortodokse shquhen për një atmosferë të veçantë shpirtërore që arrin kulmin në ceremoninë e mesnatës. Besimtarët mblidhen në kishë duke mbajtur qirinj të ndezur, dhe në momentin kur shpallet “Krishti u Ngjall!”, drita përhapet simbolikisht nga njëri tek tjetri, duke krijuar një pamje të fuqishme uniteti dhe besimi. Ky ritual përfaqëson triumfin e dritës mbi errësirën dhe ringjalljen si shpresë për jetën e përjetshme, ndërsa atmosfera solemne e liturgjisë shoqërohet me këngë kishtare dhe lutje të thella.

Një tjetër element i rëndësishëm i kësaj feste është tradita e vezëve të kuqe, të cilat simbolizojnë gjakun e Krishtit dhe jetën e re që lind nga sakrifica. Familjet ortodokse i përgatisin dhe i ndajnë këto vezë si shenjë gëzimi dhe bashkimi, shpesh duke i përplasur mes tyre si pjesë e një zakoni të vjetër popullor. Përveç aspektit fetar, Pashkët Ortodokse janë edhe një moment i fortë komunitar dhe familjar, ku besimi ndërthuret me traditën, duke ruajtur një trashëgimi të pasur kulturore që kalon brez pas brezi.

Sot, kur individi është më i lidhur se kurrë me botën përmes teknologjisë, por njëkohësisht më i vetmuar në brendësi, Pashkët ofrojnë një reflektim të domosdoshëm: çfarë do të thotë të ringjallesh si njeri? A është ringjallja thjesht një koncept teologjik, apo një proces i përditshëm i kapërcimit të vetvetes?

Në shoqëritë tona, shpesh shohim një krizë të thellë besimi – jo vetëm në kuptimin fetar, por edhe në besimin tek drejtësia, tek e vërteta, tek tjetri. Kjo krizë është, në një farë mënyre, një “kryqëzim” modern: një moment ku idealet duken të braktisura, ku e mira shpesh duket e mundur. Dhe pikërisht këtu qëndron aktualiteti i Pashkëve. Ato nuk premtojnë një botë pa vuajtje, por japin një kuptim përtej saj.

Në traditën e krishterë, ringjallja nuk vjen pa kryq. Nuk ka dritë pa kaluar përmes errësirës. Ky është një mesazh që sot shpesh refuzohet, sepse kultura e kohës sonë promovon shmangien e dhimbjes, jo përballjen me të. Por pa përballje nuk ka transformim. Pa sakrificë nuk ka rilindje.

Në kontekstin shqiptar, ku historia jonë është e mbushur me vuajtje, sakrifica dhe përpjekje për mbijetesë, Pashkët marrin një dimension edhe më të thellë. Ato nuk janë vetëm një festë fetare, por një simbol i qëndrueshmërisë. Një kujtesë se edhe në momentet më të errëta, ekziston mundësia e ringritjes.

Megjithatë, sot përballemi me një sfidë tjetër: banalizimin e festës. Pashkët rrezikojnë të reduktohen në një folklor pa përmbajtje, në një ritual pa reflektim. Kur vezët e kuqe bëhen më të rëndësishme se mesazhi që ato simbolizojnë – gjakun, jetën, sakrificën – atëherë kemi humbur thelbin.

Kjo nuk do të thotë që traditat duhet të braktisen. Përkundrazi, ato duhet të rikthehen në kuptimin e tyre origjinal. Vezët e kuqe nuk janë thjesht një zakon, por një metaforë e fuqishme e jetës që lind nga një guaskë e mbyllur. Ato janë një kujtesë se edhe në kufizimet tona më të mëdha, ekziston potenciali për ndryshim.

Një tjetër aspekt i rëndësishëm i Pashkëve sot është dimensioni i faljes. Në një kohë ku konfliktet – personale, politike, shoqërore – janë të shumta, mesazhi i faljes duket i vështirë, ndonjëherë edhe i papranueshëm. Por pa falje, nuk ka paqe. Dhe pa paqe, nuk ka ringjallje.

Falja nuk është dobësi, por forcë. Është aftësia për të thyer ciklin e urrejtjes dhe për të hapur një mundësi të re. Në këtë kuptim, Pashkët janë një sfidë për secilin prej nesh: a jemi të gatshëm të falim? A jemi të gatshëm të rilindim si njerëz më të mirë?

Në planin shoqëror, Pashkët mund të lexohen edhe si një thirrje për drejtësi. Ringjallja është, në një farë mënyre, triumfi i së vërtetës mbi padrejtësinë. Në një botë ku shpesh duket se e keqja fiton, ky mesazh është thelbësor. Ai na kujton se historia nuk mbaron në kryq, por vazhdon përtej tij.

Sot, më shumë se kurrë, kemi nevojë për këtë shpresë. Jo si një iluzion, por si një forcë që na shtyn të veprojmë. Sepse shpresa pa veprim është vetëm dëshirë. Ndërsa shpresa e Pashkëve është aktive: ajo kërkon ndryshim, kërkon angazhim, kërkon përgjegjësi.

Në fund të fundit, kuptimi i Pashkëve sot nuk qëndron vetëm në atë që besojmë, por në mënyrën se si jetojmë. A jemi ne njerëz që sjellim dritë në jetën e të tjerëve? A jemi ne dëshmi e një “ringjalljeje” të përditshme, në mënyrën se si mendojmë, flasim dhe veprojmë?

Pashkët nuk janë vetëm një ngjarje e së kaluarës, por një mundësi e përhershme për të ardhmen. Ato na kujtojnë se çdo fund mund të jetë një fillim, se çdo errësirë mund të thyhet nga një dritë, se çdo njeri ka mundësinë të ndryshojë.

Në një kohë cinizmi dhe lodhjeje kolektive, ky mesazh është ndoshta më revolucionari nga të gjithë: se ringjallja është e mundur. Jo vetëm një herë në histori, por çdo ditë, në çdo zemër që zgjedh të besojë, të falë dhe të shpresojë.

Dhe ndoshta, pikërisht këtu qëndron kuptimi i vërtetë i Pashkëve sot: jo në atë që festojmë, por në atë që bëhemi pas festës.

Gëzuar Pashkët!

Prof. dr. Avzi Mustafa/

E kam zakon që cingërimat në telefonin e xhepit nga numra të panjohur të mos i hapi, por kur pas pak minutash përsëri cingëroi numri i njëjtë, u bëra kureshtar, sepse numri ishte nga një vend i huaj. Andaj e hapa. Në telefon më prezantua dhe më përshëndeti Florim Useni. Pas fjalëve të rëndomta, siç është zakon, më njoftoi se Shoqata Kulturore “Kërçova” në Zvicër do të mbajë një tribunë shkencore mbi të folmet e Kërçovës dhe një nder referuesit më kishin caktuar mua dhe prof. dr. Qemal Muratin. Pasi u njoftova me aktivitetin që do ta realizojë shoqata, fillimisht nuk i dhashë fjalën e prerë, por e luta të më presë derisa të bëja disa konsultime me mjekun amë se a mund të udhëtoja, duke pasur parasysh sëmundjet që i sjell pleqëria. U konsultova me mjekun dhe pas tri ditësh përsëri u paraqit Florimi, me ç’rast biseduam gjerë e gjatë rreth udhëtimit dhe organizimit. Kështu edhe unë pranova me dëshirën më të madhe.

Në Zvicër kisha qenë njëherë, dikur kah vitet e nëntëdhjeta, sepse i kisha vëllezërit, por si atëherë, ashtu edhe sot, shumica e shqiptarëve kurbetçinj ishin nga Kërçova. Por, tani kishte një dallim të mdh – nuk ishin ata që kishin shkuar në gjysmë shekullin e kaluar, por ishin fëmijët e tyre, që i kanë krijuar edhe familjet e tyre. Me secilin që bisedonim vëreja se kjo gjeneratë e shkolluar, sigurisht të punësuar dhe me biznese, jo që e fliste bukur gjuhën shqipe, por mendjen e kishte që vitet e pleqërisë t’i kalojnë në vendlindje. Kjo është gjenerata që kur janë shpërngulur në dhè të huaj, i kanë marrë me vete kujtimet e vendlindjes. 

Kërçova në Ollten

Pasi zbritëm në aeroportin e Bazellit dhe i kaluam të gjitha kontrollet, e takuam një shqiptar nga Kosova, të cilin e lutëm të na i lidhë celularët për të komunikuar me organizatorët. Nuk shkuam as 5 minuta dhe drejt nesh po vinte një djalosh shtatlartë dhe i buzëqeshur. Quhej, Bukurim Xhaferi.

E pyesim si kalojnë aty? Ai na përgjigjet se ata e kanë siguruar mirëqenën sociale, por një nevojë nuk e përmbushin kurrë – mallin për vendlindje. Ne – thotë Bukurimi – po mundohemi që etje-dhimbjen ta shuajmë përmes vizitave të herëpashershme. “E sa u përket fëmijëve tanë, që veç më janë integruar në shoqërinë zvicrane, po mundohemi në forma të ndryshme t’ua ngulisim lidhjet me vendlindjen, që ta ruajnë gjuhën tonë të shenjtë shqipe, duke berë vizita me farefisin ose nëse na pyesin, të martohen me shqiptarë”, shpjegon dhe qeshet Bukurimi.

 Dr. Qemal Murati, Bukurim Xhaferi dhe prof. dr. Avzi Mustafa

Unë dhe Qemali e kuptojmë Bukurimin, sepse ai i takon gjeneratës së dytë që kanë vajtur në Zvicër bshkë me tërë mozaikun shpirtëror të vendlindjes. Gjithë kjo gjeneratë shprehet në këtë mënyrë, sepse te ata shprehet një presion i brendshëm që prindërit ua kanë imponuar – që të mos i harrojnë kujtimet dhe të mos shkëputen nga rrënjët e tyre, për të mos e harruar gjuhën, identitetin, zakonet, besimin.

Lasgush Poradeci: “Nuk ka letër që e shuan mallin për vendlindjen…”

Para se të hyjmë në qytetin Ollten, Bukurimi e kërkon një shok dhe pyet a punon restoranti. Pasi mori përgjigje, na dërgoi drejt te restoranti “Garana”, ku pronar ishte një bashkëvendës nga fshati Garanë. Djali i pronarit, Fluturimi, nga gostiti me kafe dhe ujë, bile na luti që të darkojmë. Iu falënderuam. Pronari na tregoi se ai jo vetëm që e posedonte restorantin, por e kishte bërë edhe motel, njësoj si shtëpinë ku banonte me familjen. Fluturimi na tha se prefekti i Bazellit ka thënë se “pa shqiptarë nuk do të kishte Zvicër”. 

Pastaj u nisëm drejt hotelit në qendër të Olltenit – hoteli “Astoria”. Para se të arrijmë në hotel, në celular u paraqit kryetari i Shoqatës, z. Resul Mehmedi, i cili na uroi mirëseardhje. Pasi u vendosëm në hotel, shkuam për të darkuar. Zgjedhjen e ushqimit ia lamë në dorë Bukurimit, sepse ai ishte njeri ndër bizismenët e mishit atje, madje edhe shkollën e kishte të mbaruar për përpunimin e mishit. Andaj edhe porosia e tij ishte me shije të veçantë.

Pasi shkuam të pushojmë, nuk vonoi shumë edhe na telefonoi z. Florim që të na vizitojë, por ne e lutem që të pushojmë se ishim të lodhur prej udhëtimit.

Në mëngjes, pasi hëngrëm kafjall, bashkë me Qemalin ia bëmë një vizitë Olltenit, duke ecur rrugëve shumë të bukura dhe të pastra. Ajo që na bënë përshtypje që në kontaktin e parë me qytetin ishte qetësia në hapësirë dhe tek njerëzit. Neve na mungonte zhurma, buria e veturave, britmat e njerëzve, ajo që në Shkup e Prishtinë është evidente. Në këtë qytet ndihej një ekuilibrim ndërmjet natyrës dhe njeriut.

Koha ikte me të shpejtë. Ende pa u kthyer në hotel, aty kishte ardhur z. Florim Useni, i cili na mori që të shkojmë në sallën ku do të mbahej kuvendi i Shoqatës dhe ku do të mbhej tribuna shkencore. U ulëm në fujaenë e klubit dhe aty na njoftuan në detaje me projektin e ardhshëm. Ai gjithashtu na tha se ka biseduar edhe me bizismenë nga Maqedonia e Veriut për realizimin e mega-projetit. Ai na njoftoi se aty do të ndërtohej një kampus i madh, në të cilin do të funksiononte edhe shkolla edhe xhamia, edhe hoteli edhe salla sporti, edhe biblioteka edhe atelieja etj.

Florimi, Bukurimi, Deari, Avziu, Qemali, Resuli, ……… ………..   ,

Pas një çerek ore u drejtuam te salla ku do të mbahej tribuna. Në korrdior takuam shumë bashkëvendës: disa na njihnim prej më parë e me disa po njoftoheshim. Aty na ua afrua edhe profesori Rexhep Bajrami, i cili na përgëzoj dhe na uroi mirëseardhje. Ai u gëzua shumë, por të gjithë kishin dëshirë që të na takojnë. Kishin ardhur edhe miq e dashamirë edhe nga qytetet e tjera të Zvicrës, si dhe nga Gjermania. 

Para sallës u takuam edhe me z Resul Mehmedin. Pasi u përshëndetem, u futëm në sallën ku do të mbahej tribuna shkencore. Neve dhe pjesëmarrësi na përshendeti kryetari i Shoqatës z. Resul Memehedi dhe më pas sipas programit, nën udhëheqjen e moderatotit z.Florim u paraqitëm me kumtesat, që me shumë vëmendje e ndiqnin pjesëmarrësit  dhe në fund pasuan edhe pyetjet dhe  përgjigjet, tribuna mbaroi.  

Foto e përbashkët

Pastaj, pas fotografisë së përbashkët, shumë pjesëmarrës bashkëvendës kishin dëshirë të ketë një kujtim me mua dhe me Qemalin. 

Më pas, bashkë me z. Resulin, Florimin, Dearin, Bukurimin……. etj. shkuam për darkë. Vajtëm në restorantin e një prizrenasi, ku ushqimi ishte fantastik – me një shërbim shumë dashamirës nga ana e kamerierëve. 

Pas ushqimit, kryetari i Shoqatës dhe stafi i tij na morën në makinë dhe pas 15 minutash udhë, shkuam te restoranti i z. Naim Kurti. Aty biseduam lirshëm, rrëfyem barcoleta, thjesht u krijua një atmosferë e këndshme, siç vetëm mund të imagjinohet.

Në mëngjes para hotelit erdhi z. Dehari, që të na dërgojë në aeroport. Par kontrolleve në aeroport, u përshëndetëm me z. Deharin dhe pastaj vijuan kontrollet e parapara. Edhe pasi u ndamë z. Resuli, si edhe z. Florimi, z. Bukurimi e z. Deari na kërkonin dhe interesoheshin se si kemi udhëtuar dhe si i kemi gjetur familjarët.

Me atë që pashë atje, mund të krenohem se komuniteti kërçovar është një shembull eklatant i punës dhe dinjitetit. Ata sot përfaqësojnë jo veten tonë, por edhe familjet tona dhe vendlindjen tonë. Ajo që më gëzon më shumë është se ata qëndrojnë shumë bashkuar dhe e mbajnë gjithmonë gjallë një dëshirë të madhe – që lidhja e tyre me vendlindjen të forcohet sa më shumë brez pas brezi. Motoja e tyre ishte që kujtimet e tyre t’i përcjellin te brezat e rinj, që ata t’i njohin rrënjët e tyre, ta flasin gjuhën e bukur shqipe dhe ndjehen krenarë për prejardhjen e tyre nga Kërçova.