Saimir Kadiu/

Ka qytete që vizitohen. Ka qytete që admirohen. Dhe ka qytete që bëhen simbol i një epoke. Nju Jorku i përket kësaj kategorie të fundit. Ai nuk është vetëm një metropol me rrokaqiej që prekin retë, me miliona banorë dhe me ritmin e pandalshëm të jetës moderne.

Ai është një ide. Një premtim. Një ëndërr që për më shumë se një shekull ka tërhequr njerëz nga çdo cep i planetit. Sot, Nju Jorku është një nga qendrat më të rëndësishme ekonomike, financiare dhe kulturore të botës. Në Manhattan ngrihet Wall Street, zemra e financave globale, ku çdo ditë lëvizin triliona dollarë dhe merren vendime që ndikojnë ekonomitë e kontinenteve.

Pak kilometra më larg, selia e Kombeve të Bashkuara i jep qytetit një rol unik diplomatik, ndërsa Broadway mbetet tempulli i teatrit modern. Muze si Metropolitan Museum of Art, Muzeu i Artit Modern (MoMA) dhe Muzeu Amerikan i Historisë Natyrore janë ndër institucionet kulturore më të rëndësishme në botë.

Por madhështia e Nju Jorkut nuk matet vetëm me pasurinë apo arkitekturën. Ajo matet me njerëzit. Në këtë qytet dëgjohen qindra gjuhë, bashkëjetojnë dhjetëra kultura dhe çdo lagje duket si një copëz e një vendi tjetër. Little Italy, , Chinatown, Harlem, Brooklyn, Queens – secila rrëfen historinë e emigrantëve që erdhën me një valixhe të vogël dhe me një ëndërr të madhe.

Për miliona njerëz, Statuja e Lirisë ishte pamja e parë e një jete të re, simboli i shpresës dhe i mundësive. Megjithatë, Nju Jorku nuk është vetëm qyteti i suksesit. Ai është edhe qyteti i kontrasteve. Pranë rrokaqiejve luksozë gjenden lagje të varfra; pranë bursës më të fuqishme të botës jetojnë mijëra njerëz pa strehë. Kjo është natyra e tij: një qytet ku pasuria dhe varfëria, ambicia dhe zhgënjimi, fama dhe anonimati ecin shpesh në të njëjtën rrugë.

Sot, kur përmendet emri “New York”, është e vështirë të imagjinohet se ky qytet nuk ka quajtur gjithmonë kështu. Historia e tij fillon shumë përpara se të ngriheshin rrokaqiejt prej çeliku e xhami.

Në fillim të shekullit XVII, brigjet e ishullit të Manhattanit u kolonizuan nga holandezët, të cilët krijuan një vendbanim që e quajtën New Amsterdam – Amsterdami i Ri. Ishte zemra e kolonisë së Holandës së Re, një port tregtar që lidhte Evropën me Botën e Re. Holandezët nuk kishin ardhur për të ndërtuar një kryeqytet botëror; ata kishin ardhur për tregti. Lesh kafshësh, dru, mallra koloniale dhe rrugë detare ishin pasuria e vërtetë e kohës.

Por historia rezervonte një kthesë të jashtëzakonshme.

Në vitin 1664, anglezët pushtuan koloninë dhe New Amsterdam u riemërua New York, në nder të Dukës së Jorkut, i cili më vonë u bë mbreti James II i Anglisë. Disa vite më vonë, me Traktatin e Bredës të vitit 1667, Holanda dhe Anglia formalizuan një shkëmbim që sot duket pothuajse i pabesueshëm.

Holandezët pranuan të hiqnin dorë përfundimisht nga New Amsterdami. Në këmbim, ata siguruan kontrollin mbi një ishull të vogël në arkipelagun e Indive Lindore, Run, pjesë e Ishujve Banda, i famshëm për prodhimin e arrëmyshkut – një nga erëzat më të çmuara në botë.

Për njeriun e shekullit XVII, kjo nuk ishte aspak një marrëveshje e keqe.

Në atë kohë, arrëmyshku vlente pothuajse sa ari. Një ngarkesë e vogël erëzash mund të sillte fitime marramendëse në tregjet evropiane. Erëzat ishin “nafta” e ekonomisë së asaj epoke: ato ruanin ushqimet, përdoreshin në mjekësi, në parfumeri dhe ishin simbol luksi për aristokracinë. Ishulli Run dukej një pasuri e sigurt.

Ndërsa Manhattan?

Ai ishte një territor i largët, me pyje, këneta, disa vendbanime koloniale dhe popullsi vendase. Askush nuk mund ta parashikonte se një ditë aty do të ndërtohej qendra financiare e botës.

Historia, megjithatë, ka një mënyrë të veçantë për të ironizuar parashikimet njerëzore.

Sot, vetëm ishulli i Manhattanit ka një vlerë ekonomike që matet me qindra miliarda, madje triliona dollarë në prona, biznese dhe infrastrukturë. Në pak kilometra katrorë përqendrohen disa nga bankat më të mëdha të botës, korporata shumëkombëshe, universitete prestigjioze, media globale dhe një nga tregjet më të shtrenjta të pasurive të paluajtshme në planet.

Ndërkohë, ishulli Run, dikur objekt i rivalitetit mes fuqive koloniale, është pothuajse i panjohur për shumicën e njerëzve. Arrëmyshku nuk është më pasuria strategjike që ishte katër shekuj më parë, ndërsa Manhattan është bërë një nga simbolet më të fuqishme të kapitalizmit modern.

Ky episod nuk është vetëm një kuriozitet historik. Ai është një mësim mbi kufijtë e aftësisë sonë për të parashikuar të ardhmen. Çdo brez vlerëson pasuritë sipas nevojave të kohës së vet. Ajo që sot duket e zakonshme, nesër mund të bëhet e paçmueshme; ajo që sot konsiderohet thesar, nesër mund të humbasë rëndësinë e saj.

Ndoshta kjo është arsyeja pse historia e Nju Jorkut vazhdon të na mahnisë. Jo vetëm sepse është historia e një qyteti që ndryshoi emrin, por sepse është historia e një vendi që ndryshoi fatin e botës. Nga një koloni e vogël tregtare e quajtur New Amsterdam, ai u shndërrua në kryeqytetin jozyrtar të ekonomisë, kulturës dhe ëndrrave të shekullit XXI.

Dhe ndoshta askush, në ditën kur u nënshkrua ai traktat i largët, nuk mund ta imagjinonte se “shkëmbimi” i një ishulli me erëza për një copë tokë të quajtur Manhattan do të hynte në histori si një nga ironitë më të mëdha ekonomike të njerëzimit.

QBD/

Pas katër ditësh punimesh intensive në Brezovicë të Kosovës, përfundoi Seminari XIX Mbarëkombëtar i Mësuesve të Gjuhës Shqipe dhe Kulturës Shqiptare në Diasporë dhe në Mërgatë, organizuar nga Ministria e Arsimit e Republikës së Shqipërisë dhe Ministria e Arsimit dhe Shkencës e Republikës së Kosovës.

Me temën “Motivimi i nxënësve në diasporë për mësimin e gjuhës shqipe dhe ruajtjen e identitetit kombëtar”, seminari mblodhi mbi 200 mësues të gjuhës shqipe nga diaspora, studiues dhe ekspertë të arsimit, të cilët ndanë përvoja dhe praktika bashkëkohore në shërbim të mësimit plotësues të gjuhës shqipe.

Programi i seminarit u zhvillua përmes seancave plenare, leksioneve të hapura, punës në grupe dhe veprimtarive kulturore. Dy nga momentet më të spikatura ishin leksionet e hapura të Arsim Canollit, i cili trajtoi qasje bashkëkohore për motivimin e nxënësve në mësimin e gjuhës shqipe, dhe të studiueses Ledi Shamku Shkreli, e cila solli një reflektim mbi gjuhën, kujtesën dhe identitetin kulturor, duke nxitur diskutime të gjera mes pjesëmarrësve.

Gjatë dy ditëve të punës profesionale u zhvilluan dhjetëra punëtori dhe prezantime nga mësues të diasporës që veprojnë në Itali, Greqi, Gjermani, Zvicër, Britaninë e Madhe, Suedi, Kroaci, Holandë dhe vende të tjera. Temat trajtuan motivimin e nxënësve, përdorimin e teknologjisë dhe inteligjencës artificiale në mësimdhënie, dygjuhësinë, bashkëpunimin me familjen dhe komunitetin, si dhe ruajtjen e identitetit kombëtar përmes gjuhës dhe kulturës shqiptare.

Seminari u pasurua edhe me veprimtari kulturore, përfshirë vizitën në qytetin historik të Prizrenit dhe njohjen me trashëgiminë e tij, si edhe aktivitete në natyrën e Brezovicës, duke krijuar një atmosferë të veçantë bashkëpunimi, shkëmbimi përvojash dhe forcimi të rrjetit të mësuesve shqiptarë nga diaspora.

Në ditën përmbyllëse u prezantua projekti “Tungjatjeta – një qasje e re dygjuhëshe për mësimin e gjuhës shqipe në diasporë”, nga Mimoza Hysa dhe Ajula Jubani, si një model i ri didaktik që synon të mbështesë mësimin e shqipes në mjedise dygjuhëshe. Punimet u mbyllën me paraqitjen e përfundimeve të seminarit dhe shpërndarjen e certifikatave për pjesëmarrësit.

Seminari Mbarëkombëtar rikonfirmoi edhe një herë bashkëpunimin e ngushtë ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Kosovës në mbështetje të mësimit të gjuhës shqipe në diasporë, duke forcuar angazhimin e përbashkët për zhvillimin profesional të mësuesve, përmirësimin e cilësisë së mësimdhënies dhe ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe identitetit kombëtar te brezat e rinj të shqiptarëve që jetojnë jashtë atdheut.

Faleminderit të gjithë mësuesve, studiuesve, organizatorëve dhe pjesëmarrësve për kontributin dhe përkushtimin në shërbim të gjuhës shqipe!

Klarita Selmani/

Dita e dytë – Punë në grupe, shkëmbim përvojash dhe vizitë kulturore në Prizren.

Dita e dytë e Seminarit XIX Mbarëkombëtar, më 29 korrik 2026, u zhvillua sipas një programi të pasur akademik dhe kulturor, duke ndërthurur punën shkencore me njohjen e trashëgimisë historike të qytetit të Prizrenit.

Punimet nisën në orën 09:00 me një leksion të hapur të mbajtur nga Arsim Canolli, i cili hapi diskutimet mbi çështjet aktuale të mësimit plotësues të gjuhës shqipe në diasporë.

Pas një informimi të shkurtër mbi organizimin e punës në grupe, pjesëmarrësit u ndanë në pesë salla, ku u zhvilluan sesione tematike me referues nga vende të ndryshme të diasporës shqiptare.

Në sesionin e paradites u trajtuan tema që lidhen me rolin e shkollës shqipe në ruajtjen e gjuhës, kulturës dhe identitetit kombëtar, motivimin e nxënësve për të ndjekur mësimin e gjuhës shqipe, përdorimin e mjeteve dhe platformave digjitale, si edhe bashkëpunimin me familjen dhe komunitetin.

Pas pushimit të kafesë, punimet vijuan me një tjetër cikël kumtesash.

Në këtë pjesë të programit, Eva Paloka, nënkryetare e Lidhjes së Mësuesve Shqiptarë në Greqi, paraqiti kumtesën me temë:

“Motivimi i nxënësve përmes përdorimit të materialeve dhe aktiviteteve tërheqëse”.

Në referimin e saj u paraqitën metoda konkrete dhe përvoja të zbatuara në klasat e mësimit plotësues në Greqi, duke theksuar rëndësinë e krijimit të një mjedisi tërheqës mësimor, përdorimin e materialeve bashkëkohore dhe aktiviteteve interaktive që nxisin pjesëmarrjen aktive të nxënësve dhe forcojnë lidhjen e tyre me gjuhën dhe kulturën shqiptare.

Kumtesa u ndoq me interes nga pjesëmarrësit dhe u pasua nga diskutime profesionale mbi përvojat e vendeve të ndryshme të diasporës.

Pas përfundimit të sesioneve në grupe, të gjithë pjesëmarrësit u mblodhën në sallën e madhe, ku u zhvilluan reflektimet mbi punën në grupe. Ky ishte një moment i rëndësishëm për shkëmbimin e përfundimeve, ideve dhe rekomandimeve që dolën nga diskutimet gjatë gjithë paradites.

Pas drekës, programi vijoi me veprimtarinë kulturore, e cila përfshinte një vizitë në qytetin historik të Prizrenit dhe njohjen me trashëgiminë e tij kulturore.

Mësuesit vizituan qendrën historike të qytetit, ecën përgjatë brigjeve të Lumbardhit, kaluan mbi Urën e Gurit dhe patën mundësinë të shijojnë atmosferën karakteristike të një prej qyteteve më të rëndësishme historike shqiptare.

Një nga ndalesat më domethënëse ishte Shtëpia e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, monumenti që ruan kujtesën e organizimit politik kombëtar të shqiptarëve. Gjatë vizitës, pjesëmarrësit u njohën me historinë e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit të vitit 1878, me dokumentet, objektet dhe dëshmitë historike që pasqyrojnë një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë sonë kombëtare.

Për mësuesit e diasporës, kjo vizitë pati një vlerë të veçantë simbolike. Ajo shërbeu si një rikujtim se ruajtja e gjuhës shqipe dhe identitetit kombëtar, mision që ata kryejnë çdo fundjavë në vendet ku jetojnë, është vazhdimësi e përpjekjeve historike të brezave që punuan për bashkimin dhe mbrojtjen e kombit shqiptar.

Mbrëmja vazhdoi në atmosferën e ngrohtë të Prizrenit, mes bisedave, fotografive të përbashkëta dhe çasteve miqësore që forcuan edhe më shumë lidhjet profesionale dhe njerëzore ndërmjet mësuesve nga të gjitha trevat shqiptare dhe diaspora.

Dita e dytë dëshmoi edhe një herë se Seminari Mbarëkombëtar nuk është vetëm një forum shkencor, por edhe një hapësirë ku ndërthuren arsimi, historia, kultura dhe bashkëpunimi, duke krijuar ura të qëndrueshme mes mësuesve shqiptarë kudo që ata jetojnë dhe ushtrojnë misionin e tyre fisnik.

(Studim historiko-juridik, kulturologjik dhe albanologjik mbi mbijetesën e identitetit shqiptar, trashëgiminë arbëreshe dhe rëndësinë e saj në qytetërimin evropian)

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Komunitetet arbëreshe të Italisë përbëjnë një nga fenomenet më të rëndësishme historike dhe kulturore të diasporës shqiptare. Për më shumë se pesë shekuj, ato kanë ruajtur gjuhën, kujtesën historike, traditat, besimin, folklorin dhe vetëdijen kombëtare, duke krijuar një model të rrallë të vazhdimësisë identitare jashtë territorit etnik shqiptar. Ky studim synon të analizojë formimin historik të komuniteteve arbëreshe, mekanizmat e ruajtjes së identitetit të tyre, kontributin në zhvillimin e kulturës dhe të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, si dhe rëndësinë që ato paraqesin për studimet albanologjike dhe për diplomacinë kulturore bashkëkohore. Përmes një qasjeje ndërdisiplinore, argumentohet se arbëreshët nuk janë vetëm trashëgimtarë të historisë shqiptare, por edhe bartës aktivë të një qytetërimi kulturor që pasuron mozaikun evropian.

Në historinë e kombeve ekzistojnë komunitete, të cilat, përmes qëndrueshmërisë së tyre historike dhe kulturore, shndërrohen në referenca të rëndësishme për studimin e identitetit kolektiv dhe të vazhdimësisë qytetëruese. Në historinë e kombit shqiptar, një vend të tillë e zënë arbëreshët e Italisë. Ata përfaqësojnë një nga dëshmitë më autentike të mbijetesës së identitetit shqiptar jashtë hapësirës etnike, duke ruajtur për më shumë se pesë shekuj elementet themelore të qenies kombëtare.

Fenomeni arbëresh nuk mund të reduktohet në një histori migrimi. Ai përfaqëson një proces kompleks historik, kulturor dhe antropologjik, në të cilin ndërthuren kujtesa kolektive, tradita, gjuha, besimi, organizimi shoqëror dhe vetëdija për prejardhjen. Pikërisht kjo e bën komunitetin arbëresh një objekt studimi me rëndësi jo vetëm për historiografinë shqiptare, por edhe për albanologjinë, antropologjinë kulturore, sociologjinë e diasporës dhe studimet evropiane mbi mbrojtjen e trashëgimisë kulturore.

Në një kohë kur globalizimi ushtron ndikim të vazhdueshëm mbi identitetet kombëtare dhe kulturore, përvoja historike e arbëreshëve dëshmon se identiteti nuk mbijeton rastësisht. Ai ruhet përmes institucioneve familjare, arsimit, jetës fetare, traditave, gjuhës dhe ndërgjegjes historike të një komuniteti.

Kur viziton vendbanimet arbëreshe në Kalabri, Sicili, Bazilikatë, Molize apo Pulia, nuk përballesh vetëm me një realitet kulturor lokal. Përballesh me një pjesë të historisë shqiptare që vazhdon të jetojë. Dëgjimi i gjuhës arbëreshe, tingujt e këngëve tradicionale, kostumet popullore, liturgjia bizantine dhe mikpritja karakteristike krijojnë ndjesinë se historia nuk është ndërprerë kurrë.

Për çdo shqiptar, takimi me arbëreshët është një përjetim i thellë emocional dhe intelektual. Është e pamundur të mos ndiesh mallëngjim dhe krenari kur sheh se si një komunitet, i ndarë fizikisht nga trojet e veta që nga shekulli XV, ka arritur të ruajë me përkushtim gjuhën, kulturën dhe vetëdijen e tij kombëtare. Ata janë shqiptarë që frymëzojnë respekt, sepse dëshmojnë se dashuria për rrënjët historike mund të triumfojë mbi kohën, largësinë dhe ndryshimet politike.

Korniza historike e migrimeve arbëreshe dhe konteksti gjeopolitik i shekujve XV–XVI

Vendosja e shqiptarëve në Italinë Jugore lidhet ngushtë me zhvillimet dramatike që përjetoi Ballkani gjatë gjysmës së dytë të shekullit XV. Zgjerimi i Perandorisë Osmane, pas rënies së Kostandinopojës më 1453, ndryshoi rrënjësisht ekuilibrat politikë në Evropën Juglindore. Në këtë kontekst historik, Principatat Shqiptare, nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, zhvilluan një nga rezistencat më të rëndësishme të kohës kundër ekspansionit osman.

Pas vdekjes së Skënderbeut, më 17 janar 1468, dhe sidomos pas rënies së qyteteve të fundit shqiptare nën sundimin osman, një numër i konsiderueshëm familjesh shqiptare u detyruan të largoheshin nga vendlindja. Këto lëvizje nuk ishin migrime të zakonshme ekonomike, por shpërngulje të imponuara nga rrethanat politike dhe ushtarake. Shumë prej tyre gjetën strehim në territoret e Mbretërisë së Napolit, ku u vendosën me lejen e autoriteteve të kohës dhe krijuan bashkësi të reja që ruajtën organizimin e tyre shoqëror dhe kulturor.

Ky proces historik shënon fillimin e një kapitulli të ri në historinë shqiptare: lindjen dhe zhvillimin e botës arbëreshe, e cila do të bëhej një nga bartëset më besnike të identitetit shqiptar jashtë atdheut.

Gjuha arbëreshe si dëshmi e gjallë e shqipes së vjetër dhe objekt i albanologjisë moderne

Një nga elementet më të rëndësishme që e bën komunitetin arbëresh unik në hapësirën evropiane është gjuha e tyre. Arbërishtja përfaqëson një variant arkaik të shqipes, i cili ka ruajtur struktura fonetike, leksikore dhe sintaksore të shekujve XV–XVI, duke u zhvilluar në kushte të veçanta izolimi relativ nga zhvillimet gjuhësore të territorit amë. Ky fakt e ka shndërruar arbërishten në një objekt studimi me rëndësi të veçantë për gjuhësinë historike, dialektologjinë dhe albanologjinë bashkëkohore.

Për albanologjinë, gjuha arbëreshe ka një vlerë të jashtëzakonshme shkencore, pasi ajo shërben si një “arkiv i gjallë” i historisë së gjuhës shqipe. Në të ruhen forma të hershme fonetike, struktura gramatikore arkaike, një fond i pasur leksikor, si dhe elemente të trashëguara nga periudha paraosmane. Këto karakteristika u kanë mundësuar studiuesve të rindërtojnë me më shumë saktësi evolucionin historik të gjuhës shqipe dhe të kuptojnë zhvillimin e saj në raport me gjuhët e tjera të rajonit ballkanik.

Për më tepër, arbërishtja nuk mbeti një relike gjuhësore e izoluar. Ajo u kultivua në letërsi, në traditën gojore, në këngët epike, në poezinë lirike dhe në tekstet liturgjike të ritit bizantin. Kjo dëshmon se komunitetet arbëreshe nuk u kufizuan vetëm në ruajtjen pasive të gjuhës, por e zhvilluan atë si mjet krijimtarie artistike, komunikimi dhe edukimi kombëtar.

Figura madhore si Jeronim De Rada, Zef Serembe, Gavril Dara i Riu, Françesk Santori, Dhimitër Kamarda dhe shumë personalitete të tjera arbëreshe e ngritën arbërishten në nivelin e një gjuhe të mirëfilltë letrare. Përmes krijimtarisë së tyre, ata jo vetëm ruajtën trashëgiminë gjuhësore të të parëve, por kontribuuan drejtpërdrejt në formësimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në përgatitjen ideologjike të Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Në këtë kuptim, gjuha arbëreshe nuk është vetëm një instrument komunikimi. Ajo është një monument i gjallë i qytetërimit shqiptar, një dëshmi autentike e vazhdimësisë historike të kombit dhe një urë e fuqishme që lidh Shqipërinë mesjetare me kombin shqiptar të kohëve moderne.

Organizimi shoqëror, institucionet fetare dhe roli i Kishës Bizantine (Italo-Shqiptare)

Ruajtja e identitetit arbëresh nuk mund të shpjegohet vetëm me forcën e kujtesës historike. Ajo është rezultat i funksionimit të një sistemi të qëndrueshëm institucionesh shoqërore, fetare dhe familjare, të cilat për më shumë se pesë shekuj siguruan vazhdimësinë e kulturës shqiptare në Itali.

Një rol vendimtar në këtë proces ka luajtur Kisha Bizantine Italo-Shqiptare. Duke ruajtur ritin lindor në bashkësi me Selinë e Shenjtë, ajo u bë një nga institucionet më të rëndësishme të identitetit arbëresh. Liturgjia në gjuhën greke dhe më pas në arbërisht, ruajtja e traditave kishtare lindore dhe edukimi fetar i brezave të rinj krijuan një bazë të fortë për mbrojtjen e identitetit kulturor dhe shpirtëror.

Kisha nuk ishte vetëm institucion fetar. Ajo ishte një qendër arsimi, kulture, botimesh, ruajtjeje të gjuhës dhe transmetimi të kujtesës historike. Priftërinjtë, murgjit dhe intelektualët arbëreshë u shndërruan në mbrojtësit më të rëndësishëm të trashëgimisë shqiptare gjatë periudhave kur vetë Shqipëria ndodhej nën sundimin osman.

Po aq i rëndësishëm ka qenë edhe institucioni i familjes arbëreshe. Familja ruajti gjuhën amtare, zakonet tradicionale, respektin ndaj të parëve, ceremonitë familjare, këngët popullore dhe edukimin kombëtar të brezave të rinj. Pikërisht brenda familjes u transmetua ndjenja e përkatësisë shqiptare, duke e bërë identitetin arbëresh një identitet të jetuar përditë dhe jo thjesht një kujtesë historike.

Ky bashkëveprim ndërmjet familjes, kishës dhe komunitetit krijoi një model të rrallë të rezistencës kulturore, i cili edhe sot përbën objekt studimi për antropologjinë kulturore, sociologjinë e diasporës dhe studimet mbi mbrojtjen e identiteteve historike në Evropë.

Trashëgimia kulturore dhe roli i arbëreshëve në Rilindjen Kombëtare Shqiptare

Arbëreshët nuk kanë qenë vetëm ruajtës besnikë të identitetit historik shqiptar, por edhe protagonistë të rëndësishëm të rilindjes së vetëdijes kombëtare shqiptare gjatë shekullit XIX. Në një kohë kur trojet shqiptare ndodheshin nën sundimin osman dhe zhvillimi i arsimit, kulturës dhe jetës politike shqiptare përballej me pengesa të shumta, kolonitë arbëreshe të Italisë u shndërruan në qendra të rëndësishme të mendimit kombëtar shqiptar.

Në këto qendra u botuan libra, gazeta, revista dhe studime shkencore, u zhvillua krijimtaria letrare dhe u artikuluan për herë të parë shumë nga idetë politike e kulturore që më vonë do të bëheshin pjesë e programit të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Në këtë aspekt, arbëreshët përbëjnë një hallkë të pazëvendësueshme ndërmjet Shqipërisë mesjetare dhe Shqipërisë moderne.

Figura madhore si Jeronim De Rada, Zef Serembe, Gavril Dara i Riu, Françesk Santori, Dhimitër Kamarda, Anselmo Lorekio, Giuseppe Schiro dhe shumë intelektualë të tjerë arbëreshë dhanë një kontribut të jashtëzakonshëm në letërsi, gjuhësi, historiografi, publicistikë dhe mendim politik. Veprimtaria e tyre ndikoi drejtpërdrejt në zgjimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe në afirmimin ndërkombëtar të çështjes shqiptare.

Në veçanti, Jeronim De Rada konsiderohet një nga themeluesit e letërsisë moderne shqiptare dhe një nga ideologët më të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare. Përmes veprave të tij poetike, publicistike dhe politike, ai afirmoi idenë e unitetit kombëtar shqiptar, rëndësinë e gjuhës shqipe dhe domosdoshmërinë e ringjalljes kulturore të kombit.

Kontributi i arbëreshëve nuk kufizohet vetëm në letërsi. Ata morën pjesë në organizimin e kongreseve shkencore, në studimet albanologjike, në mbështetjen e arsimit shqip dhe në krijimin e lidhjeve kulturore ndërmjet shqiptarëve të Ballkanit dhe botës perëndimore. Në këtë mënyrë, diaspora arbëreshe u shndërrua në një urë të fuqishme komunikimi ndërmjet qytetërimit shqiptar dhe atij evropian.

Rafaela Prifti/

Around 3 p.m. on Saturday, the four-hour Albanians Fighting Cancer USA poolside party was supposed to wind down. Instead, the kids were begging to stay, and some adults were already anticipating next month’s event and others were talking about an annual sequel. The mildly hot afternoon was a fundraiser hosted by a high-energy team of three women Anila Raxhimi Kraja, Zana Balashi, Elisa Balashi who jumped into action as soon as they heard that the Kukes hospital in Albania was in need of medical equipment. “Anila, Zana and Elisa quietly coordinated and organized the event with the aim of helping out, – said President and Founder of Albanians Fighting Cancer AFC, Roberta Panariti Nashi in her brief remarks at the event. Less than two weeks earlier, Roberta had inaugurated the completion of two chemotherapy rooms in the Oncology unit of the Korca hospital, Albania.

AFC’s healthcare outreach campaign is expanding to other areas and facilities in Albania. Saturday’s fundraiser was aimed at Kukes and it was a home-run. In a rating-style metrics for food, family friendly, atmosphere, price, décor, this event got the highest score on each one. Sitting at the patio table under the blue beach umbrellas by the pool, Sandra and Erata originally from Lithuania, enjoyed the leek and cheese byrek, Mediterranean salads, Zana’s selection of homemade bread and artisan jams, among other culinary choices. In the next table, the Scottrons, an American family and Kelly Collins chatted up with Anila and carried on with other Albanian guests like Elona Xheleti, Ariana Beji, Silvana Kule.

“Cheers to Summer” raised over $5,000 thanks to all participants who purchased tickets and donors who supported it enthusiastically. “This means that if there are 28 items on the Kukes hospital list, we have now shortened it by a few articles. That’s what you have done today!” remarked Roberta to the guests who joined the efforts to raise money to improve the quality of healthcare for the Kukes regional hospital. The remote mountainous region of North Albania may be unknown to Americans guests and even some Albanians at the venue. Unaware of the thousands of miles between the South Shore of Massachusetts and the Southern European town at the other end of the community driven fundraiser, young kids like Nora, Nova, Nicky, Paolo, Mason, Gavin, Amy, Emily, Krystal, splashed in the pool happily. Leveraging swimming and family style fun in a fundraiser “made a splash” with children and adults alike, many of whom suggested sequels and annual repeats.

In the soft sunlight of late afternoon, even the clean-up time resembled an after-party complete with music, jokes and new ideas for future events. The swimming pool measured about 50 feet from one end to the other, yet it stretched thousands of miles across the Atlantic in love. It was Elisa who said it best: “E kemi mbyt me dashuri!” (in Albanian) “We overflow with love!”