Alketa Burimi (Kapaj)*

Naples, Florida/

Sot, si autore e diasporës dhe si pjesë e një misioni të ri — atë të ruajtjes së gjuhës dhe identitetit shqiptar te brezat e lindur larg atdheut — e ndjej si detyrim shpirtëror të përulem me mirënjohje përpara këtyre figurave. Përmes penës së ndritur të personaliteteve si Fan Noli, Faik Konica, Kristo Çekrezi, Kostë Panariti dhe shumë intelektualë të tjerë të diasporës, gazeta “Dielli” nuk ishte thjesht një gazetë — ajo ishte dhe mbetet një dritë.

Një dritë që na lejon të përcjellim gjuhën, mallin dhe dashurinë për shqiptarët dhe Shqipërinë. Një dritë që vazhdon të jetojë — në çdo fjalë shqipe që mësohet, në çdo fëmijë që e thërret këtë gjuhë “të vetën”, dhe në çdo përpjekje për të mos harruar kush jemi. Dhe sot, me këtë dritë që na është lënë amanet, kam nderin e madh të shkruaj për “Të Premten e Gjuhës Shqipe” në Shkollën Shqipe në Naples, Florida.

Ja, dhe e premtja erdhi.

Si një rit që përsëritet çdo javë, fëmijët zbresin nga makinat me gëzim, me sy që ndriçojnë si dritë. Vrapojnë drejt njëri-tjetrit me përqafime të sinqerta, si zemra që rrahin shqip. Në sytë e tyre lexohet mall për t’u takuar me shokë e shoqe nga i njëjti vatan — një mall që nuk ka nevojë për shpjegim, sepse lind natyrshëm nga kujtesa e gjakut dhe e gjuhës.

Përqafimi i tyre nuk mungon as për ne, mësuesit, që hapim dyert e Shkollës Shqipe çdo të premte. Ne nuk hapim vetëm një derë shkolle — ne hapim një portë kujtese, një vazhdimësi mes brezave, një rrugë kthimi drejt gjuhës së nënës.

Kjo shkollë është kthyer në një çerdhe zogjsh që cicërojnë me zëra të ëmbël e melodiozë. Theksi i përzier anglisht–shqip tingëllon si një muzikë e re e diasporës — dëshmi e gjallë se këta fëmijë janë degët e rrënjëve të forta përtej oqeanit, që mbajnë gjuhën shqipe gjallë. Ata studiojnë çdo ditë në shkollat amerikane, mes një bote tjetër, një kulture tjetër, një gjuhe tjetër. Por e premtja për ta bëhet festë e shpirtit — dita kur mësojnë gjuhën e nënës, kur shqipja ringjallet në buzët e tyre përmes vjershave, këngëve dhe valleve që do të mbeten të gjalla në kujtesën e tyre si trashëgimi e përjetshme.

Një ditë, Altea, një vajzë e vogël dhe e mençur, më tregoi me gëzim të madh se në shkollën amerikane kishte njohur një shoqe të re. Surpriza më e bukur për të ishte momenti kur ajo i tha: “I am Corina from Albania.” Të dyja të lindura në Amerikë — por në atë çast një ndjenjë e thellë afërsie i bashkoi, sikur kishin zbuluar një thesar të fshehur brenda vetes: identitetin që nuk humbet.

E mes këtyre rrënjëve që rriten me dashuri, lindin edhe zëra të vegjël që mbajnë gjallë shpirtin e traditës.

Një vajzë e vogël, Izabela jonë, vetëm 6 vjeçe, i jep zë jugut me një ëmbëlsi të rrallë — si një kujtesë e gjallë se kultura nuk njeh moshë, por vetëm zemër.

Në zërin e saj nuk këndon vetëm një fëmijë — por një trashëgimi e tërë që refuzon të harrohet.

Sepse aty ku lind kënga, nuk shuhet kurrë kombi.

Si ato, edhe shumë fëmijë të tjerë të kësaj shkolle mbajnë në zemër të njëjtën lidhje me gjuhën dhe rrënjët e tyre. Në buzëqeshjet dhe zërat e tyre jeton e njëjta dashuri për gjuhën shqipe.

Prindërit që i dorëzojnë fëmijët në pragun e kësaj shkolle — të qetë, me shpirtin plot — e dinë se këtu ruhet diçka më e madhe se mësimi: ruhet kujtesa e një kombi, dinjiteti i gjuhës dhe dashuria për rrënjët.

Pas këtij misioni qëndron një mbështetje e heshtur, por e fuqishme — përkushtimi i Albanian American Organization of Southwest Florida, i komunitetit shqiptar dhe i mësueseve tanë të dashur.

Ndër to, si një shembull i vyer për t’u përmendur, është edhe znj. Dallandyshe Gerbi, mësuese në pension, e cila ka qenë pjesë e këtij rrugëtimi, duke dhënë, me përvojën dhe dashurinë për gjuhën, një kontribut të çmuar në rritjen dhe forcimin e Shkollës Shqipe në Naples, e hapur më 17 janar 2025.

Përmes angazhimit dhe vizionit të Albanian American Organization of Southwest Florida është krijuar një hapësirë ku fëmijët shqiptarë të diasporës mësojnë gjuhën e prindërve të tyre, njohin kulturën e tyre dhe ndihen pjesë e një identiteti që nuk shuhet — përmes vjershave, këngëve dhe valleve popullore shqiptare, nga veriu në jug, përfshirë edhe vallet çame, si shprehje e gjallë e trashëgimisë sonë kulturore.

Sepse shkollat lindin nga idealet — por mbijetojnë falë komunitetit. Dhe kur një komunitet bashkohet për gjuhën, ai nuk ruan vetëm fjalët — ruan historinë.

Në këtë mision, të qenit mësuese nuk është thjesht profesion — është thirrje shpirtërore. Është përkushtim për të mbjellë fjalën shqipe në zemrat e fëmijëve, për të ruajtur identitetin në një tokë të largët dhe për të ndezur një dritë si amanet. Kështu, çdo të premte, përtej oqeanit, gjuha shqipe jeton. Ajo jeton në zërat e fëmijëve, në përqafimet e tyre, në ëndrrat e tyre — si një frymë e shenjtë që lidh brezat, ruan kujtesën dhe sfidon kohën.

*Alketa Burimi (Kapaj) është autore dhe poete shqiptare që jeton në Florida, e përkushtuar ndaj ruajtjes së gjuhës dhe identitetit shqiptar në diasporë, përmes krijimtarisë së saj letrare dhe angazhimit në Shkollën Shqipe në Naples.

Këngët “Marshi i UÇK” dhe “Jam Kosova e shqiptarisë”, dy krijime që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në gjithë shqiptarinë.

Halil RAMA – Mjeshtër i Madh

• Si e vlerësojnë Arif Vladin, kompozitori i mirënjohur Edmond Zhulali, tenori famoz Kastriot Tusha,  poeti, muzikologu e koreografi Avni Ndreu dhe Mjeshtri i Madh Muharrem Gjoka, President i Ansamblit Artistik “Hazis Ndreu”- “Nderi i Kombit”…

• Strukturat përkatëse shtetërore në Tiranë, Dibër e Prishtinë, në kuadrin e 70-vjetorit të ditëlindjes së tij (3 shtator 1956 – 3 shtator 2026) duhet ta vlerësojnë këtë personalitet emërndritur të kulturës sonë kombëtare, qoftë dhe duke mbështetur financiarisht projekte për koncerte recitale të tij…

Në 50 vitet e fundit, Artisti i Merituar dhe Mjeshtri i Madh, Arif Vladi është ndër emrat më të njohur për interpretimin mjeshtëror të këngës epiko-lirike shqiptare. Jo më kot, kompozitori i mirënjohur Edmond Zhulali, vlerëson se Arifi është një ndër këngëtarët më të  spikatur të muzikës shqiptare, me një karierë të gjatë e të suksesshme, duke qenë gjithonë pranë publikut shqiptar me vokalin e tij tejet të veçantë.

 “Moj Kosovë o djep lirie/ Çdo kulm shpie një bajrak/ UÇK të paska hije/ Për atdhe po derdhet gjak…”, një performancë shumë e veçantë kjo, e një artisti me dhunti e talent të rrallë, për një publik po krejt të veçantë në interpretimin e “Marshit të UÇK-së”.

Gjithkush që dëgjon zërin brilant të Arif Vladit në këtë refren kushtrimor e identifikon atë si artistin famoz në repertorin e të cilit cilit Kosova zë një vend qendror, duke reflektuar historinë e lavdishme dhe heroike të UÇK-së. Zëri i tij unik e ka bërë që gjithmonë të pëlqehet dhe të jetë ndër këngëtarët më të kërkuar kur bëhet fjalë për këngët kushtuar atdheut.

Kënga e tij e parë për Kosoven është “O prite Azem Galicën”, për të vijuar ndër vite e dekada, në skenat madhështore të Prishtinës, Prizrenit e Gjakovës, Tiranës e ngado në hapësirën mbarëshqiptare në botë, me interpretimin e veçantë të këngëve “Sef Kosharja”, “⁠Shote Galica”, “⁠Jakup Ferri” e “⁠Jam Kosova e Shqiptarisë”.

Padyshim që interpretimi mjeshtëror ndër vite e dekada i këtyre këngëve epike me zërin e tij kushtrimor, do ta rendisnin Arif Vladin me zërat e lavdisë shekullore. Sepse Ai si askush tjetër ka kënduar për historinë tonë të lavdishme. Kësisoj me performacën e shkëlqyer artistike dhe zërin brilat krejt të veçantë, me këngët e tij për Kosovën e pavarësinë e saj, është mishëruesi dhe përçuesi më i mirë të gjitha vyrtyteve të popullit shqiptar, psikologjisë e shpirtit luftarak e liridashës.

EDHE SOT “MARSHI I UÇK” MBETET NJË NDËR KËNGËT 

MË FRYMËZUESE PËR POPULLIN E KOSOVËS

Kompozitori i mirënjohur Edmond Zhulali – “Kalorës i Urdhërit të Skënderbeut”, i cili ka patur  një bashkëpunim të madh me Arifin, si në kohë ashtu edhe në punët e shumta që kanë realizuar së bashku, veçon këngët “Marshi i UÇK” dhe “Jam Kosova e shqiptarisë” si dy krijime që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në gjithë shqiptarinë, duke evidentuar edhe bashkëpunëtorët e tij të paharruar Agim Doçi e Gjoke Beci, si poetë të këngës.

“Punët e para datojnë kur unë isha Drejtues Muzikor në Estradën Profesioniste të qytetit të Peshkopisë duke realizuar shumë këngë të reja koncerte recitale e mjaft rregjistrime në RTSH, që edhe sot mbeten ikona të papërseritshme të këngës shqiptare”, shprehet kompozitori Zhulali, duke e vlerësuar Arifin si një artist që kryesisht ka lëvruar këngën epike shqiptare dhe i ka dhënë asaj një dimesion të rrallë e profesional, si nga ngjyra e vokalit ashtu edhe nga karakteri i veçantë që ka ajo rrymë muzikore. Kjo për faktin se në karieren e tij ka interpretime  që kanë lënë gjurmë të mëdha e sidomos në kohë  të vështira që ka kaluar kombi shqiptar, duke mbajtur lart ndërgjegjen kombëtare si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë.

Pasi evidenton bashkëpunimin për një kohë të gjatë e deri në ditët e sotme, kompozitori Zhulali shprehet se “Arifi ka realizuar një interpretim brilant të tyre duke i bërë ato ndoshta këngët më të dashura në luftën e Kosovës 1998-99 e duke patur një ndikim të jashtëzakonshëm në ditët e vështira për mbarë kombin shqiptar dhe duke mobilizuar e frymëzuar mbarë popullin e Kosovës në luftën e tij për liri. Nuk përshkruhen me fjalë  emocionet që krijonte me zërin e tij, me këto këngë në me së 80 koncerte humanitare në 16 shtete të Europës, ku i kemi përcjellë së bashku këto momente të jashtezakonshme”. Sipas kompozitorit famoz E. Zhulali, edhe sot “Marshi i UÇK” mbetet një ndër këngët më frymëzuese për popullin e Kosovës.

Arif Vladi ka interpretuar shumë krijime si me Estradën Profesioniste të Peshkopisë ku spikasin këngë të kompozuara nga kompozitorët Perparim Tomçini, Edmond Zhulali, me Ansamblin e Këngëve e Valleve Popullore dhe në koncerte të ndryshme në diasporë, por gjithmonë, sipas E.Zhulalit, do mbetet si këngetari që i kendoi aq shumë Kosovës e çeshtjes sonë kombëtare, e duke qenë gjithmonë i vlerësuar e mirëpritur nga mbarë  publiku shqiptar kudo që ndodhet.

KOLONA ZANORE E UÇK QË UDHËHOQI LUFTËTARËT 

NDËR BETEJA TË PËRGJAKSHME

Në të njetën linjë me kompozitorin Zhulali, edhe tenori i famshëm Kastriot Tusha që ka treguar aftësi të këndimit brenda e jashtë vendit në shumë zhanre dhe turne, e quan për nder, të flasë për artistin e madh Arif Vladi që i ka kënduar Epopesë së lavdishme të UÇK. Ai vlerëson zërin e bukur me një timbër të pastër tenori të Arif Vladit,  si dhe  një repertor të gjerë të tij, nga këngët epike dhe ato lirike… “Me zërin e tij, me këngën e tij, luftëtarët e lirisë janë futur në beteja dhe mbi të gjitha Arifi karakterizohet për patriotizmin dhe profesionalizmin e tij… Kam pas nderin ta kem në krah si koleg dhe si mik të mirë …Ështe shembulli më i mirë për brezin e ri të artistëve”, vlerëson tenori Kastriot Tusha. 

Ndërsa muzikologu Avni Ndreu, themelues dhe drejtues i Ansamblit Artistik “Hazis Ndreu”- “Nderi i Kombit”, vlerëson se jo më kot Arif Vladi është quajtur kolona zanore e UÇK-së që udhëhoqi në beteja të përgjakshme luftëtarët e saj dhe ku disa prej tyre dhanë dhe jetën me këngët e tij në gojë. 

“Arif Vladi është zëri brilant i Kombit, që shpalos vlerat vokale autentike në nivelin më të lartë artistik. Zëri i Arif Vladit përfaqëson shpirtin e një kombi, që e bën të dallueshëm nga kombet e tjera. Sa herë dëgjojmë këngët e tij përjetojmë emocione të veçanta, emocione që të ngjethin e herë herë të flakërojnë shpirtin”, shprehet Avni Ndreu. Ai e vlerëson Arif Vladin si ndër të rrallët lirik (këngëtar) që artin e tij e ka vënë në themel të patriotizmit e atdhedashurisë, si lirikun që i ka falur me dhjetra këngë e lirika, perla të papërsëritshme spektatorit.

“Në gjurmët e artistëve më në zë të Dardhës, Muharrem Xhediku e Hazis Ndreu, si askush tjetër Arifi, me talent të rrallë arriti të përvetësoje dhe interpretojë mjeshtërisht folklorin dibran e atë mbarëkombëtar, mbështetur në rrënjët popullore e kombëtare. Madje, përvetësimi dhe interpretimi me ndjenjë i këngës epike dibrane do të ishte faktori bazë i formimit të tij artistik”, pohon Mjeshtri i Madh Muharrem Gjoka, President i Ansamblit Artistik “Hazis Ndreu”-“Nderi ï Kombit, udhëheqës artistik i të cilit është Arif Vladi.

SI JA NDËRPRENË KARIERËN ARTISTIKE AUTORITETET VENDORE 

TË DIBRËS PAS DIPLOMIMIT NË DEGËN E KANTOS….

 Arif Vladi ka lindur dhe është rritur në Lurë, në një mjedis ku muzika popullore dhe kënga epike ishin pjesë e përditshmërisë. Që në moshë fëmijërore ai tregoi prirje të veçantë për këndimin, duke u ushqyer artistikisht nga folklori shqiptar, baladat dhe këngët që përcillnin histori trimërie, sakrifice dhe dashurie për atdheun.

Ka lindur në Lurë në familjen Vladi, një familje e shtrirë në katër fshatra të Lurës, ku të gjitha kanë dalë nga një oxhak.

Është lindur nga dy prindërit Demir Vladi dhe Shkurte (Simoni) Vladi) në 3 shtator 1956. 

Që kur ishte 10 vjeç ka kënduar në grupin artistik të shkollës dhe ka përfaqësuar shkollën e Lurës në festivalin që organizoj në rang rrethi të Dibrës në qytetin e Peshkopisë. 

Në moshën 12 vjeç ka përfaqësuar Dibrën në festivalin kombëtar në Tiranë.

Shkollën 8- vjeçare e ka kryer në vendlindje, ndërsa ka studjuar dhe është diplomuar në Shkollën e Mesme të Kulturës në Tiranë, dega muzikë. Më pas ka punuar për një vit si mësues muzike në Lurë. Por kurrësesi nuk do të mjaftohej vetëm me këtë nivel shkollimi, por do të fitonte konkursin në Akademinë e Arteve në Tiranë, ku do të diplomohej shkëlqyeshëm në degën e  kantos. Për talentin e tij të rrallë të shpalosur në disa koncerte, Arif Vladi, pas diplomimit në Akademinë e Arteve do të punonte për dy vite radhazi në Ansamblin Shtetëror të këngëve dhe Valleve në Tiranë, karrierë të cilën do t’ja ndërprisnin autoritet vendore të Dibrës, duke insistuar deri në qverinë e asaj kohe për ta tërhequr në Estradën Profesioniste të Pëshkopisë. I dha asaj emër me talentin e performancën e shkëlqyër për disa vite derisa në vitin 1990 u larguar jashtë Shqipërisë si i pavarur.

Duke marrë stafetën e një historie të shkëlqyer muzikore nga legjenda Hazis Ndreu, interpretimi i këngës epike nga Arif Vladi mbushte me krenari çdo shqiptar, edhe në një kohë të vështirë kur kënga epike nuk shihej me sy të mirë nga diktatura, sepse i bënte hije përpjekjes shpirtvogël për ta zëvendësuar trashëgiminë muzikore të vendit me këngët për kultin e diktatorit.

KËNGËT E ARIF VLADIT, KËNGË TË QËNDRESËS 

E MBIJETESËS

Këngët e Arif Vladit janë këngë të qëndresës, këngë të mbijetesës, prandaj edhe kumbonin e kumbojnë kudo, si hymne që bartin krenarinë dhe vetëdijen se folklori e historia jonë do të triumfonte mbi përpjekjet e diktaturës për zvetënimin e “njeriut të ri”, shqiptarit të kthyer në skllav.

Repertori i tij është i larmishëm, që nga këngët për fëmijë e deri të ato profesionale të krijuara nga kompozitorë të njohur profesionistë, si dhe me tekste të poetëve të mirënjohur të këngës Gjok Beci e Naim Plaku. Ndaj dhe ka të drejtë të krenohet sepse këngët e tij janë në veshin e dëgjuesit që nga rinia e deri sot, si dëshmi e pasionit, përkushtimit dhe talentit të rrallë që ka treguar ndër vite në ruajtjen dhe promovimin e trashëgimisë sonë kombëtare..  

Kulmin famës e arriti në vitet e fundit të shekullit XX. Përhapja e famës së Arif Vladit në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe Diasporë, u bë me punimin e këngëve “O prite Azem Galicën”, “Hajredin Pasha ku e le ushtrinë”, “Jakup Ferri me bajrak”, “Sefë Kosharja i pari i fisit”, “Jam Kosova e shqiptarisë”, “Marshi i UÇK-së”, etj. Si talent i rrallë i këngës shqipe, ka marrë pjesë në shumë turne ndërkombëtare, si në Francë (1980), Zvicër (1981), Gjermani Perëndimore (1983), Algjeri, Tunizi (1984), Itali, Austri (1985), Egjipt (1989), etj. Këngët e Arif Vladit ishin “ajka” e repertorit të Ansamblit të Këngëve dhe Valleve. Albumet muzikore të tij janë: “Arif Vladi këndon”, “Kënga ime për shqiptarët”, “Unë dhe këngët e mia, “” Jam Kosova e shqiptarisë”, “Marshi i UÇK-së”, etj.

Sot ai bashkë me familjen jeton e vepron në Belgjikë, por kohë pas kohe vjen në Shqipëri e Kosovë, ku me bashkëpunëtorët e tij, tekstshkruesin Agim Doçi, kompozitorët Edmond Zhulali e Përparim Tomçini, me këngëtarin që kanë realizuar disa hite kushtuar heronjve dhe kombit shqiptar Ilir Shaqiri, punon projekte të reja. Për personalitetin dhe veprimtarinë e tij artistike është realizuar një film dokumentar nga kolegu i tij Ilir Shaqiri, regjisori Blerdi Malushi, e gazetari Besart Galica, i titulluar “Arif Vladi – Zëri i këngëve lapidare”, i cili u shfaq në Muzeun Historik në Tiranë dhe në Qendrën për Kulturë “Haki Stërmilli” në Peshkopi. Emri i Arif Vladit do të përmendet gjithmonë si këngëtar i përkushtuar dhe profesional.

HARMONIZIMI I KËNGËVE ME STILET E DIALEKTEVE PËRKATËSE

Në repertorin e Arif Vladit harmonizohen një sërë këngësh, me stilet dhe dialektet përkatëse, të karakterit epiko-heroik dhe epiko-lirik. Për vite të tëra (para e pas ‘’’90-tës) përmes këngëve ka bërë dedikime për shqiptarët që dhanë jetën për atdhe,  si për Jakup Ferrin, Sef Kosharen, “Shote Galicën, Elez Isufin, Isuf Murren etj.

Dy vitet e fundit kam ndjekur nga afër koncertet festive në Dibër të Madhe e Vilë të Kukësit, ku Arifi kishte udhëtuar nga Brukseli si një zë bilbili, rrënjët e të cilit janë të bukura, si burimet e liqeneve të Lurës nga është vendlindja e tij. Me shumë dekorata, tituj e grada artistike mbi supe, i madhi Arif Vladi, vinte si një zë surprizë e grupeve organizatore, për t’u bërë njësh me publikun e për të sjellë para tij këngët himn “Jakup Ferri, mor ku je”, e më pas “Jam ushtar i UÇK-së”, refreni i së cilës “Se këtu jam denbabaden/ për Kosovë jap shpirtin tem”, jehoi fuqishëm.

Edhe në këto koncerte, një performancë krejt e veçantë e një artisti me dhunti e talent të rrallë, për një publik po krejt të veçantë në interpretimin e disa këngëve epiko-lirike. Në çdo rast ai ngre peshë zemrat e çdo shqiptari… ngre peshë zemrat e mijëra pjesëmarrësve teksa përcjell me zërin e tij kushtrimor jehonën e vargjeve: “Pa bashkim nuk ka fuqi/pa Kosovë nuk ka Shqipëri…”. Krejt e veçantë edhe stilistika e këngëtarit me shpërthim vullkanik përballë publikut, duke i përcjellë atij një fond të pasur këngësh, të krijuara e të ruajtura brez pas brezi si lapidar kujtimi, si epika historike popullore shqiptare, që padyshim është një pasuri e madhe kombëtare. 

ARIF VLADI KA NDRIÇUAR SHPIRTIN DHE KULTURËN SHQIPTARE, 

DUKE NA BËRË TË NDJEHEMI KRENARË KUDO NË BOTË

Përmes këngëve, dhe interpretimit të mrekullueshëm, Arif Vladi ka ndriçuar shpirtin dhe kulturën shqiptare, duke na bërë të ndjehemi krenarë kudo në botë, duke mbajtur gjallë traditat tona dhe duke na dhuruar art të jashtëzakonshëm, brez pas brezi. Arif Vladi i këndoi jo vetëm trimërisë së dibranëve e kosovarëve përballë okupatorëve, ai i këndoi jo vetëm namit të mirë të kësaj trimërie, por ai i ngriti himn mbijetesës së kombit tonë. Me “Marshin e UÇK –së”, “Jam Kosova e shqiptarisë”;  “Në Serbi lëshoj termet”, Ndal Serbi se k’tu i thonë Lumë”, “Bien tupanat”,  si me refrenin e fuqishëm: “O prite Azem Galicën/ Bashkë me nuse/ Shqipja ban valë/ Në fushë të kuqe” (me tekst të Naim Plakut e muzikë të Perparim Tomçinit), në dy kohë, Arif  Vladi dha modelin se si artisti nuk plaket, nuk del jashtë kohe, kur i mbetet besnik muzikës së vërtetë të popullit. Dibranët, kosovarët dhe mbarë shqiptaria frymëzohen sot nga kjo ikonë virtuoze e këngëve të qëndresës, nga vepra artistike e Arif Vladit që kumbon përjetë si trashëgimi brez pas brezash dhe si frymëzim i përditshëm për secilin prej nesh. 

Ai dallohet për origjinalitetin e këngës së tij që është tej mase i veçantë, qoftë me zërin brilant, të lindur apo të trashëguar (por edhe të kultivuar), qoftë me përzgjedhjen e këngëve, qoftë me forcën e brendshme shpirtërore, mobilizuese, që iu ka dhënë këngëve.

Udhëtimi drejt këngës i këngëtarit të mirënjohur Arif Vladi është një udhëtim drejt një magjie, surprizimi dhe mrekullimi, që sa më shumë të shtyhesh në morinë e tingujve dhe trajtave të saj, aq më shumë ndihesh i pushtuar nga magjia e një arti muzikor elitar. 

Me emrin e tij është e lidhur kënga epiko-lirike e njërës nga trevat më të pasura artistike të kulturës popullore dhe folkut shqiptar. Fuqia e mesazhit të tij, tonaliteti i spikatur liriko-epik, ëmbëlsia dhe finesa e një zëri unik, magjia e një interpretimi të thjeshtë dhe komunikues gjer në detajet më të imëta, e bëjnë atë një këngëtar të preferuar në gjithë Shqipërinë, në Kosovë, Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi, në gjithë hapësirat etnike shqiptare, si dhe në diasporën e vjetër dhe të re. 

KËNGËTARI I LIRISË SË KOSOVËS

Këngët e Arif Vladit përcjellin në tërësi, moralin e lartë njerëzor që është gjithëherë i gatshëm të vihet në ballë të atdheut e të bjerë theror për truallin e tij.

Nga repertori i tij i pasur, brezat e sotëm e të ardhshëm do të mësojmë për luftërat e popullit shqiptar, që gjithmonë patën karakter çlirimtar e mbrojtës; fitimin e lirisë dhe ruajtjen e saj. Këngët e tij na kujtojnë moralin e lartë luftarak, luftërat e drejta për çlirim kombëtar. Sepse këngët epike të Arif Vladit kanë lënë gjurmë të pashlyera dhe frymëzim për brezat.  Arif Vladi ishte dhe është një zë burrëror që vinte e vjen si një jehonë drithëruese duke shkundur e mbajtur gjallë shpirtin e pamposhtur me piskamën e fortë të maleve të Dibrës për liri. 

Repertori i tij ka motivuar studiuesit e folklorit dhe gazetarët e kulturës të gazetave e televizioneve të ndryshme, për ta pagëzuar Arif Vladin si këngëtarin e lirisë së Kosovës. Në ekranet e televizioneve kryesore të Tiranës e Prishtinës dhe jo vetëm, por edhe dhjetra e dhjetra koncerte, në skena moderne e të improvizuara në viset ku luftoi heroikisht UÇK-ja ai ka transmetuar dhe transmeton ndër breza shqiptarësh, këtej e matanë kufirit eposin epiko-heroik shqiptar.

Ndaj jo si privilegj, por me meritë është vlerësuar nga instancat shtetërore të kohës me titullin “Artist i Merituar” (nga Presidiumi i Kuvendit Popullor më 1989) dhe “Mjeshtër i Madh” (Nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë më 2012).

Ndaj dhe strukturat përkatëse shtetërore në Tiranë, Dibër e Prishtinë, në kuadrin e 70-vjetorit të ditëlindjes së tij (3 shtator 1956 – 3 shtator 2026) duhet ta vlerësojnë këtë personalitet emërndritur të kulturës sonë kombëtare, qoftë dhe duke mbështetur financiarisht projekte për koncerte recitale të tij.

Selaudin Guma & Çerçiz Loloçi/

1.

Luzati është një qendër e vjetër e banuar, që daton qysh nga fillimi i shekullit të XV. Toponimet e vjetra kristiane të vendit tregojnë për një jetë të lulëzuar të fshatit para dhe pas pushtimit otoman. Gojëdhënat rrëfejnë që fshati më përpara ka qenë vendosur në rrëzë të fushës në Batall. Më vonë është shpërngulur aty ku është sot. Në fshat ndodhen 3 toponime kristiane: Shën-Kolli, Shën-Todri dhe lagjja Lleshaj, të cilat flasin për ekzistencën e tre kishave në fshat. Interesant dhe kuptimplotë janë emërtimet shqip të shenjtorëve-Nikoll,Todër dhe Aleksandër-Lleshi. Prof. Çabej në librin “Etnogjeneza e kombit shqiptar”, kur përmend fshatrat arbëreshe në Italinë e Jugut në Kalabri, thekson faktin se në Santa-Xhiorxhia de Albanezi banorët i deklaruan faktin se janë nga fshati ‘Luxat”. Shën Gjergji ka qenë shenjti mbrojtës i shqiptarëve në mesjetë dhe banorët që u shpërngulën e morën me vete dhe u identifikuan në tokën e re me emrin e shenjtorit.

Në 1430 Luzati përmendet në regjistrat osmane si fshat rebel,dokument i cili ndodhet në muzeun historik kombëtar. Ky dokument nënvizon faktin se “kalorësit turq të spahiut shkuan në Luzat dhe nuk u kthyen më”. Në 1431 osmanët, pasi pushtuan pjesën më të madhe të territorit shqiptar, filluan regjistrimin e tokave dhe popullatës në sistemin e timareve. Noli në “Historinë e Skënderbeut” më 1921, përmend faktin se “shtresa e fshatarëve të lirë ishte pjesa më rezistente ndaj pushtuesve turq”. Kronikani turk Evlija Çelebi e përmend si vendbanim në veprën e vet në vitet 1660-1670, vite në të cilat ai udhëtoi në Shqipëri. Historiani grek Arivitanoi në librin “Ali Pashë Tepelenliu” nuk e radhit në radhën e çifligjeve të Aliut, siç bën me disa fshatra të tjerë si Veliqot, Hormovë e Lekël. Banorët e Luzatit morën pjesë aktive në dy kryengritjet e mëdha 1833 dhe 1847. Më 1833 në afërsi të fshatit Luzat në vendin e quajtur “Guri i taborrit” u zhvillua beteja e përgjakshme kundër forcave turke të Emin Pashës.

Forcat kryengritëse shqiptare udhëhiqeshin nga Tafil Buzi. Në këtë betejë u shqua dhe trimi luzatar Satedin Luzati, i përjetuar në këngë nga rapsodi popullor qe këndohen deri në ditët e sotme. Më 1914 Luzati u dogj nga forcat shoviniste greke,por popullsia shpëtoi nga një masakër si ajo e Hormovës, falë trimërisë dhe heroizmit të 5 luzatarëve: Aliko Koçi, Ali Beqiri, Selman Qibini, Jakup Skëndi dhe Haxhi Kasa. Një pjesë e madhe e luzatarve për t’i shpëtuar represionit grek emigruan fillimisht në Turqi e Misir dhe në fillimet e shekullit XX në Amerikë dhe Francë. Traditat demokratike të SHBA u përcollën në fshat me krijimin e shoqatës “Përparimi” nga Selim Kopelli, Remzi Kalo, Malo Mustafai, Fuat Shehu, Myrto Progonati etj. Fshati Luzat ka qenë gjithmonë arsimdashës. Në fillim ka ekzistuar mejtepi turqisht dhe më pas shkolla shqip e hapur më 1909. Fshati është vendlindja e patriotit Sulejman Luzati, mik dhe bashkëpunëtor i afërt i Ismail Qemalit, nënprefekt i parë i Tepelenës, deputeti i këtij qyteti në parlamentin demokratik 1921, mik dhe bashkëpunëtor i Fan Nolit, Avni Rustemit, Luigj Gurakuqit… Luzatarët morën pjesë në luftën kundër italianëve më 1920, nën komandën e Dervish Xhaferit dhe Baba Ahmet Turanit, iniciatorit të Komitetit “Mbrojtja Kombëtare”, i cili ishte nip në familjen Luzi në Luzat. Luzati duke qenë i vendosur në anë të rrugës nacionale Tepelenë-Gjirokastër- Janinë (Derveni) ka njohur një zhvillim kultural të konsiderueshëm për kohën. Ata jetonin duke ushtruar bujqësinë, blegtorinë dhe vreshtarinë.

Luzatarët ishin të pranishëm dhe në qytetin e Tepelenës ku ushtronin veprimtari të ndryshme si hotel-restorant, këpucari, berber, etj. Këtë proces e pengoi pushtimi italian i vendit të cilin luzatarët nuk e pëlqyen dhe e kundërshtuan. Më 1940 luzatarët kanë protestuar për dëmtimin e kanalit ujitës të fushës nga italianët që ndërtonin një rrugë strategjike për nevojat e luftës. Lufta Italo-Greke solli dëmtime të mëdha në fshat dhe shkatërrimin e ekonomive fshatare. Kjo është dhe një nga arsyet e rritjes së ndjenjës nacionaliste dhe urrejtje ndaj pushtuesve fashistë ndaj Luzati është një nga fshatrat që radhitet nga të parët në vend për rezistencë kundër Italisë fashiste. Mbi 50 djem morën pjesë në formacionet partizane,shumica dërmuese të rinj ndër ta dhe 4 vajza. Luzati i dha atdheut 12 dëshmorë dhe një heroine, Nimete Progonatin.

2.

Në periudhën e demokracisë, si shumë zona të tjera shqiptare, në Veri dhe në Jug, Luzati u gjend në një lëvizje të pandërprerë të popullsisë, disa që largoheshin për një jetë më të mirë në Tepelenë e qytete të tjera, por edhe jashtë vendit, kryesisht në Greqi, Itali, por edhe në shumë shtete perëndimore, përfshi edhe SHBA. Pa qenë në listën e 100 fshatrave që do të merrnin mbështetje nga shteti për t’u ringritur, mjaftoi iniciativa e intelektualit të njohur Përparim Kalo që Luzatit t’i rikthehej lavdia e dikurshme. Fillimisht ngrihet një qendër kulturore me emrin “Vatra”, më pas një muze dhe për pak vjet fshati bëhet mikpritës i qindra vizitorëve vendas dhe të huaj, në ngjarje të ndryshme kulturore dhe jo vetëm. Ngjarja e fundit ishte 24 marsi 2026 ku atje bujtën dhjetra të pranishëm në përurimin e “Parkut të Harmonisë (një tyrbe bektashiane, një skulpturë për Nënë Terezën dhe tjetra për Haxhi Bektash Veliun, të dyja vepra të artistit Emanuel Koko), përfshi historianin e njohur Bernd Fischer, autor i disa librave për Shqipërinë dhe gazetarin e publicistin Ilir Ikonomi, autori i librave për Fan Nolin dhe Faik Konicën. Në ceremoni përshëndetën pedagogu Bashkim Qeli, kryebashkiaku i Tepelenës Gramoz Sako dhe presidenti I fondacionit “Kalo”, Përparim Kalo. Të pranishëm gjithashtu në këtë veprimtari, përveç të ftuarve nga Gjirokastra dhe Tirana, ishin edhe ish deputeti dhe ish Ministri i Financave Arben Malaj, ish kryebashkiaku i Tepenës dhe deputeti i këtij qyteti Tërmet Peçi.

3.

Fondacioni “Kalo” me drejtues dy bashkëshortët Djana dhe Përparim Kalo, disa vite më parë i kthyen sytë nga ky fshat shumë pranë Tepelenës që po rrënohej vit pas viti. Ishte një dramë që i ndodhte shumë fshatrave të Shqipërise që u shpërngulën ku të mundin, brenda dhe jashtë vendit. Diçka duhej bërë për ta përmbysur këtë realitet të zymtë. Ata pak banorë që ende jetonin në fshat përpiqeshin për t’i ruajtur dhe ribërë shtëpitë e tyre, ca me kursimet në punët e përditshme bujqësore e blegtorale dhe ca me ndihmën që u vinte nga djemtë dhe vajzat emigrantë. Filimisht mjeku i njohur Isuf Kalo, bashkë me autoritetet lokale ribënë rrugën automobilistike dhe pikërisht ky investim tërhoqi edhe mjaft luzatas të tjerë për t’u kthyer në shtëpitë e hershme, për t’i rindërtuar, madje duke bërë edhe vila.

Një qendër kulturore, disa veprimtari të njëpasnjëshme me piktorë, shkrimtarë, publicistë, me përfaqësues të trupit diplomatik.

Libri “Majat e Shalës” është dëshmia e shkruar e një udhëtareje amerikane për Shqipërinë e fillimviteve ’20 të shekullit të kaluar. Një shpirt i bukur dhe një penë majëmprehtë, një sy gjithçkapamës dhe një vëmendje që tejkaloi kureshtinë, duke u njëtrajtësuar me të jashtëzakonshmen dhe realen ndër shqiptarët e atyre viseve.

Ky është një libër që zëshëm flet, fisshëm kumton, dritshëm sheh e mirakandshëm sjell aventurën e një grupi misionaresh të huaja, të cilët ndërmorën një udhëtim në viset veriore të vendit, nga Shkodra në Shalë, Theth e Shosh. Në sfondin e një bukurie mahnitëse të natyrës malore, përpara syve të tyre shpaloset një botë e çuditshme, magjepsëse dhe ekzotike, karakteresh njerëzore, dokesh dhe kulture.

Në këtë amfiteatër mistik, nën një qiell sa të thellë aq të sertë, me shiun dhe baltën që u tregon udhëtarëve rrugën, shkrepave që dalin nga legjenda e hyjnë në frikë dhe adhurim, ata vijnë për të lënë gjurmët e tyre në gjoksin e gjëmimt të një kohe për zgjim. Gjithçka që panë e dëgjuan ata, e skaliti me penë shpirti Rose Wilder Lane, me vërtetësi drite.

Lakmitë e të huajve dhe qëndresa shqiptare, intrigat europiane dhe lindja e shtetit të pavarur, Kanuni dhe dëshira për arsim e progres, gjakmarrja dhe besa, këngët, legjendat dhe besimet e lashta, përkrah konflikteve dhe rreziqeve të reja, vijnë copë pas cope, duke plotësuar pazllin e një panorame mahnitëse. I shkruar si një roman tërheqës aventure, libri i Rose Lane-s e rrëmben lexuesin si ujëvarat alpine të maleve që ajo përshkruan.

Amerikanja, Rose Wilder Lane, bujtëm në shpellën e një komiti

“Malësor, me të cilin u njohëm në shpellën sipër Lumit të Shalës dhe që na këndoi kënga për Durgut Pashën” shkruan në “Majat e Shalës”, shkrimtarja amerikane Rose Wilder Lane, e cila vizitoi Shqipërinë e Veriut në vitin 1922. Një letër e sapo ardhur nga Shqipëria më sjell lajmin se ai ka prerë mjekrën, ka varur pushkën në mur (kur u çarmatosën malësorët qeveria shqiptare bëri një përjashtim në rastin e tij) dhe tani po drejton me sukses të konsiderueshëm, një sharra në Mat, shkruan Rose Wilder Lane.

Rose Wilder Lane duke udhëtuar në Veri nga Shkodra, të shtërnguar nga koha e keqe dhe rruga e gjatë, të nxitur nga rrëfimet e atyre që kishin takuar, për njeriun e shpellës, bashkë me ato, të cilët e shoqëronin bujtën në shpellën e komitit.

Ajo shkruan mes të tjerash në librin e saj “Majat e Shalës”: “Unë nuk isha një njeri i pasur,” filloi ai, “por siç është thënia jonë: “Flokët më të vegjël kanë hijen e tyre”. Në shtëpinë time kishte dele dhe ishte një shtëpi me dy dhoma dhe arat na paguanin mundin. Kutia e duhanit në brezin tim nuk ishte kurrë bosh dhe kishte bukë në tavën e pjekjes. Ishte një djalë në djep dhe një tjetër pranë zjarrit dhe jeta ishte e qetë si Lumi Shala në verë, deri në ardhjen e Durgat Pashës.

“Pas kësaj erdhi tradhtia e Esad Pashës dhe, duke mos pasur as shtëpi, as dele, as djem, as duhan, por vetëm pushkën time…

Duhet ta ndërpresim, për ta kthyer te Durgat Pasha, dhe ai u habit që duhej më shumë se ai emër për të kuptuar. A nuk i kishim dëgjuar kurrë këngët e Durgat Pashës? Durgat Pasha, i cili në vitin 1912 erdhi nga Sulltani i Turqisë për të nënshtruar Bijtë e Shqiponjës, dogji e vrau. “Kur u ktheva në shtëpi nga luftimet, njerëzit e Durgat Pashës ma kishin djegur shtëpinë, gruaja ime dhe djemtë kishin vdekur. Pikërisht atëherë i dhashë besën vetes që të mos e varja kurrë pushkën në mur dhe të mos më prisja mjekrën derisa të çlirohej e gjithë Shqipëria.

Pasi na tregoi se si siguronte mbijetesën, duke plaçkitur dhe vrarë, duke bërë gjëra që nuk e nderonin malsorin, Perolli, një nga shoqëruesit e mi i tha: “Por është koha për të prerë mjekrën dhe për të varur pushkën në mur”, sugjeroi . Tashmë ka një qeveri të lirë shqiptare. “Por jo një Shqipëri e lirë”, tha komiti. “Qeveria e harron këtë dhe ulet në këshill me Fuqitë që na shitën në Itali dhe na dhanë te Serbia. A e keni harruar Kosovën dhe një milion vëllezër tuaj që janë skllevër të serbëve?”

….

Përgatiti: Albert Vataj

Luljeta Xhediku/

Në një ndër libraritë më të reja të Brooklyn-it “Ryder library”, të shtunën e 14 marsit, kryesia e shoqatës shqiptaro-amerikane “Skënderbej” Inc., organizoi promovimin e romanit “Brenga” të autorit Dr.Pashko Camaj. Në këtë takim së bashku me autorin Dr. Pashko Camaj, morën pjesë anëtarë të shoqatës shqiptaro-amerikane “Skënderbej”, simpatizantë të saj dhe dashamirës të librit. Ishte i pranishëm edhe drejtori dhe themeluesi i shtëpisë botuese “Onufri” z. Bujar Hudhri. Z.Hudhri ka qenë një nga bashkëpunëtorët më të ngushtë të shkrimtarit tonë të madh, të ndjerit Ismail Kadare, dhe botues ekskluziv i veprave të tij. Z. Hudhri ka dhënë një kontribut të

pazëvendësueshëm jo vetëm në botimin e letërsisë shqipe, por edhe në forcimin e marrëdhënieve me letërsinë ndërkombëtare, përmes përkthimit dhe botimit në shqip të veprave të rëndësishme të autorëve të huaj. Një ndër kontributet më të rëndësishme i z.Bujar Hudhri është edhe krijimi i librarisë shqiptare online të emëruar “Alblibris”, në bashkëpunim me komunitetin shqiptar dhe veçanërisht me Dr. Pashko Camaj. Kjo librari është krijuar posaçërisht për shqiptarët që jetojnë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, dhe lexuesi shqiptar mund të gjejë aty libra të ndryshëm, në gjuhën shqipe dhe të huaj. Libraria u vu në përdorim më 28 janar 2026, në përvjetorin e nëntëdhjetë të lindjes së gjeniut të letrave shqipe, Ismail Kadare.

 Romani “Brenga” vjen pas librit të parë autobiografik “Porosia e Kullës”. Autori Pashko Camaj sjell për lexuesin një roman të dedikuar të gjithë atyre që mbetën viktima të një regjimi të egër totalitar të komunizmit në Shqipëri. Romani “Brenga”, i botuar nga shtëpia botuese “Onufri”, përshkruan historinë e dy të rinjve Markut dhe Toninit, ku Tonini arrin të arratiset nga Shqipëria gjatë sistemit të diktaturës dhe Marku për shkak se një natë më parë ishte takuar me shokun e tij, vuan pasojat, përndiqet, internohet dhe burgoset nga regjimi komunist i asaj kohe. Tonini arrin të vijë në tokën e ëndrrave, me një brengë që e shoqëron gjatë gjithë kohës. Autori edhe pse vetë me prejardhje nga Mali i Zi, nuk e ka jetuar plotësisht diktaturën komuniste ka arritur ta përshkruajë më së miri realitetin e asaj kohe. Grupi i punës e kishte ndarë romanin në 17 kapituj, dhe secili referues kishte zgjedhur kapitullin që e kishte tërhequr më shumë, dhe për të cilin do të fliste për përmbajtjen, idetë dhe qëllimin e autorit. Takimin e hapi znj. Alketa Veshi, e cila pasi i falënderoi pjesëmarrësit, i dha fjalën e rastit, kryetarit të shoqatës shqiptaro-amerikane “Skënderbej” Inc. z.Imer Laçaj. Ai falënderoi të pranishmit dhe veçanërisht Dr. Pashko Camaj për pasqyrimin që i ka bërë realitetit të kohës komuniste dhe gjithashtu e përgëzoi për mesazhet që autori përcjell në këtë libër. Pas fjalës së rastit, fjalën e mori nënkryetari i shoqatës z. Lekë Preçi, i cili foli për kapitullin “Qetësi para stuhisë”, Arta Xhaferri diskutoi për kapitullin “Arrestimi i babait dhe internimi”. Z. Imer Laçaj u ndal për të folur rreth kapitullit  “Shërbimi në ushtri”. Z.Robert Dajlani foli për kapitullin “Fillimi i makthit”. Znj. Alketa Veshi komentoi rreth kapitullit “Dezertimi nga kampi”. Z. Elton Xhaferri foli për kapitullin “Kalimi drejt lirisë”. Znj. Adelina Laçaj kishte përgatitur një prezantim në Power Point rreth kapitullit “Në botën e lirisë”. Më e reja e këtij takimi ishte nxënësja Erla Lamçe, e cila u shpreh se ky libër e bëri të kuptonte më mirë historinë për sa i përket regjimit diktatorial në Shqipëri. Luljeta Xhediku diskutoi rreth kapitullit të fundit në “Pemën e Gështenjës”. Anëtarët e shoqatës “Skënderbej” Inc jo vetëm folën e diskutuan për vlerat dhe mesazhet që romani “Brenga” përcjell, të cilat po i lëmë që vetë lexuesi t’i zbulojë, por ata ndanë edhe dëshmi nga jeta e tyre për sa i përket periudhës së komunizmit në Shqipëri që do të thotë secili prej tyre gjeti një pjesë të së shkuarës në këtë roman të Dr. Camaj. Dr. Camaj u emocionua teksa dëgjoi me kujdes të gjitha komentet që u bënë dhe falënderoi me thjeshtësinë që e karakterizon pjesëmarrësit. Gjithashtu, drejtori i shtëpisë botuese “Onufri” përgëzoi jo vetëm autorin, por edhe të gjithë anëtarët që me gjithë vrullin që ka jeta amerikane gjejnë kohë të vijnë dhe të diskutojnë rreth librit dhe krijimtarisë së Dr. Pashko Camaj. Drejtori i shtëpisë botuese, Bujar Hurdhri, dhe Dr. Pashko Camaj prezantuan gjithashtu librarinë online “Alblibris”, ku të gjithë shqiptarët që jetojnë në SHBA mund të porosisin libra online dhe libri u vjen në shtëpi. Pasditja që anëtarët kaluan së bashku duke diskutuar rreth librit ishte një pasdite e këndshme dhe ndryshe nga të tjerat.  Shoqata shqiptaro-amerikane “Skënderbej” Inc. i uron suksese më tej Dr. Pashko Camajt.