Nga pavarësia e konsoliduar drejt fuqizimit të subjektivitetit dhe integrimit euroatlantik.
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Sovraniteti është një nga konceptet themelore të së drejtës ndërkombëtare dhe të së drejtës kushtetuese. Mirëpo, mënyra se si duhet kuptuar dhe ushtruar sovraniteti në shekullin XXI nuk mund të trajtohet më me të njëjtën logjikë me të cilën është trajtuar në periudhat klasike të së drejtës ndërkombëtare.
Shteti bashkëkohor është sovran, por nuk është i izoluar. Ai është pjesë e një rendi ndërkombëtar, i cili funksionon mbi bazën e traktateve, organizatave ndërkombëtare, aleancave politike e ushtarake dhe institucioneve shumëpalëshe. Për këtë arsye, një shtet mund të mbetet plotësisht sovran edhe kur pranon, me vullnetin e tij, që kompetenca të caktuara të ushtrohen në mënyrë të përbashkët ose përmes institucioneve ndërkombëtare.Kjo pikë është veçanërisht e rëndësishme për Republikën e Kosovës.
Sovraniteti nuk është zhdukje e kompetencave
Kushtetuta e Republikës së Kosovës e përcakton Kosovën si shtet të pavarur dhe sovran. Në të njëjtën kohë, rendi kushtetues kosovar njeh mundësinë e bartjes së kompetencave të caktuara te organizatat ndërkombëtare, në bazë të marrëveshjeve ndërkombëtare të ratifikuara.Kjo tregon se edhe vetë koncepti kushtetues i sovranitetit të Kosovës nuk është ndërtuar mbi idenë e një sovraniteti absolut dhe të shkëputur nga rendi ndërkombëtar.
Prandaj duhet bërë një dallim themelor:Sovraniteti është statusi juridik i shtetit; ushtrimi i kompetencave sovrane është mënyra se si ky status realizohet në praktikë.
Një shtet nuk pushon së qeni sovran vetëm pse ka pranuar që në fusha të caktuara të veprojë sipas rregullave të një organizate ndërkombëtare ose të një traktati.Përkundrazi, në shumë raste, pikërisht vullneti për të hyrë në një sistem ndërkombëtar detyrimesh është shprehje e sovranitetit të vetë shtetit.
Edhe fuqitë botërore e ushtrojnë sovranitetin përmes mekanizmave ndërkombëtarë
Kjo nuk është një veçori e Kosovës.
Shtetet më të fuqishme të botës janë anëtare të organizatave dhe aleancave ndërkombëtare. Shtetet anëtare të NATO-s pranojnë detyrime të përbashkëta të sigurisë. Shtetet anëtare të Bashkimit Evropian kanë pranuar një sistem të thellë të rregullave dhe institucioneve të përbashkëta. Shtetet anëtare të Kombeve të Bashkuara veprojnë brenda detyrimeve që burojnë nga Karta e OKB-së.
Askush nuk argumenton, për këtë arsye, se Franca, Gjermania, Italia, Mbretëria e Bashkuar apo Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk janë shtete sovrane.Ajo që ka ndryshuar është mënyra e ushtrimit të sovranitetit.
Sovraniteti modern nuk nënkupton domosdoshmërisht: “çdo kompetencë duhet ta ushtrojë shteti vetëm”.Ai nënkupton edhe: “shteti sovran vendos vetë se në cilat fusha do të bashkëpunojë, cilat detyrime ndërkombëtare do të pranojë dhe në cilat mekanizma ndërkombëtarë do të marrë pjesë”.Ky është një ndryshim thelbësor konceptual.
Kosova dhe dilema e sovranitetit
Për Kosovën kjo çështje ka një rëndësi edhe më të madhe, sepse shtetësia e saj vazhdon të përballet me sfida të caktuara në planin ndërkombëtar.
Kosova është shtet sovran sipas rendit të saj kushtetues dhe ka ndërtuar institucionet e veta shtetërore. Por, në planin e përfaqësimit dhe integrimit ndërkombëtar, ajo ende nuk ka arritur shkallën e pjesëmarrjes që kanë shumica e shteteve evropiane në organizatat kryesore ndërkombëtare.
Kosova nuk është anëtare e Organizatës së Kombeve të Bashkuara dhe nuk është anëtare e NATO-s apo e Bashkimit Evropian. Ajo gjithashtu nuk është anëtare e Këshillit të Evropës.Kjo gjendje duhet të shihet jo si arsye për ta relativizuar sovranitetin e Kosovës, por si argument për forcimin e subjektivitetit dhe të pozitës së saj ndërkombëtare.Këtu qëndron një nga sfidat kryesore të diplomacisë kosovare.
Nga “sovraniteti formal” te sovraniteti efektiv
Në marrëdhëniet ndërkombëtare nuk mjafton vetëm ekzistenca e një deklarimi juridik të shtetësisë. Për një shtet të vogël, sovraniteti bëhet më efektiv kur shoqërohet me institucione funksionale, njohje ndërkombëtare, aleanca, traktate, marrëdhënie diplomatike dhe pjesëmarrje në organizatat ndërkombëtare.Për këtë arsye, Kosova duhet ta shohë integrimin euroatlantik si pjesë të forcimit të sovranitetit të saj, e jo si të kundërtën e tij.Kjo është një pikë ku debati publik duhet të jetë më i qartë.
Anëtarësimi në NATO, nëse realizohet, nuk do të nënkuptonte që Kosova heq dorë nga sovraniteti. Do të nënkuptonte se Kosova, si shtet sovran, pranon detyrime të përbashkëta të sigurisë dhe bëhet pjesë e një sistemi kolektiv të mbrojtjes.Në të njëjtën mënyrë, perspektiva evropiane nuk duhet kuptuar si humbje e shtetësisë. Përvoja e vendeve anëtare të BE-së tregon se shtetësia dhe integrimi supranacional mund të bashkëjetojnë.
Prandaj, sovraniteti dhe integrimi nuk janë domosdoshmërisht dy koncepte kundërthënëse. Në rendin bashkëkohor ndërkombëtar, ato mund të jenë dy dimensione të së njëjtës strategji shtetërore.
Kosova nuk duhet të ketë frikë nga bashkëpunimi ndërkombëtar
Nëse sovranitetin e kuptojmë si aftësinë e shtetit për të vendosur mbi fatin e vet dhe për të vepruar si subjekt i së drejtës ndërkombëtare, atëherë bashkëpunimi ndërkombëtar nuk e dobëson automatikisht atë.Përkundrazi, për një shtet të vogël, mekanizmat ndërkombëtarë mund të jenë instrumente të rëndësishme për mbrojtjen e interesave të tij.
Një shtet i vogël nuk mund të ketë të njëjtën peshë ushtarake, ekonomike apo diplomatike si fuqitë e mëdha. Por ai mund të fitojë siguri dhe ndikim përmes aleancave dhe institucioneve shumëpalëshe.Prandaj, për Kosovën, pyetja nuk duhet të jetë:“A po humbim sovranitet duke u integruar?”Pyetja më e dobishme është:“Si ta përdorim sovranitetin tonë për t’u integruar në mekanizmat që e forcojnë sigurinë, subjektivitetin dhe pozitën ndërkombëtare të Republikës së Kosovës?”Ky është ndryshimi ndërmjet një konceptimi statik dhe një konceptimi modern të sovranitetit.
Sovraniteti si kapacitet për të marrë vendime
Sovraniteti nuk duhet reduktuar vetëm në kontrollin territorial. Ai përfshin edhe aftësinë për të marrë vendime, për të krijuar marrëdhënie ndërkombëtare, për të lidhur traktate, për të ndërtuar aleanca dhe për të marrë pjesë në institucionet ku vendosen rregullat që ndikojnë drejtpërdrejt në shtetin.Në këtë kuptim, një pjesë e kompetencave mund të ushtrohet bashkërisht pa u zhdukur sovraniteti i shtetit.Madje, në shumë raste, një shtet mund ta rrisë fuqinë reale të sovranitetit të tij duke hyrë në një sistem ku rregullat dhe interesat mbrohen kolektivisht.Për Kosovën kjo është veçanërisht e rëndësishme në fushën e sigurisë.
Prania e KFOR-it në Kosovë, për shembull, është një realitet i ndryshëm nga anëtarësimi i Kosovës në NATO. Këto dy çështje nuk duhet të barazohen juridikisht. Por objektivi strategjik i Kosovës për integrim euroatlantik mund të shihet si rrugë drejt një pozite më të konsoliduar shtetërore dhe të sigurisë.
Rruga euroatlantike si konsolidim i shtetësisë
Kosova ka interes që të ndërtojë një politikë të jashtme të orientuar nga forcimi i subjektivitetit të saj ndërkombëtar.Kjo kërkon diplomaci aktive, jo vetëm deklarative.Kërkon që institucionet e Kosovës të punojnë vazhdimisht për anëtarësim në organizata ndërkombëtare, zgjerim të njohjeve, forcim të marrëdhënieve me Shtetet e Bashkuara dhe vendet e Bashkimit Evropian, thellim të bashkëpunimit me NATO-n dhe pjesëmarrje më të madhe në mekanizmat shumëpalësh.Në këtë proces, Kosova duhet të jetë e qartë edhe në një pikë tjetër: integrimi ndërkombëtar nuk nënkupton shkrirjen e identitetit shtetëror të Kosovës.Kosova hyn në këto mekanizma si Republikë e Kosovës, me Kushtetutën e saj, institucionet e saj dhe interesat e saj shtetërore.
Një sovranitet më i fortë përmes institucioneve ndërkombëtare
Në shekullin XXI, fuqia e një shteti nuk matet vetëm me atë se sa kompetenca i mban ekskluzivisht brenda kufijve të vet.Ajo matet edhe me atë se sa i aftë është të ndikojë në sistemet ndërkombëtare ku merren vendime që prekin interesat e tij.Pikërisht këtu duhet ta vendosim edhe Kosovën.Kosova është sovrane. Por sovraniteti i saj duhet të bëhet gjithnjë e më efektiv, i konsoliduar dhe i institucionalizuar ndërkombëtarisht.
Në këtë kuptim, hyrja në mekanizmat më të rëndësishëm evropianë dhe euroatlantikë nuk duhet parë si transferim i sovranitetit në kuptimin e humbjes së shtetësisë. Ajo duhet parë si ushtrim i sovranitetit përmes bashkëpunimit dhe integrimit ndërkombëtar, brenda rregullave që shtetet sovrane i pranojnë vetë.
Kjo është edhe arsyeja pse Kosova duhet të ecë me vendosmëri drejt NATO-s, Këshillit të Evropës, Bashkimit Evropian dhe, në rrethana të përshtatshme ndërkombëtare, drejt anëtarësimit në OKB.
Jo për ta zvogëluar shtetin.
Por për ta bërë sovranitetin e shtetit më të sigurt, më të mbrojtur dhe më efektiv.
Në fund të fundit, sovraniteti modern nuk është vetëm e drejta për të qëndruar vetë. Është edhe e drejta dhe aftësia për të zgjedhur aleatët, për të pranuar rregulla të përbashkëta dhe për të marrë pjesë në mekanizmat ndërkombëtarë që mbrojnë interesat e shtetit.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga drejtimet strategjike të Republikës së Kosovës: nga sovraniteti i shpallur dhe i konsoliduar brenda vendit, drejt një sovraniteti gjithnjë e më të institucionalizuar në rendin ndërkombëtar.