Sokol Paja/

New Jersey, 6 shtator 2026 – Kryetari i Partisë Demokratike të Shqipërisë Prof. Dr. Sali Berisha zhvilloi një takim entuziast me shqiptarët e Amerikës. I shoqëruar nga deputetët Fatmir Mediu, Belind Këlliçi e Klevis Balliu, Prof.Dr. Sali Berisha u prit përzemërsisht prej qindra shqiptarëve të Amerikës e veçanërisht prej mbështetësve të tij besnik prej 35 vitesh në rrugëtimin historiko-politik të Dr. Berishës e vetë Partisë Demokratike. Prof. Dr. Sali Berisha e filloi fjalimin e tij duke falenderuar diasporën shqiptaro-amerikane për kontributin e çmuar në shembjen e komunizmit Shqipëri dhe kontributin e jashtëzakonshëm për çështjen e Kosovës. “Diaspora shqiptare në Amerikë është fati i bardhë, fati i mirë i kombit shqiptar” theksoi Dr. Berisha. Përgjatë fjalimit të tij z.Berisha falënderoi shqiptarët që e mbështetën në ditët më të vështira dhe u ndal të mirënjohja ndaj administratës Trump dhe Sekretarit të Shtetit Amerikan Rubio. Në betejë me të keqen në pushtet, Dr. Berisha theksoi se shqiptarët qëndrojnë të pamposhtur për dinjitetin, familjen, lirinë dhe kombin, të pamundurën e bëjnë të mundur. Përgjatë fjalës së tij lideri historik i PD, shpjegoi se pse iu ndalua hyrja në SHBA nga agjenda të errëta e antiliri të quajtura si presidenti Trump, si extremi i majtë.

Kryetari i PD, Dr. Berisha u bëri thirrje të gjithë shqiptarëve anembanë botës se atdheu ynë Shqipëria, po rrokulliset në ditët më të këqija prej qeverisë së majtë, të shartuar me krimin dhe kartelet. Dr. Berisha akuzoi qeverisjen e majtë se rrënoi arsimin, shëndetësinë, shkatërroi drejtësinë, bllokoi imunitetin e Ballukut dhe liroi nga burgu eksponentët e Partisë Socialiste. Narkoshteti i Ramës, theksoi Berisha po shpopullon e zbrazë Shqipërisë ku prej më shumë se 1 milion shqiptarë janë dëbuar prej qeverisë. Dr. Berisha e akuzoi Ramën se kontrollon mediat kombëtare, bashkëpunon me padronin Vuçiç, armik i egër i Kosovës dhe kombit shqiptar. Dr. Berisha përgjatë fjalës së tij uroi që luftëtarët e çlirimtarët e UÇK në Hagë të shpallen të lirë e të pafajshëm.

Ardhjen në Amerikë dhe takimin me shqiptarët Dr. Berisha e cilësoi ditë dinjiteti dhe triumfi, ditë e betejës për shpëtimin e Shqipërisë. Duke larguar Ramën, tha Berisha u bëjmë nder shqiptarëve dhe shteteve mike. Lideri historik i demokratëve theksoi se kërkon ndihmën dhe mbështetjen e SHBA ashtu si në mars 1991 për të shembur diktaturën në Shqipëri pasi vendi ka nevojë për ringritje dhe kthimin e vlerave më të mira shqiptare. Në fjalën e tij Dr. Berisha sulmoi Sorosin dhe ekstremin e majtë në Shqipëri për shkatërrimin e vlerave njerëzore dhe familjes, ndaj ripërtëritja e Shqipërisë është kusht për shpëtimin e Shqipërisë. Dr. Berisha tha se PD ka në plan ripopullimin e Shqipërisë dhe krijimin e kushteve për kthimin në Shqipëri të mërgatës për të gëzuar resurset dhe pasuritë e begata të Shqipërisë.

Dr. Berisha u ndal dhe te Revolucioni i Flamingove të cilët kërkojnë mbrojtjen e pasurive publike dhe largimin e qeverisë së korruptuar. Dr. Berisha i bëri thirrje diasporës që ti bashkohet protestës në Tiranë dhe e cilësoi si lëvizjen më të fuqishme pas viteve 90-të në Shqipëri. Në fund të fjalës së tij, Prof. Dr. Sali Berisha theksoi se është me rëndësi jetike kthimi i marrëdhënieve të shkëlqyera me Shtetet e Bashkuara të Amerikës të cilat kanë rëndësi specifike prej më shumë se një shekulli në lirinë dhe ekzistencën e kombit shqiptar. Pas fjalimit zyrtar Dr. Berisha zhvilloi një bashkëbisedim me të pranishmit mbi çështje që shqetësojnë mërgatën dhe shtetin shqiptar.

Për të ardhur në pushtet, sfidë për Partinë Demokratike mbetet krijimi i një alternativë të fuqishme dhe të besueshme për të ardhmen e Shqipërisë e shqiptarëve: ripërtëritjen e ekipit drejtues me njerëz të rinj, hapjen e partisë ndaj intelektualëve, njerëzve dinjitozë e të dinjitetshëm, profesionistëve e ekspertëve të spikatur, përfshirje dhe hapësirë për shqiptarët e diasporës, bashkim të opozitës, organizim kapilar në çdo degë, të krijojë dhe të shpalosë një program konkret e bashkëkohor për ekonominë, punësimin, sigurinë, shëndetësinë, arsimin, drejtësinë, infrastrukturën dhe mirëqenien e familjeve shqiptare.

Partia Demokratike duhet të ngjallë shpresë, besim, siguri dhe garanci para shqiptarëve me qëllim përmbysjen e klasës sunduese në pushtet që qeveris prej katër mandatesh mes skandaleve të korrupsionit, keqqeverisjes, abuzimeve, akuzave direkte për vjedhje e shpërdorim të fondeve publike dhe integritetit në rënie të qeverisë. Si pasojë e shpopullimit të Shqipërisë, diaspora shqiptare përbën fuqi elektorale për Partinë Demokratike dhe përfshirja e elementeve të spikatur të diasporës në institucione dhe politikën aktive jo vetëm që garanton cilësi e gjithëpërfshirje por siguron zgjidhjen e problematikave që kanë shqiptarët në diasporë. Vizita e Prof.Dr. Sali Berishës në Shtetet e Bashkuara të Amerikës duket se sfumon narrativën e “non gratës” dhe hap një kapitull të ri politik për opozitën në Shqipëri.

Me rastin e 10-vjetorit të Shenjtërimit të bijës më të njohur të Kombit Shqiptar (4 Shtator, 2016).

Nga Frank Shkreli

Nënë Tereza – një mesazh bashkimi në një kohë përçarjeje. Ndoshta në asnjë moment tjetër të historisë sonë të kohëve të fundit nuk kemi pasur më shumë nevojë për mesazhin bashkues të Nënë Terezës se sa sot. Shqiptarët në Shqipëri, në Kosovë, në trojet shqiptare dhe në mërgatë vazhdojnë të përballen me ndarje të thella politike, me debate të ashpra, me mosmarrëveshje dhe, jo rrallë, me një gjuhë që e kthen kundërshtarin politik në armik. Përballë kësaj gjendjeje, figura e Nënë Terezës merr një kuptim edhe më të madh. Ajo nuk na mëson të mendojmë njësoj. Na mëson të respektojmë njëri-tjetrin. Frank Shkreli/ NËNA TEREZE LUTU PËR KOMBIN SHQIPTAR | Gazeta Telegraf

Nuk na kërkon të heqim dorë nga bindjet tona. Na kujton se mbi bindjet politike qëndrojnë vlera më të mëdha si dinjiteti i njeriut, dashuria për tjetrin, solidariteti, toleranca dhe shërbimi ndaj së mirës. Në Shqipëri, Kosovë dhe në gjithë hapësirën shqiptare kemi nevojë për më shumë ura dhe më pak mure. Kemi nevojë për më shumë dialog dhe më pak urrejtje. Kemi nevojë të kuptojmë se kundërshtari politik nuk është, domosdoshmërisht, armiku i kombit dhe se ndryshimi i mendimit nuk duhet të shndërrohet në armiqësi personale. Në këtë kuptim, Nënë Tereza është shumë më tepër se një figurë historike apo fetare. Ajo mund të jetë një simbol moral i bashkimit të shqiptarëve. Nënë Tereza na bashkon jo vetëm rreth kujtimit të saj, por edhe rreth vlerave që ajo mishëroi dashurisë për njeriun, përulësisë, sakrificës, paqës dhe dinjitetit njerëzor. Nga Frank Shkreli – Shën Nënë Tereza: Figura që i tregoi botës anën më të bukur të shpirtit shqiptar | Gazeta Telegraf

Ky është një mësim që duhet ta kujtojmë edhe sot. Identiteti kombëtar dhe universalizmi nuk janë, domosdoshmërisht, në kundërshtim. Nënë Tereza ishte shqiptare dhe njëkohësisht i përkiste gjithë njerëzimit. Ajo tregoi se dashuria për kombin nuk ka nevojë të shndërrohet në përbuzje për të tjerët dhe se krenaria për prejardhjen mund të bashkëjetojë me respektin për çdo njeri. Emri i saj është një emër që kapërcen ndarjet. Historia shqiptare është e pasur me figura të mëdha, por jo gjithmonë shqiptarët kanë ditur të bashkohen rreth tyre. Nënë Tereza është një përjashtim i fuqishëm. Ajo i kapërcen kufijtë politikë, gjeografikë dhe ideologjikë. Bashkon shqiptarët në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Malin e Zi, në diasporë dhe kudo ku jetojnë shqiptarë. Ajo nuk pyet për bindje politike. Nuk pyet nga cili qytet vjen shqiptari. Nuk pyet në cilën anë të një kufiri jeton. Mesazhi i saj është shumë më i thjeshtë dhe më i madh: njeriu duhet të ndihmojë njeriun. Pikërisht këtu qëndron edhe kuptimi i saj si simbol i bashkimit. Në një kohë kur shoqëritë tona ende përballen me ndarje, mosmarrëveshje dhe polarizime, figura e saj na kujton se ekzistojnë vlera më të mëdha se interesat e çastit.

Shenjtërimi i saj, më 4 shtator 2016, ishte një moment kur shqiptarët, pavarësisht dallimeve të tyre, mundën të ndiheshin bashkë rreth një figure që i nderon në mbarë botën. Por vlera e atij momenti nuk duhet të mbetet vetëm në kujtesën e një ceremonie në Vatikan. Sot, dhjetë vjet pas atij shenjtërimi, pyetja është më e drejtpërdrejtë: a mund të gjejmë te Nënë Tereza një arsye për t’u afruar me njëri-tjetrin? Unë besoj se po. Nëse ajo arriti të shërbente pa bërë dallim feje, kombësie, shteti a kontinenti, mes njerëzve që ndihmonte, ne shqiptarët duhet të mësojmë të mos e masim vlerën e njëri-tjetrit vetëm nga përkatësia politike, krahinore, fetare apo nga bindjet politike që kemi. Në një kohë kur politika shpesh na ndan, Nënë Tereza na kujton se kombi nuk mbahet vetëm nga institucionet politike. Ai mbahet edhe nga kujtesa, kultura, gjuha, historia dhe vlerat njerëzore që kemi të përbashkëta.

Prandaj, përvjetori i shenjtërimit të saj nuk duhet të jetë vetëm një ditë për të kujtuar një shqiptare të madhe. Duhet të jetë edhe një ditë për të pyetur veten se çfarë po bëjmë ne me trashëgiminë që ajo na la. Ndoshta mesazhi më i madh i Nënë Terezës për shqiptarët sot është shumë i thjeshtë: Të mos lejojmë që dallimet tona të bëhen më të mëdha se ajo që na bashkon. Sepse një komb që ka nxjerrë nga gjiri i vet një figurë si Nënë Tereza duhet të ketë edhe forcën morale për të kapërcyer grindjet e veta. Ajo na la një emër që e njeh bota. Ne kemi detyrën të mos e përdorim atë emër vetëm për krenari, por edhe si kujtesë për të qenë më të bashkuar, më të respektueshëm ndaj njëri-tjetrit dhe më të denjë për vlerat që ajo përfaqësoi në këtë botë. Nënë Tereza lindi shqiptare, u bë shërbëtore e njerëzimit dhe u shenjtërua si një nga figurat më të mëdha të shekullit tonë. Por për ne shqiptarët, ajo mbetet edhe një kujtesë e çmuar se, përtej të gjitha dallimeve, ka vlera që mund të na bashkojnë. Sepse shumë pak gjëra na bashkojnë. Por njëra prej tyre ka emrin e saj, Nënë Tereza.

Nëse Nënë Tereza arriti të bëhej urë mes njerëzve të besimeve, kombeve dhe kulturave të ndryshme botërore, atëherë ajo mund të jetë edhe sot një urë bashkimi mes shqiptarëve. Nënë Tereza mund të na bashkojë sepse nuk na kërkon të mendojmë njësoj. Na kërkon të mos harrojmë tjetrin. Ajo na kujton se një komb nuk ndërtohet vetëm me fjalë të mëdha për atdheun, por edhe me përgjegjësinë ndaj njeriut. Na kujton se madhështia nuk matet me pushtetin që zotëron, por me të mirën që u bën të tjerëve. Dhe na kujton se Shqiptaria nuk është vetëm një trashëgimi që e marrim nga të parët, por edhe një përgjegjësi që ua përcjellim brezave që vijnë. Prandaj edhe ne duhet ta ruajmë me kujdes figurën e saj nga çdo përdorim i ngushtë politik, nga ekzagjerimet dhe nga përvetësimet që e zvogëlojnë madhështinë e saj. Ajo është e jona, por është edhe e botës. Është shqiptare, por është edhe universale. Është një figurë e besimit, por mesazhi i saj njerëzor mund të kuptohet nga çdo njeri, pavarësisht besimit apo prejardhjes. Dhe pikërisht për këtë arsye, Nënë Tereza është një nga simbolet më të fuqishme që shqiptarët kanë për t’u bashkuar.

Ceremonia e 4 shtatori, 2016 në Vatikan ishte një fotografi e rrallë e bashkimit shqiptar. Ishte në një farë mënyre një fotografi e asaj që shqiptarët nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, diaspora dhe vende të tjera u gjendën së bashku në të njëjtin vend, për të njëjtën arsye dhe rreth të njëjtit emër. Aty nuk kishte rëndësi se nga cila anë e kufirit vinte një shqiptar. Nuk kishte rëndësi se cilës parti i përkiste. Nuk kishte rëndësi se çfarë bindjesh politike kishte. Nuk kishte rëndësi nëse vinte nga Shqipëria, Kosova apo nga një komunitet shqiptar në Evropë, Amerikë apo Australi. Përpara figurës së Nënë Terezës, këto dallime u bënë të parëndësishme. Ishte një moment kur shqiptarët u kujtuan se çfarë kanë të përbashkët. Dhe pikërisht kjo e bën 4 shtatorin 2016 më shumë se një përvjetor fetar. Sot, dhjetë vjet pas shenjtërimit të Nënë Terezës, mesazhi i saj për kohën në të cilën jetojmë duket edhe më aktual. Shqiptarët në Shqipëri, Kosovë dhe në hapësirat e tjera shqiptare vazhdojnë të përballen me ndarje të forta politike. Debati publik shpesh shndërrohet në konflikt personal. Kundërshtari politik trajtohet si armik dhe dallimet politike shumë herë bëhen më të rëndësishme se interesat e përbashkëta. Edhe në diasporë, ku shqiptarët kanë mundësi të shohin më qartë nga larg problemet e vendlindjes, nuk kemi qenë gjithmonë imunë ndaj këtyre ndarjeve.

Në një realitet të tillë, Nënë Tereza na kujton diçka themelore se nuk është e nevojshme të mendojmë njësoj për të qenë bashkë. Bashkimi nuk do të thotë uniformitet. Një shoqëri demokratike ka nevojë për debate, për kundërshti dhe për mendime të ndryshme. Por demokracia nuk mund të ndërtohet mbi urrejtjen ndaj tjetrit. Kundërshtari politik nuk duhet të konsiderohet armik dhe ndryshimi i mendimit nuk duhet të kthehet në armiqësi. Nënë Tereza nuk na la një program politik. Na la diçka më të thjeshtë dhe më të thellë: respektin për dinjitetin njerëzor dhe shërbimin ndaj tjetrit. Ky është një mësim që shqiptarët, veçanërisht në këtë periudhë të historisë sonë, nuk duhet ta harrojnë. Nënë Tereza mund të jetë një nga urat më të fuqishme simbolike ndërmjet shqiptarëve. Ajo nuk i përket vetëm Shqipërisë. Nuk i përket vetëm Kosovës.

Nuk i përket vetëm shqiptarëve katolikë. Nuk i përket vetëm një partie politike apo një grupimi shoqëror. Nënë Tereza është pjesë e trashëgimisë së përbashkët të shqiptarëve dhe, në të njëjtën kohë, një figurë universale. Kjo është, pikërisht, arsyeja pse ajo mund të na bashkojë. Nëse një ditë, dhjetë vite më parë, shqiptarët mundën të mblidheshin në Sheshin e Shën Pjetrit me flamujt e tyre, me origjina të ndryshme dhe me bindje të ndryshme, për të nderuar të njëjtën figurë, atëherë duhet të jetë e mundur që edhe sot të gjejmë më shumë pika takimi. Kjo nuk do të thotë të harrojmë dallimet. Por do të thotë të mos lejojmë që dallimet të na bëjnë armiq. Ndoshta kjo është ajo që na duhet më shumë edhe sot. Jo të jemi të njëjtë. Por të jemi bashkë. Nënë Tereza na la një emër që na nderon. Le ta bëjmë edhe një vlerë që na bashkon.

Dr. Afrim Shabani/

Ka udhëtime që bëhen për të parë vende dhe ka të tjera që, pa e kuptuar, të çojnë drejt vetvetes. Prej disa vitesh kam marrë përsipër një udhëtim që për mua është bërë më shumë se dëshirë turistike: të shoh, sa të mundem, trojet shqiptare. Qytetet dhe fshatrat, malet dhe lumenjtë, kishat e xhamitë e vjetra, rrënojat arkeologjike, kalatë, stanet, shtigjet, varrezat, odat dhe njerëzit që ende jetojnë aty ku historia nuk është vetëm kapitull libri, por pjesë e jetës së përditshme.

Dhe pas çdo udhëtimi përpiqem të shkruaj.

Jo sepse mendoj se mund t’i përshkruaj të gjitha. Përkundrazi. Sa më shumë i shoh këto vende, aq më shumë bindem se trojet shqiptare nuk mund të njihen nga një fotografi apo nga disa rreshta në internet. Duhet shkuar atje. Duhet ecur. Duhet trokitur në një derë fshati. Duhet pirë një kafe me dikë që nuk e ke njohur më parë. Duhet dëgjuar një emër mali nga goja e njeriut që ka lindur nën hijen e tij.

Nëse këto shënime arrijnë të bindin qoftë edhe një familje shqiptare në Amerikë që verën tjetër, krahas Tiranës, Prishtinës, Shkupit apo bregdetit, të marrë edhe një rrugë mali e të hyjë në një fshat shqiptar, atëherë udhëtimi im ka pasur edhe një dobi tjetër.

Ky ishte udhëtimi im i tretë në trojet shqiptare gjatë verës së vitit 2026 dhe udhëtimi i 24-të që kam bërë në gjashtë vitet e fundit, që kur vendosa të shoh të gjitha trojet shqiptare.

Midis këtyre tri udhëtimeve më duhej të kthehesha vazhdimisht në Amerikë për shkak të konferencave dhe angazhimeve në edukimin muzikor. Kështu vera ime u nda disi në dy botë: aeroportet, konferencat dhe jeta profesionale në Amerikë nga njëra anë; malet, fshatrat dhe rrugët shqiptare nga ana tjetër.

Këtë herë zbrita në aeroportin e Shkupit.

Aty më prisnin kushërira ime Luljeta, të cilën e konsideroj si motër, dhe bashkëshorti i saj, Murati, kunati im. Të dy janë profesorë universitarë. Me disa njerëz mund të kalosh orë të tëra dhe biseda të mbarojë. Me Luljetën dhe Muratin ndodh e kundërta: sa më shumë kohë kalojmë së bashku, aq më tepër duket sikur kemi ende gjëra për të thënë.

Rruga nga Shkupi drejt Kërçovës kaloi kështu, mes bisedave familjare, kujtimeve dhe planeve. Por në Kërçovë më priste dikush tjetër. Gjyshja ime, 91 vjeçe. Në atë moshë, pritja e gjyshes merr një kuptim tjetër. Kur ishim fëmijë mendonim se gjyshet do të ishin gjithmonë aty. Shtëpia, oborri, zëri i tyre, pyetja nëse kemi ngrënë, të gjitha na dukeshin të përhershme. Vetëm më vonë njeriu kupton se koha nuk bën marrëveshje me askënd.

Prandaj sot, kur hyj dhe e shoh gjyshen time, nuk numëroj më vetëm vitet e saj. Numëroj privilegjin tim. Të kesh ende një gjyshe 91-vjeçare që të pret kur kthehesh nga Amerika është sikur të gjesh ende të ndezur një kandil të vjetër të familjes. U ula pranë saj. Në ato çaste nuk kishte rëndësi Amerika, konferencat, aeroportet apo mali që do të ngjisnim të nesërmen. Ishte vetëm ajo qetësi e rrallë që ekziston ndërmjet nipit dhe gjyshes, ku shumë gjëra kuptohen pa qenë nevoja të thuhen.

Po atë mbrëmje më prisnin edhe dy shokët e udhëtimit: Kujtimi dhe Naseri, dy bjeshkatarë të Shoqatës së Bjeshkatarëve “Ujëmiri”. Vetë emri i shoqatës më prek në mënyrë të veçantë. Ujëmiri është mali mbi Kaleshe, fshatin malor prej nga vjen familja ime. Për mua, pra, ai nuk është vetëm emër gjeografik. Është pjesë e hartës së kujtesës familjare. Me Kujtimin dhe Naserin bëmë përgatitjet e fundit. Të nesërmen na priste Vuthaj dhe, përtej Vuthajt, Jezerca.

Por rruga drejt një mali shqiptar rrallëherë është vetëm rrugë drejt malit. Gjatë udhëtimit nga Kërçova drejt Vuthajt ndaluam në Radavc. Aty, pranë burimeve të Drinit të Bardhë dhe nën masivin e Bjeshkëve, peizazhi të jep menjëherë ndjesinë se gjeografia shqiptare nuk është e ndarë në kapituj. Uji, shkëmbi, mali dhe vendbanimet lidhen me njëri-tjetrin në mënyrë pothuaj organike.

Ndalëm edhe te kapela e Radavcit.

Vende të tilla të vogla më kanë tërhequr gjithmonë më shumë sesa monumentet madhështore. Një faltore e vogël pranë një rruge mund të tregojë për një vend po aq sa një ndërtesë monumentale. Aty ku brezat kanë ndezur një qiri, kanë bërë një lutje apo thjesht kanë ndalur për një çast, krijohet një lloj arkivi që nuk ruhet në letër.

Qëndruam pak.

Pastaj vazhduam drejt Plavës dhe Gucisë.

Sa herë kaloj nëpër këtë trevë më lind e njëjta pyetje: si mund të kuptohet historia shqiptare pa ecur nëpër këto vende?

Emrat e maleve, kullat, livadhet, uji, mënyra e ndërtimit dhe vetë pozita e fshatrave tregojnë histori shumë më të gjata se kufijtë modernë.

Dhe pastaj erdhi Vuthaj.

Vuthaj është nga ato vende ku mali nuk duket sikur qëndron përballë fshatit. Mali duket sikur është pjesë e fshatit.

Shtëpitë shtrihen nën kreshtat e Bjeshkëve, ndërsa lugina e Ropojanit hapet përpara si një korridor i madh natyror drejt zemrës së Alpeve Shqiptare. Uji i ftohtë, kullotat dhe shkëmbinjtë krijojnë një peizazh që njëkohësisht është i ashpër dhe mikpritës.

U vendosëm në Bujtinën Gerla.

Njerëzit që e drejtonin na pritën me një ngrohtësi që shqiptarëve nuk ka nevojë t’ua shpjegosh gjatë. Ka një ndryshim të madh ndërmjet të jesh klient diku dhe të ndihesh mysafir. Atje u ndjemë mysafirë.

Dhe për një njeri që udhëton nëpër trojet shqiptare, bujtina të tilla janë vetë pjesë e udhëtimit. Ato janë vazhdimi modern i një tradite shumë më të vjetër: dera që hapet për udhëtarin.

Fjetëm pak.

Në orën 4:30 të mëngjesit filloi aventura.

Nisja jonë ishte nga Katuni Zastan, pranë Vuthajt. Përpara kishim një itinerar prej rreth 28 kilometrash, të cilin në mendjen time e kisha ndarë në tri pjesë.

Pjesa e parë na çonte drejt Liqeneve të Jezercës.

Në ato orë të mëngjesit mali ka një karakter krejt tjetër. Drita ende nuk e ka marrë plotësisht terrenin. Ajri është i ftohtë. Hapat dëgjohen më qartë. Bisedat bëhen më të shkurtra.

Dhe njeriu fillon ta kuptojë se mali nuk ka nevojë për fjalët tona.

Sa më lart ngjiteshim, aq më shumë peizazhi ndryshonte. Pylli mbetej prapa, shkëmbi bëhej më i pranishëm dhe horizonti hapej.

Pastaj u shfaqën Liqenet e Jezercës.

Mbërritëm aty rreth orës shtatë të mëngjesit.

Liqenet akullnajore të vendosura nën masivin e Jezercës janë një nga ato pamje ku njeriu instinktivisht ul zërin. Uji, guri dhe majat përreth krijojnë një amfiteatër natyror ku gjithçka duket më e vjetër se ne.

Aty bëmë pushimin e parë të gjatë.

Por Jezerca ishte ende sipër.

Filloi pjesa e dytë.

Dhe aty ndryshoi edhe karakteri i ecjes.

Nga një ecje e gjatë malore kaluam në atë që tashmë ndihej si përvojë alpine. Në disa vende kishte ende borë. Gurët lëviznin nën këmbë. Pjerrësia rritej. Çdo hap kërkonte më shumë vëmendje.

Mali, më në fund, po na tregonte pse kishim ardhur.

Maja e Jezercës ngrihet 2,694 metra mbi nivelin e detit. Është maja më e lartë e Bjeshkëve që ndodhet tërësisht brenda Shqipërisë dhe një prej kulmeve madhështore të gjithë Alpeve Shqiptare.

Aty bëmë pushimin e dytë.

Dhe unë bëra diçka që shokët e mi nuk do të ma harrojnë lehtë.

Më zuri gjumi.

Në mes të Jezercës.

Kujtimi dhe Naseri qeshnin: “Afrimi erdhi ta pushtojë Jezercën!”

Pushimi mbaroi.

Pjesa e tretë nuk kishte më shumë humor.

Terreni u bë serioz.

Në disa segmente nuk mund ta ndihmonim më njëri-tjetrin si më parë. Secili duhej të gjente vendin e këmbës, të ruante ekuilibrin dhe të mendonte për lëvizjen e radhës. Gurët e lirshëm dhe pjerrësia nuk lejonin shpërqendrim.

Në male vjen një çast kur shoqëria vazhdon të jetë pranë teje, por përgjegjësia bëhet krejtësisht personale.

Hapi yt.

Dora jote.

Fryma jote.

Vendimi yt.

Dhe pastaj, pas orësh të tëra ecjeje, shkëmbi nuk ngrihej më përpara nesh.

Kishim arritur.

Jezerca.

2,694 metra.

Në majë nxorëm flamujt.

I valëvitëm.

Bëmë fotografitë që bëhen në raste të tilla, por fotografia nuk e ruan dot atë që ndien njeriu atje lart.

Nga maja, Alpet Shqiptare nuk duken më si male të veçuara. Duken si një det guri. Kreshtat vijnë njëra pas tjetrës, luginat humbin thellë poshtë dhe horizonti të detyron të mendosh jo për një majë, por për tërë hapësirën.

Në atë çast kuptova përsëri diçka që këto udhëtime ma kanë mësuar vazhdimisht.

Gjeografinë shqiptare mund ta mësosh nga harta.

Por përmasën e saj duhet ta shohësh nga mali.

Nuk qëndruam pafund.

Në mal, arritja në majë është vetëm gjysma e udhëtimit.

Duhej të ktheheshim.

Në mbrëmje mbërritëm përsëri në bujtinë të lodhur, por të lumtur. Kishte atë heshtjen e këndshme të njerëzve që nuk kanë nevojë t’i shpjegojnë njëri-tjetrit çfarë kanë bërë. E kishim parë bashkë.

Jezerca kishte mbetur pas nesh.

Por udhëtimi im nuk mund të mbaronte vetëm me një mal.

Kam krijuar një zakon: gjatë këtyre udhëtimeve dua të vizitoj të paktën një fshat.

Jo vetëm qytetet.

Fshatin.

Sepse një pjesë e madhe e historisë sonë është shkruar pikërisht atje, ndonëse rrallë me bojë.

Këtë herë zgjodha Prapadishtin, mbi Kërçovë.

E njihja fshatin edhe më parë, sepse kam një kushëri që ende jeton atje, të paktën një pjesë të kohës.

Shkuam një grup shokësh.

Dhe aty udhëtimi mori një karakter krejt tjetër nga Jezerca.

Nuk kishte litarë, borë apo gurë që lëviznin.

Kishte zjarr.

Ushqim të përgatitur jashtë.

Të qeshura.

Këngë.

Biseda.

Përshëndetëm edhe disa banorë të fshatit.

Në një kohë kur shumë fshatra shqiptare po humbasin banorët e tyre, të hysh në një fshat nuk është më thjesht vizitë. Është edhe një lloj dëshmie.

Shtëpitë mund të jenë mbyllur, por emrat e vendeve janë ende aty. Krojet janë aty. Rrugicat janë aty. Varret e të parëve janë aty. Dhe herë pas here del një njeri nga një portë dhe të përshëndet.

Kjo mjafton që fshati të marrë frymë përsëri.

Prapadishti atë pasdite nuk ishte pikë në hartë.

Ishte tryezë.

Ishte zjarr.

Ishte këngë.

Ishte shoqëri.

Dhe prej andej shkova drejt një vendi edhe më personal.

Kaleshës.

Fshatit malor të familjes sime.

Atje kemi ndërtuar një shtëpi mbi vendin ku ndodheshin rrënojat e shtëpisë shekullore të familjes sonë.

Ndoshta për një të huaj është vetëm një shtëpi në mal.

Për mua nuk është.

Kur qëndroj aty, e di se poshtë asaj toke kanë ecur njerëzit e familjes sime shumë kohë përpara se unë të lindja. Aty kanë pasur dimrat e tyre, dasmat, vdekjet, gëzimet, mosmarrëveshjet, bukën, bagëtinë, këngët dhe heshtjet e tyre.

Shtëpia e re qëndron mbi gjurmën e së vjetrës.

Dhe kjo më duket një metaforë e bukur e vetë jetës sonë shqiptare.

Ne ndërtojmë të renë, por poshtë saj është gjithmonë diçka e vjetër.

Kaleshet më kujtonë se prejardhja nuk është dekor.

Është përgjegjësi.

Atë mbrëmje nuk më duhej ndonjë mal tjetër.

Nga Jezerca, 2,694 metra mbi det, isha kthyer te disa metra tokë familjare që për mua kishin po aq peshë.

Dhe ndoshta ky ishte kuptimi i vërtetë i udhëtimit.

Të nesërmen duhej të largohesha.

Përsëri aeroporti i Shkupit.

Përsëri Amerika.

Luljeta erdhi me familjen e saj për të më përcjellë. Motra-kushërirë që më kishte pritur në fillim të udhëtimit po më kthente tani në aeroport.

Kaluan edhe disa orë bashkë.

Folëm.

Qeshëm.

U munduam ta zgjasnim kohën, megjithëse të gjithë e dinim se aeroportet nuk negociojnë me orën.

Ka njerëz me të cilët takohesh dhe thua: kaluam mjaft kohë.

Me Luljetën dhe familjen e saj nuk më ndodh kështu.

Gjithmonë mbetet edhe një bisedë.

Edhe një kafe.

Edhe një kujtim.

Edhe diçka që do ta themi “herën tjetër”.

Pastaj vjen hyrja e aeroportit.

Valixhja zbret.

Përqafimi.

Dhe ajo fjala e vjetër shqiptare që përmban gjithmonë shpresën e kthimit:

Mirupafshim.

Në avion mendova për këto pak ditë.

Kisha filluar me një gjyshe 91-vjeçare që më priste në Kërçovë.

Kisha kaluar nëpër Radavc, Plavë, Guci e Vuthaj.

Kisha fjetur nën Bjeshkët e malësisë madhe.

Kisha nisur ecjen në 4:30 të mëngjesit.

Kisha parë Liqenet e Jezercës.

Kisha ecur mbi borën e verës dhe gurët e lëvizshëm.

Kisha arritur në 2,694 metra.

Kisha valëvitur flamurin në Jezercë.

Pastaj kisha zbritur përsëri mes njerëzve.

Në Prapadisht kishim ndezur zjarr, kishim ngrënë, qeshur e kënduar.

Në Kaleshe kisha qëndruar mbi truallin e shtëpisë së të parëve të mi.

Dhe në fund, një familje shqiptare më kishte përcjellë drejt aeroportit.

Atëherë kuptova se ndoshta gabojmë kur udhëtimet tona i masim vetëm me kilometra.

Ky udhëtim ishte rreth 28 kilometra në mal.

Por rruga e vërtetë ishte shumë më e gjatë.

Ajo shkonte nga gjyshja te Jezerca.

Nga Jezerca te Prapadishti.

Nga Prapadishti te Kaleshet.

Nga Kaleshet te aeroporti.

Dhe nga aeroporti, përsëri në Amerikë.

Unë jetoj në Amerikë dhe jam mirënjohës për jetën, punën dhe mundësitë që ky vend më ka dhënë. Por pikërisht jeta larg vendlindjes ma ka bërë edhe më të qartë një gjë: distanca nuk duhet të na bëjë vizitorë të trojeve tona.

Sidomos ne shqiptarët e Amerikës duhet t’ua tregojmë këto vende fëmijëve tanë.

Jo vetëm me fotografi.

T’i marrim me vete.

Të ecin nëpër Shkodër e Prizren, Kërçovë e Guci. Të shohin Vuthajn. Të futen në një fshat. Të dëgjojnë një të moshuar. Të pinë ujë nga një krua mali. Të shohin një stan. Të vizitojnë një kala, një kishë të vjetër, një xhami, një vend arkeologjik. Dhe, nëse këmbët ua mbajnë, të ngjiten edhe në një mal.

Sepse një vend nuk trashëgohet vetëm duke thënë se është i yti.

Duhet njohur.

Unë ende nuk e kam mbaruar udhëtimin tim nëpër trojet shqiptare.

Kam shumë qytete pa parë.

Shumë fshatra ku nuk kam hyrë.

Shumë male ku nuk kam shkelur.

Shumë rrënoja që nuk i kam prekur me dorë dhe shumë histori që nuk i kam dëgjuar ende nga njerëzit që i mbajnë mend.

Prandaj ky nuk është përfundimi.

Është vetëm një tjetër shënim nga rruga.

Dhe ndoshta ky është mesazhi që dua t’i lë lexuesit të “Diellit”, sidomos atij që e lexon këtë gazetë nga larg:

Kur të shkoni në trojet shqiptare, mos shkoni vetëm për pushime.

Merrni një rrugë që nuk e njihni.

Hyni në një fshat.

Ngjituni në një mal.

Pyetni një plak për emrin e një vendi.

Uluni në një sofër.

Dëgjoni.

Shikoni.

Ecni.

Sepse ka ende një Shqipëri natyrale kulturore, historike dhe njerëzore që nuk gjendet në broshurat turistike.

Ajo duhet kërkuar.

Dhe nganjëherë, për ta gjetur, duhet të niseni në orën 4:30 të mëngjesit.

Avni Alcani/

Ka qenë viti 1979 kur u takova për herë të parë me prof. Mark Tirtën. Sapo ishte përuruar Muzeu i ri Etnografik i Librazhdit dhe, në nëntor të atij viti, ndër vizitorët e parë dhe më të rëndësishëm të tij ishte një grup etnografësh dhe studiuesish të ish-Institutit të Kulturës Popullore: Spiro Shkurti, Ali Muka dhe Mark Tirta. Ata shoqëroheshin nga Fari Muçollari, atëherë shef i Seksionit të Arsimit dhe Kulturës në rrethin e Librazhdit.

Pas vizitës në muze, u ulëm në zyrën e drejtorit, prof. Ilir Gjipalit, dhe zhvilluam një bisedë të këndshme me këta studiues të shquar. Pas urimeve për muzeun e sapopëruruar, biseda rodhi natyrshëm drejt pasurive të mëdha etnografike që ruante treva e Librazhdit dhe nevojës që ato të kalonin në një stad tjetër, më të rëndësishëm: në studimin dhe dokumentimin shkencor të tyre.

Profesor Tirta kishte ardhur në Librazhd me një projekt të rëndësishëm për studimin e veshjeve tradicionale të rrethit, në kuadër të përgatitjes së Albumit të veshjeve popullore shqiptare.

Nuk vonoi shumë dhe, në fillim të vitit 1980, prof. Marku u paraqit përsëri në muze me projektin e tij. Më ftoi t’i bashkohesha këtij projekti dhe ta shoqëroja në ekspeditat që do të zhvillonte në fshatrat e Librazhdit.

Ekspeditat tona vijuan për dy vite radhazi, gjatë viteve 1980–1981. I përshkuam kryq e tërthor fshatrat e rrethit të Librazhdit; nuk lamë thuajse asnjë fshat pa vizituar: nga Çermenika, në luginën e Shkumbinit, në Rrajcë dhe fushën e Domosdovës, në Stravaj, Sopot e deri në Polis.

Natyrisht, gjatë këtyre udhëtimeve nuk munguan edhe episodet e veçanta, disa prej të cilave mbetën gjatë në kujtesën tonë. Një prej tyre ishte ai në fshatin Kostenjë, ku makina jonë u bllokua në një përrua. Ishte natë dhe na u desh ndihma e fshatarëve për ta nxjerrë prej andej. Prof. Marku nuk e harroi kurrë këtë incident dhe e rikujtonte shpesh në bisedat me miqtë tanë.

Ekspeditat dhe përvoja e punës me prof. Markun ishin për mua një shkollë e madhe. Ai ishte një metodist i jashtëzakonshëm, mjeshtër i mbledhjes së materialit në terren dhe një njohës e studiues erudit i kulturës popullore shqiptare. Prej tij mësova, mbi të gjitha, si mblidhej materiali në terren, si përzgjidhej, si klasifikohej dhe si verifikohej. Dy nga mësimet më të rëndësishme që mora prej tij kanë mbetur të paharruara për mua: Së pari, një material, për të qenë sa më i besueshëm, duhej verifikuar në më shumë se dy-tri burime. Së dyti, kurrë nuk duhej shkruar për një objekt apo dukuri pa e verifikuar më parë në terren, sepse, herët a vonë, e vërteta do të dilte në dritë dhe materiali i paverifikuar do të rrëzohej. Këto parime, që m’i mësoi prof. Marku në vitet e para të punës sime, kanë qenë për mua një udhërrëfyes i çmuar gjatë gjithë veprimtarisë sime studimore.

Në vitin 1982 organizuam në Muzeun Etnografik të Librazhdit Sesionin e parë shkencor, në bashkëpunim me Institutin e Kulturës Popullore dhe Qendrën e Kërkimeve Arkeologjike. Në të morën pjesë studiues të njohur të albanologjisë, ndër ta akademike prof. dr. Andromaqi Gjergji, prof. dr. Spiro Shkurti, prof. dr. Mark Tirta, prof. dr. Ali Muka, antropologu prof. dr. Aleksandër Dhima, si dhe dy arkeologët: prof. dr. Ilir Gjipali dhe dr. Aristotel Koka.

Prof. Marku mbajti kumtesën “Veshjet tradicionale – vlera etnografike të rëndësishme të kulturës popullore shqiptare”, botuar më pas në Almanakun “Librazhdi”. Në vitin 1983 i rinisëm përsëri ekspeditat në terren, këtë herë për fotografimin dhe dokumentimin e veshjeve popullore për albumin “Veshjet popullore shqiptare”, vëllimi II (Tiranë, 2001).

Po në vitin 1983 i dërgova revistës “Etnografia shqiptare”, pranë Institutit të Kulturës Popullore, një material kushtuar rabushëve të Polisit. Redaksia e revistës më thirri në Tiranë dhe më njoftoi se materiali ishte pranuar, por duhej zgjeruar dhe trajtuar mbi baza më të plota shkencore. Në atë kohë isha ende i papërvojë. Redaksia kishte caktuar si mentorin tim prof. Markun, siç më thanë, jo vetëm sepse ai ishte një nga njohësit më të mirë të trevave të Librazhdit, por edhe sepse tashmë ne ishim bërë miq, gjë që ishte e njohur për të gjithë. Që atë ditë kalova në zyrën e prof. Markut dhe, së bashku, hartuam projektin për zgjerimin dhe thellimin e materialit. “Duhet të kthehesh përsëri në Polis dhe të takosh sa më shumë barinj të vjetër të kësaj treve”, ishte porosia e tij. Kjo ishte një tjetër leksion i madh për mua: një studiues nuk duhet të mjaftohet me atë që ka mbledhur një herë, por duhet të rikthehet në terren, të kërkojë dëshmi të reja, t’i krahasojë dhe t’i verifikojë ato.

Gjatë viteve që qëndrova në Librazhd, nuk i shkëputa asnjëherë lidhjet me prof. Markun. Ato u forcuan edhe më shumë pas ardhjes sime në Tiranë, në vitin 1986.

Në fillim të viteve 2010, së bashku me ish-bashkëpunëtorin tim F. Fixha, filluam punën përgatitore për librin “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”. Pasi e përfunduam dorëshkrimin, iu drejtuam prof. Markut, të cilit, si një nga specialistët më të shquar të mitologjisë shqiptare, i kërkuam të ishte konsulent shkencor i librit. Gjithashtu i kërkuam të shkruante edhe parathënien. Ai e pranoi me kënaqësi, pavarësisht angazhimeve të shumta që kishte. Ndihma e tij ishte e jashtëzakonshme. Gjatë gjithë punës ai na sugjeronte, na korrigjonte dhe na inkurajonte, me synimin që libri të dilte sa më i plotë, korrekt nga pikëpamja gjuhësore dhe i mbështetur shkencërisht. Më duhet të them se, në një masë të rëndësishme, falë ndihmës së tij u arrit që ky libër të merrte formën që ka sot. Mund ta them pa modesti se ai mbetet një nga punimet më të rëndësishme që kemi realizuar për një figurë të mitologjisë popullore shqiptare, Zanën e Çermenikës.

Në vitin 2020, së bashku me studiuesin çermenikas z. Agim Qoku, nisëm një studim kushtuar gurëve megalitikë të varrezave hebraike të fshatit Shmil. Edhe këtë herë kërkuam ndihmën dhe asistencën e profesor Markut, si një nga njohësit më të mirë të kësaj fushe. Ai na dha një ndihmë të çmuar dhe na inkurajoi në punën tonë, duke vlerësuar se objekti që kishim marrë në studim ofronte mundësi për një trajtim të mirëfilltë shkencor. Pas përfundimit të studimit, materialin e paraqitëm në Konferencën e Dytë Shkencore, të organizuar nga Akademia e Studimeve Albanologjike, Bashkia e Librazhdit dhe Shoqata Kulturore “Çermenika 2017”, e cila u zhvillua në qytetin e Librazhdit në vitin 2021.

Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë shkencore të akademikut prof. dr. Mark Tirta lidhet me trevat e Librazhdit. Për këto treva ai ka botuar disa studime dhe shkrime me vlerë, ndër të cilat: “Veshjet tradicionale – vlera etnografike të rëndësishme të kulturës popullore shqiptare”, Almanaku “Librazhdi”, 1985; “Veshjet popullore në rrethin e Librazhdit”, në albumin “Veshjet popullore shqiptare”, vëllimi II, 2001; “Veshjet e Çermenikës – veshjet e grave dhe veshjet e burrave”, gazeta “Çermenika”, nr. 6, 2003; Parathënia e librit “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”, Tiranë, 2015; Eseja për librin “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”, gazeta “Zana e Çermenikës”, nr. 4, Tiranë, 2018, si dhe fjala përshëndetëse në përurimin e librit “Zana dhe Dita e Verës në Çermenikë”, me titullin domethënës: “Pa ditur të kaluarën, nuk mund të dimë të tashmen”.

Për mua, Mark Tirta nuk ishte vetëm një profesor i shquar, një etnograf dhe studiues i madh i kulturës shqiptare. Ai ishte mentori im, njeriu që më mësoi se dashuria për kulturën dhe traditën duhet të shoqërohet gjithmonë me përkushtimin ndaj së vërtetës, me kërkimin në terren dhe me rigorozitetin shkencor. Por, përtej dijes dhe autoritetit të tij shkencor, unë do ta kujtoj Mark Tirtën edhe për thjeshtësinë, mirësinë dhe gatishmërinë e tij për t’u dhënë dorën studiuesve të rinj. Ai dinte të inkurajonte, të këshillonte dhe, mbi të gjitha, të frymëzonte.

Vitet kaluan, por kujtimet e atyre ekspeditave nëpër fshatrat e Librazhdit, bisedat në zyrën e muzeut, udhëtimet tona nëpër Çermenikë, Polis, Rrajcë, Stravaj e Sopot dhe mësimet që mora prej tij do të mbeten gjithmonë të gjalla në kujtesën time.

Puna dhe vepra e profesor Markut do të mbeten gjatë në kujtesën e studiuesve dhe të atyre që e duan kulturën shqiptare. Për mua, ai do të mbetet gjithmonë një nga njerëzit që ndikuan më shumë në formimin tim si studiues dhe në dashurinë time për trashëgiminë e pasur etnokulturore të trevës së Librazhdit.

Frank Shkreli/

Nga krimet e komunizmit te krimet serbe në Kosovë, fjalët e bukura nuk mjaftojnë më. Një shtet demokratik duhet të ketë guximin ta njohë të vërtetën, ta dokumentojë atë dhe ta kthejë në politikë shtetërore. Këtë subjekt e kam trajtuar në dhjetëra artikuj gjatë viteve, duke u përpjekur të sjell në vëmendje një prej plagëve më të thella dhe ende të pambyllura të shoqërisë shqiptare: përballjen me të kaluarën komuniste, krimet e diktaturës dhe detyrimin e shtetit për të vendosur të vërtetën historike në themel të kujtesës kombëtare. Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf. E kam trajtuar këtë çështje jo si një polemikë të radhës politike, por si një detyrim ndaj viktimave, familjeve të tyre dhe brezave që duhet ta njohin të kaluarën për të kuptuar më mirë të tashmen. Pikërisht për këtë arsye, zhvillimet e këtyre ditëve dhe turi i AIDSSH-së në ish-vendet e internimit, më shtyjnë t’i rikthehem edhe një herë kësaj teme, me një pyetje që pas 35 vitesh tranzicion nuk mund të shmanget më: sa larg ka shkuar Shqipëria nga fjalët te veprat në përballjen me trashëgiminë dhe krimet e diktaturës komuniste?

Ka tema që nuk mund të mbyllen me një deklaratë politike, me një ceremoni përkujtimore apo me një kurorë me lule. Ka plagë të historisë që kërkojnë më shumë se fjalë: kërkojnë të Vërtetën, Kujtesën, Drejtësinë dhe, mbi të gjitha, një qëndrim të qartë të shtetit. Pikërisht për këtë arsye, turi përkujtimor që Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH) po zhvillon këto ditë në ish-fshatrat e internimit të Lushnjës, është shumë më tepër se një veprimtari përkujtimore. Ai është një udhëtim në një të kaluar që Shqipëria postkomuniste ende nuk e ka përballuar plotësisht. AIDSSH e ka artikuluar vetë në mënyrë të drejtpërdrejtë këtë problem, duke folur për mënyrën se si tranzicioni është sjellë me “hipokrizi” ndaj të përndjekurve dhe duke kërkuar që ndjesa e shtetit të dëshmohet me vepra. Në Savër, Gjazë, Kosovë të Madhe, e në vendbanime të tjera ku mijëra shqiptarë u internuan nga regjimi komunist, nuk po vizitohen thjesht vende të harruara. Po vizitohen vende ku shteti diktatorial komunist shkatërroi jetën e njerëzve jo sepse kishin kryer ndonjë krim, por sepse regjimi i kishte shpallur “armiq”, “të deklasuar” apo të padëshirueshëm. Frank Shkreli: Shkurti 1967, krimi që ende nuk quhet krim | Gazeta Telegraf

Presidenti Bajram Begaj, i cili iu bashkua këtij turi, ka bërë thirrje për ruajtjen e kujtesës dhe për ta kthyer atë në mësim për brezat e ardhshëm. Por këtu lind pyetja e pashmangshme: çfarë është bërë gjatë këtyre 35 viteve, përtej fjalëve? Tridhjetë e pesë vite tranzicion dhe një bilanc i papërfunduar. Shqipëria ka kaluar 35 vjet nga rrëzimi i regjimit komunist. Kanë ardhur qeveri të “majta” dhe të “djathta”. Kanë ndryshuar presidentë, kryeministra, parlamente dhe programe politike. Shqipëria është anëtarësuar në NATO, ka hapur negociatat me Bashkimin Evropian dhe ka ndërtuar institucione të reja demokratike. Por një çështje themelore mbetet e papërfunduar: përballja me të kaluarën komuniste. Është e vërtetë se Kuvendi i Shqipërisë ka debatuar rezoluta për dënimin e krimeve të regjimit komunist. Por aq. Është gjithashtu e vërtetë se politikanë nga e gjithë skena politike kanë dënuar, në raste të ndryshme, krimet e diktaturës. Ka pasur deklarata presidenciale, parlamentare dhe qeveritare. Ka pasur muze, libra, konferenca dhe aktivitete përkujtimore. Por problemi nuk është mungesa absolute e fjalëve. Problemi është hendeku midis fjalëve dhe veprave. Frank Shkreli: Kërkohet dënimi i “Krimit të Apologjisë” të Komunizmit në Shqipëri | Gazeta Telegraf

Nëse një shtet e dënon një regjim kriminal, atëherë duhet të jetë i gatshëm të bëjë edhe punën që e shoqëron këtë dënim: të hapë arkivat, të zbardhë përgjegjësitë, të identifikojë viktimat, të gjejë të zhdukurit, të ruajë vendet e vuajtjes, të edukojë brezat e rinj dhe të sigurojë që krimet të mos relativizohen. Kjo është arsyeja pse puna e AIDSSH-së dhe ndonjë organizatë tjetër — ka një rëndësi të veçantë, por nuk mjafton. Institucioni ka përgjegjësi për grumbullimin, administrimin, përpunimin dhe vënien në dispozicion të dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit për periudhën 1944–1991. Por një institucion nuk mund ta bëjë i vetëm atë që duhet të jetë një politikë kombëtare e kujtesës. A mjafton të kujtojmë? Jo. Kujtesa pa përgjegjësi rrezikon të mbetet vetëm ceremoni. Një shoqëri demokratike nuk e kujton të kaluarën vetëm për të qarë viktimat. E kujton për të kuptuar mekanizmin që prodhoi viktimat.

Prandaj, një fëmijë shqiptar duhet të mësojë se çfarë ishte internimi, çfarë ishte kampi i Tepelenës, çfarë ndodhi në Spaç, Burrel, Qafë-Bari dhe në dhjetëra vende të tjera të vuajtjes. Duhet të mësojë se si funksiononte Sigurimi i Shtetit, si përdorej frika, si shkatërroheshin familjet dhe si një diktaturë e kthente ligjin në instrument shtypës. Megjithë kufizimet ligjore, dokumentet e AIDSSH-së e bëjnë këtë të mundur, por jo plotësisht. Më heret, dokumentet e publikuara lidhur me masakrën e Qafës së Valmirit dëshmuan se 14 burra u ekzekutuan në vitin 1949 pas një procesi gjyqësor të kryer në kohë rekord. Dokumentet e procesit tregojnë edhe se ata nuk kishin qenë përgjegjës për vrasjen e Bardhok Bibës. Këto nuk janë thjesht histori të së kaluarës. Janë prova. Dhe një demokraci që ka prova për krimet e diktaturës ka edhe një detyrim t’i bëjë ato pjesë të ndërgjegjes kombëtare. Ku janë veprat? Kjo është pyetja që duhet t’i bëhet klasës politike shqiptare, pa dallim krahu.

Nuk është e drejtë që përgjegjësinë për kujtesën t’ua lëmë vetëm historianëve, familjeve të ish-të përndjekurve, gazetarëve apo institucioneve si AIDSSH. Shteti duhet të marrë përsipër përgjegjësinë e vet. Sepse viktimat e komunizmit nuk janë viktima të një partie politike. Janë viktima të një sistemi që sundoi Shqipërinë për gati gjysmë shekulli. Prandaj edhe përballja me atë sistem nuk duhet të jetë çështje e një partie. Duhet të jetë çështje e shtetit shqiptar. Këtu qëndron edhe një nga dështimet më të mëdha të tranzicionit: de-komunistizimi nuk u shndërrua kurrë në një projekt të plotë kombëtar. U fol shumë. U premtua shumë. U debatuan rezoluta. U bënë deklarata. Por shumë familje vazhduan të prisnin dëmshpërblimin, njohjen, zbardhjen e fatit të të zhdukurve dhe, mbi të gjitha, një pranim të plotë moral të vuajtjeve të tyre. Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf

E njëjta pyetje edhe për Kosovën. Kjo na çon te një çështje tjetër që nuk mund të ndahet krejtësisht nga kjo temë: qëndrimi i Shqipërisë ndaj krimeve serbe në Kosovë. Edhe këtu duhet të jemi të drejtë: Shqipëria i ka dënuar krimet serbe në Kosovë dhe politikanë shqiptarë nga e gjithë skena politike kanë folur publikisht kundër tyre. Por ajo që mungon është një politikë shtetërore e vazhdueshme, e fuqishme, e institucionalizuar dhe zyrtarizuar nga Kuvendi i Shqipërisë. Një politikë që të mos varet nga deklarata e radhës e një ministri, deputeti apo kryeministri. Nëse Shqipëria e konsideron veten shtet amë të një kombi që ka përjetuar një nga tragjeditë më të mëdha të Evropës së fundmi, atëherë dokumentimi i krimeve ndaj shqiptarëve të Kosovës, ruajtja e dëshmive dhe kërkesa për drejtësi duhet të jenë pjesë e kujtesës dhe diplomacisë së saj shtetërore. Nuk është fjala për të ushqyer urrejtje ndaj një populli. Është fjala për të mos lejuar që krimi të harrohet. Pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën. Pajtimi i vërtetë ndërtohet mbi të Vërtetën. Shqipëria duhet të mësojë të mos ketë frikë nga historia.

Ndoshta ky është mësimi më i madh që na sjell turi i AIDSSH-së këto ditë. Se Shqipëria nuk duhet të ketë frikë nga historia e saj. As nga krimet e komunizmit. As nga viktimat. As nga dokumentet. As nga emrat. As nga përgjegjësit. Një shtet demokratik nuk dobësohet kur pranon se paraardhësi i tij politik ka kryer krime. Përkundrazi, përforcohet. Sepse demokracia fillon pikërisht aty ku shteti pranon se nuk është mbi të Vërtetën. Në këtë kuptim, fjalët e Presidentit Begaj për kujtesën marrin një rëndësi të veçantë. Por edhe ato duhet të shoqërohen me një pyetje të thjeshtë: çfarë do të bëhet, konkretisht? Do të vazhdohet me ceremonitë? Apo do të ndërtohet një politikë kombëtare e kujtesës? Do të vazhdohet të flitet për viktimat? Apo do t’u japim familjeve të tyre përgjigje? Do të thuhet se e dënojmë diktaturën? Apo do t’u mësohet brezave të rinj se çfarë ishte ajo? Kuvendi duhet të bëjë hapin e radhës. Ky është momenti që Kuvendi i Shqipërisë të mos mbetet vetëm te rezolutat e së kaluarës.

Duhet një debat i ri parlamentar, serioz dhe gjithëpërfshirës mbi 35 vitet e përballjes me trashëgiminë komuniste. Një debat që të përfshijë arkivat, viktimat, familjet e të përndjekurve, të zhdukurit, vendet e internimit, arsimin, muzealizimin, dëmshpërblimet dhe përgjegjësinë e institucioneve. Dhe mbi të gjitha, duhet një qëndrim i qartë: Krimet e diktaturës nuk janë çështje e së “majtës” apo së “djathtës”. Janë çështje e demokracisë shqiptare dhe e historisë kombëtare. Po kështu, kur bëhet fjalë për krimet serbe ndaj shqiptarëve të Kosovës, Shqipëria duhet të ketë një qëndrim të qartë institucional, të mbështetur në dokumente, dëshmi dhe standarde ndërkombëtare të drejtësisë. Pas 35 vitesh tranzicion, Shqipëria nuk ka më nevojë për deklarata të tjera solemne. Ka nevojë për vepra.

Ndërkaq, megjithë punën e mirë që bën, të vlerësosh punën e AIDSSH-së në hapjen, administrimin dhe publikimin e dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit, nuk do të thotë se institucioni duhet të jetë jashtë kritikës. Përkundrazi, një debat serioz mbi përballjen e Shqipërisë me të kaluarën komuniste duhet të përfshijë edhe vetë institucionet që janë ngarkuar me këtë mision. Gjatë viteve nuk kanë munguar kritikat ndaj AIDSSH-së, për mënyrën e trajtimit të dosjeve, ritmin e zbardhjes së tyre, transparencën, qasjen e familjarëve dhe studiuesve në dokumente, si edhe për mënyrën se si është administruar dhe komunikuar informacioni. Disa prej këtyre kritikave meritojnë përgjigje institucionale dhe transparencë më të madhe. Por kritika ndaj AIDSSH-së nuk duhet të përdoret si alibi për të fshehur një problem shumë më të madh: përgjegjësia për përballjen me të kaluarën komuniste nuk i takon vetëm këtij Autoriteti, ose ndonjë tjetri. Ajo është përgjegjësi e shtetit shqiptar dhe, mbi të gjitha, e institucioneve politike që kanë drejtuar vendin gjatë këtyre 35 viteve.

Prandaj, ajo që duhet të vijë më pas është përgjegjësia e institucioneve politike. Sepse nuk mund të pritet që vetëm një institucion të mbajë mbi supe peshën e një historie të tërë. Tashmë është radha e shtetit. Është radha e Kuvendit. Është radha e politikës shqiptare. Dhe është radha e shoqërisë, gjithashtu. Sepse një vend që nuk e njeh të kaluarën e vet, rrezikon ta përsërisë atë. Dhe një Shqipëri që i kujton viktimat vetëm në ditë përkujtimore, ndonëse rrallë, por nuk e kthen kujtesën në politikë shtetërore, ende nuk e ka përfunduar tranzicionin e saj moral e kombëtar. Pas 35 vitesh, Shqipëria duhet të bëjë më në fund atë që nuk e ka bërë sa duhet e të përballet me të kaluarën, jo për t’u kthyer pas, por për të ecur përpara. Kjo nuk është hakmarrje. Nuk është revansh. Nuk është luftë politike. Është drejtësi historike. Dhe mbi të gjitha, është dinjitet shtetëror e kombëtar që të mos përjetësohet e keqja e komunizmit në Shqipëri. Frank Shkreli: A po përjetësohet e keqja e komunizmit në Shqipëri? | Gazeta Telegraf.