(Studim historiko-juridik, kulturologjik dhe albanologjik mbi mbijetesën e identitetit shqiptar, trashëgiminë arbëreshe dhe rëndësinë e saj në qytetërimin evropian)

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Komunitetet arbëreshe të Italisë përbëjnë një nga fenomenet më të rëndësishme historike dhe kulturore të diasporës shqiptare. Për më shumë se pesë shekuj, ato kanë ruajtur gjuhën, kujtesën historike, traditat, besimin, folklorin dhe vetëdijen kombëtare, duke krijuar një model të rrallë të vazhdimësisë identitare jashtë territorit etnik shqiptar. Ky studim synon të analizojë formimin historik të komuniteteve arbëreshe, mekanizmat e ruajtjes së identitetit të tyre, kontributin në zhvillimin e kulturës dhe të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, si dhe rëndësinë që ato paraqesin për studimet albanologjike dhe për diplomacinë kulturore bashkëkohore. Përmes një qasjeje ndërdisiplinore, argumentohet se arbëreshët nuk janë vetëm trashëgimtarë të historisë shqiptare, por edhe bartës aktivë të një qytetërimi kulturor që pasuron mozaikun evropian.

Në historinë e kombeve ekzistojnë komunitete, të cilat, përmes qëndrueshmërisë së tyre historike dhe kulturore, shndërrohen në referenca të rëndësishme për studimin e identitetit kolektiv dhe të vazhdimësisë qytetëruese. Në historinë e kombit shqiptar, një vend të tillë e zënë arbëreshët e Italisë. Ata përfaqësojnë një nga dëshmitë më autentike të mbijetesës së identitetit shqiptar jashtë hapësirës etnike, duke ruajtur për më shumë se pesë shekuj elementet themelore të qenies kombëtare.

Fenomeni arbëresh nuk mund të reduktohet në një histori migrimi. Ai përfaqëson një proces kompleks historik, kulturor dhe antropologjik, në të cilin ndërthuren kujtesa kolektive, tradita, gjuha, besimi, organizimi shoqëror dhe vetëdija për prejardhjen. Pikërisht kjo e bën komunitetin arbëresh një objekt studimi me rëndësi jo vetëm për historiografinë shqiptare, por edhe për albanologjinë, antropologjinë kulturore, sociologjinë e diasporës dhe studimet evropiane mbi mbrojtjen e trashëgimisë kulturore.

Në një kohë kur globalizimi ushtron ndikim të vazhdueshëm mbi identitetet kombëtare dhe kulturore, përvoja historike e arbëreshëve dëshmon se identiteti nuk mbijeton rastësisht. Ai ruhet përmes institucioneve familjare, arsimit, jetës fetare, traditave, gjuhës dhe ndërgjegjes historike të një komuniteti.

Kur viziton vendbanimet arbëreshe në Kalabri, Sicili, Bazilikatë, Molize apo Pulia, nuk përballesh vetëm me një realitet kulturor lokal. Përballesh me një pjesë të historisë shqiptare që vazhdon të jetojë. Dëgjimi i gjuhës arbëreshe, tingujt e këngëve tradicionale, kostumet popullore, liturgjia bizantine dhe mikpritja karakteristike krijojnë ndjesinë se historia nuk është ndërprerë kurrë.

Për çdo shqiptar, takimi me arbëreshët është një përjetim i thellë emocional dhe intelektual. Është e pamundur të mos ndiesh mallëngjim dhe krenari kur sheh se si një komunitet, i ndarë fizikisht nga trojet e veta që nga shekulli XV, ka arritur të ruajë me përkushtim gjuhën, kulturën dhe vetëdijen e tij kombëtare. Ata janë shqiptarë që frymëzojnë respekt, sepse dëshmojnë se dashuria për rrënjët historike mund të triumfojë mbi kohën, largësinë dhe ndryshimet politike.

Korniza historike e migrimeve arbëreshe dhe konteksti gjeopolitik i shekujve XV–XVI

Vendosja e shqiptarëve në Italinë Jugore lidhet ngushtë me zhvillimet dramatike që përjetoi Ballkani gjatë gjysmës së dytë të shekullit XV. Zgjerimi i Perandorisë Osmane, pas rënies së Kostandinopojës më 1453, ndryshoi rrënjësisht ekuilibrat politikë në Evropën Juglindore. Në këtë kontekst historik, Principatat Shqiptare, nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, zhvilluan një nga rezistencat më të rëndësishme të kohës kundër ekspansionit osman.

Pas vdekjes së Skënderbeut, më 17 janar 1468, dhe sidomos pas rënies së qyteteve të fundit shqiptare nën sundimin osman, një numër i konsiderueshëm familjesh shqiptare u detyruan të largoheshin nga vendlindja. Këto lëvizje nuk ishin migrime të zakonshme ekonomike, por shpërngulje të imponuara nga rrethanat politike dhe ushtarake. Shumë prej tyre gjetën strehim në territoret e Mbretërisë së Napolit, ku u vendosën me lejen e autoriteteve të kohës dhe krijuan bashkësi të reja që ruajtën organizimin e tyre shoqëror dhe kulturor.

Ky proces historik shënon fillimin e një kapitulli të ri në historinë shqiptare: lindjen dhe zhvillimin e botës arbëreshe, e cila do të bëhej një nga bartëset më besnike të identitetit shqiptar jashtë atdheut.

Gjuha arbëreshe si dëshmi e gjallë e shqipes së vjetër dhe objekt i albanologjisë moderne

Një nga elementet më të rëndësishme që e bën komunitetin arbëresh unik në hapësirën evropiane është gjuha e tyre. Arbërishtja përfaqëson një variant arkaik të shqipes, i cili ka ruajtur struktura fonetike, leksikore dhe sintaksore të shekujve XV–XVI, duke u zhvilluar në kushte të veçanta izolimi relativ nga zhvillimet gjuhësore të territorit amë. Ky fakt e ka shndërruar arbërishten në një objekt studimi me rëndësi të veçantë për gjuhësinë historike, dialektologjinë dhe albanologjinë bashkëkohore.

Për albanologjinë, gjuha arbëreshe ka një vlerë të jashtëzakonshme shkencore, pasi ajo shërben si një “arkiv i gjallë” i historisë së gjuhës shqipe. Në të ruhen forma të hershme fonetike, struktura gramatikore arkaike, një fond i pasur leksikor, si dhe elemente të trashëguara nga periudha paraosmane. Këto karakteristika u kanë mundësuar studiuesve të rindërtojnë me më shumë saktësi evolucionin historik të gjuhës shqipe dhe të kuptojnë zhvillimin e saj në raport me gjuhët e tjera të rajonit ballkanik.

Për më tepër, arbërishtja nuk mbeti një relike gjuhësore e izoluar. Ajo u kultivua në letërsi, në traditën gojore, në këngët epike, në poezinë lirike dhe në tekstet liturgjike të ritit bizantin. Kjo dëshmon se komunitetet arbëreshe nuk u kufizuan vetëm në ruajtjen pasive të gjuhës, por e zhvilluan atë si mjet krijimtarie artistike, komunikimi dhe edukimi kombëtar.

Figura madhore si Jeronim De Rada, Zef Serembe, Gavril Dara i Riu, Françesk Santori, Dhimitër Kamarda dhe shumë personalitete të tjera arbëreshe e ngritën arbërishten në nivelin e një gjuhe të mirëfilltë letrare. Përmes krijimtarisë së tyre, ata jo vetëm ruajtën trashëgiminë gjuhësore të të parëve, por kontribuuan drejtpërdrejt në formësimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në përgatitjen ideologjike të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Në këtë kuptim, gjuha arbëreshe nuk është vetëm një instrument komunikimi. Ajo është një monument i gjallë i qytetërimit shqiptar, një dëshmi autentike e vazhdimësisë historike të kombit dhe një urë e fuqishme që lidh Shqipërinë mesjetare me kombin shqiptar të kohëve moderne.

Organizimi shoqëror, institucionet fetare dhe roli i Kishës Bizantine (Italo-Shqiptare)

Ruajtja e identitetit arbëresh nuk mund të shpjegohet vetëm me forcën e kujtesës historike. Ajo është rezultat i funksionimit të një sistemi të qëndrueshëm institucionesh shoqërore, fetare dhe familjare, të cilat për më shumë se pesë shekuj siguruan vazhdimësinë e kulturës shqiptare në Itali.

Një rol vendimtar në këtë proces ka luajtur Kisha Bizantine Italo-Shqiptare. Duke ruajtur ritin lindor në bashkësi me Selinë e Shenjtë, ajo u bë një nga institucionet më të rëndësishme të identitetit arbëresh. Liturgjia në gjuhën greke dhe më pas në arbërisht, ruajtja e traditave kishtare lindore dhe edukimi fetar i brezave të rinj krijuan një bazë të fortë për mbrojtjen e identitetit kulturor dhe shpirtëror.

Kisha nuk ishte vetëm institucion fetar. Ajo ishte një qendër arsimi, kulture, botimesh, ruajtjeje të gjuhës dhe transmetimi të kujtesës historike. Priftërinjtë, murgjit dhe intelektualët arbëreshë u shndërruan në mbrojtësit më të rëndësishëm të trashëgimisë shqiptare gjatë periudhave kur vetë Shqipëria ndodhej nën sundimin osman.

Po aq i rëndësishëm ka qenë edhe institucioni i familjes arbëreshe. Familja ruajti gjuhën amtare, zakonet tradicionale, respektin ndaj të parëve, ceremonitë familjare, këngët popullore dhe edukimin kombëtar të brezave të rinj. Pikërisht brenda familjes u transmetua ndjenja e përkatësisë shqiptare, duke e bërë identitetin arbëresh një identitet të jetuar përditë dhe jo thjesht një kujtesë historike.

Ky bashkëveprim ndërmjet familjes, kishës dhe komunitetit krijoi një model të rrallë të rezistencës kulturore, i cili edhe sot përbën objekt studimi për antropologjinë kulturore, sociologjinë e diasporës dhe studimet mbi mbrojtjen e identiteteve historike në Evropë.

Trashëgimia kulturore dhe roli i arbëreshëve në Rilindjen Kombëtare Shqiptare

Arbëreshët nuk kanë qenë vetëm ruajtës besnikë të identitetit historik shqiptar, por edhe protagonistë të rëndësishëm të rilindjes së vetëdijes kombëtare shqiptare gjatë shekullit XIX. Në një kohë kur trojet shqiptare ndodheshin nën sundimin osman dhe zhvillimi i arsimit, kulturës dhe jetës politike shqiptare përballej me pengesa të shumta, kolonitë arbëreshe të Italisë u shndërruan në qendra të rëndësishme të mendimit kombëtar shqiptar.

Në këto qendra u botuan libra, gazeta, revista dhe studime shkencore, u zhvillua krijimtaria letrare dhe u artikuluan për herë të parë shumë nga idetë politike e kulturore që më vonë do të bëheshin pjesë e programit të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Në këtë aspekt, arbëreshët përbëjnë një hallkë të pazëvendësueshme ndërmjet Shqipërisë mesjetare dhe Shqipërisë moderne.

Figura madhore si Jeronim De Rada, Zef Serembe, Gavril Dara i Riu, Françesk Santori, Dhimitër Kamarda, Anselmo Lorekio, Giuseppe Schiro dhe shumë intelektualë të tjerë arbëreshë dhanë një kontribut të jashtëzakonshëm në letërsi, gjuhësi, historiografi, publicistikë dhe mendim politik. Veprimtaria e tyre ndikoi drejtpërdrejt në zgjimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në afirmimin ndërkombëtar të çështjes shqiptare.

Në veçanti, Jeronim De Rada konsiderohet një nga themeluesit e letërsisë moderne shqiptare dhe një nga ideologët më të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare. Përmes veprave të tij poetike, publicistike dhe politike, ai afirmoi idenë e unitetit kombëtar shqiptar, rëndësinë e gjuhës shqipe dhe domosdoshmërinë e ringjalljes kulturore të kombit.

Kontributi i arbëreshëve nuk kufizohet vetëm në letërsi. Ata morën pjesë në organizimin e kongreseve shkencore, në studimet albanologjike, në mbështetjen e arsimit shqip dhe në krijimin e lidhjeve kulturore ndërmjet shqiptarëve të Ballkanit dhe botës perëndimore. Në këtë mënyrë, diaspora arbëreshe u shndërrua në një urë të fuqishme komunikimi ndërmjet qytetërimit shqiptar dhe atij evropian.

Rafaela Prifti/

Around 3 p.m. on Saturday, the four-hour Albanians Fighting Cancer USA poolside party was supposed to wind down. Instead, the kids were begging to stay, and some adults were already anticipating next month’s event and others were talking about an annual sequel. The mildly hot afternoon was a fundraiser hosted by a high-energy team of three women Anila Raxhimi Kraja, Zana Balashi, Elisa Balashi who jumped into action as soon as they heard that the Kukes hospital in Albania was in need of medical equipment. “Anila, Zana and Elisa quietly coordinated and organized the event with the aim of helping out, – said President and Founder of Albanians Fighting Cancer AFC, Roberta Panariti Nashi in her brief remarks at the event. Less than two weeks earlier, Roberta had inaugurated the completion of two chemotherapy rooms in the Oncology unit of the Korca hospital, Albania.

AFC’s healthcare outreach campaign is expanding to other areas and facilities in Albania. Saturday’s fundraiser was aimed at Kukes and it was a home-run. In a rating-style metrics for food, family friendly, atmosphere, price, décor, this event got the highest score on each one. Sitting at the patio table under the blue beach umbrellas by the pool, Sandra and Erata originally from Lithuania, enjoyed the leek and cheese byrek, Mediterranean salads, Zana’s selection of homemade bread and artisan jams, among other culinary choices. In the next table, the Scottrons, an American family and Kelly Collins chatted up with Anila and carried on with other Albanian guests like Elona Xheleti, Ariana Beji, Silvana Kule.

“Cheers to Summer” raised over $5,000 thanks to all participants who purchased tickets and donors who supported it enthusiastically. “This means that if there are 28 items on the Kukes hospital list, we have now shortened it by a few articles. That’s what you have done today!” remarked Roberta to the guests who joined the efforts to raise money to improve the quality of healthcare for the Kukes regional hospital. The remote mountainous region of North Albania may be unknown to Americans guests and even some Albanians at the venue. Unaware of the thousands of miles between the South Shore of Massachusetts and the Southern European town at the other end of the community driven fundraiser, young kids like Nora, Nova, Nicky, Paolo, Mason, Gavin, Amy, Emily, Krystal, splashed in the pool happily. Leveraging swimming and family style fun in a fundraiser “made a splash” with children and adults alike, many of whom suggested sequels and annual repeats.

In the soft sunlight of late afternoon, even the clean-up time resembled an after-party complete with music, jokes and new ideas for future events. The swimming pool measured about 50 feet from one end to the other, yet it stretched thousands of miles across the Atlantic in love. It was Elisa who said it best: “E kemi mbyt me dashuri!” (in Albanian) “We overflow with love!”

Kur zhduken objektet e kultit, varrezat, lagjet historike dhe qendrat shpirtërore të një komuniteti, nuk ndryshon vetëm peizazhi arkitekturor, por edhe vetë mënyra se si brezat e ardhshëm do ta lexojnë historinë e qytetit. Në këtë kuptim, 63-vjetori i tërmetit të Shkupit nuk duhet të jetë vetëm ditë përkujtimi për viktimat e katastrofës natyrore. Por, mbi të gjitha, duhet të shërbejë edhe si moment reflektimi mbi fatin e trashëgimisë sonë historike të qytetit dhe mbi përgjegjësinë për ta ruajtur atë.

Nga Prof.dr Skender Asani

Më 26 korrik 2026 mbushen gjashtëdhjetë e tre vjet nga tërmeti katastrofik që goditi Shkupin, një nga fatkeqësitë më të mëdha natyrore në historinë moderne të Ballkanit. Për botën, ai mbeti simbol i solidaritetit ndërkombëtar. Për Shkupin, ai u shndërrua në pikën e nisjes së rindërtimit urban. Por për kujtesën historike të shqiptarëve, përveç tragjedisë njerëzore, ai përfaqëson edhe një moment që në analizat historike ngre pyetje mbi mënyrën se si rindërtimi urban ndërveproi me transformimin e identitetit historik të qytetit. Pikërisht në këtë dimension duhet lexuar historia e sheshit qendror të Shkupit.

Për më shumë se pesë shekuj, hapësira ku sot shtrihet sheshi qendror nuk ishte një hapësirë neutrale urbane. Ajo përfaqësonte zemrën shpirtërore dhe qytetëruese të Shkupit. Aty ngrihej Burmali Xhamia, një nga monumentet më përfaqësuese të qytetit; aty ndodhej Teqeja Bektashiane, varrezat myslimane dhe, në të njëjtën hapësirë, Rezidenca e Ipeshkvisë Shkup-Prizren me Katedralen “Zemra e Krishtit”, rreth së cilës gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX u zhvillua lagjja e katolikëve shqiptarë. Këto objekte nuk përfaqësonin vetëm institucione fetare; ato dëshmonin bashkëjetesën historike të komuniteteve shqiptare myslimane, bektashiane dhe katolike dhe përbënin argumentin më të fortë urban të vazhdimësisë së tyre në qendrën e qytetit.

Tetori i vitit 1912 solli një kthesë të thellë historike. Me hyrjen e ushtrisë serbe në Shkup nuk ndryshoi vetëm administrata politike, por nisi edhe një koncept i ri për transformimin e fizionomisë së qytetit. Dokumentet dhe shtypi i kohës dëshmojnë se bashkë me ushtrinë mbërritën edhe arkitektë dhe urbanistë, të cilët kishin për detyrë t’i jepnin Shkupit një identitet të ri vizual dhe simbolik. Lufta e Parë Botërore e ndërpreu përkohësisht këtë proces, por pas vitit 1918 ai rifilloi me intensitet të ri, në kushtet e konsolidimit të Mbretërisë SKS dhe politikave të saj të kolonizimit, reformës agrare dhe rikonfigurimit urban.

Në këtë kontekst duhet parë edhe rrënimi i Burmali Xhamisë në vitin 1924. Ky akt nuk ishte vetëm zhdukja e një monumenti arkitekturor. Në interpretimin e shumë studiuesve ai përfaqësonte një akt me simbolikë të fortë politike, pasi në vend të saj u ngrit Shtëpia e Oficerëve, një objekt monumental që mishëronte praninë e shtetit të ri dhe autoritetin e tij në qendrën e qytetit. Në shtypin e kohës, ceremonia e vendosjes së themeleve u paraqit si një ngjarje triumfale, duke e shndërruar arkitekturën në instrument të komunikimit politik. Në të njëjtën periudhë u zhdukën edhe Teqeja Bektashiane dhe varrezat myslimane e katolike, ndërsa mbi këto hapësira filluan të projektoheshin ndërtesa të administratës së re. Në këtë mënyrë, transformimi urban nuk preku vetëm peizazhin fizik të qytetit, por edhe kujtesën e tij historike.

Kjo logjikë, sipas dokumenteve dhe analizave të ndryshme historiografike, nuk u ndërpre pas Luftës së Dytë Botërore. Përkundrazi, ajo mori forma të reja në kuadër të planifikimit urban të Shkupit socialist. Pikërisht këtu, tërmeti i vitit 1963 krijoi një realitet të ri. Fatkeqësia natyrore goditi rëndë Katedralen “Zemra e Krishtit” dhe Rezidencën e Ipeshkvisë. Në vend që këto objekte të rindërtoheshin mbi themelet e tyre historike, ato u zhvendosën në periferi të qytetit. Si pasojë, nga qendra historike e Shkupit u larguan edhe shenjat e fundit monumentale që lidhnin drejtpërdrejt këtë hapësirë me praninë shumë shekullore të shqiptarëve katolikë.

Në të njëjtën kohë, vetë tërmeti rrëzoi edhe Shtëpinë e Oficerëve, të ndërtuar mbi themelet e Burmali Xhamisë. Ky moment mund të kishte krijuar mundësinë e një debati të ri mbi rikthimin e identitetit historik të kësaj hapësire. Megjithatë, dekada më vonë, projekti “Shkupi 2014” parashikoi rindërtimin e objektit të Oficerëve, duke rikthyer simbolikisht një monument që kishte zëvendësuar dikur një prej objekteve më të rëndësishme të trashëgimisë islame të qytetit. Ky zhvillim u interpretua nga kritikët e projektit si vazhdimësi e një modeli të caktuar të leximit të historisë urbane, ku rikrijimi i simboleve shtetërore vinte në plan të parë, ndërsa shtresat më të hershme të kujtesës historike mbeteshin të pazëshme.

Një proces i ngjashëm shoqëroi edhe trajtimin e trashëgimisë së lagjes katolike shqiptare. Në vendin ku dikur qëndronte Katedralja “Zemra e Krishtit” nuk u rindërtua objekti historik, ndërsa në hapësirën që lidhej me shtëpinë e familjes Bojaxhiu u ngritën projekte të reja muzeale që ndryshuan raportin fizik ndërmjet vendit origjinal dhe kujtesës historike të lagjes. Në këtë hapësirë kishte marrë edukimin e saj të parë Gonxhe Bojaxhiu Nënë Tereza, kishte funksionuar shkolla shqipe dhe kori kishtar ku përdorej gjuha shqipe. Për shumë studiues të historisë urbane të Shkupit, këto ndryshime ngritën pyetje mbi mënyrën se si qyteti e trajton trashëgiminë e komuniteteve që e ndërtuan identitetin e tij historik.

Prandaj, gjashtëdhjetë e tre vjet pas tërmetit, debati nuk kufizohet më vetëm te pasojat sizmike të vitit 1963. Ai shtrihet mbi mënyrën se si rindërtimi urban ndërtoi edhe një narrativë të re historike. Qytetet nuk ndryshojnë vetëm përmes betonit; ato ndryshojnë edhe përmes kujtesës që zgjedhin të ruajnë ose të harrojnë. Kur zhduken objektet e kultit, varrezat, lagjet historike dhe qendrat shpirtërore të një komuniteti, nuk ndryshon vetëm peizazhi arkitekturor, por edhe vetë mënyra se si brezat e ardhshëm do ta lexojnë historinë e qytetit.

Shkupi i shekullit XXI nuk mund të ndërtojë një identitet të qëndrueshëm duke mbështetur vetëm një shtresë të së kaluarës. Ai mund të jetë qytet i pajtimit vetëm nëse pranon të gjitha shtresat e historisë së tij: Burmali Xhaminë dhe Katedralen “Zemra e Krishtit”, Teqenë Bektashiane dhe lagjen katolike shqiptare, trashëgiminë osmane dhe atë evropiane, kujtesën myslimane, bektashiane dhe kujtesën katolike. Vetëm një qytet që i pranon të gjitha këto shtresa mund ta quajë veten me të drejtë kryeqytet i historisë së përbashkët.

Në këtë kuptim, 63-vjetori i tërmetit nuk duhet të jetë vetëm ditë përkujtimi për viktimat e katastrofës natyrore. Por, mbi të gjitha, duhet të shërbejë edhe si moment reflektimi mbi fatin e trashëgimisë sonë historike të qytetit dhe mbi përgjegjësinë për ta ruajtur atë. Sepse ndërtesat mund të shemben nga tërmetet, por kujtesa historike humbet vetëm atëherë kur një shoqëri zgjedh të mos e mbrojë.

Besnik Fishta/

Ekspozita Botërore Filatelike “Boston 2026”, e zhvilluar nga 23 deri më 30 maj 2026 nën patronazhin e Federatës Ndërkombëtare të Filatelisë (FIP), u shndërrua në një nga ngjarjet më të rëndësishme të filatelisë botërore. Duke mbledhur pjesëmarrës nga dhjetëra vende, ajo përfaqësoi nivelin më të lartë të konkurrimit në fushën e koleksionimit, historisë postare dhe literaturës filatelike, ku vlerësohen jo vetëm pasioni dhe përvoja, por mbi të gjitha cilësia e kërkimit shkencor dhe kontributi në zhvillimin e filatelisë.

Në këtë ekspozitë botërore, Shqipëria u përfaqësua nga studiuesi dhe autori Hysen S. Dizdari, i cili arriti një sukses të veçantë duke fituar Medaljen Vermeil në klasën e literaturës filatelike me veprën “Gjergj Kastrioti Skënderbeu në pullat shqiptare 1913–2023”. Libri paraqet të gjitha emisionet e pullave postare shqiptare me figurën e Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, të emetuara nga Posta Shqiptare gjatë periudhës 1913–2023, duke ndërthurur kërkimin shkencor, analizën filatelike dhe kronologjinë historike. Ky vlerësim dëshmon se edhe studimi shkencor filatelik shqiptar mund të konkurrojë denjësisht në nivelet më të larta ndërkombëtare.

Diploma e medaljes larte “Vermeil”

Deri pak vite më parë, pjesëmarrja e studiuesve shqiptarë në ekspozita botërore të këtij niveli dukej një objektiv i vështirë për t’u arritur. Mungesa e një tradite të konsoliduar konkurruese, burimet e kufizuara dhe prania modeste në aktivitetet ndërkombëtare krijonin përshtypjen se këto forume ishin të rezervuara vetëm për vendet me histori të gjatë filatelike. Rezultati i arritur në Boston 2026 dëshmoi të kundërtën.

Suksesi i autorit është fryt i një pune shumëvjeçare studimore dhe kërkimore. Veprimtaria e Hysen Dizdarit nuk kufizohet vetëm në koleksionimin e pullave postare, por shtrihet edhe në studimin sistematik të filatelisë shqiptare, me botime cilësore kushtuar figurave historike si Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe Nënë Tereza, si edhe në trajtimin e temave të arkeologjisë shqiptare, mbrojtjes së florës e faunës, biodiversitetit dhe burimeve natyrore kombëtare. Pikërisht kjo veprimtari kërkimore dhe shkencore, e mbështetur në një literaturë të gjerë filatelike dhe historike, mori vlerësimin e merituar nga juria ndërkombëtare në Ekspozitën Botërore Boston 2026.

Në klasën e literaturës filatelike, çmimet nuk fitohen mbi bazën e paraqitjes grafike të një libri, por sipas kritereve të mirëpërcaktuara, si origjinaliteti, përmbajtja, saktësia shkencore, struktura e studimit, përdorimi i literaturës filatelike e shkencore dhe kontributi që vepra sjell në zhvillimin e filatelisë. Medalja Vermeil e fituar në Ekspozitën Botërore Boston 2026 tregon qartë se filatelia shqiptare është në gjendje të konkurrojë denjësisht në ekspozita të nivelit evropian dhe botëror.

Kjo arritje e autorit Hysen Dizdari dëshmon nivelin e lartë cilësor të punës së tij studimore, kërkimore dhe shkencore, si edhe përfaqësimin dinjitoz të filatelisë shqiptare në arenën ndërkombëtare. Ky sukses duhet parë edhe si një nxitje për studiuesit, koleksionistët dhe institucionet shqiptare që merren me filatelinë. Ai tregon se përkushtimi afatgjatë, puna e argumentuar dhe botimet cilësore mund ta bëjnë filatelinë shqiptare pjesë të dialogut shkencor ndërkombëtar.

Medalja e fituar në Boston 2026 nuk është vetëm një arritje personale e autorit Hysen Dizdari, por edhe një moment krenarie për Postën Shqiptare dhe sektorin e saj të filatelisë, duke dëshmuar se filatelia shqiptare mund të konkurrojë me sukses dhe të arrijë rezultate të larta në skenën botërore. Prandaj, edhe në të ardhmen, Posta Shqiptare, veçanërisht sektori i filatelisë, duhet të mbështesë më shumë koleksionistët dhe studiuesit shqiptarë, duke organizuar ekspozita kombëtare, duke nxitur botimet shkencore dhe duke krijuar mundësi më të mëdha për pjesëmarrje në ekspozitat ndërkombëtare.

Beqir Sopa/

Në kuadër të Festivalit Ndërkombëtar Veror “Sommer Festival”, të mbajtur në Stuttgart, ku morën pjesë përfaqësues nga rreth 100 shtete të botës, Shoqata “Pavarësia” prezantoi me dinjitet kulturën dhe traditat shqiptare.

Përmes interpretimit të valleve tradicionale shqiptare, grupi artistik i shoqatës përcolli para publikut pasurinë e folklorit, identitetin kulturor dhe vlerat shpirtërore të kombit shqiptar. Performanca u mirëprit dhe u duartrokit nga pjesëmarrësit, duke dëshmuar edhe një herë bukurinë dhe autenticitetin e kulturës sonë.

Pjesëmarrja e Shoqatës “Pavarësia” në këtë festival prestigjioz ndërkombëtar përbën një kontribut të rëndësishëm në promovimin e kulturës shqiptare, forcimin e dialogut ndërkulturor dhe përfaqësimin dinjitoz të komunitetit shqiptar në Gjermani.

Urime të gjithë valltarëve, koreografëve dhe drejtuesve të Shoqatës “Pavarësia”, të cilët me përkushtim dhe profesionalizëm e ngritën lart emrin e kulturës shqiptare në zemër të Baden-Württembergut.