Mihal Ciko/

Silvana Muço Dogani është një emër që lidhet ngushtë me përkushtimin, sakrificën dhe dashurinë për gjuhën shqipe në diasporë. Në zemër të Italisë, në rajonin e Abruzzos, ajo ka ndërtuar prej vitesh një mision të heshtur, por me një jehonë të madhe për komunitetin shqiptar: ruajtjen e identitetit kombëtar tek brezat e rinj që rriten larg atdheut.

Si një emigrante shqiptare që e njeh nga afër mallin për vendlindjen dhe frikën se gjuha e nënës mund të humbasë në brezat që lindin jashtë Shqipërisë, Silvana Muço Dogani vendosi të mos qëndrojë spektatore. Me durim, përkushtim dhe një punë të pandalur “kokë më kokë” me familjet shqiptare, ajo nisi të hapë shkolla dhe kurse të gjuhës shqipe kudo ku kishte komunitet shqiptar në Itali.

Aktiviteti i saj nuk ka qenë thjesht organizim kursesh. Ai ka qenë një mision shpirtëror dhe kombëtar. Duke trokitur në dyert e familjeve shqiptare, duke biseduar me prindërit dhe duke i bindur ata për rëndësinë që fëmijët të mos humbasin gjuhën e origjinës, ajo ka krijuar ura të forta mes brezave. Për Silvanën, mësimi i shqipes nuk është vetëm një proces arsimor, por një mënyrë për të ruajtur rrënjët, kujtesën dhe krenarinë kombëtare.

Një nga momentet më domethënëse të këtij rrugëtimi ishte inaugurimi i shkollës shqipe në Francavilla al Mare, një aktivitet i mbushur me emocion dhe ndjenjë atdhedashurie. Ceremonia u zhvillua në një atmosferë festive, ku u bashkuan autoritete italiane e shqiptare, artistë dhe përfaqësues të komunitetit shqiptar. Prania e Ambasadores së Republikës së Shqipërisë në Itali, Anila Bitri, si dhe e Kryetares së Bashkisë së Francavilla al Mare, Luisa Russo, i dha këtij aktiviteti një rëndësi të veçantë institucionale dhe kulturore.

Në këtë ngjarje u ndje qartë fryma e punës dhe përkushtimit të Silvana Muço Doganit, e cila me kujdesin e saj arriti të bashkojë familje, mësues, artistë dhe institucione rreth një qëllimi të përbashkët: që fëmijët shqiptarë të mos harrojnë gjuhën e nënës. Programi artistik, me interpretimet e artistes Blerina Shera dhe rapsodit kosovar Gzim Javori Kodraliu, solli emocione të forta dhe kujtoi traditat e kulturës shqiptare që vazhdojnë të jetojnë edhe larg atdheut.

Në fjalën e saj përshëndetëse, Ambasadorja Bitri theksoi rëndësinë e këtyre nismave për ruajtjen e identitetit kombëtar tek brezat e rinj të diasporës, duke garantuar mbështetjen e institucioneve shqiptare për sigurimin e librave dhe abetareve në gjuhën shqipe.

Por mbi të gjitha, kjo histori është historia e një gruaje emigrante shqiptare që nuk pranoi të shuhet gjuha dhe kultura e saj në dhe të huaj. Përmes sakrificës, vullnetit dhe dashurisë për kombin, Silvana Muço Dogani ka kthyer shkollat shqipe në vende ku fëmijët jo vetëm mësojnë të lexojnë e të shkruajnë shqip, por mësojnë të ndihen krenarë për origjinën e tyre.

Puna e saj mbetet një shembull frymëzues për gjithë diasporën shqiptare: se identiteti ruhet kur ka njerëz që punojnë me zemër, pranë familjeve dhe pranë fëmijëve, për të mbajtur gjallë gjuhën, traditat dhe shpirtin shqiptar kudo në botë.

Në shtatorin e vitit 2012 isha në fshatin e nënës sime, në Volë ose Murto ( sot Sivota). E kisha obligim në kujtim të sajë të shihja në ish kaq e bukur Vola ashtu si kishte mbetur e stampuar në mëndjen e një vajze të vogël 7 vjeçare dhe që ma tregonte mua. U ula në rërën e plazhit atje në Skalomë dhe i shkruajta nënës sime këtë letër.

Letër Nënës

Nënë, si je atje ku je? Kohë kemi pa u takuar. Nuk e di a të kam thënë se një ditë do të vija atje ku ti ishe përnatë me mëndjen tënde dhe shëtisje në anëdetin e Volës sonë të bukur. Unë se kisha parë por kisha prekur ato guacakt e bukura spirale që ti i ruaje mbështjellë me aq kujdes në një mandile të vogël. Ishin ato që vunë një shënjë në mëndjen time se një ditë, atëherë kur të vinte sahati… unë do prekja zallin e bukur të Zavjes. Dhe ja, ketu e 100 vjet më pas ëndra u bë . Ndodhem këtu nën hijen e ullinjve të Volës dhe dëgjoj përplasjen e dallgëve në breg.

Teksa mundohem të kuptoj gjuhën e tyre ndjej goditjen e vargut Kutelian të më gozhdojë përjetë në atë truall….bam…bam…bam.

Të dua baltë shqiptare

Të dua egërsisht!

dëshpërimisht!

si ujku pyllin,

si vala valën,

si balta balten.

Këtu s’më njeh askush dhe unë mundohem të flas sa shqip sa greqisht e anglisht me shpresë se njerëzit e sotëm të këtyre anëve do më kuptojnë . Por e shoh që për ta jam asgjë më shumë se një i huaj në fshatin e rrënjëve të mia. Ju fola gurëve të sokakut…s’mu gjegjën. Fola me muret e shtëpive të braktisura dhe prap jo. Kopështet janë rrënuar moj nënë. Ullinjtë plakur dhe më shumë. Ju fola në gluhën tonë, gremisnë kokën mënjanë si të mos besonin kush isha.Vajta atje ku më kishe thënë, tek shtëpia e madhe që sheh nga deti. I fola qenit, i them kush jam por dhe ai sme njeh oj nanë.

Erdha dhe në Zavje,

në këtë gji deti magjiplotë.

Dhe sytë

seç mu mbushnë me lotë

U zhyta në ujin valë

Atë që ndjeva

Se them dot me fjalë

Kërkova… por dot nuk gjeta si ato guackat e tua.

Thellë në mëndjen time përvijohen skenare maramendëse në një teatër magjiplotë. Ah sikur të ishe gjallë ….se këtu …këtu ka diçka që nuk shkon moj nanë. Pse erdha vetëm? Ti e dije ku ishin çelësat e shtëpisë. Tani është vjeshtë. Do kthehem përseri në pranëverë, kur të çelin lulet mendova . Ato dalin rishmëz nga thellësia e tokës dhe do më njohin se s’bën. U kumbisa ndënë hijen e një portokalli dhe ashtu humba në krahët e tu kur më flisje për Volën tonë si nuse dhe ç’mu kujtuan fjalët e tua të moçme. Pa kuptuar fillova të bëlbezoja në gluhën tënë historinë e Volës ashtu siç ma tregoje ti moj nanë:

“Atje poshtë ishnë nisitë. Ish një vënd i bukur por një gjarpër i madh e i madh nuk linte njeri të afrohej. Atje lart në Vrohona ish një djalë i glatë me emrin Murto. Dhe këtij Murtos një ditë seç i shkrepi të vinte poshtë. Dhe ai erdhi, dhe e vrau gjarpërin dhe i pari hodhi themeli në Volë. E pas tij erdhën dhe të tjerë vrohorit. Po Murtua ish i pari. Dhe i mbeti Murto emri skalomës së bukur me nisitë përkarshi.Një tjetër djalë ndërtoi shtëpi në malin për karshi ndaj dhe i thone Mali i Aliut sot e kësaj dite. Pas e më pas erdhi im atë . Ai mori një nuse të bukur atje në Arpicë dhe ajo u bë nana ime. Shtëpia jonë ish karshi detit atje në gjirin e Zavjes. Dhe unë laja kurmin në detin valë , mblidhja guacka në rërën e bukur dhe i vloja mënjanë si hajmali. Por… erdhi nje ditë dhe nuk e di pse u nismë drejt veriut muhaxhir dhe çelësat i lamë në gjitonë.

Do kthehemi prap u tha im atë. (1917 )

Dhe mbenë të gjitha atje në Volë

shtëpi e katandi, dyqan e ulli.

Lamë malet , detin, nisitë për karshi.

Endërat dhe ca guacka i mora me vete.

Por dot su kthye më im atë… “

Dëgjonin ullitë këtë legjendë dhe çdo fjalë bënte çudira moj nanë. Portokallja tundi fletët e më buzëqeshi. Ullinjtë ulën degët të më përkëdhelnin… qeni mu afrua dhe bënte me nojma të shkoja tek shtëpia. Nëpër muret çelën lulet, dera e avllisë u hap dhe dëgjoja zëra moj nanë. Mos ishe ti dhë më prisje atje tek pragu? ….Oh sa bukur!

E kisha të vështirë të vija? Jo. Ndoqa në të kundërt udhën që bëre ti moj nanë. Kalova qafën e Gjashtës, Qafën e Soronesë, më tej Qafën e Botës. Eca mbi urën e lumit Kalama, rashë në Arpicë, preka zallin e Pargës si nuse dhe mbrita këtu në Volën tënde. Dhe vërtet ajo është aq e bukur….Ndaj tani e kuptoj përse nga sytë e tu ridhnin lotë sa herë e sillje në mëndje dhe më thoshje: “ ah, të isha një zog i vogël dhe të fluturoja mbi atë dhe” .

Xhemal Hasani

Volë, Shtator 2012

Nga Keze Kozeta Zylo/

Në muajin e trëndafilave përjetuam një natë magjike sjellë nga artistja shqiptare me famë botërore Ermonela Jaho në Metropolitan Opera, Manhattan.

Jo vetëm muaji maj ka aromë dehëse nga lulet shumëngjyrëshe, por një trendafil i madh i bardhë si simbol vizual në ekran në skenën ndër më prestigjiozet në botë dukej sikur na uronte mirëseardhjen. Ndoshta ishte për pastërtinë dhe brishtësinë e personazhit të Violetes, dashurinë që lulëzon por edhe vyshket shpejt, sëmundjen dhe vdekjen, sepse e bardha lidhet edhe me zbehjen dhe fundin.

Ne ishim familjarisht cka e bënte dhe më ngazëlluese shpirtin tim për ta parë me endje Ermonelën tonë, sepse familja e bukur e ka rrënjën tek dashuria e pastër, për atë dashuri hyjnore që u tret Violeta për Alfredon…“La Traviata” konsiderohet gjerësisht si një nga operat më të mëdha dhe më të njohura në repertor, duke u renditur shpesh si opera më e interpretuar në botë. E kompozuar nga Giuseppe Verdi, ajo është e dashur për muzikën e saj të ngarkuar emocionalisht, fuqinë intensive dramatike dhe karakterizimin kompleks të Violetës.

Edhe pse tragjike, historia trajton temen universale të dashurisë, sakrificës dhe presioneve shoqërore, të cilat e mbajnë atë të rëndësishme për audiencën moderne.

Opera u bazua në romanin dhe dramën e shkrimtarit te famshëm Aleksandër Duma “La Dame aux Camélias” (“Zonja me Kamelie”), ndërsa muzika u kompozua nga Giuseppe Verdi. Çdo frazë muzikore dukej si një letër e pashkruar për dashurinë që nuk shpëton dot askënd. Interpretimet e Jahos shpesh lënë këtë ndjesi: sikur opera nuk është spektakël, por rrëfim intim i shpirtit njerëzor.

Në skenën e ndriçuar nga heshtja dhe muzika, Ermonela Jaho nuk e interpreton thjesht Violetën tek “La Traviata” ajo bëhet vetë shpirti i saj. Çdo frazë muzikore del nga zemra si një rrëfim i pambrojtur, i mbushur me dashuri, dhimbje dhe sakrificë. Zëri i saj nuk kërkon vetëm të dëgjohet; ai depërton, prek dhe lë gjurmë.

Në momentin kur Violeta buzëqeshi mes dhimbjes së fshehur, publiku ndieu brishtësinë njerëzore në formën më të pastër. Pastertine e shpirtit te saj ne kete loje spektakolare qe te le pa fryme e ndjenim ne rrembat e gjakut si shqiptare. E kur dashuria për Alfredon përplaset me fatin tragjik, interpretimi i Ermonela Jahos shndërrohet në një stuhi emocionesh, ku çdo notë duket sikur lind nga një plagë e vërtetë.

Ajo nuk luan një personazh operistik; ajo jeton çdo sekondë të tij.

Në aktin final, mes frymës së rënduar dhe dritës që shuhet ngadalë, skena merr përmasën e një lutjeje. Heshtja e sallës bëhet pjesë e muzikës. Dhe aty ku Verdi ka shkruar tragjedinë e Violetës, Ermonela Jaho sjell madhështinë e shpirtit njerëzor një interpretim që nuk mbaron me duartrokitjet, por mbetet gjatë në kujtesë si një emocion i pashlyeshëm.

Alfredo është zemra e pastër e dashurisë tek “La Traviata”. Ai vjen si një dritë e ngrohtë në jetën e zhurmshme dhe të lodhur të Violetës, duke sjellë sinqeritet, ndjenjë dhe shpresë. Dashuria e tij është e fuqishme, por edhe naive, sepse udhëhiqet nga emocioni dhe jo gjithmonë nga arsyeja. Në skenë, Alfredo paraqitet si një shpirt romantik, që lufton mes pasionit, xhelozisë dhe pendimit. Zëri dhe prania e tij artistike japin ndjesinë e një dashurie të vërtetë që digjet fort, edhe kur jeta e vendos përballë dhimbjes.

Violeta nuk ishte kurtizane e Parisit; ishte vetë brishtësia njerëzore, ajo pjesë e zemrës që buzëqesh ndërsa copëtohet.

Ne Paris kishte ethe lirie, por liria tingëllonte si një zog që e di se qielli po mbyllet. Ndërsa në fund, te “Addio del passato”, salla nuk dëgjonte më muzikë dëgjonte heshtjen e vdekjes që afrohej me hapa prej kadifeje.

Dhe kur ajo ra, nuk ra vetëm Violeta. Ra krenaria, dëshira, dashuria, trupi. Mbeti vetëm zëri, ai zë i hollë, njerëzor, i plagosur që vazhdon të endet në mendje edhe pasi perdja është mbyllur. Interpretimet e Jahos shpesh lënë këtë ndjesi: sikur opera nuk është spektakël, por rrëfim intim i shpirtit njerëzor.

Trupa artistike tek “La Traviata” krijoi atmosferën madhështore dhe emocionale të operës. Përmes lëvizjeve elegante, kostumeve plot shkëlqim dhe interpretimit skenik, ajo solli gjallërinë e salloneve aristokrate dhe kontrastin mes luksit e dramës njerëzore. Çdo dalje e trupës e mbushi skenën me ritëm, emocion dhe energji, duke e bërë publikun të ndjejë si festën ashtu edhe trishtimin që fshihej pas saj. Në harmoni me muzikën e Verdit, trupa u bë zëri i shoqërisë, duke i dhënë operës madhështi dhe jetë artistike.

Veshjet në “La Traviata” janë një pasqyrë e elegancës dhe botës aristokrate të kohës. Fustanet luksoze, ngjyrat e ndezura dhe detajet plot finesë krijuan një atmosferë madhështore, ku bukuria e jashtme shpesh fshehu dhimbjen e brendshme të personazheve. Kostumi i Violetës ndryshoi sipas gjendjes së saj shpirtërore: nga shkëlqimi dhe hijeshia në fillim, tek thjeshtësia dhe zbehja në fund, duke treguar rrugëtimin emocional dhe tragjik të saj.

Pamjet e ndriçuara, mjediset romantike dhe lojërat e dritës krijuan kontrastin mes festës dhe trishtimit. Çdo element skenik shërbeu për të thelluar emocionin e veprës dhe për ta afruar publikun me dramën njerëzore të personazheve. Në harmoni me muzikën, skena u bë një hapësirë ku dashuria, sakrifica dhe dhimbja moren jetë me madhështi artistike.

Në skenën e Metropolitanit, drita binte si kujtim mbi një shpirt që digjej ngadalë.

Zëri i Ermonela Jahos nuk vinte vetëm nga gryka e argjendte e falur nga Hyu, por vinte nga plagët e Violetes, kurtizanes se Parisit dashuruar me Alfredon, birin e familjes aristokrate, qe koha bente dallime te tmerrshme rraciale-shoqerore.

Në heshtjen që mbetet pas valsit të fundit, La Traviata vyshket si një trëndafil mbi dëborë. Dashuria nuk fiton gjithmonë mbi fatin, por lë pas një dritë që nuk vdes. Dhe Violeta, si një yll që digjet për herë të fundit në agim, largohet duke e kthyer dhimbjen në përjetësi.

Faleminderit përgjithmonë Ermonela jonë që ia zbardh faqen si trëndafil i bardhë Maji Shqipërisë kudo në botë!

Çmimet kryesore

Çmimet kryesore përfshijnë Këngëtaren më të mirë Femër në Çmimet Oper! 2024,

Artistin e Vitit në Çmimet Ndërkombëtare të Muzikës Klasike (ICMA) 2023/ Artistin më të Mirë të Huaj në Çmimet Spanjolle të Operas 2024 dhe Çmimin e Lexuesve të Çmimeve Ndërkombëtare të Operas 2016.

Është nderuar gjithashtu me tituj shtetërorë në Shqiperi, për kontributin në kulturë dhe promovimin e artit shqiptar në botë. Përveç çmimeve formale, ajo është vlerësuar shumë nga kritikët ndërkombëtarë për rolet në opera si: Madama Butterfly/ La Traviata/ Suor Angelica dhe ka performuar në teatro prestigjioze si: Royal Opera House/ Metropolitan Opera/ Teatro Real.

Mediat më prestigjioze në botë rreth Ermonela Jahos

Disa nga gazetat dhe mediat më të njohura ndërkombëtare kanë shkruar me superlativa për sopranon shqiptare Ermonela Jaho, sidomos për interpretimet e saj në opera dramatike si *Madama Butterfly*, *La Traviata* dhe *Suor Angelica*.

Ja disa nga vlerësimet më të famshme:

1-Gazeta britanike “The Guardian” e ka quajtur interpretimin e saj “shkatërrues emocionalisht” dhe ka vlerësuar aftësinë e saj për të përcjellë dhimbje dhe ndjenjë të thellë në skenë.

2-“The Financial Times” ka shkruar se ajo “këndon me intensitet të rrallë dramatik”, duke e cilësuar si një nga sopranot më prekëse të brezit të saj.

3-Revista amerikane “Opera News” e ka përshkruar si “një artiste që jeton çdo notë që këndon”.

4-“The New York Times” ka lavdëruar interpretimet e saj në skenat më prestigjioze botërore, duke theksuar kombinimin e teknikës vokale me emocionin autentik.

Autorja e shkrimit mban titullin e lartë: Kalorës i Urdhrit të Flamurit nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë, Medaljen e Meritës Presidenciale dhënë nga Presidentja e Kosovës Vjosa Osmani. Është publiciste, shkrimtare, autore e tetë librave, Mjellmat po të vijnë u shpall libri më i mirë i vitit në Panairin e librit në New York, 2008, mësuese dhe bashkëthemeluese e Shkollave Shqipe “Alba Life” në New York, Ambasador i Kombit, Gruaja e Vitit 2022, NY dhënë nga Motrat “Qiriazi”.

6 Maj, 2026

Metropolitan Opera, Manhattan, New York

Rafaela Prifti/

Ka rrëfimtarë të fjalës siç ka dhe rrëfimtarë të penelit. Vittore Carpaccio ishte mjeshtër i pikturës veneciane i njohur si piktori i rrëfimtarisë së Rilindjes së Venedikut. Arti i tij vlerësohet për thellësinë e perspektivës dhe detajeve arkitekturale, por prejardhja e tij debatohet një faktor i ndihmuar nga pakësia e vëllimeve monografike për të. Qëmtimi i origjinës së tij për të provuar prejardhjen shqiptare është në qendër të materialeve filmike të serisë Panteoni i Harruar me ide dhe skenar të Gëzim Gjyrezit, gazetarit me shumë kredenciale të TV shqiptar, i cili jeton në Amerikë prej vitesh. Pasditen e së shtunës, më 2 maj në Producers Club në Nju Jork, për gati një orë, dokumentari piketoi opusin e pasur të Vittore Carpaccio-s që nga veprat e hershme dhe pikturat në vaj si Virgjëresha dhe Fëmija tek panelet e altarëve në seritë si Legjenda e Shën Ursulës për Scuola Dalmata di San Giorgio degli Schiavoni dhe cikli i pikturave Jeta e Virgjëreshës e të tjera në koleksionin kushtuar Scuola degli Albanesi. Vëllazëritë venedikase të shekullit 15 siç ishte Shkolla Shqiptare kishin funksione fetare, sociale dhe bamirëse.

Në kërkim të zbulimit të origjinës së Carpaccio-s, autori i dokumentarit ndjek pikturat dhe restaurimet e disa punimeve në muzeume dhe qendra muzeale në Evropë nga Italia në Slloveni e Kroaci (“pretendentët e qytetarisë së tij”) deri në muzeun e madh të artit Metropolitan (MET) në Nju Jork. Në dokumentar zbulohen fakte interesante të autorësisë së rikthyer çka do të thotë se në varësi të kohës kur mund të keni vizituar pavijonin e Rilindjes evropiane ka të ngjarë të keni parë pikturën e Carpaccio-s të prezantuar gabimisht nën emrin e Albrecht Dürer, siç është rasti i pikturës së vitit 1510 Portreti i një Mbreti, ekspozuar në Madrid. Paralelisht me rikthimin e emrit të Carpaccios në pikturat e restauruara, materialet filmike intervistojnë historianë të artit figurativ si piktori italian i shekullit 19 Pompeo Molmenti, autor i monografisë së vitit 1906, Patricia Fortini Brown, dhe studiues shqiptarë, ndër të cilët, Profesor Shyqri Nimani, Prof. Koçollari që përforcojnë tezën e prejardhjes shqiptare të piktorit rilindës.

Gëzim Gjyrezi e ndërton tablonë e origjinës së Carpaccio-s duke nisur nga hamendësia e vitit të lindjes (rreth 1460 – 1465) dhe vdekjes 1525-1526 tek evidentime të tjera jetësore përfshirë studimin e vitit 1648 nga një biograf i hershëm Carlo Ridolifu, ku shfaqet emri Carpaccio. Ky është fakt me rëndësi duke qenë se vetë mjeshtri ka vënë nënshkrimin Vetore Scharpaço dhe më vonë Vetor Scarpazo në dy piktura të ruajtura në Museo Correr në Venecia.

Saktësia e arkitekturës veneciane dhe vërtetësia e jetës së qytetarëve në pikturën e Carpaccio-s i kanë dhënë historianëve të kohës sonë pasqyrën më reale të kulturës së Venedikut në shekujt 15-16. Në hyrje të viteve 1500 piktori kompletoi dhe e pasuroi ciklin narrativ të tre shenjtëve mbrojtës Shën Gjergji, Shën Xherome dhe Shën Trifoni si edhe serinë e Virgjëreshës. E kuqja e spikatur e Carpaccio-s madje ka dhënë edhe frymëzime gastronomike. Në vitet e fundit ai përfundoi veprën Martirizimi i të Dhjetëmijërave (1515) dhe pikturoi për komunitete dhe mjedise modeste deri sa ndërroi jetë në rajonin e Kapodistria-s të Republikës venedikase, në territorin e Sllovenisë së sotme. Ekspozita e parë retrospektive jashtë Italisë me 45 piktura dhe 30 vizatime të restauruara të Carpaccio-s u hap në Galerinë Kombëtare të Arteve në Uashington DC nëntor 2022 – shkurt 2023, shoqëruar me një katalog dhe botim ilustrues, një legjitimim i vendit të tij në artin e pikturës së Rilindjes dhe influencës tek pasardhësit.

Premiera filmike në Nju Jork e serisë Panteoni i Harruar me ideator dhe skenarist Gëzim Gjyrezi dhe ekipin e tij realizator kushtuar Carpaccio-s u vlerësua nga audienca me përgëzime dhe inkurajim për autorin dhe me mirënjohje të veçantë për bashkëshorten e tij, Mira Gjyrezi. Në sallë kishte miq dhe të ftuar nga larg e afër që nga Kanadaja, Pensilvania, Nju Xhersi dhe Long Island. Zëri “emblemë” i gazetarit autoritar të TV, dhe më pas diplomatit dhe studiuesit Virgjil Kule në dokumentar u cilësua si një “vlerë me peshë” për projektin filmik, i cili ka një shtrirje kohore mbi trevjeçare. Në vazhdim krijuesi i serisë do sjellë mbështetje shtesë për prejardhjen shqiptare të mjeshtërve të mëdhenj si Vittore Carpaccio e të tjerë.

Foto: Gëzim Gjyrezi, Jorgji Muzakado

https://gazetadielli.com/premiera-e-filmit-dokumentar…

Kristaq Balli/

Midis disa mijra ikonave bizantine e pasbizantine të fondit në Muzeun Kombëtar të Artit Mesjetar në Korçë, gjenden edhe dy ikona pasbizantine të Shën Kristoforit, njera prej të cilave është paraqitur në ekspozitën e muzeut dhe ngjall kureshtje e interes të veçantë pamor e interpretues, pasi ajo ndryshon nga gjithë ikonat e tjera për faktin se “kryepersonazhi” i saj, Shën Kristofor (Martiri), paraqitet si një njeri me kokë qeni, çka për shumicën e atyre që e shohin shkakton stepje, befasi e habi e, le të themi, një lloj intrigimi të trishtë, misteri e deziluzioni shpirtëror, madje edhe për besimtarët. E si mund ta nderosh e t’i lutesh këtij shenjtori humanoid me kokë qeni, që shpesh paraqitet, madje edhe joafektiv e jomiqësor?

Ikona, me origjinë nga qyteti apo rajoni i Përmetit, (Inv. 6045) e pikturuar në vitin 1812 sipas modeleve “klasikë” të manualeve ikonografike nga një piktor anonim relativisht i kultivuar në mjeshtërinë e tij ka dimensione tëmëdha: 110cm x 45cm, Shën Kristofori paraqitet si një ushtar romak i veshur me të gjitha pajimet dhe aksesorët ushtarakë si mburoja (prapa), parzmorja, hushta në dorën e majtë, një kryq dhe një pendë në dorën e djathtë, pelerina e kuqe valavitëse dhe çizmet. Mbi flokët si prej njeriu gjenden dy fjongo të kuqe të kryqëzuara lavdërimi që lidhin flokët e tij. Përveç tij, në miniaturë, në këndin e majtë sipër vendoset Krishti me globin e Universit mbi një qerthull resh që drejton një tufë rrezesh bekimi drejt fytyrës së Shën Kristoforit, sytë si prej njeriu të të cilit janë drejtuar kah tyre, çka do të thotë se Shën Kristofori ka qenë një besimtar i devotshëm i Krishtërimit dhe një martir i tij. Ndërkaq, në qoshen e djathtë lart një engjëll është duke i vendosur kurorën e martirit. Brerorja e praruar vërteton se ai është shenjtëruar pas martirizimit të tij.

Shën Kristofori paraqitet në pikturë si figurë e plotë monumentale i vendosur mbi një kodër, poshtë së cilës shtrihet një peizazh thuajse natyralist i një fushe të gjerë e të thellë në perspektivën lineare që mbizotërohet nga dimensionet e mëdha të statujës së shenjtorit martir.

Emri Kristofor nuk përmendet në emrat e Testamentit të Vjetër e as të Ri. Ai rrjedh nga togfjalëshi grek Christoforos që do të thotë Bartës (Mbajtës) i Krishtit. Pra vetë etimologjia e emrit ia atribuon njohjen e përhapjen e bëmave të tij liturgjisë së krishterë të Lindjes, e cila u përhap më tej edhe në Krishtërimin Perëndimor, së pari në Francë në shekujt IX. Ekzistojnë disa legjenda që lidhen me jetën dhe vdekjen e Shën Kristoforit, midis të cilave më e popullarizuar është ajo e shek XIII e quajtur “Golden Legend” ( Legenda Aurea – Legjenda e Artë) e shkruar nga Jakobus de Voragine (Volume 4) : Sipas saj fillimisht Kristofori quhej Reprobus, ishte pagan, me origjinë nga rajoni Canaan, shërbente si ushtar romak, u kap rob dhe u çua në Lycia (në Azinë e Vogël) ku sundonte perandori romak Decius ( gjatë viteve 249-251), apo në kohën e perandorit Diocletian (fillimi i shek IV). Reprebus (që nënkupton “zullumqari”, “i ligu” “i shëmtuari”) ishte një njeri gjigant rreth 2.3 m. i gjatë dhe me fytyrë të frikshme. Ka jetuar rreth 320 vjet Reprobus u largua prej mbretit që i shërbente dhe u nis për t’i shërbyer “një tjetër mbreti më të madh që mund të ekzistonte aso kohe”.

Ai e gjeti këtë mbret që konsiderohej më i madhi, por një ditë ai konstatoi se ky mbret kishte frikë nga djalli. Atëhere ai u nis të gjente djallin. Rrugës u përball me një skotë plaçkitësish, një prej të cilëve u deklarua se ishte Djalli. Kështu Reprobus u vu në shërbim të tij. Por kur padroni i tij, Djalli, iu shmangej rrugëve dhe shfaqte frikën nga Krishti, ai e la atë dhe pyeti njerëzit ku mund ta gjente Krishtin. Ai takoi një heremit i cili i predikoi për besimin e krishterë. Ai e pyeti heremitin se si mund t’i shërbente Krishtit. Kur heremiti i sugjeroi atij lutje dhe kreshmë, Reprobus u përrgjigj se ai nuk mund ta kryente dot këtë shërbim. Atëhere asketi i propozoi që, për hir të shtatlartësisë dhe fuqisë së tij, ai mund të shërbemte duke ndihmuar njerëzit të kapërxenin një lumë të potershëm ku ata rrezikoheshin nga mbytja dhe të ftohtët. Heremiti i premtoi që ky shërbim, ndoshta, do ta kënaqte Krishtin.

Në kohën që Reprobus filloi të kryente këtë punë, një fëmijë iu lut ta ndihmonte për të kapërxyer lumin. Gjatë kalimit lumi u fry e u egërsua dhe fëmija i dukej atij i rëndë si plumb, aq i rëndë sa, me shumë mundim, si asnjëherë, e ndjeu veten në një vështirësi të madhe. Kur arritën bregun tjetër, ai i tha fëmijës: “Më ke vënë në rrezikun më të madh të jetës. Edhe bota nuk mund të ishte më e rëndë se ti mbi shpatullat e mia”. Fëmija iu përgjigj: “Ti mbajte mbi shpatulla jo vetëm gjithë botën por atë që e bëri botën. Unë jam Krishti, mbreti yt, të cilit ti po i shërben me punën tënde.” Dhe fëmija, më pas, u zhduk.

Kësaj legjende ndoshta i korrespondon më besnikërisht ikona me variantin më popullor të paraqitjes së Shën Kristoforit. I konvertuar në kristian dhe me emrin e ri Kristofor (Mbajtës i Krishtit), më vonë ai vizitoi Lycia-n ku preheshin të krishterët e martirizuar. I sjellë para guvernatorit vendas të Antiokut, Kristofori refuzoi të sakrifikojë për perënditë pagane. Guvernatori u përpoq ta joshte me pasuri dhe më pas i dërgoi dy vajza të bukura, Aquilina dhe Nicaea ta argëtonin atë. Kristofori jo vetëm nuk u tundua, por i konvertoi gratë në të krishtera, ashtu siç edhe konvertoi qindra të tjerë në atë qytet. Të dy gratë u martirizuan për besimin e tyre të ri. Atëhere mbreti urdhëroi ta vrisnin. Shumë tentativa dështuan, Kristoforin e lidhën fillimisht në një fron prej hekuri dhe e vendosën mbi turrën e zjarrit, por froni u shkri, ndërsa ai mbeti i paprekur…Edhe tentativa të tjera dështuan.

Përmendet se në përpjekje për ta torturuar me hushta, një prej tyre aksidentalisht qëlloi mbretin në sy dhe e verboi atë. Kristofori i sugjeroi mbretit të merrte pak gjak nga trupi i tij i vrarë, ta përziente me baltë dhe ta vendoste këtë masë në sytë e tij. Përfundimisht Kristoforit iu pre koka. Mbreti përmbushi propozimin e Kristoforit dhe ai rifitoi shikimin e tij duke deklaruar “Në emër të Krishtit dhe Kristoforit!”. Supozohet se, ndër të tjerë, Peshkopi Pjetër i Attalias, që e kishte pagëzuar mori eshtrat e tij dhe i çoi në Marmarica (Egjipt) në vitin 311. Supozohet, gjithashtu se, sot, reliket dhe kafka e tij ruhen në ishullin Rab të Kroacisë, si dhe disa relike të tjera në Francë e shtete të tjerë. Kujtimi i tij në kishën orthodokse kremtohet më 9 Maj, ndërsa në liturgjinë e martirologjisë romane ai kujtohet më 25 Korrik të çdo viti. Ai konsiderohet si shenjti mbrojtës i udhëtarëve, kalorësve, karvaneve, pelegrinëve, marinarëve, shoferëve, astronautëve, të sëmurëve, tregëtarëve dhe i disa qyteteve evropiane; është një nga 14 shenjtorët mbrojtës të njerëzimit.

Antropologjia arkeologjike, mitologjia dhe burime

transhendentale

Aparenca fizike e Shën Kristoforit në agjiografinë dhe ikonografinë e krishterë ka dy tipare specifike që nuk i kanë shenjtorët e tjerë kanonikë: 1) Ai është me trup gjiganti dhe 2) Koka e tij ka formën e një koke qeni. Këto veçori autentike sakaq të joshin për të gërmuar dhe gjurmuar nga njera anë në historinë e humanitetit planetar, madje edhe në kozmologjinë antropologjike ndërplanetare dhe nga ana tjetër në spiritualitetin dhe traditën e mitologjisë, gojëdhënave dhe prurjeve të tjera legjendare të racës njerëzore, të bazuar kryesisht në shkrimet biblike, nga e cila po veçojmë fillimisht faktin që Bibla dhe mësimet e saj e çojnë fillimin e krijimit të Universit dhe posaçërisht të humanoidëve vetëm 7.000 vjet përpara lindjes së Krishtit. Në zbërthimin e kontekstit fetar të Shën Kristoforit me Kokë Qeni duhen marrë në konsideratë të dyja këto teza, pasi integrohen dhe interferojnë qoftë me pohime apo divergjenca me njera-tjetrën.

Sipas arkeologëve dhe shkencëtarëve antropologë, nga gjetjet që ata kanë bërë, është konstatuar fakti që kanë ekzistuar qenie humanoide gjigante prehistorike, madje janë gjetur edhe vegla pune që për nga madhësia u korrespondojnë këtyre krijesash humane vigane thuajse në të gjitha kontinentet. Tregimet për gjigantët derivojnë nga mbetjet e qytetërimeve të mëparshme. Saxo Gramaticus (1150–1220, historian, teolog, dhe autor danez), psh, argumenton që gjigantët kanë ekzistuar sepse asgjë tjetër nuk mund të shpjegojë muret e mëdha, monumentet dhe statujat prej guri që ne njohim janë mbetje nga ndërtimet greko-romake. Po kështu anglo-saksoni Safarer flet për mure të lartë guri ciklopikë që janë ndërtuar nga gjigantët. Teoritë e ndërtimit të piramidave dhe shembujve të tjerë monolitikë të ndërtimeve antike takojnë gjigantët si një mundësi përgjigjeje. Ndërtimeve të mëdha u takojnë ndërtuesve të mëdhenj.

Ekzistojnë një numur skeletesh, kafkash të gjigantëve të gjatë rreth 9 m. Gigatopithecus dhe Meganthropus janë emra që iu korrespondojnë humanoidëve gjigantë të gjetur nga paleontologët, por përderisa ata nuk i përqasin në zinxhirin evolucionar imagjinar, atyre nuk ju kushtohet një vëmendje e posaçme. Edhe teoritë e sotme kozmologjike shpesh paraqitin alternativa dhe dilema që, të bazuara në zbulime shkencore, vihen shpesh në vështirësi sa i takon racave gjigante prehistorike në udhëtimin përgjatë kohës, madje deri aty sa të supozojnë edhe praninë e alienëve gjigantë që “kanë ndihmuar civilizimin tokësor”, madje sot,. sipas teorive të reja të pavërtetuara, mund të jenë edhe krijesa që kanë ardhur në Tokë nga e ardhmja. (Fotot e ilustrojnë këtë realitet virtual).

Mirëpo nëse këta humanoidë gjigantë kanë qenë mutacione sporadike monstrash, apo entitete të mëdha, të përqëndruar e të organizuar, kjo është një enigmë që ndoshta mund të anojë nga e para. Ndërkaq nuk mund të vërtetohet nëpërmjet zbulimeve arkeologjike që ndonjë nga këto krijesa humane vigane të ketë tipare, apo fragmente fizike kafshërore, në rastin tonë kokë qeni, si ajo e Shën Kristoforit, etj.

Nga pikpamja transhendentale e religioze “reliteti virtual” i ekzistencës së krijesave njerëzore gjigante, madje edhe hibride me tipare faciale kafshësh, është relativisht më e thjeshtë për t’u “gëlltitur”. Kjo, sepse besimet pagane, fetare politeiste e monoteiste e minimizojnë faktorin fizik, lëndor, material dhe çdo synim i tyre është spiritualiteti, shpirti, shpëtimi i tij dhe jeta e përtejshme. Burimi dogmatik i ekzistencës në Tokë të njerëzve gjigantë me fytyrë kafshësh kanë qenë shkrimet e historianëve antikë, të bazuara kryesisht në traditën e lashtë, mitologjinë, gojëdhënat, folklorin, udhëtimet e eksploratorëve për zbulimin e tokave të reja, shkrimet agjiografike e biblike, që të gjitha të kushtëzuara nga primitivizmi, empirizmi, niveli i pamjaftueshëm i dijeve “shkencore”, mungesa e komunikimeve, si rezultat, i nënështrimit nga ritualet rajonale të Zotit të tyre shpirtëror.

Në këtë kuadër, në një sërë tekstesh të autorëve antikë grekë-romakë si Herodoti (484-425), që konsiderohet si “Ati i Historisë” që ka shkruar veprën “Histories” (Historitë). Sipas tij pjesa perëndimore e Libisë ku jetojnë fermerë është e mbushur me male, pyje dhe me kafshë të egra. Në këtë vend ka gjarpërinj gjigantë, luanë, elefantë, arinj, nepërka, kokëqenër dhe njerës pa kokë të cilët i kanë sytë në gjoks,siç thonë libianët dhe burra e gra të egër…: (Herodotus, Histories 4.191.3).

Ctesias (shek V Para Krishtit) , një fizikan grek shkruante: “Në male jetonin njerëz të cilët kishin kokën e një qeni, ata visheshin me lëkurë kafshësh të egra dhe nuk flisnin ndonjë gjuhë, por lehnin si qen dhe me këtë mënyrë kuptonin njeri-tjetrin. Ata kishin dhëmbë më të mëdhenj se të një qeni…, ata e kuptonin të folurin e Indianëve, por nuk mund t’ju përgjigjeshin dot atyre; ata lehnin dhe sinjalizonin me duart e gishtërinjtë e tyre siç bëjnë memecët… Të gjithë ata, burra e gra kanë një bisht në fund të shpinës, si qentë por më të gjatë e më të butë. Ata kanë marredhënie me gratë e tyre si qenër dhe e dallojnë njeri-tjetrin në marredhënie nga ndjenja e turpit. Ata janë më jetëgjatët e racave njerëzore duke jetuar 160-200 vjet.

Megasthenes (v. 350 – 290, etnograf dhe eksplorues ), shkruan që “Në disa male të Indisë ekzistojnë disa fise njerëzish me kokë qeni, të pajisur me kthetra, të veshur me lëkurë, të cilët flasin jo sipas akcentit të gjuhës humane, por vetëm lehin dhe kanë zgërdheshje nofullash… Ata që jetojnë pranë burimeve të lumit Gang, që nuk kanë pretendime në ushqim, jetojnë me mollë kutërbuese dhe kur shkojnë në udhëtime të gjata, ata i marrin këto me vete për sigurinë e jetës së tyre për të thithur “parfumin” e tyre… Nqs ata thithin ajër, vdekja e tyre është e paevitueshme.”

Sipas James Vandale i cili i referohet Plinit (Plini 23 – 79, vepra e tij kryesore “Naturalis Historia”): këto raca ishin eklektike në dukje dhe shoqërorë, ndërsa të tjerët dukeshin mizorë. Gjigantët, xhuxhët, panotët (me veshë gjiganti), astomët (pa gojë), antrofagët (kanibalët), amazonët, etj, etj,. Por, më të rëndësishmit – Cynocefalët, ose Kokë qenët ishin një nga racat monstruoze të njohura më mirë. Ata kishin trupin e një njeriu dhe kokën e një qeni. Sipas Plinit ata jetonin në malet e Indisë dhe komunikonin me lehje. Jetonin në shpella dhe visheshin me lëkurë kafshësh. Ata gjuanin shumë mirë dhe përdornin shtizat, harqet dhe shpatat.) Në Enciklopedinë e tij, Plini citon nga Megasthenes “Indica humanoidë të cilët i referoheshin krijesave aliene që jetonin në Indi.”

Burime të tjera që qarkullonin në mesjetë, të tilla si ato të aventurave të Aleksandrit të Madh në Indi të tilla krijesa përshkruheshin më të frikshëm: me dhëmbë të tmerrshëm e frymëmarrje zjarri. Të tjera të dhëna i konsideronin ata kanibalë. Të gjitha burimet theksonin që ata kombinonin natyrën humane me atë të bishave. Klaudius Aelian (175 – 235, veprat kryesore e të cilit është “De natura Animalium” – “ Natyra e Kafshëve”, “Varia Historia” – “Disa Histori”), promovon ekzistencën e Kokëqenve apo edhe deviacione të tjera më monstruoze. Njerëzit me kokë qeni raportohen gjithashtu në mesjetë nga eksploruesit Marko Polo (1254-1324), Kristofor Kolombi (1450-1506, ka emrin e Shën Kristoforit), apo edhe nga eksploruesi dhe hartografi i shquar turk Piri Reis (1465/70 – 1553, autor i “Kitab-i Bahriye” – “Libri i Lundrimit”).

Më në fund, Kokëqenët shfaqen edhe në legjendat kineze, siç duket në shkrimet e quajtura “Historia e Dinastisë Liang”. Misionari budist Hui-Sheng përshkruan një ishull në lindje të Fusang i cili banohej nga krijesa Kokëqensh. Ky ishull i referohet Japonisë, ose Amerikës.

Historiani Li Yanshou, gjithashtu përshkruan një mbretëri qensh në “The History of Northern Dinasties” –“ Historia e Dinastive Veriore”.

Por, ndoshta, më të pranueshme e më të asimilueshme janë shkrimet konservatore agjiografike e biblike. Sepse çdo gjë e pamundur është e mundshme në Bibël. Gjigantët në Bibël dhe traditën e krishterë interpretohen si pasardhës të Kainit, barbarë, monstruozë, kanibalë, të cilët për nga trupat e tyre shumë të mëdhenj përfaqësojnë ekstremin e vetë trupëzimit. Në librin “City of God” – “Qyteti i Zotit”, të shkruar nga filozofi dhe teologu Augustine nga Hippo (354 – 430), në Librin XIV, kapitulli 8, konfirmohet se të krishterët kishin historinë e “Abominable” – “I neveritshmi”, i cili kishte fytyrën e një qeni dhe jetonte në qytetin e kanibalëve. Po ashtu ata konsiderohen si “pasardhës të degjeneruar të Adamit”. Madje në ilustrimet e ikonave pikturave murale të “Gjyqit të Fundit” shumë nga këto kafshë gjysëm humanoide shfaqen si “prokurorë”, “gjykatës” dhe persekutorë ekstremë ekzekutues të racës mëkatare njerëzore.

Paul Deacon (Paulus Deaconus, 720 – 799) në librin e tij “Historia gentis Langobardorum” aparenca e kokëqenve konsiderohet jokristiane edhe pse mund të jetë e vërtetë, ashtu si edhe tregimet e Mbretit Artur, ushtarët e të cilit luftuan me krijesa kokëqeni, apo kokëçakalli. Këto legjenda konsiderohen si trajtesa negative të trashëguara dhe të abandonuara në shoqërinë e sotme.

Photius (810 – 893, patriark ekumenik i Kostandinopojës 858-867 dhe 877-886, i cili njihet edhe si Shën Foti i Madh) pranon si të mirëqëna krijesat gjigante me trup njeriu e kokë kafshe.

Ndërkohë sipas burimeve tradicionale, një legjendë nga Qipro e trajton ekzistencën e Shën Kristoforit me Kokë Qeni në këtë version erotik: Ai ishte aq i fisnik e i bukur sa tërhoqi vëmendjen e vajzave të reja. Kur ai u pagëzua, iu lut Zotit që t’ia ndryshonte fytyrën në mënyrë që ato të mos tundoheshin prej tij. Zoti iu përgjigj lutjeve dhe i dha fytyrës së tij pamjen e një Kokëqeni.

Nga të gjitha asociacionet e mësipërme duket se krishtërimi ka reflektuar në shkrime dhe imazheri pozitivisht faktin mitologjik të ekzistencës së njerëzve gjigantë me fytyrë kafshe (kryesisht qeni apo çakalli) që jetonin në fund të botës, në fund të vetë njerëzimit dhe e ka shfrytëzuar atë në konteksin fetar për interesat e saj shpirtërore ndaj besimtarëve.

Në të vërtetë paraqitja e njerëzve me kokë qeni shfaqet në ikonografinë ortodokse të Lindjes e në mënyrë të pavarur, së pari në një sërë ikonash të Pentekostit (Ikona tregon apostujt të ulur si në Malin Sion, që përfaqësojnë komunitetin e Parë të Kishës, fillimin e Kishës së Krishtere. Ata formojnë një gjysëm rrethi për të shprehur unitetin e Kishës, Trupin Mistik të Krishtit. Ikona nuk është përshkrim i ngjarjeve historike të Pentekostit, por ajo tregon që kjo është një ngjarje e madhe për të gjithë kohën.); dukshëm në dorëshkrimet armene por edhe në imazhet perëndimore.

Madje në ikonën Pentikosti, ndonjëherë, ky njeri hibrid vendoset në qendër të derës, ose më vete nga se ai konsiderohej si raca më e vjetër (më e largët) paraardhëse e njerëzimit. Fjalët e Krishtit në Ungjillin e Joanit (10-16) tregojnë se kanë qenë shumë turma jo të krishtere nëpër botë që kishin nevojë të baritoheshin. Madje ekziston edhe një ilustrim pamor që përshkruan Krishtin duke i predikuar një njeriu me kokë qeni.

Por ka edhe disa imazhe të tjera ku njerëzit me kokë qeni paraqiten si armiq barbarë që kanosin Krishtin. Madje disa herë ata shihen si raca që ndeshen në misionin e apostujve. Ndërkaq në historinë e Shën Merkurios (Merkurit, edhe ky një kokëqen që u konvertua në kristian dhe mori pamje të plotë njerëzore) këto krijesa vigane u zgjodhën nga vetë Merkuri për të luftuar mbi armiqtë e Perandorisë Romake, në kontekstin se si romaket dhe kristianët e mëvonshëm përdorën Barbarët për të stopuar avancimin e Islamit në Evropë, ose se si princi i Kievit i konvertuar në kristian siguroi perandorin në Kostandinopojë me një roje personale varingiane (monstruoze).

Të gjitha këto realitete virtuale dhe imagjinare transhendentale janë mitra nga lindi kulti i Shën Kristoforit me kokë qeni, i cili u shpërnda pothuajse në të gjithë aeralin kristian të mesjetës së hershme dhe më vonë. Kumti i tij alegorik kristian u bë mdihma që ai i dha Krishtit (fëmijë), birit të Zotit për të kapërxyer lumin e stuhishëm, pas të cilit hapej bota e tërë për të shpërndarë mesazhin e Tij. Narracioni religioz i krishterë bën edhe disa paralele të tjera në retrospektivë duke jua atribuar ato disa prej ngjarjeve të rëndësishme biblike si: konfirmimit që Krishti ishte një njeri material (prej mishi dhe gjaku); përmbytjes apokaliptike në kohën e Noes (Bibël – Gjeneza), ndërtimit të arkës së tij shpëtuese dhe fillimit të një bote të re humane të pakorruptuar; kapërximit të Detit të Kuq nga izraelitët; zhvillimit të disa betejave dhe eventeve biblike pranë lumenjve; simbolit të ritit të pagëzimit si parambrojtje nga mëkatet shpirtërore në lumin Jordan, etj. Pra në një fare mënyre tradicionale mistika fetare e konsideroi të arsyeshme për ta bërë të qënësishëm e të pranueshëm Shën Kristoforin me kokë qeni si një personazh që mund t’i shërbente asaj në propagandën për përhapjen e krishtërimit dhe konvertimin e shumë “kombeve nën kupën e qiellit” (edhe atyre gjysmëhumanoidë) në të krishterë.

Ky pranim u reflektua edhe në mjetet e mënyrat e predikimit, ku ikonat zinin një vend të posaçëm besimi, devocioni e veneracioni, sidomos në krishtërimin ortodoks lindor. Në këtë mënyrë reflektuan edhe ikonografët bizantine e pasbizantinë duke krijuar modelin e paraqitjes së Shën Kristoforit, duke e futur atë në manualet e tyre profesionale dhe duke e përhapur atë në të gjitha skajet e perandorisë së krishterë. Nga ana tjetër, besimtarët, si praktikues të përpiktë e të përulur të adhurimit shpirtëror të ikonave, por jo plotësisht të informuar për të vërtetat relative, e pranuan këtë shenjtor martir, kalorës të krishtërimit dhe një prej 14 protektorëve të shumë situatave të vështira në jetën e tyre. Aq sa, sipas një gojëdhëne, ai që shkonte në kishë dhe falej para Shën Kristoforit nuk mund të vdiste atë ditë, çka i bënte njerëzit të shkonin e të faleshin para tij sa më dendur.

Një tjetër argument që kulti i Shën Kristoforit u pranua dhe u përhap gjerësisht është fakti që emri i tij, edhe si rezultat i kultit të tij fetar, u popullarizua në mënyrë ekstensive, aq sa edhe sot mijra e mijra njerëz mbajnë dhe trashëgojnë emrin e tij në të gjithë botën kristiane të të dy krahëve në versionet lokale si Christopher, Hristoforos, Kristofor (shqip), Kristof, etj.

Por, ndër të tjera, teologët dhe studiuesit ekumenikë të agjiografisë dhe ikonografisë së krishtere kanë konstatuar se me kalimin e kohës, si rezultat edhe i evolucionit të njohurive shkencore mbi botën dhe presionit të besimtarëve të rinj më të ditur se më të vjetrit, kishin filluar të mos e suportonin vizualisht dhe emocionalisht paraqitjen e Shën Kristoforit me kokë qeni, po ashtu si edhe një shpurë kritikësh të moderuar të Shënjtologjisë kristiane.

Në mënyrë të heshtur e natyrale kërkesat ndaj ikonografëve dhe freskorafëve për këtë version Kristofori me kokë qeni ardhën duke u pakësuar vetiu, apo u shmangën qëllimisht nga patriarkët ekumenikë. Kështu dihet që “Sinodi i Shenjtë Ekumenik” në vitin 1722 e mënjanoi Shën Kristoforin me kokë qeni nga shenjtorët kanonikë formalë, duke e rikonsideruar atë si një shenjt periferik e provincial të lirë për t’u nderuar nga besimtarët kudo qofshin ata. Madje ky vendim ngjalli një reaksion nga besimtarët e vjetër konservatorë duke u vlerësuar si një persekutim i “status quo” –së së Kishës, të cilët e vlerësuan këtë vendim si një lëvizje antikrisht. Ata vijuan ta pikturojnë e nderojnë atë edhe më tej. Sidoqoftë, version i shenjtorit me kokë qeni u rrallua dhe vendin e tij e zuri version i tij që sot ikonizohet si një njeri gjigant me fytyrë humane duke mbajtur në sup Krishtin fëmijë midis ujrave të një lumi, mesazhi i të cilit nuk devijon spiritualisht.

Nga gjurmimet dhe referencat tona të shumta mbi kultin e ikonës së Shën Kristoforit me kokë qeni dhe posaçërisht për ikonën e rrallë të Muzeut Kombëtar të Artit Mesjetar, Korçë, duke iu referuar gjerësisht e thellësisht argumenteve shkencore kontemporane, kozmologjisë dhe mitologjisë tradicionale dhe eklisiastike na rezulton se zanafilla e krijimit të kultit të Shën Kristoforit me kokë qeni ka më shumë gjasa ta ketë burimin tek besimet pagane e politeiste të Afrikës Veriore. Atëhere ky vend konsiderohej një realitet i panjohur, pra në fund të Botës dhe Njerëzimit, ku jetonin humanoidë gjigantë monstruozë e me tipare qeni apo çakalli. Nga kjo periudhë vijnë disa foto të Zotit Anubis me kokë qeni apo çakalli si shprehje e një kulti, i cili ishte i lidhur me procesin e vdekjes, mumifikimit dhe jetës pas vdekjes. Pra pas vdekjes së dikujt, ai duhej të mumifikohej, të kapërxente lumin Styx për të arritur në Duat, një shpellë nën tokë. Këtu, në Korridorin e Dy të vërtetave, Anubis duhej të peshonte zemrën e të vdekurit si një gjyq i fundit. Nqs zemra e dikujt ishte më e rëndë se e atit të Ma’at, symbol i së vërtetës, Anubis mendonte padenjësinë e pavdekshmërisë dhe e hidhte mumjen në një liqen zjarri ku do ta shqyente krokodili me kokë demoni Ammit. Në artin hieroglifik Anubis vendoset zakonisht poshtë peshores së gjykimit.

Alibi linguistike…?

Por si mund të shplekset misteri, apo enigma e shën Kristoforit me Kokë Qeni nën këndvështrimin e gjithë këtyre narracioneve të traditave mitologjike, legjendare e religioze?

Së pari: fenomeni jo rastësor i njerëzve me kokë qeni njihet që në lashtësi me termin “Cynocephaly” i cili është marrë nga fjala latine “cynocephalus” që përkthehet “kokë qeni” dhe i ka rrënjët nga greqishtja “κῦνοκέφᾱλοι”. Parashtesa ‘cyno’ vjen nga greqishtja ‘κύωο’ që do të thotë ‘qen’. Prapashtesa ‘cephalic’ rrjedh nga fjala latine ‘cephalicus’, që përkthehet “kokë”me prejardhjen e saj nga greqishtja ‘κεφαλικός’ (kefalikos) nga ‘κεφαλή (kefali) dmth “kokë”. Etimologjia e tillë e zbërthimit të termit cynocephali mund të përbëjë një prej çelësave të zbërthimit ikonës së Shën Kristoforit me Kokë Qeni.

Së dyti: Siç është përmendur edhe më lart Reprobus (Shën Kristofori) e kish prejardhjen nga një regjion që quhej Canaan (në shkrimet e Hebrejve por edhe në Testamentin e Ri ky vend përmendet shumë herë dhe i referohet Tokës së Premtuar, Levantit Jugor në Lindjen e Mesme Antike (aeralit Izrael, Phonecia, Philistia, apo sipas Librit të Gjenezës ky rajon shtrihej midis Libanit jugor në Përroin e Egjiptit dhe në lindje të Luginës e Lumit Jordan. (Wikipedia: Caanan, ose sipas Biblës dmth Toka e Izraelit, rajon që për një periudhë kohe ka qenë koloni e Mbretërisë së Egjiptit). Sipas studiuesve e linguistëve modernë të shkrimeve të vjetra kishtare fjala Canaan (vendorigjina e Reprobusit dhe e varrimit të Shën Kristoforit) në legjendën e Shën Kristoforit është konfonduar në transliterim, përkthim apo interpretim me fjalët ‘canine’ ‘cyno’ ‘κύωο’ që përkthehen si “qen”. Ky keqkuptim, keqpërkthim apo keqinterpretim i mundshëm, sipas kritizerëve të “Shën Kristoforit me Kokë Qeni” duhet të korrigjohet, që do të thotë një revizionim në ikonografinë e “Shën Kristoforit”

Së treti: Për koincidencë gjatë kohës kur jetoi, predikoi, u martirizua dhe u varros Shën Kristofori, në Egjipt u krijua edhe kulti i një shenjtori tjetër të quajtur Shën Menas (Mina) (L~ 280) , i cili po ashtu ishte ushtar romak, bir asketësh i konvertuar më vonë në kristian, mbrojtës i shitësve e pelegrinëve e zanatçinjve, i cili pasi u martirizua po në Antioch (ashtu si Shën Kristofori), ia çuan eshtrat në vendlindje, Egjipt dhe e varrosën brenda një kishe koptike. Për hir të kësaj rastësie u krijua një interferencë, apo mbivendosje ekuivoke e këtyre dy shenjtorëve dhe ata u identifikuan si një i vetëm, ku predominoi ai i Shën Kristoforit, pra i Krishtmbajtësit, epitet gjinisor që iu atribua edhe Shën Minait, i cili, sidoqoftë vijoi të venerohet ikonografikisht në kishat e Lindjes, Perëndimit, por sidomos në kishën koptike të Egjiptit.. (“The Origin of the Cult of St. Christopher”.) (D.H. Farmer, The Oxford Dictionary of Saints (3rd ed.: Oxford, 1992), 97-98; or the note by V. Saxer in A. di Berardino (ed.), Encyclopedia of the Early Church I (New York, 1992), 165.). Pra ky konfondim ambiguin krijoi tek patriarkët e narratorët eklisiastikë të mëvonshëm një premisë dyshimi e amullie në historinë agjiografike të Kristoforit me Kokë Qeni, patriarkëve “kundërshtarë” të të cilit u krijoi dyshime mbi këtë shenjt superman e Kokëqen që “shqetësonte shpirtrat e tyre” e që duhej të krijonin këtë alibi etimologjike.

Dhe historia e Kishës së Krishtere në mënyrë të pakumbueshme e graduale, por jo dogmatike e zbehu kultin e imazhit cynocefalitik të Shën Kristoforit, aq sa në “Sinodin e Shenjtë Ekumenik” të vitit 1722 e zbriti nga hierarkia e shenjtëve kanonikë, por nuk e ndaloi nderimin e kultit të tij që, më tej, vijoi të predikohej vetëm në kisha periferike e famulli të vogla e të largëta dhe kjo ndikoi që ikona e tij me kokë qeni të rrallohej së pikturuari derisa shteri thuajse fare.

Ja pse ikona e Shën Kristoforit me Kokë Qeni e Muzeut të Artit Mesjetar, e pikturuar në vitin 1812, mbetet një vepër e rrallë ekzotike e artit pasbizantin në Shqipëri e më gjerë. Ajo është një vlerë e shtuar e ikonografisë shqiptare, një gur mozaiku në artin tonë të vyer kristian, që imponon një vendqëndrim kureshtjeje të posaçme për të gjithë vizitorët e studiuesit dhe përbën një pikë reference në historiografinë e artit zyrtar të Perandorisë Bizantine.