Bujar Leskaj/

𝑵𝒆𝒔𝒆 𝒏𝒖𝒌 𝒎𝒖𝒏𝒅𝒂 𝒃𝒓𝒆𝒏𝒈𝒆𝒔 𝒕’𝒊 𝒃𝒆𝒋 𝒃𝒂𝒍𝒍𝒆,

𝒛𝒋𝒂𝒓𝒓 𝒑𝒆𝒓𝒔𝒆𝒓𝒊 𝒖𝒏𝒆 𝒌𝒂𝒎 𝒏𝒆 𝒔𝒉𝒑𝒊𝒓𝒕 𝒕𝒆 𝒅𝒋𝒆𝒈𝒖𝒓,

𝑵𝒆𝒔𝒆 𝒎’𝒊 𝒗𝒅𝒆𝒌𝒖𝒓 𝒋𝒂𝒎 𝒔𝒆 𝒄𝒅𝒐 𝒊 𝒈𝒋𝒂𝒍𝒍𝒆,

𝑴𝒊𝒓𝒆 𝒑𝒓𝒂, 𝒎’𝒊 𝒈𝒋𝒂𝒍𝒍𝒆 𝒋𝒂𝒎 𝒔𝒆 𝒄𝒅𝒐 𝒊 𝒗𝒅𝒆𝒌𝒖𝒓…

𝑽𝒊𝒍𝒔𝒐𝒏 𝑩𝒍𝒍𝒐𝒔𝒉𝒎𝒊, 1 𝒔𝒉𝒕𝒂𝒕𝒐𝒓 1972

53 vite më parë, në pranverën e largët të vitit 1973, më 21 – 22 majit të burgosurit politikë në burgun famëkeq të Spaçit, sfiduan diktaturën edhe në segmentin më të hekurt të saj.

Të lodhur nga puna e rëndë, ushqimi i pakët, dhuna fizike dhe nëpërkëmbja e dinjitetit, shpërthyen në një revoltë masive e cila zgjati tre ditë.

Tre ditë lirie e drite në errësirën e regjimit më të egër komunist në Europë.

Kryengritja e Spaçit përbën një pikë kulmore në historinë e qëndresës antikomuniste, por edhe të lëvizjes për liri e demokraci.

Të burgosurit, në burgun e braktisur nga policët dhe rojet, brohorisnin kundër diktaturës komuniste, kundër ideologjisë marksiste dhe pro demokracisë.

Parullat e hedhura gjatë revoltës ishin: “Ja vdekje ja liri”, “Ju jeni katila”, “Rroftë Shqipëria e Lirë”, “Ju jeni katila dhe keni lyer duart me gjakun tonë”, “Populli është me ne dhe kundër jush”, “Mos u gënjeni se kurrë në botë nuk do të fitojë komunizmi”, “Poshtë komunistët”, “Rroftë Europa e lirë”, etj.

Në atë kryengritje, për herë të parë u artikulua shprehja “E duam Shqipërinë si gjithë Europa!”, shprehje, e cila ishte lejtmotivi i Lëvizjes Studentore Shqiptare në Dhjetor ’90!

Një prej gjesteve më simbolike dhe më domethënës, që shënoi kulmin e revoltës, ishte ngritja e flamurit kombëtar pa yllin komunist, mbi tarracën e njërës prej fjetoreve. Flamuri u improvizua me mjete rrethanore nga të burgosurit.

Revolta e 21 Majit 1973 u shtyp me egërsi nga regjimi, duke përdorur trupa dhe mjete ushtarake.

Për këtë ngjarje janë dënuar me procese speciale në Tiranë, disa grupe, duke u ndarë në grupet e revoltës përgjithësisht dhe ai i flamurit veçanërisht.

U zhvilluan gjithsej 5 procese penale. Dolën në gjyq 66 të dënuar. Nxitësit, organizatorët dhe pjesëmarrësit më aktivë u ndëshkuan me rritje të dënimit, ndërsa katër prej tyre u dënuan me pushkatim.

Katër martirët e revoltës së Spaçit e 3 ditëve të LIRISË ishin: Hajro Pashaj, Dervish Bejko, Pal Zefi dhe Skënder Daja, eshtrat e të cilëve ende nuk janë gjetur as sot, por që me aktin e tyre dëshmuan se regjimi edhe pse i egër rrëzohej, se diktatira nuk e nënshtronte dot shpirtin e lirë të shqiptarit, se për lirinë ia vlen të sakrifikosh.

Pal Zefi, Skënder Daja, Hajro Pashaj dhe Dervish Bejko, 4 martirët e Revoltës së Spaçit, dhe dhjetëra të burgosur të tjerë politikë treguan se edhe në momentet më të zeza, edhe të vetëm, me guxim dhe trimëri mundet të rrëzonin dhe rrëzuan regjimin komunist për 3 ditë lirie dhe se për lirinë ia vlen të sakrifikosh.

U ekzekutuan, dhe eshtrat e tyre nuk gjenden as sot, por akti i tyre është dhe do mbetet i gjallë për të sotmen dhe të ardhmen!

21 Maji është dhe duhet të jetë dita e qëndrestarëve, dita e disidentëve të vërtetë antikomunistë shqiptarë. Dhe 21 maji duhet të vendoset me ligj si dita e përkujtimit publik, krahas 5 majit-Ditës së Dëshmorëve, 4 dhjetorit-Ditës së Forcave të Aramatosura dhe 8 dhjetorit – Ditës së Rinisë.

21 maji i vitit 1973 i parapriu revoltës së Qafë Barit në 22 maj 1984, kur përsëri disidentët, antikomunistët e vërtetë sfiduan dhëmb për dhëmb regjimin komunist, pavarësisht pasojave.

Ndaj vendosja me ligj e një dite të tillë, si Ditë e Përkujtimit Kombëtar, (Dita për qëndrestarët e vërtetë antikomunistë në vitet 1944- 1990), duhet të jetë Monumenti më i përkryer i NJERIUT dhe i triumfit të lirisë e shpirtit të lirë mbi tiraninë.

Përkujtimi i asaj dite, i atij akti, i katër martirëve të revoltës së Spaçit, i revoltës së Qafë Barit, është nderim jo vetëm i qëndresës së tyre ndaj diktaturës, por dhe respekt ndaj të gjithë antikomunistëve të vërtetë.

21 Maji 1973 është shenjuar në kujtesën shqiptare si dita e heronjve, dita e qëndresës antikomuniste, këtë ditë mund ta quajmë pa frikë edhe ditë e krenarisë kombëtare, ditë e lirisë…!

Pas rezistencës së viteve 1944-1946, protesta e Spaçit e 21 Majit 1973 është momenti dhe monumenti më sublim i qëndresës dhe i vetëflijimit në emër të një besimi, tê një besimi antikomunist.

Përgjigjja e regjimit ishte shume e egër, menjëherë u arrestuan 12 anëtarët e grupit të parë nga të cilët heronjtë:

Skënder Daja, Dervish Bejko, Pal Zefi dhe Hajri Pashaj u dënuan me vdekje, ndërsa Dashnor Kazazi, Syrja Lame, Paulin Vata, Jorgo Papa, Luan Burimi, Sami Dangëlliu, Luan Koka dhe Hodo Sokoli u ridënuan me nga 25 vjet burgim.

Me nga 25 vjet u ridënuan edhe anëtarët e grupit të dytë Bedri Çoku, Mersin Vlashi, Murat Marta, Neim Pashaj, Feti Kumanaku, Ndrec Çoku, Hasan Ibro, Elez Hoxha, Neim Uka, Zef Ashta, Jonuz Norja, Tomorr Allajbej, Pal Marku, Haxhi Bena, Qemal Demiraj, Shuaip Ibrahimi, Muho Curri, Mërkur Babameto, Gramos Spahiu dhe Dervish Sulo.

Ridënimet të rënda nga 11 vjet deri në 20 vjet morën edhe:

Fadil Dushku, Demir Pojani, Gëzim Medolli, Çaush Çoku, Lenin Prifti, Muharrem Dyli, Petro Popaj, Sulo Veshi, Muharrem Isufi, Stefan Kola Spiro Nasho, etj.

66 heronjtë që u riburgosën dhe qindra të dënuar të tjerë që mbështetën revoltën ngritën për 3 ditë flamurin pa yllin komunist të dizenjuar nga i burgosuri Mersin Vlashi.

Ditët e Kryengritjes së Spaçit përshkruhen në detaje në librin e heroit të burgjeve antikomuniste Bedri Blloshmi (Revolta e Spaçit, 21-23 Maj 1973).

11 vjet më vonë më 22 Maj 1984 kjo kryengritje u përsërit në Qafë Bari.

Kryengritja e Qafë Barit me 22.05.1984 u drejtua nga :

Sokol Sokoli, Tom Ndoja, Sokol Progri, Haxhi Baxhinovski, Lush Bushgjoka,Vllasi Koci, Kosta Gjordeni, Bajram Vuthi, Martin Leka, Lazer Shkembi,Hysen Tabaku, Ndue Pisha.

U sugjeroj veçanërisht të rinjve të lexojnë librat e Bedri Blloshmit “Revolta e Spaçit”dhe “Revolta e Qafë Barit – Terrori Komunist 1943 – 1990”.

Historia duhet të kujtohet që të mos përsëritet.

Të paharruar heronjtë antikomunistë!

V.O Pëmes këtij postimi modest përcjell respektin dhe nderimin për demokratin vlonjat Adrian Spahiu ( Spahillari) , babai i të cili Nesim Rexhep Spahiu vuajti 31 vite në burgjet e komunizmit , kryesisht në Spaç (vitet 1955-1965 ; ‘71-‘78 ; denimi i trete 1979 -1991) dhe ishte një nga pjesëmarrësit aktiv të Revoltës së Spaçit.

Mehmet Prishtina/

Protesta e djeshme e studentëve shqiptarë në Maqedoninë e Veriut nuk ështe vetëm një reagim spontan ndaj padrejtësive të momentit, por një thirrje e fuqishme për respektimin e të drejtave kushtetuese dhe të frymës së bashkëjetesës ndëretnike mbi të cilën duhet të ndërtohet shteti modern demokratik. Kërkesa për përdorimin e gjuhës shqipe nuk është privilegj, por e drejtë që buron drejtpërdrejt nga Kushtetuta e RMV-së, nga Amendamenti i Pestë dhe nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit, e cila pas konfliktit të vitit 2001 u bë themel i paqes dhe stabilitetit institucional në vend. Historia dëshmon se raportet ndërmjet shqiptarëve dhe maqedonasve kanë njohur periudha shumë më të avancuara bashkëpunimi dhe mirëkuptimi sesa klima politike e sotme. Që para një shekulli, organizatat revolucionare shqiptare dhe maqedonase kishin vendosur ura komunikimi dhe marrëveshjeje politico-ushtarake.

Në vitin 1927, përfaqësues të VMRO-së së Bashkuar, si Zankov dhe Vllahov, si dhe Komiteti për Mbrojtjen Kombëtare i përfaqësuar nga Hasan Prishtina, zhvillonin kontakte dhe marrëveshje politike mbi parimin e vetëvendosjes së popujve,rregullimin e marrdhenjeve nderetnike dhe percaktimin e demarkacionit kufitare bayuar ne vullnetin e popullit. Në atë kohë, diplomacia ilegale sovjetike me qendër në Vjenë premtonte mbështetje financiare dhe logjistike për lëvizjet kombëtare, duke sfiduar politikën e Lidhjes së Kombeve, e cila nuk favorizonte krijimin e shteteve të reja dhe mbështeste vetëm të drejtat e minoriteteve. Edhe Kushtetuta e vitit 1974 e Republikës Socialiste të Maqedonisë, në kuadër të federatës jugosllave, kishte dispozita më të avancuara sa i përket përdorimit të gjuhëve të komuniteteve, përfshirë shqipen dhe turqishten.

Ligjet ekzistonin, por shpesh nuk zbatoheshin në praktikë, sidomos ndaj shqiptarëve. Sot, paradoksi bëhet edhe më i madh: Maqedonia e Veriut është anëtare e NATO-s dhe synon integrimin në Bashkimin Evropian, por njëkohësisht vazhdon të kontestojë të drejta elementare si përdorimi i gjuhës shqipe dhe simboleve kombëtare. Më shqetësuese mbetet heshtja e faktorit politik shqiptar në pushtet. Partitë shqiptare, të përçara dhe të përfshira në kalkulime të ngushta politike, shpesh kanë harruar se përfaqësojnë interesat kombëtare dhe jo vetëm interesat e tyre partiake. Pikërisht kjo heshtje ka rritur revoltën tek të rinjtë dhe studentët, të cilët po kërkojnë atë që u takon me ligj dhe me Kushtetutë. Lufta e UÇK-së në vitin 2001 detyroi palët të ulen në tryezën e negociatave dhe solli Marrëveshjen e Ohrit, e cila garantoi përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe në zonat ku shqiptarët përbëjnë mbi 20% të popullsisë. Ligji për përdorimin e gjuhëve nuk duhet të mbetet vetëm dokument formal apo mekanizëm politik për konsum ditor.

Çdo tentativë për ta relativizuar apo shpallur “inaktiv” këtë ligj përbën goditje ndaj procesit demokratik dhe rrezikon të nxisë tensione të panevojshme ndëretnike. Kryeqyteti i dikurshëm i vilajetit te Kosoves, Shkupi, edhe një herë u bë qendër e mobilizimit studentor. Studentë të drejtësisë dhe të fakulteteve të tjera, të mbështetur edhe nga student të rinj nga Tirana dhe Prishtina, u mblodhën për të ngritur zërin kundër padrejtësive. Autobusë me protestues u ndaluan dhe u penguan gjatë hyrjes në kufi apo në rrugët drejt Shkupit. Protestat eskaluan deri në përplasje fizike pas kërkesave për dorëheqjen e Ministrit Mickovski dhe ministrit të Arsimit, ndërsa tre studentë shqiptarë përfunduan të arrestuar.

Në mbrëmje, figura publike nga Tirana dhe Prishtina, ne kalan e Shkupit i bashkoj Grida Duma me emsioni e saj live ne Top Chanel,Top Story i bashkoj studentët dhe opinionistet nga Tirana dhe Prishtina për të bashkëbiseduar mbi studentet rreth kërkesat dhe qëllimet e protestës. Studentët deklaruan njëzëri se nuk do të tërhiqen deri në realizimin e kërkesave të tyre legjitime per te mrojtur provimet e jurispedences ne gjuhen shqipe. Historia ka dëshmuar se lëvizjet studentore kanë qenë gjithmonë bartëse të ndryshimeve të mëdha shoqërore dhe politike. Nga Parisi i vitit 1968 e deri tek lëvizjet demokratike në Ballkan, studentët kanë qenë zëri i ndërgjegjes qytetare. Prandaj, kërkesat e tyre duhet të merren seriozisht. Injorimi i tyre jo vetëm që dëmton demokracinë dhe marrëdhëniet ndëretnike, por rrezikon edhe vet stabilitetin politik të qeverisë së Maqedonisë së Veriut. Respektimi i gjuhës shqipe nuk është kërcënim për shtetin. Përkundrazi, është dëshmi e pjekurisë demokratike dhe e respektit të ndërsjellë mes dy popujve shtetformues. Vetëm përmes barazisë reale dhe zbatimit të ligjeve mund të ndërtohet një Maqedoni e Veriut evropiane, stabile dhe demokratike për të gjithë qytetarët e saj.

Mihal Ciko/

Silvana Muço Dogani është një emër që lidhet ngushtë me përkushtimin, sakrificën dhe dashurinë për gjuhën shqipe në diasporë. Në zemër të Italisë, në rajonin e Abruzzos, ajo ka ndërtuar prej vitesh një mision të heshtur, por me një jehonë të madhe për komunitetin shqiptar: ruajtjen e identitetit kombëtar tek brezat e rinj që rriten larg atdheut.

Si një emigrante shqiptare që e njeh nga afër mallin për vendlindjen dhe frikën se gjuha e nënës mund të humbasë në brezat që lindin jashtë Shqipërisë, Silvana Muço Dogani vendosi të mos qëndrojë spektatore. Me durim, përkushtim dhe një punë të pandalur “kokë më kokë” me familjet shqiptare, ajo nisi të hapë shkolla dhe kurse të gjuhës shqipe kudo ku kishte komunitet shqiptar në Itali.

Aktiviteti i saj nuk ka qenë thjesht organizim kursesh. Ai ka qenë një mision shpirtëror dhe kombëtar. Duke trokitur në dyert e familjeve shqiptare, duke biseduar me prindërit dhe duke i bindur ata për rëndësinë që fëmijët të mos humbasin gjuhën e origjinës, ajo ka krijuar ura të forta mes brezave. Për Silvanën, mësimi i shqipes nuk është vetëm një proces arsimor, por një mënyrë për të ruajtur rrënjët, kujtesën dhe krenarinë kombëtare.

Një nga momentet më domethënëse të këtij rrugëtimi ishte inaugurimi i shkollës shqipe në Francavilla al Mare, një aktivitet i mbushur me emocion dhe ndjenjë atdhedashurie. Ceremonia u zhvillua në një atmosferë festive, ku u bashkuan autoritete italiane e shqiptare, artistë dhe përfaqësues të komunitetit shqiptar. Prania e Ambasadores së Republikës së Shqipërisë në Itali, Anila Bitri, si dhe e Kryetares së Bashkisë së Francavilla al Mare, Luisa Russo, i dha këtij aktiviteti një rëndësi të veçantë institucionale dhe kulturore.

Në këtë ngjarje u ndje qartë fryma e punës dhe përkushtimit të Silvana Muço Doganit, e cila me kujdesin e saj arriti të bashkojë familje, mësues, artistë dhe institucione rreth një qëllimi të përbashkët: që fëmijët shqiptarë të mos harrojnë gjuhën e nënës. Programi artistik, me interpretimet e artistes Blerina Shera dhe rapsodit kosovar Gzim Javori Kodraliu, solli emocione të forta dhe kujtoi traditat e kulturës shqiptare që vazhdojnë të jetojnë edhe larg atdheut.

Në fjalën e saj përshëndetëse, Ambasadorja Bitri theksoi rëndësinë e këtyre nismave për ruajtjen e identitetit kombëtar tek brezat e rinj të diasporës, duke garantuar mbështetjen e institucioneve shqiptare për sigurimin e librave dhe abetareve në gjuhën shqipe.

Por mbi të gjitha, kjo histori është historia e një gruaje emigrante shqiptare që nuk pranoi të shuhet gjuha dhe kultura e saj në dhe të huaj. Përmes sakrificës, vullnetit dhe dashurisë për kombin, Silvana Muço Dogani ka kthyer shkollat shqipe në vende ku fëmijët jo vetëm mësojnë të lexojnë e të shkruajnë shqip, por mësojnë të ndihen krenarë për origjinën e tyre.

Puna e saj mbetet një shembull frymëzues për gjithë diasporën shqiptare: se identiteti ruhet kur ka njerëz që punojnë me zemër, pranë familjeve dhe pranë fëmijëve, për të mbajtur gjallë gjuhën, traditat dhe shpirtin shqiptar kudo në botë.

Në shtatorin e vitit 2012 isha në fshatin e nënës sime, në Volë ose Murto ( sot Sivota). E kisha obligim në kujtim të sajë të shihja në ish kaq e bukur Vola ashtu si kishte mbetur e stampuar në mëndjen e një vajze të vogël 7 vjeçare dhe që ma tregonte mua. U ula në rërën e plazhit atje në Skalomë dhe i shkruajta nënës sime këtë letër.

Letër Nënës

Nënë, si je atje ku je? Kohë kemi pa u takuar. Nuk e di a të kam thënë se një ditë do të vija atje ku ti ishe përnatë me mëndjen tënde dhe shëtisje në anëdetin e Volës sonë të bukur. Unë se kisha parë por kisha prekur ato guacakt e bukura spirale që ti i ruaje mbështjellë me aq kujdes në një mandile të vogël. Ishin ato që vunë një shënjë në mëndjen time se një ditë, atëherë kur të vinte sahati… unë do prekja zallin e bukur të Zavjes. Dhe ja, ketu e 100 vjet më pas ëndra u bë . Ndodhem këtu nën hijen e ullinjve të Volës dhe dëgjoj përplasjen e dallgëve në breg.

Teksa mundohem të kuptoj gjuhën e tyre ndjej goditjen e vargut Kutelian të më gozhdojë përjetë në atë truall….bam…bam…bam.

Të dua baltë shqiptare

Të dua egërsisht!

dëshpërimisht!

si ujku pyllin,

si vala valën,

si balta balten.

Këtu s’më njeh askush dhe unë mundohem të flas sa shqip sa greqisht e anglisht me shpresë se njerëzit e sotëm të këtyre anëve do më kuptojnë . Por e shoh që për ta jam asgjë më shumë se një i huaj në fshatin e rrënjëve të mia. Ju fola gurëve të sokakut…s’mu gjegjën. Fola me muret e shtëpive të braktisura dhe prap jo. Kopështet janë rrënuar moj nënë. Ullinjtë plakur dhe më shumë. Ju fola në gluhën tonë, gremisnë kokën mënjanë si të mos besonin kush isha.Vajta atje ku më kishe thënë, tek shtëpia e madhe që sheh nga deti. I fola qenit, i them kush jam por dhe ai sme njeh oj nanë.

Erdha dhe në Zavje,

në këtë gji deti magjiplotë.

Dhe sytë

seç mu mbushnë me lotë

U zhyta në ujin valë

Atë që ndjeva

Se them dot me fjalë

Kërkova… por dot nuk gjeta si ato guackat e tua.

Thellë në mëndjen time përvijohen skenare maramendëse në një teatër magjiplotë. Ah sikur të ishe gjallë ….se këtu …këtu ka diçka që nuk shkon moj nanë. Pse erdha vetëm? Ti e dije ku ishin çelësat e shtëpisë. Tani është vjeshtë. Do kthehem përseri në pranëverë, kur të çelin lulet mendova . Ato dalin rishmëz nga thellësia e tokës dhe do më njohin se s’bën. U kumbisa ndënë hijen e një portokalli dhe ashtu humba në krahët e tu kur më flisje për Volën tonë si nuse dhe ç’mu kujtuan fjalët e tua të moçme. Pa kuptuar fillova të bëlbezoja në gluhën tënë historinë e Volës ashtu siç ma tregoje ti moj nanë:

“Atje poshtë ishnë nisitë. Ish një vënd i bukur por një gjarpër i madh e i madh nuk linte njeri të afrohej. Atje lart në Vrohona ish një djalë i glatë me emrin Murto. Dhe këtij Murtos një ditë seç i shkrepi të vinte poshtë. Dhe ai erdhi, dhe e vrau gjarpërin dhe i pari hodhi themeli në Volë. E pas tij erdhën dhe të tjerë vrohorit. Po Murtua ish i pari. Dhe i mbeti Murto emri skalomës së bukur me nisitë përkarshi.Një tjetër djalë ndërtoi shtëpi në malin për karshi ndaj dhe i thone Mali i Aliut sot e kësaj dite. Pas e më pas erdhi im atë . Ai mori një nuse të bukur atje në Arpicë dhe ajo u bë nana ime. Shtëpia jonë ish karshi detit atje në gjirin e Zavjes. Dhe unë laja kurmin në detin valë , mblidhja guacka në rërën e bukur dhe i vloja mënjanë si hajmali. Por… erdhi nje ditë dhe nuk e di pse u nismë drejt veriut muhaxhir dhe çelësat i lamë në gjitonë.

Do kthehemi prap u tha im atë. (1917 )

Dhe mbenë të gjitha atje në Volë

shtëpi e katandi, dyqan e ulli.

Lamë malet , detin, nisitë për karshi.

Endërat dhe ca guacka i mora me vete.

Por dot su kthye më im atë… “

Dëgjonin ullitë këtë legjendë dhe çdo fjalë bënte çudira moj nanë. Portokallja tundi fletët e më buzëqeshi. Ullinjtë ulën degët të më përkëdhelnin… qeni mu afrua dhe bënte me nojma të shkoja tek shtëpia. Nëpër muret çelën lulet, dera e avllisë u hap dhe dëgjoja zëra moj nanë. Mos ishe ti dhë më prisje atje tek pragu? ….Oh sa bukur!

E kisha të vështirë të vija? Jo. Ndoqa në të kundërt udhën që bëre ti moj nanë. Kalova qafën e Gjashtës, Qafën e Soronesë, më tej Qafën e Botës. Eca mbi urën e lumit Kalama, rashë në Arpicë, preka zallin e Pargës si nuse dhe mbrita këtu në Volën tënde. Dhe vërtet ajo është aq e bukur….Ndaj tani e kuptoj përse nga sytë e tu ridhnin lotë sa herë e sillje në mëndje dhe më thoshje: “ ah, të isha një zog i vogël dhe të fluturoja mbi atë dhe” .

Xhemal Hasani

Volë, Shtator 2012

Nga Keze Kozeta Zylo/

Në muajin e trëndafilave përjetuam një natë magjike sjellë nga artistja shqiptare me famë botërore Ermonela Jaho në Metropolitan Opera, Manhattan.

Jo vetëm muaji maj ka aromë dehëse nga lulet shumëngjyrëshe, por një trendafil i madh i bardhë si simbol vizual në ekran në skenën ndër më prestigjiozet në botë dukej sikur na uronte mirëseardhjen. Ndoshta ishte për pastërtinë dhe brishtësinë e personazhit të Violetes, dashurinë që lulëzon por edhe vyshket shpejt, sëmundjen dhe vdekjen, sepse e bardha lidhet edhe me zbehjen dhe fundin.

Ne ishim familjarisht cka e bënte dhe më ngazëlluese shpirtin tim për ta parë me endje Ermonelën tonë, sepse familja e bukur e ka rrënjën tek dashuria e pastër, për atë dashuri hyjnore që u tret Violeta për Alfredon…“La Traviata” konsiderohet gjerësisht si një nga operat më të mëdha dhe më të njohura në repertor, duke u renditur shpesh si opera më e interpretuar në botë. E kompozuar nga Giuseppe Verdi, ajo është e dashur për muzikën e saj të ngarkuar emocionalisht, fuqinë intensive dramatike dhe karakterizimin kompleks të Violetës.

Edhe pse tragjike, historia trajton temen universale të dashurisë, sakrificës dhe presioneve shoqërore, të cilat e mbajnë atë të rëndësishme për audiencën moderne.

Opera u bazua në romanin dhe dramën e shkrimtarit te famshëm Aleksandër Duma “La Dame aux Camélias” (“Zonja me Kamelie”), ndërsa muzika u kompozua nga Giuseppe Verdi. Çdo frazë muzikore dukej si një letër e pashkruar për dashurinë që nuk shpëton dot askënd. Interpretimet e Jahos shpesh lënë këtë ndjesi: sikur opera nuk është spektakël, por rrëfim intim i shpirtit njerëzor.

Në skenën e ndriçuar nga heshtja dhe muzika, Ermonela Jaho nuk e interpreton thjesht Violetën tek “La Traviata” ajo bëhet vetë shpirti i saj. Çdo frazë muzikore del nga zemra si një rrëfim i pambrojtur, i mbushur me dashuri, dhimbje dhe sakrificë. Zëri i saj nuk kërkon vetëm të dëgjohet; ai depërton, prek dhe lë gjurmë.

Në momentin kur Violeta buzëqeshi mes dhimbjes së fshehur, publiku ndieu brishtësinë njerëzore në formën më të pastër. Pastertine e shpirtit te saj ne kete loje spektakolare qe te le pa fryme e ndjenim ne rrembat e gjakut si shqiptare. E kur dashuria për Alfredon përplaset me fatin tragjik, interpretimi i Ermonela Jahos shndërrohet në një stuhi emocionesh, ku çdo notë duket sikur lind nga një plagë e vërtetë.

Ajo nuk luan një personazh operistik; ajo jeton çdo sekondë të tij.

Në aktin final, mes frymës së rënduar dhe dritës që shuhet ngadalë, skena merr përmasën e një lutjeje. Heshtja e sallës bëhet pjesë e muzikës. Dhe aty ku Verdi ka shkruar tragjedinë e Violetës, Ermonela Jaho sjell madhështinë e shpirtit njerëzor një interpretim që nuk mbaron me duartrokitjet, por mbetet gjatë në kujtesë si një emocion i pashlyeshëm.

Alfredo është zemra e pastër e dashurisë tek “La Traviata”. Ai vjen si një dritë e ngrohtë në jetën e zhurmshme dhe të lodhur të Violetës, duke sjellë sinqeritet, ndjenjë dhe shpresë. Dashuria e tij është e fuqishme, por edhe naive, sepse udhëhiqet nga emocioni dhe jo gjithmonë nga arsyeja. Në skenë, Alfredo paraqitet si një shpirt romantik, që lufton mes pasionit, xhelozisë dhe pendimit. Zëri dhe prania e tij artistike japin ndjesinë e një dashurie të vërtetë që digjet fort, edhe kur jeta e vendos përballë dhimbjes.

Violeta nuk ishte kurtizane e Parisit; ishte vetë brishtësia njerëzore, ajo pjesë e zemrës që buzëqesh ndërsa copëtohet.

Ne Paris kishte ethe lirie, por liria tingëllonte si një zog që e di se qielli po mbyllet. Ndërsa në fund, te “Addio del passato”, salla nuk dëgjonte më muzikë dëgjonte heshtjen e vdekjes që afrohej me hapa prej kadifeje.

Dhe kur ajo ra, nuk ra vetëm Violeta. Ra krenaria, dëshira, dashuria, trupi. Mbeti vetëm zëri, ai zë i hollë, njerëzor, i plagosur që vazhdon të endet në mendje edhe pasi perdja është mbyllur. Interpretimet e Jahos shpesh lënë këtë ndjesi: sikur opera nuk është spektakël, por rrëfim intim i shpirtit njerëzor.

Trupa artistike tek “La Traviata” krijoi atmosferën madhështore dhe emocionale të operës. Përmes lëvizjeve elegante, kostumeve plot shkëlqim dhe interpretimit skenik, ajo solli gjallërinë e salloneve aristokrate dhe kontrastin mes luksit e dramës njerëzore. Çdo dalje e trupës e mbushi skenën me ritëm, emocion dhe energji, duke e bërë publikun të ndjejë si festën ashtu edhe trishtimin që fshihej pas saj. Në harmoni me muzikën e Verdit, trupa u bë zëri i shoqërisë, duke i dhënë operës madhështi dhe jetë artistike.

Veshjet në “La Traviata” janë një pasqyrë e elegancës dhe botës aristokrate të kohës. Fustanet luksoze, ngjyrat e ndezura dhe detajet plot finesë krijuan një atmosferë madhështore, ku bukuria e jashtme shpesh fshehu dhimbjen e brendshme të personazheve. Kostumi i Violetës ndryshoi sipas gjendjes së saj shpirtërore: nga shkëlqimi dhe hijeshia në fillim, tek thjeshtësia dhe zbehja në fund, duke treguar rrugëtimin emocional dhe tragjik të saj.

Pamjet e ndriçuara, mjediset romantike dhe lojërat e dritës krijuan kontrastin mes festës dhe trishtimit. Çdo element skenik shërbeu për të thelluar emocionin e veprës dhe për ta afruar publikun me dramën njerëzore të personazheve. Në harmoni me muzikën, skena u bë një hapësirë ku dashuria, sakrifica dhe dhimbja moren jetë me madhështi artistike.

Në skenën e Metropolitanit, drita binte si kujtim mbi një shpirt që digjej ngadalë.

Zëri i Ermonela Jahos nuk vinte vetëm nga gryka e argjendte e falur nga Hyu, por vinte nga plagët e Violetes, kurtizanes se Parisit dashuruar me Alfredon, birin e familjes aristokrate, qe koha bente dallime te tmerrshme rraciale-shoqerore.

Në heshtjen që mbetet pas valsit të fundit, La Traviata vyshket si një trëndafil mbi dëborë. Dashuria nuk fiton gjithmonë mbi fatin, por lë pas një dritë që nuk vdes. Dhe Violeta, si një yll që digjet për herë të fundit në agim, largohet duke e kthyer dhimbjen në përjetësi.

Faleminderit përgjithmonë Ermonela jonë që ia zbardh faqen si trëndafil i bardhë Maji Shqipërisë kudo në botë!

Çmimet kryesore

Çmimet kryesore përfshijnë Këngëtaren më të mirë Femër në Çmimet Oper! 2024,

Artistin e Vitit në Çmimet Ndërkombëtare të Muzikës Klasike (ICMA) 2023/ Artistin më të Mirë të Huaj në Çmimet Spanjolle të Operas 2024 dhe Çmimin e Lexuesve të Çmimeve Ndërkombëtare të Operas 2016.

Është nderuar gjithashtu me tituj shtetërorë në Shqiperi, për kontributin në kulturë dhe promovimin e artit shqiptar në botë. Përveç çmimeve formale, ajo është vlerësuar shumë nga kritikët ndërkombëtarë për rolet në opera si: Madama Butterfly/ La Traviata/ Suor Angelica dhe ka performuar në teatro prestigjioze si: Royal Opera House/ Metropolitan Opera/ Teatro Real.

Mediat më prestigjioze në botë rreth Ermonela Jahos

Disa nga gazetat dhe mediat më të njohura ndërkombëtare kanë shkruar me superlativa për sopranon shqiptare Ermonela Jaho, sidomos për interpretimet e saj në opera dramatike si *Madama Butterfly*, *La Traviata* dhe *Suor Angelica*.

Ja disa nga vlerësimet më të famshme:

1-Gazeta britanike “The Guardian” e ka quajtur interpretimin e saj “shkatërrues emocionalisht” dhe ka vlerësuar aftësinë e saj për të përcjellë dhimbje dhe ndjenjë të thellë në skenë.

2-“The Financial Times” ka shkruar se ajo “këndon me intensitet të rrallë dramatik”, duke e cilësuar si një nga sopranot më prekëse të brezit të saj.

3-Revista amerikane “Opera News” e ka përshkruar si “një artiste që jeton çdo notë që këndon”.

4-“The New York Times” ka lavdëruar interpretimet e saj në skenat më prestigjioze botërore, duke theksuar kombinimin e teknikës vokale me emocionin autentik.

Autorja e shkrimit mban titullin e lartë: Kalorës i Urdhrit të Flamurit nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë, Medaljen e Meritës Presidenciale dhënë nga Presidentja e Kosovës Vjosa Osmani. Është publiciste, shkrimtare, autore e tetë librave, Mjellmat po të vijnë u shpall libri më i mirë i vitit në Panairin e librit në New York, 2008, mësuese dhe bashkëthemeluese e Shkollave Shqipe “Alba Life” në New York, Ambasador i Kombit, Gruaja e Vitit 2022, NY dhënë nga Motrat “Qiriazi”.

6 Maj, 2026

Metropolitan Opera, Manhattan, New York