Prof.dr. Pal NIKOLLI/
Traktati akademik i dijetarit, filologut dhe hartografit kroat Matija Petar Katančić, botuar në Budë më 1798 me titullin De Istro eiusque adcolis commentatio (Studim mbi Danubin dhe popujt që banojnë përgjatë tij), përbën një nga burimet më të rëndësishme të fundit të shekullit XVIII për historinë, etnografinë dhe filologjinë e Evropës Juglindore. Duke trajtuar lumin Danub dhe popujt që jetonin përgjatë rrjedhës së tij dhe në rajonet përreth, autori u kushton një vëmendje të veçantë edhe shqiptarëve, gjuhës dhe prejardhjes së tyre.
I. Identiteti etnik dhe emërtimet historike të shqiptarëve
Në faqen 242, në kapitullin e nëntë të veprës, Katančić ndalet posaçërisht te shqiptarët, të cilët i identifikon me epirotët e traditës klasike. Ai paraqet emërtimet kryesore me të cilat ky popull njihej në burime dhe në mjedise të ndryshme gjuhësore:
Albanenses – emërtimi i traditës latine dhe i autorëve perëndimorë;
Arbanasi – forma e përdorur në mjedisin sllav;
Arnauti – emërtimi i përhapur në Perandorinë Osmane;
Clementini – emërtim që u referohet kelmendasve, një prej fiseve më të njohura të Shqipërisë së Veriut, me ndikim të rëndësishëm në Ballkanin Perëndimor.
Autori vëren se lidhur me prejardhjen dhe gjuhën e shqiptarëve nuk ekzistonte një mendim i unifikuar ndërmjet dijetarëve të kohës (non eadem est eruditorum opinio), çka dëshmon se origjina e tyre ishte objekt studimi në historiografinë evropiane të periudhës së Iluminizmit.
II. Dëshmia filologjike: Lutja “Ati Ynë” në shqip (Epirotice)
Një nga pjesët më të rëndësishme të veprës ndodhet në faqen 244, ku Katančić boton tekstin e lutjes “Ati Ynë” në gjuhën shqipe, të shënuar me emërtimin EPIROTICE, përkrah versionit greqisht (GRAECE). Kjo paraqitje krahasuese synonte t’u krijonte studiuesve mundësinë për të vëzhguar ngjashmëritë dhe dallimet ndërmjet dy gjuhëve.
Teksti shqip është shkruar në dialektin gegë, duke vijuar traditën e letërsisë së hershme shqiptare të përfaqësuar nga Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani. Ortografia mbështetet në alfabetin latin dhe pasqyron tiparet fonetike e morfologjike të shqipes së shekujve XVI–XVIII.
Krahasimi me shqipen standarde të sotme tregon se, megjithëse drejtshkrimi dhe disa forma gramatikore kanë evoluar, struktura sintaksore dhe një pjesë e madhe e fondit themelor leksikor kanë ruajtur një vazhdimësi të dukshme. Kjo përbën një dëshmi të rëndësishme për zhvillimin historik të gjuhës shqipe.
III. Analiza filologjike dhe vlera shkencore
Katančić e shoqëron tekstin me vërejtje filologjike, ku analizon veçori fonetike të shqipes, si përdorimin e zanoreve hundore dhe shqiptimin karakteristik të disa bashkëtingëlloreve. Vëzhgimet e tij mbështeten në traditën filologjike evropiane dhe në autorë të mëparshëm, ndër të cilët përmenden Sebastiano Dolci dhe historiani raguzan Ludovik Crijević Tuberon (1459–1527).
Duke iu referuar Tuberonit, ai thekson se gjuha e epirotëve, pra e shqiptarëve, është një gjuhë më vete, e dallueshme si nga greqishtja, ashtu edhe nga gjuhët sllave. Megjithëse pranon praninë e huazimeve leksikore si pasojë e kontakteve shumë shekullore me popujt fqinjë, ai nënvizon se këto nuk e cenojnë identitetin e saj si gjuhë e pavarur.
IV. Argumentet kryesore
Shqiptarët paraqiten si një popull më vete, me identitet të dallueshëm nga grekët, sllavët dhe turqit.
Shqiptarët lidhen me epirotët e traditës klasike. Përdorimi i termit Epirotice për gjuhën shqipe dëshmon se në fund të shekullit XVIII ekzistonte një traditë evropiane që e konsideronte Epirin si hapësirë historike të shqiptarëve.
Gjuha shqipe trajtohet si një gjuhë e pavarur, ndonëse e pasuruar me huazime nga gjuhët fqinje, një vlerësim me rëndësi për historinë e albanologjisë.
Dokumentohen emërtimet e ndryshme etnografike të shqiptarëve (Albanenses, Arbanasi, Arnauti, Clementini), duke dëshmuar praninë e tyre në burimet evropiane dhe osmane.
Botimi i lutjes “Ati Ynë” në gegërishten e kohës përbën një monument të çmuar të historisë së shqipes së shkruar dhe të vazhdimësisë së traditës së saj letrare.
V. Rëndësia historiografike
Vepra e Matija Petar Katančić është një burim parësor me rëndësi të veçantë për studimet shqiptare. Ajo dokumenton mënyrën se si një dijetar evropian i fundit të shekullit XVIII i perceptonte shqiptarët: si një popull me identitet të veçantë dhe me një gjuhë të pavarur, të cilën ai e emërton Epirotice.
Identifikimi i shqiptarëve me epirotët e traditës historike, evidentimi i emërtimeve të tyre në burime të ndryshme, botimi i lutjes “Ati Ynë” në shqip dhe analizat filologjike që shoqërojnë tekstin e bëjnë këtë vepër një dëshmi me vlerë të jashtëzakonshme për historinë e gjuhës shqipe, historiografinë e Ballkanit dhe zhvillimin e albanologjisë evropiane. Për këto arsye, traktati i Katančić mbetet një burim themelor në dokumentimin historik të identitetit dhe të çështjes shqiptare.