Shkolla shqipe “Gjergj Fishta” N.Y. mori pjesë në aktivitetin multikulturor të organizuar nga shkolla Bay Shore, New York. Koncerti festiv bëri bashkë nxënës, mësues dhe prindër, të cilët shijuan këtë festë të bukur me motive kombëtare e ndërkombëtare, duke sjellë në Amerikë muzikë, valle dhe ushqime tradicionale duke surprizuar të gjithë pjesëmarrësit. Një përfaqësim dinjitoz i vlerave më të mira të shqiptarisë në emigracion.

Fillimisht, nxënësit prezantuan në sfilatë veshjet tradicionale të origjinës së prindërve ose gjyshërve të tyre, ku nxënësja jonë, Warda Bilali, prezantoi veshjen popullore shqiptare. Më pas, aktiviteti vijoi me nxënësit që performuan me muzikë, këngë e valle tradicionale, duke përfaqësuar shtete të ndryshme pjesëmarrëse në festival. Shkolla jonë u përfaqësua denjësisht me vallen popullore “Vallja e Pavarësisë”, ku nxënësit e kësaj shkolle—Klea, Alisja, Emeli, Wendi, Ajla, Warda dhe Kamila—përformuan dhe valëvitën flamurin kombëtar shqiptar së bashku me flamurin e Kosovës, një krenari, kënaqësi dhe frymëzim atdhetar.

Përformanca e nxënësve të shkollës “Gjergj Fishta” mori duartrokitje dhe vlerësime maksimale nga të gjithë të pranishmit. Aktiviteti vijoi me përfaqësimin e kombësive të ndryshme.

Pas koncertit, të pranishmit shijuan edhe ushqime tradicionale të origjinës, të përgatitura nga prindërit e nxënësve pjesëmarrës. Pas aktivitetit muzikor, prindërit e shkollës shqipe “Gjergj Fishta” kishin organizuar katering me ushqime të ndryshme, duke përfaqësuar origjinën e kuzhinës tradicionale shqiptare dhe vlera identitare të kulinarisë shqiptare.

Vatranët e Long Island u përfaqësuan me ushqime tradicionale shqiptare: byrek, fli, qofte, sheqerpare, shëndetlie etj.

Një aktivitet shumë i bukur që bashkon nxënësit e lindur dhe rritur në Amerikë, por që janë të lirë të organizojnë dhe të përformojnë duke ruajtur vlerat dhe traditat e origjinës së tyre. Shkolla shqipe “Gjergj Fishta” që prej themelimit të saj është kthyer në një pikë referencë atdhetare e kulturore për komunitetin shqiptar në Long Island duke i bashkuar shqiptarët dhe duke ruajtur e promovuar gjuhën shqipe identitetin kulturor, historik e kombëtar shqiptar.

Shkolla “Gjergj Fishta” N.Y.

Zef Pergega/

…njё moment i gёzuar nё kishёn e “Shёn Thomait” ne Detroit…

Kisha “Shën Thomai” është më shumë se një ndërtesë, që në majë të kulmit të saj ka një kryq apo në hyrje adresën e objektit kishtar. Ajo është një simbol i qëndrueshmërisë së komunitetit shqiptar në diasporë, një dëshmi se edhe larg atdheut, identiteti mund të jetojë dhe të lulëzojë. Dhe pikërisht në këtë qëndron vlera e saj më e madhe: në aftësinë për të mbajtur të bashkuar një komunitet, duke i dhënë atij jo vetëm besim, por edhe kuptim.

Në dritën e qirinjve predikohet feja e Jezu Krishtit në gjuhën shqipe dhe kjo duhet theksuar në gjuhën tonë amtare, e cila flitet me fanatizëm dhe që të mbush me frymë. Aty nuk thuhej “Rroftë Partia”. Parësia e tyre ishte atdheu, gjuha shqipe dhe misioni i saj kristian. Sot, në një komunitet gjithnjë e më të konsoliduar shqiptar në Michigan, Kisha Ortodokse “Shën Thomait” vazhdon të mbetet një shtyllë e rëndësishme e unitetit kombëtar. Ajo nuk është vetëm një trashëgimi e së kaluarës, por një institucion aktiv që përshtatet me kohën, duke mbajtur të forta vlerat themelore. Në një botë ku identitetet shpesh zbehen, kjo kishë mbetet një kujtesë e fortë se rrënjët nuk humbasin, ato ruhen, kultivohen dhe trashëgohen.

Nuk kisha shkuar ndonjëherë në këtë kishë. Ose, më saktë, nuk më ishte dhënë rasti. Ka qenë një telefonatë e Mondi Rakaj, si një vlerë e qetë shpirtërore, atdhetare, përbashkuese komunitare, me cilësinë për ta demonstruar më së miri “Vatrën” e Nolit dhe të Konicës, i cili më ftoi të shkonim në festën e “Shën Thomait” me rastin e 97-vjetorit të themelimit të saj nga Fan Noli. Nolianët shqiptarë ishin njerëz të urtë, të komunikueshëm, të qytetëruar, që e donin me shpirt fenë e tyre dhe kombin shqiptar. Në tavolinë ishim me Modin, Konsullin e nderit Ekrem Bardha, me biznesmenin Lumani dhe me aktivistin Dragush Beqiraj. Mondi më prezantoi me një djalosh të ri, plot vullnet e mirësi, kryetarin e këshillit të kishës, 27-vjeçarin Aleksandër Kume, me të cilin folëm mbi mundësinë e zhvillimit të projekteve në fushën e kulturës kombëtare, për ta bërë më të bukur atmosferën dhe për t’i shërbyer misionit të kësaj kishe.

Aty u ndjeva me të vërtetë në kishë, aty ku nuk kishte vend fjala politikë e patronazhistë. Këshilli i ri nuk kishte rrënjë të komunizmit dhe të patronazhizmit, të cilët nuk kishin mundur të çelnin filizin e helmit dhe të përçarjes, siç ndodh në jetën tonë komunitare, ku këta tipa janë më të preferuarit, edhe pse baballarët e tyre i kanë duart me gjakun e 140 priftërinjve, 28 imamëve dhe 7 liderëve ortodoksë, që sakrifikuan jetën për fe e atdhe.

Një atmosferë nderimi vura re, që këshilli, prifti dhe kryetari Kume, që për gati 30 vjet nuk e kam ndeshur në institucionet e tjera të kultit, përveç përçmimit, fyerjes dhe poshtërimit, aty u shfaqën në këtë kishë shqiptare, për Mondi Raken, i cili u ka qëndruar pranë, thua se ky njeri ka një mision fetari; pse jo, misioni i mirë i ka brenda atdheun dhe fenë, për Ekrem Bardhën, i cili në moshën 95-vjeçare, i pandarë nga jeta komunitare, mori pjesë në këtë festë të shenjtë të vëllezërve tanë ortodoksë.

Kënaqësi të takosh në këtë kishë Niko Bulkën, nipin e shkrimtarit të madh satirik të kombit Nonda Bulka, ose Fishta i Jugut. Ai, me një dashamirësi deri në shenjtëri, flet për unitetin në këtë kishë, pastërtinë e misionit, për meshën në gjuhën shqipe dhe për programe që do të ndikojnë në bashkimin në një jetë të gjallë komunitare. Këtu zhvillohej demokracia e brendshme, ku prioritet merrte dija dhe jo injoranca. Ata nuk kishin frikë nga dija dhe nga mençuria; përkundrazi, i frymëzonin ato. Dhe pikërisht për ta zhvilluar këtë ide apo program të Zotit, vetë i Plotfuqishmi kishte dërguar si prift të ri shqiptarin me një botë të madhe, Juxhin Shkurti.

U mbusha me frymë në prezencën e këtyre njerëzve, ku ndezëm një qiri që do të na mbajë të lidhur me këtë kishë. Urime festën. Faleminderit për pritjen e ngrohtë. Faleminderit, Mondi, për këtë ditë që na e bëre të gëzuar!

Hazir Mehmeti, Vjenë/

( Me rasti e shpalljes së gazetarit Rexhep Rifati Qytetar Nderi i Horës së Arbëreshëve) Rosario Petta: “Profesor Rexhep Rifati punoi shumë për afirmimin e kulturës arbëreshe, andaj, është i respektua nga të gjithë: këshilli bashkiak njëzëri ishte i pajtimit për ta shpallur, Qytetar Nderi i Horës Arbëreshe.” Arsyetimi: Për merita letrare, shoqërore, në lidhje me aktivitetin e tij mbi pesëdhjetë vjeçar në emërime të vendeve të pakicës, historike e gjuhësore shqipe në Itali. Dhe për shërbimin e tij në përhapjen e njohurive për vendin tonë Piano Degli Albanezi në Evropë dhe gjithë botën. Përmes shkrimeve të tij, por mbi të gjitha botimeve të shkëlqyera.”

Në një atmosferë solemne Kryetari i Hora Arbëreshe (Piano Degli Albaneze) Rosario Petta ndau dekoratën gazetarit Rexhep Rifati. Ishin të pranishëm zyrtarë arbëresh, mike e miq arbëresh dhe mërgimtarë nga Zvicra dhe vende tjera. Është mirënjohje për kontributin e tij madh në publicistikë në afirmimin e arbëreshëve në përmasa kombëtare e ndërkombëtare. Kontributi i Rexhep Rifatit është i pa krahasuar. Aktivitetet e tij hulumtuese në shënimin e jetës arbëreshe në shkrime e foto, në Kalabri e Sicili, mbesin thesar për brezat që vijnë. Rexhep Rifati më shumë se gjysmë shekulli ka dhënë shumë për të lidhur abreshët, gjuhën dhe traditat e ruajtura shekujve me ato kombëtare në përgjithshme. “Ju i dashur vëlla Rexhep Rifati, jeni Apostull i Arbëreshëve me plotë kuptimin e fjalës. Jeni pjesë e jona, e gjakut arbëresh”, At Antonio Bellusci, Frasnitë.

Duke qenë personalitet i respektuar ai doli që me projekte të mbështetura nga komuniteti arbëresh në Kalabri e Sicili dhe mërgimtarët në Zvicër e Kosovë të realizohen me sukses disa projekte. Njëra nga këto ishte vendosja e monumentit të Gjegj Kastrioti Skënderbeu në Hora Arbëreshe Piano Degli Albanaze në vitin 2024. Shoqata “Hora e Skënderbeut” ndërmorën iniciativën për vendosjen në Horën e Arbëreshëve të shtatores së Gjergj Kastriotit Skënderbeu, dhuratë e mërgimtarëve shqiptarë. Profesor Rexhep Rifati, shkroi librin e tij me shumë vlerë “Arbëreshët, fotosintezë e shpirtit tim” i cili është i pasur me foto e tekst që e bënë librin të veçantë.

Kryetari i Bashkisë Hora Arbëreshe e vlerësoi lartë figurën e Profesor Rexhep Rifatit. Bashkia vendosi njëzëri me 9 mars për t’i ndarë dekoratën e cila iu dha solemnisht me 4 prill në ditët e festës së Pashkëve Arbëresh.

“Propozimi për ta shpallur Qytetar Nderi u mbështet edhe nga shkrimtari i shquar arbëresh z. Giuseppe Schirò Di Maggio (Zef Skiro Di Maxho), si dhe nga Shoqata ProLoco e Horës së arbëreshëve, që drejtohet nga Giorgio Cuccia. Të dy këto figura të njohura arbëreshe ishin të pranishëm dhe morën fjalën, duke shprehur vlerësime të larta për kontributin e Rexhep Rifatit në promovimin e kulturës arbëreshe.

Në këtë ceremoni morën pjesë përfaqësues të Shoqatës “Hora e Skënderbeut”, kryetari i saj Ramadan Morina dhe Adnan Asllani – sekretar i saj, dhe Shqipe Bytyqi, Veli Berisha. E pranishme ishin dhe Ornela Radovicka nga Qendra për Studime të Gjuhës dhe Kulturës Arbëreshe “At Antonio Bellusci” në Frasnitë. Nga Lidhja e Krijuesve Shqiptarë në Mërgatë ishin, Musa Jupolli, kryetar, Sokol Ahmeti nga Franca dhe Hazir Mehmeti nga Austria. Salla e bashkisë ishte e mbushur përplot të ftuar nga gjithë hapësirat arbëreshe dhe mërgimtarë nga disa vende.

Ishte e pranishme familja e Profesor Rexhep Rifatit, e respektuara Hamde Rifati bashkë me vajzat dhe djemtë e saj. Bukuri të veçantë i dhanë mbesat e nipat e shumtë shkollarë e studentë në Zvicer e Suedi.

Nga ana e tij, edhe z. Rexhep Rifati, në një fjalë plot emocionesh, falënderoi nga zemra Këshillin Bashkiak për këtë nderim, duke e cilësuar atë si njërën ndër mirënjohjet më të mëdha të jetës së tij.

Kush është Rexhp Rifati…

Rexhep Rifati u lind më 28 maj 1942 në fshatin Komogllavë, Ferizaj, Kosovë. Aktualisht jeton në Cyrih, Zvicër. Mësimet e para i mori në fshatin e lindjes. Në vitin 1966 përfundoi Shkollën Normale në Ferizaj. Diplomoi në Gjuhë dhe Letërsi Shqipe, Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës, viti1973. Karriera Profesionale gjatë viteve 1965–1995, puno gazetar në të përditshmen Rilindja. Migroi në Zvicër ku i njihet statusi i të strehuarit politik.

Në Zvicër ushtroi gazetarinë, ishte redaktor në gazeta periodike dhe portale elektronike; aktualisht në prointegra.ch.

Aktiviteti Kulturor dhe Humanitar; Themelues dhe kryetar i parë i Ansamblit të Këngëve dhe Valleve të Kastriotit. Themelues dhe donator i përhershëm i Fondit të Bursave të Solidaritetit.

Për më shumë se 10 vjet, bashkë me familjen ka ndarë 6 bursa studentore çdo muaj. Të ardhurat nga shitja e librave i dedikohen fondit studentor.

Aktiviteti Shkencor: Gazetari udhëpërshkruese; ka vizituar të gjitha trojet shqiptare dhe 52 ngulimet arbëreshe.

Nderuar me titullin “Apostull i kohëve moderne” nga At Antonio Bellusci.

Anëtar nderi i Qendrës Albanologjike për Studime mbi Gjuhën dhe Kulturën Arbëreshe.

Mirënjohje „Për kontributin e dhënë në Mërgatë përmes shkrimeve” nga tri Ambasada në

Zvicër: Ambasada e Shqipërisë, Ambasada e Kosovës, Ambasada e Maqedonisë Veriore

– Medaljonin “Dielli Dardan” nga LKSHM- Lidhja e Krijuesve Shqiptar të Mërgatës. Dekoruar nga Presidentja e Kosovës. Qytetar Nderi i Horës Arbëreshe Piano Degli

Botime:

– 2013: Shqiptarët në Zvicër – 1001 pamje

– 2018: Shtegtimet e një gazetari (shqip, anglisht, gjermanisht)

– 2019: Një jetë në shërbim të lirisë dhe të zhvillimit

– 2022: Arbëreshët: fotosintezë e shpirtit tim (shqip dhe italisht.

Jeton në Cyrih, Zvicër. Ka 6 fëmijë dhe 12 nipa e mbesa.

Urime Rexhep Rifati!

Luan Rama/

Krahas si një humanist i madh, shkencëtar e politikan që mbrojti Shqipërinë në dekadat e para të krijimit të shtetit shqiptar, një nga kontributet e Eugène Pittard ishte dhe dëshmia e tij fotografike përmes rreth dyqind e ca klisheve nga veriu dhe jugu shqiptar duke fotografuar njerëzit e thjeshtë, mikpritjen shqiptare, vende dhe ngjarje historike, pamje që sot nuk ekzistojnë më dhe që janë një referencë për studjuesit dhe antropologët shqiptarë, etnografët dhe sociologët për të vënë në dukje atë çka përfaqësonte Shqipëria në vitin 1921 apo në vitin 1924. Nëse në vitin 1913, fotografi i njohur zviceran Fred Boissonas do të fotografonte Epirin dhe jugun shqiptar gjer në Çamëri, Delvinë apo Gjirokastër, mision ky i kërkuar nga kryeministri grek Venizellos në kohën e Luftës Ballkanike dhe pushtimin e trojeve shqiptare në jug, veçanërisht i Çamërisë, Eugène Pittard vinte në Shqipëri me misionin e humanistit internacionalist për të ndihmuar një vend të coptuar nga fqinjët dhe që duhej mbrojtur në arenën ndërkombëtare siç do të bënte konkretisht me delegacionin shqiptar të kryesuar nga Fan Noli në Gjenevë që Shqipëria të pranohej anëtare e Shoqatës së Kombeve.

Dëshmitar i historisë

Fotografia në vetvete është dëshmi historike dhe humane, një dëshmi e statusit të një kombi dhe të vlerave më themelore të tij. Rëndësia historike e fotografive të Eugène Pittard është se ai na ka dokumentuar jo vetëm imazhet njerëzore dhe të shumë prej qyteteve të Shqipërisë së asaj kohe, të trashëgimisë historike, arkeologjike, kulturore apo etnografike, por gjithashtu dhe një nga momentet e vështira të jetës shqiptare gjatë vitit 1921 siç ishte « Kriza e Bukës », çka nuk e gjejmë në arkivat tona në dimensione të tilla me imazhe mbresëlënëse sa ç’janë fotografitë e tij. Ajo që i kanë bërë përshtypje këtij misionari humanist dhe i dërguar për shpëndarjen e ndihmave në emër të Shpqatës së Kombeve janë më së shumti imazhet prekëse të njerëzve të goditur nga kjo krizë e në veçanti grupet e grave me fëmijët e tyre. Ai i ka fotografuar më së shumti ato në Tiranë e Shkodër por dhe në fshatrat përreth dhe ato të veriut si në Juban, Koplik, Kastrat, Dibër e gjetkë. Janë fytyra që s’flasin por që në vetvete, në sytë dhe qëndrimin e tyre kanë një lloj stoicizmi për të ruajtur dinjitetin e tyre, siç i shohim ato kur janë mbledhur në sheshe dhe rrugët e Tiranës, në Lezhë, apo në sheshin para « Hotel Europa » në Shkodër.

Një sërë fotografish i kushtohen misionit të tij humanist në shpërndarjen e ndihmave në kuadrin e Kryqit të Kuq Ndërkombëtar dhe zviceran, fotografi ku spikat në veçanti flamuri zviceran apo gra që mbajnë ndihmat në duar. Në disa nga ato është dhe gruaja e Pittard, publiçistja e njohur dhe shkrimtarja Noëlle Roger, e cila po shpërndan ndihma, gjer dhe veshje për to.

Imazhi i një populli

Që në vizitën e tyre të parë në Shkodër në vitin 1910, gjatë qëndrimit në qytetin historik dhe takimet me përsonalitetet e shumta të qytetit, kohë kur Pittard nuk e kishte në duar aparatin e tij fotografik, çifti zviceran u takua dhe me artistin Kolë Idromeno, piktorin dhe fotografin e famshëm që artin e fotografisë e kishte quajtur “dritë-shkronjë”, ku ishte drita në “camera obscura” që tregonte imazhet e botës reale, ishte ajo që shkruante përmes dritës duke treguar portretet njerëzore, objektet, peizazhet, jetën përreth. Më shumë se një dekadë më pas, në vitin 1921, Eugène Pittard do të vinte me një mision të caktuar. Kësaj rradhe ai kishte marrë me vete dhe aparatin e tij fotografik si dhe filmat e suporteve të ndryshme bashkë me trikëmbëshin apo “stativin” e tij mbi të cilin vendosej atëherë aparati fotografik. Qëllimi ishte të fotografonte këtë vend jo aq të njohur nga bota perëndimore, Europa dhe vendet e tjera të këtij rruzulli. Kjo do të ishte Shqipëria e vitit 1921 apo siç mund të thoshte ai “Shqipëria ime”.

Një nga shqetësimet e para duket se për të ka qenë fotografimi i fytyrës njerëzore si dhe të tregonte, si antropolog që ishte, fytyrën dhe tipin shqiptar, identitetin e tij si popull, për çka kishin shkruar për udhëtimet e tyre në Shqipëri edhe jo pak udhëtarë, gjeografë, etnografë e historianë francezë gjatë shekullit XIX. Por kjo, edhe për arësyen se më së pari duhet të dëshmohej jeta e popullit, siç kishin bërë në vitin 1913 studjuesi i gjeografisë humane, francezi Jean Bryhnes dhe fotografi i tij Auguste Léon, duke fotografuar për Arkivin e Albert Kahn tipin shqiptar dhe mjedisin e tij veçanërisht në Tiranë, Durrës, në fshatrat përreth apo dhe në Çamëri e Kosovë. Fotografitë e Pittard janë vërtet impresionante. Mjafton të shohim nga afër portretet e dy grave mirditore, një prej të cilave me ngarkesë në kurriz, të cilat vështrojnë drejt objektivit. Janë fytyra të mirësisë që e kanë pranuar jetën në përballje me vështirësitë. Sytë e tyre shkëlqejnë nga një dritë gati mistike. Një fotografi e jashtëzakonshme ku imazhi flet shumë për gjendjen e tyre, forcën që kanë për të mbijetuar paqësisht. Pittard nuk harron të fotografojë gidën e tyre, rrugët dhe itineraret shqiptare, vendet historike, vendet e kultit dhe fytyrat e refugjatëve veriorë të zbritur gjer në Tiranë për të shpëtuar nga uria.

Kronisti

Eugène Pittard nuk ishte një fotograf profesionist siç ishin profesionistët dhe fotografët me emër në Shqipëri si Marubët apo Kolë Idromeno. Fotografitë e tij shqiptare janë në natyrë çka e bëjnë atë një lloj kronisti që donte të dëshmonte botën shqiptare, jetën e përditëshme të një populli, shqiptarët në dinjitetin e tyre, pa dashur të bëhet interpretues i skamjes, por të dëshmojë botën shqiptare, qytetarinë, vende dhe ngjarje, atë çka ai pikëtakonte në udhëtim e sipër, imazhe që do të përbënin më pas dëshmi historike të Shqipërisë së asaj kohe. Në gjithçka që fotografon, ndjehet dashuria e atij që fotografon pas aparatit fotografik. Ai fikson pritjen e jashtëzakonshme që i bëjnë shqiptarët kudo që shkon, në Tiranë, Elbasan, Vlorë, Shkodër, Gjirokastër e gjetkë nëpër malet shqiptare.

Pritja për mikun zviceran është e jashtëzakonshme. Ka një entusiazëm popullor në fytyrat e miqve shqiptarë, në mikpritjen e tyre tradicionale dhe që është një nga virtutet e tyre të veçanta, e cila shfaqet dhe në vallet që hidhen në sheshe për të treguar dashurinë për mikun që vjen nga larg, i cili është solidar dhe tregon dashuri për ta. Është një kronikë plot imazhe, ku rreth 200 fotografi i përkasin udhëtimit në vitin 1921 dhe 37 udhëtimit në vitin 1924, në pllaka xhami, « plaques de verre » dhe në « negativ souple », imazhe që së bashku, pa inskenime fallco, e që tregojnë dashurinë e shqiptarëve për humanistët e mëdhenj, miqtë e vërtetë, mbojtësit e tyre në arenën ndërkombëtare siç ishte Pittard por dhe për ndihmën konkrete në hallet e tyre për të përballuar skamjen dhe mjerimin në këtë periudhë të historisë kur Shqipëria në Lushnjë sapo bëhej me një qeveri të sajën.

Si kronist që është, përmes objektivit fotografik ai i jep hapësirë kuadrit, i jep ajër që jo të fiksojë jo thjesht ardhjen e tyre por atmosferën e mikpritjes shqiptare apo jetës së këtij populli. Interesante është dhe fotografia kur gruaja e tij, Noëlle, gjendet në portën e një shtëpie beratase bashkë me të zotin e shtëpisë pas kthimit të tyre nga mali i Tomorrit dhe ku objektivi nuk është afruar drejt tyre thjesht për të fiksuar një kujtim personal. Për Pittard ka rëndësi të fotografojë më gjerë, d.m.th. të fiksojë në kuadër, në plan të parë, një fëmijë dhe pak më tutje fshatarë me gomerë apo dhe qytetarë që po ecin në rrugë. Këtë ia ofron vetë çasti, jeta. Kështu fotografia jep një informacion më të gjerë për shikuesin. Në mjedisin e një pazari të Tiranës ai fikson njerëzit, dyqanet dhe në sfond qiparizin e madh pranë një xhamie me një torë të ngritur dhe të këputur, ndoshta nga Lufta e Parë Botërore.

Pittard është një udhëtar që kërkon të zbulojë botën shqiptare dhe ta fotografojë atë. Kështu fotografon ndërtesën e famshme në Durrës të qeverisë së Princ Vidit në vitin 1914 e cila mbahej ende në këmbë por si gërmadhë, pasi ajo ishte bombarduar gjatë Luftës së Parë Botërore në vitin 1918. Është një fotografi befasuese që sot nuk e gjen në arkivat shqiptare apo gazetat e kohës. Atij i pëlqen të fotografojë shtëpitë tradicionale dhe historike, shtëpinë e Kongresit të Lushnjës, shtëpitë toptanase, kështjellën e rrënuar tashmë të Ali Pashës, atë të Këlcyrës nga larg, xhaminë e Sulejman Pashës, krijuesit të qytetit të Tiranës, kishën ortodokse të Tiranës, monumentin e varrit të Skënderbeut në Lezhë apo një va për të kaluar lumin e Drinit në Vaun e Dejës, ku në shënimet e tij për këtë fotografi kanë mbetur vetëm gërmat « Va », pasi emri është shuar. Fotografi të rralla që sot do të pasurojnë dëshmitë mbi Shqipërinë e atyre viteve. Interesante janë gjithashtu dhe fotografitë e Petrelës, veçanërisht shtëpia e ngritur mbi një nga torrat e fortesës bizantine, të përshkruar nga kronistja bizantine, Ana Komnena, vajza e bazileusit Aleksi I-rë i Bizancit, mbi luftrat kundër normandëve të Robert Guiscard.

Artisti

Arti i fotografisë është një art më vete dhe këtë Eugène Pittard na e ka dëshmuar më së miri përmes fotografive të tij në suporte të ndryshme dhe dimensione 9cm x 12cm apo 10,5 cm x 6,5cm si dhe në film fotografik. Sigurisht udhëtimet e tij të mëparshme nëpër Ballkan i kanë shërbyer që të fiksojë imazhe në shërbim të shkencës, përvojë që e ka ndihmuar të arrijë të perfeksionohet si një fotograf i vërtetë duke u vënë pas objektivit të aparatit të tij për të fotografuar njerëz, tipat njerëzorë, veçanërisht të popujve ballkanikë, vendet, natyrën dhe vetë atmosferën e kohës në të cilën ata jetonin. Nga fondi i tij fotografik në Shqipëri ne e ndjejmë më së miri se ai di të fotografojë bukur, të kompozojë në mënyrë mjeshtërore, të zgjedhë se me çfarë suporti të fotografojë natyrën apo portretet dhe që brenda atij kuadri që i shfaqet të kapë detaje që i vlejnë për ti vënë ato në pah duke i shtuar imazhit diçka njerëzore, njeriun, siç e shohim dhe në një fotografi të një rrapi shumëshekullor në Tiranë, disi nga larg, ku në plan të parë është një figurë e vogël, një fëmijë, që shton ndjesinë që ka shikuesi ndaj këtij imazhi. Dhe neve na pëlqen kur rrugët dhe sheshet janë me njerëz. Janë ata që i japin jetë imazhit dhe për Pittard duket se kjo është themelore.

Pittard-it nuk i mungon fryma poetike në fotografitë e tij. Një fotografi e mrekullueshme është ajo që mban titullin “Porte bonheur”, ku nga një mur ngrihet një degëz ku mbi të njerëzit kanë lidhur shirita rrobash apo shamish, për të shprehur një “ex-voto”, një dëshirë që ndoshta fati do ta realizojë, shprehje kjo e supersticioneve që ekzistonin në atë kohë, siç na e dëshmojnë dhe shumë udhëtarë të huaj apo antropologët dhe studjuesit e folklorit shqiptar. Më së shumti, kjo frymë poetike shihet në peizazhet e tij, në rrjedhjet e lumenjve dhe sfondet e natyrës përtej, në Berat apo lumin e Vjosës përgjatë fushave të Myzeqesë, malet dhe vargmalet e Nëmërçkës apo Dibrës, që për një shkencëtar si ai, specialist i antrologjisë njerëzore, janë të veçanta. Të tilla janë peizazhet e lumit Osum dhe përmbytjet në brigjet e Beratit, me shtëpitë që ngrejnë kokat mbi ujë çka mund ti krahasosh me imazhet e fotografëve më të shquar të fillimit të shekullit XX siç ishin ato të përmbytjeve të Senës në Paris nga Roger-Viollet, etj. Ai e ka drejtuar objektivin rrafsh me ujin, çka për kohën është një gjetje e rrallë fotografike, duke fiksuar në objektivin e tij tre-katër fotografi të mrekullueshme dhe unike në sojin e vet.

Po kështu është dhe fotografia tjetër e përmbytjeve në fshatrat e Lezhës, çka sugjeron relievi dhe pozicioni gjeografik i cili ka një bukuri të jashtëzakonshme. Të ngjan me një tabllo në bardh e zi, mbi të cilën nderet një heshtje poetike ku bukuria e imazhit ia fsheh trishtin që mbart thellë në vetvete. Në një tjetër fotografi ku karvani i këtyre udhëtarëve ka ndalur, me sa duket në zonën e Mbishkodrës, për një çast ata janë ulur të shlodhen. Por Eugène Pittard e ka mendjen të fotografojë pasi i pëlqen ajo skenë. Ai e kompozon pushimin e udhëtarëve midis dy trungjesh ku nga njëra anë janë kuajt që shlodhen dhe nga ana tjetër Noëlle dhe shoqëruesit e tyre, malsorë dhe ushtarakë. Është syri i mprehtë dhe artistik i artistit! Në fotografinë “transportuesit e lëndës drusore”, kemi të bëjmë me një lloj skene që i ngjan afreskut. Edhe këtu transportuesit janë ndalur të shlodhen nga rruga e gjatë. Kuajt qëndrojnë të heshtur me ngarkesat e tyre, burrat me dërrasat në duar vështrojnë nga fotografi, ndërkohë që tre gra veshur në të zeza përfitojnë nga koha e lirë të bëjnë çorape leshi dhe ku një e katërt pas tyre i ka ende degëzat e lidhura mbi shpinë.

Një mjeshtri më vete janë valltarët e Gjirokastrës që për ardhjen e humanistit të madh hedhin vallen në pritjen e tij por dhe në një mjedis të brendshëm, ku drita diellore e ndihmon atë të fotografojë lëvizjen dhe hiret e valles, ku fustanella ka elegancën e vrullit dhe fytyrat e tyre burrërore një ndjesi krenarie. Ata vallzojnë, nuk pozojnë, është një fotografi “instantané” e çastit, e kapur në lëvizje, çka e bën atë grup valltar tepër njerëzor dhe plot jetë. Fotografitë e Pittard vijnë për herë të parë në Shqipëri, kthehen që ti shohim ne, pasardhësit e atyre shqiptarëve që kanë jetuar para një shekulli dhe janë fiksuar në celuloit nga miku i madh zviceran. Peizazhet dhe imazhet e qyteteve dikur tashmë kanë ndryshuar, progresi dhe emancipimi i shoqërisë shqiptare është i jashtëzakonshëm por këto fotografi na bëjnë të mendojmë për rrugën e përshkuar të popullit tonë gjatë një shekulli si referencë e forcës, identitetit të lashtë kulturor dhe dëshirës së tij për tu integruar në Europën e qytetëruar.