Luljeta Bushi, themeluese e shkollës shqipe “BESA” në Maltë: “Komuniteti shqiptar është miqësi, mbështetje, bashkëpunim dhe ndjenjë përkatësisë”.

Intervistoi: Sokol Paja

1. E nderuar mësuese Luljeta si lindi ideja e hapjes së shkollës “BESA” në Maltë?

Jam emigrante e gjeneratës së parë në UK, kam dy fëmijë që kanë lindur dhe rritur në Londër. Të dy fëmijët e mi në Londër kanë pasur mundësinë të mësojnë shqipen në shkollat shqipe që janë hapur atje. Si nënë, si mësuese dhe si atdhetare e di sa e rëndësishme është të mbash gjallë gjuhën, kulturën dhe traditat tona shumë shekullore. Jetoj në Maltë prej 10 muajsh. Në takime dhe biseda me bashkëatdhetarë që jetojnë këtu vura re që shumë nga fëmijët e tyre nuk flasin shqip, gjithashtu vura re dhe shqetësimin e prindërve në lidhje me këtë fenomen. Dëshira dhe eksperienca ime (35 vjet) në lidhje me edukimin e brezit të ri, bëri të mundur që të hap këtë shkollë për familjet shqiptare këtu në Maltë. Numri i shqiptarëve që jetojnë dhe punojnë në Maltë është mbi 6000 vetë, disa nga këta kanë më shumë se 20 vjet këtu. Pa mendoni çfarë do të thotë, gjithë këto familje këtu pa një shkollë ose një komunitet të tyre?

2. Cilat ishin hapat dhe përpjekjet e para, vështirësitë dhe sfidat për hapjen e shkollës shqipe në Maltë?

Vështirësitë dhe sfidat në jetën e një emigranti janë të panumërta, sidomos në shtete të vogla si Malta apo vende të ngjashme me të, ndryshe nga UK, USA apo shtete e tjera të Europës.

Ideja dhe dëshira për të hapur Shkollën Shqipe BESA ishte guri i parë, nuk më mori shumë kohë për të krijuar një imazh të qartë të shkollës BESA, ku u mbështeta nga disa prindër duke më dhënë kurajo dhe më motivuan në çdo hap. Kuptova që nuk jam vetëm.

Guri i dytë ishte vështirësia më e madhe që më mori mbi 4 muaj për ta realizuar. Ishte vështirë ku do të krijonim një klasë për fëmijët tanë. Për 4 muaj rresht kam dërguar mbi 100 mesazhe në shkolla dhe bashki të ndryshme të Maltës për të marrë me qira një ambient për shkollën dhe nismën tonë. Asnjë përgjigje. Pastaj fillova të shkoj vetë në person, në disa nga shkollat dhe bashkitë, por asnjë ndihmë. Më vonë fillova kërkimet online dhe rashë në kontakt me një kishë që kishte lidhje dhe misione në Shqipëri prej shumë vitesh. Ata m’u përgjigjën dhe lashë takim me FR Alan që më ndihmoi për të gjetur një hall në një nga kishat në Valletta. Dhe kjo ishte kënaqësia më e madhe imja gjatë kësaj kohe. Me këtë rast doja të jepje një big THANK YOU to Fr Alan!!!

Guri i tretë ishte, idetë dhe mënyrat për ta bërë këtë shkollë të njohur te bashkëatdhetarët tanë në Maltë. Me ndihmën e disa prindërve bëmë të mundur të hapim FB ku të gjithë të kishin mundësinë të shikonin qëllimin dhe mundësitë që do të ofronte shkolla BESA. Gjithashtu kemi folur në lidhje me këtë nismë, me prindër, miq e të afërm kudo që i takonim. Unë në çdo park që kaloja dhe dëgjoja shqip u ndala dhe u flisja për Shkollën BESA.

Vështirësi vazhdojmë të kemi, por jo sfida. Mendoj që sfidë për mua ishte guri i tretë. Por dua të theksoj që vështirësi kemi akoma, me durim dhe me përkushtim dhe dëshirën për këtë nismë do t’ia dalim. Mos harroni, ne jemi EMIGRANTË, fjalët vështirësi dhe sfidë janë refreni i jetës sonë. Më thoni, NE si shqiptarë çfarë nuk jemi në gjendje të bëjmë?

3. Si organizohet komuniteti i shqiptarëve në Maltë?

Ne shqiptarët kemi një thënie të bukur: “Gur gur bëhet mur, mur mur bëhet kala.” Shpresoj që Shkolla Shqipe BESA të jetë një themel i fortë për të krijuar një komunitet tonin këtu në Maltë, sepse gjithë kjo popullsi shqiptare nuk ka një komunitet. Pse komuniteti është i rëndësishëm në një vend të huaj Kur jetojmë në një vend të huaj, komuniteti bëhet një urë që na lidh me rrënjët, gjuhën, kulturën dhe traditat tona.

Për fëmijët tanë, është veçanërisht e rëndësishme të kenë mundësinë të mësojnë gjuhën shqipe, të njohin historinë dhe traditat e prindërve të tyre dhe të ndihen krenarë për origjinën e tyre.

Por komuniteti nuk është vetëm gjuhë dhe kulturë. Është edhe miqësi, mbështetje, bashkëpunim dhe ndjenja e përkatësisë.

Në një vend të huaj, të kesh njerëz me të cilët mund të ndash gjuhën, traditat dhe përvojat e përbashkëta të bën të ndihesh më afër shtëpisë. Bashkë ruajmë gjuhën. Bashkë ruajmë kulturën. Bashkë ndërtojmë komunitet.

4. Cilat janë ndjesitë dhe pritshmëritë e vitit të ri shkollor?

Të qenurit mësuese është kënaqësi më vete, do më merrte faqe të tëra ta përshkruaja. Por të qenit mësuese e një shkolle shqipe në vend të huaj ka një ndjesi krenarie, malli dhe përgjegjësie, do të thoja. Të jem e vërtetë me ju, prita që do të kishim më shumë fëmijë si ditë e parë për këtë vit të ri shkollor, por shpresoj dhe dëshiroj që në ditët në vijim të kemi më shumë fëmijë. Si person mundohem të shikoj anët pozitive që jeta më ofron. Më poshtë doja vetëm të citoja disa thënie nga Rilindasit tanë:

Përgjegjësia jonë ndaj vendit është e pamohueshme: do vuajmë me vuajtjet e Shqipërisë, do gëzojmë me gëzimet e saj. FK (Albania 15-30 janar 1899 C).

Të mbetur pa unitet fetar, e vetmja lidhje që ka mbajtur shqiptarët të bashkuar ka qenë gjuha. FK (Albania 4, 1906).

Nga poema “O moj Shqypni” PV

“Mos shikoni kisha e xhamia,

Feja e shqyptarit asht shqyptarija!

Bashkohuni të gjithë në nji fe,

Të gjithë si vllazën në nji kthe?!”

5. Cili është bashkëpunimi me shoqatat dhe institucionet shtetërore në Maltë?

Shqiptarët këtu nuk kanë asnjë organizatë shoqërore dhe asnjë instancë shtetërore për të diskutuar problemet e tyre shoqërore, shtetërore që hasin përditë në jetën e tyre këtu në Maltë. Ata për një vizë apo për një letër duhet të shkojnë në ROME për çdo aplikacion apo aprovim. Pra, nuk kanë një konsullatë shqiptare. Nuk mund të shtoj asgjë në lidhje me këtë pikë.

Motoja e Shkollës Shqipe “BESA” në Maltë:

We want our children to grow proud of:

To be Albanian by heritage.

To be Maltese by opportunity.

To be global by education.

Mësuese Bukurie Ozuni: “Dygjuhësia është një pasuri intelektuale, kulturore dhe njerëzore. Njohja e shqipes i ndihmon fëmijët të rriten më të sigurt dhe më të vetëdijshëm për prejardhjen e tyre”.

Intervistoi: Sokol Paja

1. E nderuar Bukurie, cili është historiku i Shkollës Shqipe në Genova, Itali?

Shkolla Shqipe JONUS në Genova lindi si përgjigje ndaj një nevoje të ndier gjithnjë e më shumë nga familjet shqiptare: krijimi i një hapësire të qëndrueshme ku fëmijët që lindin dhe rriten në Itali të mund të mësojnë gjuhën shqipe dhe, nëpërmjet saj, të njohin historinë, kulturën dhe traditat e vendit të origjinës.

Kjo nismë zhvillohet nën kujdesin e Shoqatës Kulturore JONUS dhe është fryt i punës vullnetare, përkushtimit dhe bashkëpunimit me familjet shqiptare që jetojnë në Genova. Me këtë rast, dëshiroj të falënderoj veçanërisht bashkëthemelueset e Shoqatës JONUS: Amin, Ornelën, Martën dhe Arbrën. Që nga fillimi kemi ndarë të njëjtin vizion, përgjegjësitë dhe punën e përditshme për ta shndërruar këtë ide në një hapësirë konkrete për fëmijët dhe komunitetin shqiptar. Një falënderim i veçantë u takon edhe prindërve, të cilët na besuan, na mbështetën dhe na i sollën fëmijët e tyre me bindjen se së bashku mund të ndërtojmë diçka të bukur dhe të qëndrueshme. Besimi, pjesëmarrja dhe mbështetja e tyre kanë qenë vendimtare për zhvillimin e kësaj nisme. Pa angazhimin dhe kontributin e bashkëthemelueseve, si edhe pa besimin e familjeve, kjo nismë nuk do të kishte marrë formën që ka sot.

Që gjatë vitit të parë të veprimtarisë së shoqatës, një nga synimet tona kryesore ishte afrimi i fëmijëve me gjuhën, kulturën dhe historinë shqiptare. Për këtë arsye, organizuam laboratorë edukativë dhe krijues, në të cilët mësimi ndërthurej me leximin, këngën, kërcimet tradicionale, lojën, vizatimin, historinë dhe njohjen e traditave tona.

Me kalimin e kohës kuptuam se interesi i familjeve po rritej dhe se fëmijët kishin nevojë për një program më të rregullt dhe më të strukturuar. Kjo na nxiti që, në vitin e dytë të veprimtarisë së Shoqatës JONUS, të ndërmarrim hapin e radhës: hapjen e Shkollës Shqipe JONUS. Shkolla do ta ruajë frymën e laboratorit, të mbështetur te pjesëmarrja, krijimtaria dhe bashkëveprimi, por do të ketë një program të posaçëm dhe një kurrikul të përqendruar në mësimin sistematik të gjuhës shqipe.

Dëshira jonë është që shqipja të mos mbetet për këta fëmijë vetëm gjuha që dëgjojnë nga prindërit ose gjyshërit. Duam që ajo të bëhet një gjuhë që ata dinë ta flasin, ta lexojnë, ta shkruajnë dhe, mbi të gjitha, ta duan. Në këtë mënyrë, shkolla synon të jetë një urë e gjallë ndërmjet fëmijëve, familjeve të tyre dhe vendit të prejardhjes.

2. Çfarë kurrikule mësimore përdorni dhe cila është thirrja juaj për prindërit shqiptarë?

Në mësimdhënie do të përdorim tekstet dhe materialet e Qendrës së Botimeve për Diasporën, të përgatitura posaçërisht për fëmijët shqiptarë që jetojnë jashtë atdheut. Gjej rastin ta falënderoj Qendrën për gatishmërinë dhe mbështetjen e pakursyer që na ka ofruar në realizimin e kësaj nisme.

Programi do të përshtatet sipas moshës, nivelit të njohjes së shqipes dhe nevojave konkrete të secilit fëmijë. Krahas leximit, shkrimit, gramatikës dhe pasurimit të fjalorit, do të përdorim metoda ndërvepruese që kanë dhënë rezultate të mira gjatë laboratorëve tanë të mëparshëm, si këngët, kërcimet tradicionale, poezitë, tregimet, lojërat didaktike, vizatimet, puna në grup dhe veprimtaritë krijuese.

Për ne është e rëndësishme që fëmijët të mos e përjetojnë mësimin e shqipes si një detyrim, por si një udhëtim të këndshëm drejt njohjes së vetvetes. Kur gjuha mësohet përmes lojës, këngës dhe krijimtarisë, ajo bëhet më e afërt dhe më e dashur. Në këtë mënyrë, fëmijët fitojnë sigurinë e nevojshme për ta përdorur shqipen edhe jashtë mjedisit të shkollës.

Thirrja ime për prindërit shqiptarë është që të mos e shohin mësimin e gjuhës amtare si një ngarkesë të mëtejshme për fëmijët. Dygjuhësia është një pasuri intelektuale, kulturore dhe njerëzore. Njohja e shqipes nuk i largon fëmijët nga shoqëria italiane ku jetojnë; përkundrazi, i ndihmon të rriten më të sigurt dhe më të vetëdijshëm për prejardhjen e tyre.

Prindërit kanë një rol të pazëvendësueshëm në këtë proces. Duke folur shqip në familje, duke u lexuar fëmijëve, duke i sjellë në shkollë dhe duke marrë pjesë në aktivitetet tona, ata krijojnë vazhdimësinë e nevojshme ndërmjet familjes dhe mësimit. Gjuha është pjesë themelore e identitetit tonë dhe, kur ua përcjellim fëmijëve, u japim një trashëgimi që do t’i shoqërojë gjatë gjithë jetës.

3. A gjykoni se Shkolla Shqipe luan rolin e një qendre komunitare që bashkon, promovon dhe lidh më shumë shqiptarët?

Në rastin tonë kemi përparësinë që Shkolla Shqipe zhvillohet nën ombrellën e Shoqatës Kulturore JONUS. Shoqata është menduar që në fillim si një hapësirë e hapur për shqiptarët dhe për të gjithë ata që dëshirojnë të njohin kulturën tonë. Në qendër të veprimtarisë nuk janë fëmijët, por të gjitha grupmoshat.

Shoqata dhe Shkolla Shqipe JONUS janë shumë më tepër se vende ku zhvillohen mësime, laboratorë apo kurse kërcimi. Ato synojnë të bëhen një strehë kulturore dhe komunitare për fëmijët, prindërit dhe familjet shqiptare. Nëpërmjet aktiviteteve krijohen njohje, miqësi dhe bashkëpunime, shkëmbehen përvoja dhe forcohet ndjenja e përkatësisë në komunitet.

Festat kombëtare, veprimtaritë kulturore, këngët, vallet, recitimet, laboratorët dhe takimet me familjet i japin JONUS-it karakterin e një qendre komunitare. Këtu fëmijët kuptojnë se gjuha dhe kultura shqiptare nuk jetojnë vetëm brenda shtëpisë, por ndahen me bashkëmoshatarët dhe me një komunitet më të gjerë. Edhe prindërit gjejnë një hapësirë ku mund të njihen, të bashkëpunojnë dhe të japin kontributin e tyre.

Në diasporë ekziston rreziku që familjet të mbeten të izoluara dhe që lidhja me gjuhën dhe kulturën e origjinës të dobësohet gradualisht. Prandaj, shkolla shqipe ka edhe një funksion të rëndësishëm shoqëror: ajo i bashkon njerëzit rreth një përgjegjësie të përbashkët, ruajtjes dhe përcjelljes së trashëgimisë sonë kulturore. Në këtë mënyrë, ndihmon në ndërtimin e një komuniteti shqiptar më të lidhur, më aktiv dhe më të dukshëm në shoqërinë italiane.

4. Si ka ndihmuar mësimi i gjuhës shqipe në ruajtjen e identitetit kombëtar të shqiptarëve në Itali?

Gjuha është një nga lidhjet më të forta me identitetin dhe kujtesën tonë kolektive. Nëpërmjet saj trashëgohen historitë familjare, këngët, traditat, kujtimet dhe mënyra jonë e të kuptuarit të botës. Kur humbet gjuha, rrezikon të dobësohet edhe lidhja me një pjesë të rëndësishme të historisë personale dhe familjare.

Për fëmijët e lindur ose të rritur në Itali, njohja e shqipes ka një rëndësi të veçantë. Ajo u mundëson të komunikojnë me gjyshërit dhe të afërmit, të kuptojnë historitë që tregohen në familje, të lexojnë në gjuhën e prindërve dhe të ndihen pjesë e një trashëgimie që shkon përtej përvojës së tyre të përditshme në Itali.

Mësimi i shqipes i ndihmon gjithashtu të ndërtojnë një identitet të ekuilibruar, ku bashkëjetojnë natyrshëm të dyja përkatësitë. Ata mund të jenë pjesë aktive e shoqërisë italiane dhe, njëkohësisht, të ruajnë lidhjen me origjinën shqiptare. Këto dy dimensione nuk konkurrojnë me njëri-tjetrin. Ato bashkëjetojnë dhe e pasurojnë fëmijën, duke e bërë më të hapur ndaj gjuhëve, kulturave dhe dallimeve.

Ne duam që fëmijët të mos ndihen të detyruar të zgjedhin ndërmjet dy identiteteve. Synimi ynë është t’i ndihmojmë të kuptojnë se mund t’u përkasin me krenari të dyja kulturave dhe se pikërisht kjo përvojë e dyfishtë është një nga pasuritë e tyre më të mëdha.

5. Si reagon shoqëria italiane? Si pritet Shkolla Shqipe dhe mësimi në gjuhën shqipe?

Përvoja jonë deri tani ka qenë shumë pozitive. Në shoqërinë italiane po rritet ndërgjegjësimi për vlerën e shumëgjuhësisë dhe për rëndësinë e ruajtjes së gjuhës së origjinës. Kur veprimtaria e shkollës prezantohet në mënyrë të hapur, serioze dhe bashkëpunuese, ajo perceptohet si një pasuri për të gjithë territorin.

Shoqëria italiane është gjithnjë e më shumë shumëkulturore. Në këtë realitet, njohja e gjuhës dhe e kulturës së origjinës nuk duhet parë si një formë mbylljeje, por si një mjet që i ndihmon fëmijët të ndërtojnë një identitet më të qëndrueshëm. Një fëmijë që e njeh historinë e familjes së vet dhe ndihet i sigurt në prejardhjen e tij mund të hyjë në marrëdhënie me të tjerët me më shumë qetësi dhe vetëbesim.

Aktivitetet tona synojnë të krijojnë ura me komunitetin italian, t’i bëjnë më të njohura gjuhën, kulturën dhe traditat shqiptare, si dhe të nxisin takimin ndërmjet njerëzve. Ne besojmë se integrimi ndërtohet përmes pjesëmarrjes, njohjes dhe respektit të ndërsjellë. Ruajtja e identitetit të origjinës është një themel i shëndetshëm për një integrim më të vetëdijshëm dhe për një qytetari aktive në vendin ku jetojmë.

6. Cilat janë vështirësitë në mësimdhënien për fëmijët dygjuhësh dhe cilat janë projektet për zhvillimin e Shkollës Shqipe?

Një nga vështirësitë kryesore është se fëmijët kanë nivele shumë të ndryshme të njohjes së shqipes. Disa e flasin dhe e lexojnë mjaft mirë shqipen, disa të tjerë e flasin gjuhën në familje, por kanë vështirësi në lexim dhe shkrim; disa e kuptojnë, por përgjigjen kryesisht në italisht; ndërsa për të tjerë shqipja është pothuajse një gjuhë e re. Kjo shumëllojshmëri kërkon metoda të përshtatura, materiale të ndryshme dhe vëmendje ndaj ritmit individual të secilit fëmijë.

Një vështirësi tjetër lidhet me kohën e kufizuar. Fëmijët ndjekin shkollën italiane dhe kanë shumë angazhime gjatë javës. Për këtë arsye, duhet të gjejmë një ekuilibër ndërmjet mësimit sistematik dhe veprimtarive që ruajnë interesin e tyre. Përpiqemi që çdo takim të jetë i gjallë dhe ndërveprues, duke ndërthurur tekstet me leximin, lojërat, këngët, punën në grup dhe aktivitetet artistike.

Një sfidë e rëndësishme është edhe vazhdimësia e përdorimit të gjuhës jashtë klasës. Disa orë mësimi nuk janë të mjaftueshme nëse shqipja nuk dëgjohet dhe nuk përdoret edhe në familje. Për këtë arsye, bashkëpunimi me prindërit është pjesë thelbësore e punës sonë.

Për të ardhmen synojmë të zgjerojmë Shkollën Shqipe dhe veprimtarinë e Shoqatës JONUS, të përfshijmë më shumë fëmijë dhe familje, të pasurojmë materialet mësimore dhe të organizojmë më shumë aktivitete kulturore e komunitare. Dëshirojmë gjithashtu të krijojmë bashkëpunime me shkolla, institucione, shoqata dhe profesionistë në Shqipëri dhe Itali.

Një nga drejtimet që na intereson veçanërisht është zhvillimi i projekteve ndërmjet brezave, ku fëmijët, prindërit dhe të moshuarit të mund të ndajnë histori, kujtime, këngë, receta, zeje dhe tradita. Brezi i vjetër mbart një pasuri të jashtëzakonshme gjuhësore dhe kulturore. Afrimi i tij me fëmijët do ta shndërronte këtë kujtesë në një përvojë të gjallë edukimi dhe do të forconte lidhjet brenda komunitetit.

7. Çfarë ndikimi ka pasur mësimi i shqipes te fëmijët shqiptarë në zhvillimin e ndjenjës së atdhedashurisë?

Megjithëse Shkolla Shqipe nis këtë vit në një formë më të strukturuar, ndikimin e afrimit të fëmijëve me gjuhën dhe kulturën shqiptare e kemi vërejtur që gjatë laboratorëve dhe aktiviteteve të zhvilluara deri tani. Ai shfaqet në kureshtjen e tyre, në dëshirën për të mësuar fjalë dhe informacione të reja, dhe në emocionin me të cilin këndojnë një këngë shqipe, recitojnë një poezi, kercejnë vallet tradiconale ose marrin pjesë në festat e organizuara nga Jonus.

Sa herë që një fëmijë mëson të shkruajë në shqip, kupton domethënien e një simboli kombëtar ose dëgjon historinë e vendit nga vijnë prindërit e tij, krijon një lidhje më të vetëdijshme me prejardhjen. Kjo lidhje mund të mos shprehet gjithmonë me fjalë të mëdha, por duket qartë në gëzimin, krenarinë dhe interesin e fëmijëve.

Mendoj se atdhedashuria duhet t’u përcillet si dashuri, njohje dhe përgjegjësi. Të duash vendin e origjinës do të thotë të njohësh gjuhën e tij, të respektosh historinë dhe kulturën, të ruash lidhjet familjare dhe të përfaqësosh me dinjitet vlerat më të mira të komunitetit tënd.

Për ne është e rëndësishme që kjo ndjenjë të ndërtohet si pjesë e natyrshme e identitetit të fëmijëve dhe të bashkëjetojë me përkatësinë e tyre në shoqërinë italiane. Ata mund ta duan vendin e origjinës dhe, njëkohësisht, të ndihen plotësisht pjesë e vendit ku kanë lindur ose po rriten. Shoqata JONUS dhe Shkolla Shqipe JONUS dëshirojnë të kultivojë pikërisht këtë ndjenjë të qetë, të hapur dhe të shëndetshme përkatësie.

8. Kush është mësuese Bukurie Ozuni?

Jam lindur në Shqipëri, në një fshat malor të zonës së Librazhdit. Fëmijëria në një komunitet të vogël, larg shumë shërbimeve dhe mundësive, ka ndikuar thellësisht në mënyrën se si e kuptoj sot rëndësinë e arsimit, të komunitetit dhe të barazisë së mundësive.

Në moshën 15-vjeçare u zhvendosa në një qytet tjeter, larg nga familja, për të vazhduar shkollën e mesme dhe, më pas, studimet universitare. Kam jetuar, studiuar dhe punuar në qytete të ndryshme të Shqipërisë. Përpara se të vija në Itali, ndërtova një përvojë të gjatë profesionale në sektorin privat dhe në atë publik.

Në vitin 2022 u zhvendosa në Genova për të ndjekur doktoraturën në Shkenca Politike pranë Universitetit të Genovës, me një projekt kërkimor në fushën e së drejtës kushtetuese dhe publike. Kërkimi im përqendrohet kryesisht tek e drejta për shëndet, pabarazitë territoriale, zonat rurale dhe malore, përfshirja sociale dhe barazia. Këto tema lidhen ngushtë me përvojën time personale dhe me bindjen se vendi ku lind ose jeton një njeri nuk duhet të përcaktojë mundësitë dhe të drejtat që ai mund të gëzojë.

Krahas angazhimit akademik dhe profesional, jam njëra nga themelueset dhe zëvendëspresidente e Shoqatës Kulturore JONUS. Angazhimi im në shoqatë dhe kontributi për ngritjen e Shkollës Shqipe JONUS në Genova përfaqësojnë për mua një përgjegjësi qytetare, kulturore dhe njerëzore.

Veprimtarinë atdhetare e shoh si dashuri për Shqipërinë të shprehur përmes punës konkrete në shërbim të komunitetit dhe të brezit të ri. Ajo merr kuptim kur investojmë kohë, dije dhe energji për të ruajtur gjuhën, kulturën dhe lidhjet ndërmjet shqiptarëve, duke u dhënë njëkohësisht fëmijëve mjetet për t’u rritur si qytetarë të hapur dhe të përgjegjshëm.

T’u mësosh shqipen fëmijëve që rriten larg Shqipërisë do të thotë të mbash të gjallë lidhjen ndërmjet brezave. Do të thotë të krijosh një urë mes vendit nga vijmë dhe vendit ku jetojmë sot, duke u dhënë fëmijëve rrënjë të forta dhe njëkohësisht lirinë për të rritur degë të reja në Itali. Pikërisht ky është misioni që dëshirojmë të përmbushim përmes Shoqatës Kulturore JONUS dhe Shkollës sonë Shqipe.

Mësuese Teuta Dautaj: “Ruajtja dhe zhvillimi i gjuhës amtare te fëmijët tanë është dhurata më e madhe që mund t’u bëjmë për të ardhmen e tyre”

Intervistoi: Sokol Paja

1. E nderuar mësuese Teuta cili është historiku i Shkollës Shqipe në Finlandë?

Në radhë të parë, ju falenderoj nga zemra për ftesën për intervistë! Mësimi i gjuhës shqipe në Finlandë zhvillohet kryesisht si pjesë e sistemit publik shkollor finlandez, ku komunat ofrojnë mësim të gjuhës amtare për nxënësit me origjinë të huaj. Sipas ligjit finlandez të arsimit, fëmijët e huaj kanë të drejtë të mësojnë gjuhën amtare (në këtë rast shqipen) brenda apo në lidhje me orarin shkollor, nëse ka numër të mjaftueshëm nxënësish në komunë. Përpjekjet e hershme dhe të vazhdueshme për organizimin e klasave, sigurimin e teksteve dhe bashkëpunimin me autoritetet arsimore (si Këshilli Kombëtar i Arsimit në Finlandë) janë udhëhequr nga mësues dhe vullnetarë të diasporës shqiptare, të cilët kanë punuar për ruajtjen e identitetit kombëtar. Mësimdhënia është mbështetur edhe me dërgimin e teksteve shkollore dhe plotësuese nga institucionet e arsimit nga trojet shqiptare për nxënësit shqiptarë në Finlandë. Regjistrimi i një fëmije në orët e gjuhës amtare shqipe në Finlandë është një proces i thjeshtë që bëhet përmes sistemit shkollor komunal. Kur fëmija fillon shkollën fillore për herë të parë, ky opsion ofrohet automatikisht gjatë regjistrimit të përgjithshëm.

Mësimi i gjuhës amtare shqipe në Finlandë zgjat 2 orë mësimore në javë, gjithsej 90 minuta. Pjesëmarrja në këto orë është plotësisht vullnetare. Megjithatë, sapo fëmija regjistrohet, pjesëmarrja në orë bëhet e detyrueshme dhe e rregullt si për çdo lëndë tjetër shkollore. Ndryshe nga komunat e tjera, në Helsinki regjistrimi vlen vetëm për një vit shkollor dhe duhet të bëhet përsëri çdo vit. Pasi klasat e shqipes kërkojnë një numër minimal nxënësish (zakonisht rreth 10 nxënës për Helsinkin), mësimi mund të mos mbahet në shkollën e përditshme të fëmijës. Nxënësit e disa shkollave shpesh mblidhen në një shkollë të caktuar qendrore të rajonit pas orarit të rregullt (zakonisht midis orës 13:00 dhe 17:00). Në Helsinki mësimi i gjuhës shqipe zhvillohet në tri shkolla: Pitäjänmäki, Keinutie dhe Puotila, kurse në Kirkkonummi në shkollën Joikirinne. Prindërit janë vetë përgjegjës për dërgimin dhe marrjen e fëmijës nga orët e gjuhës amtare, pasi shkollat nuk ofrojnë karta udhëtimi falas për këtë qëllim.

2. Çfarë kurrikule mësimore përdorni dhe cila është thirrja juaj për prindërit shqiptarë?

Kurrikula mësimore për gjuhën amtare shqipe në Helsinki bazohet plotësisht në Kurrikulën Kombëtare të Arsimit Bazë të Finlandës dhe përshtatet nga Drejtoria e Arsimit e Bashkisë së Helsinkit. Pasi ky mësim shërben si plotësues i arsimit të rregullt, synimi kryesor i kurrikulës është zhvillimi i dygjuhësisë, ruajtja e identitetit kulturor dhe rritja e vetëbesimit të nxënësit. Kurrikula është e ndarë në tri faza sipas moshës dhe klasës së nxënësit: faza fillestare, faza e mesme dhe cikli i lartë shkollor, nga klasa e parë në të nëntë. Kombinoj tekstet shkollore zyrtare të dërguara nga Ministritë e Arsimit të Shqipërisë dhe Kosovës me materiale digjitale të përshtatshme për fëmijët që rriten në një mjedis dygjuhësh.

Rrjeti i bibliotekave Helmet ofron një koleksion të pasur me qindra libra në gjuhën shqipe për fëmijë, të rinj dhe të rritur. Pjesa më e madhe e këtyre librave vjen përmes Bibliotekës Shumëgjuhëshe (Multilingual Library) me qendër në Pasila (Helsinki), e cila financon dhe siguron literaturë në mbi 100 gjuhë të botës. Gjithashtu Qendra e Botimeve për Diasporën me dhuroi këtë verë libra artistikë për fëmijë në kuadër te projektit “Biblioteka shqip në diasporë”. Prindërve shqiptarë në Finlandë do të doja t’u thoja, se ruajtja dhe zhvillimi i gjuhës amtare te fëmijët tanë është dhurata më e madhe që mund t’u bëjmë për të ardhmen e tyre. Sistemi arsimor finlandez na ofron një mundësi të jashtëzakonshme dhe falas: regjistrimin e fëmijëve në orët e gjuhës shqipe. Ky nuk është thjesht një mësim shtesë, por një urë lidhëse me identitetin, kulturën dhe familjen. Fëmijët që zotërojnë mirë gjuhën amtare e kanë shumë më të lehtë të mësojnë finlandishten dhe gjuhë të tjera të huaja, pasi dygjuhësia zhvillon intelektin dhe zgjeron horizontet e tyre.

3. Shkolla shqipe, a gjykoni se luan rolin e qendrës komunitare që bashkon, promovon dhe lidh më shumë shqiptarët?

Po, kjo është plotësisht e vërtetë. Shkolla shqipe në Finlandë nuk është vetëm një institucion arsimor, por shërben si pika kryesore e takimit dhe bashkimit për të gjithë komunitetin shqiptar. Në një shtet të largët dhe me kulturë tjetër si Finlanda, shkolla shqipe luan një rol unik social. Ajo bashkon prindërit dhe familjet. Ndërsa presin fëmijët që të përfundojnë orët e mësimit, prindërit njihen, bisedojnë dhe krijojnë lidhje të forta shoqërore me njëri-tjetrin. Këto takime kthehen në platforma ku familjet ndajnë këshilla për jetën në Finlandë, integrimin, punësimin dhe rritjen e fëmijëve në një mjedis dygjuhësh. Në të njëjtën klasë ulen fëmijë që prindërit i kanë nga Kosova, Shqipëria, Maqedonia e Veriut, Presheva apo Mali i Zi.

Fëmijët e kuptojnë se, pavarësisht nga vijnë familjet e tyre, ata ndajnë të njëjtën gjuhë, të njëjtën kulturë dhe të njëjtat sfida si të rinj shqiptaro-finlandezë. Shkolla shqipe, shpesh në bashkëpunim me mësuesit dhe shoqatat lokale organizon manifestime për festat e Nëntorit (Pavarësinë) dhe 17 Shkurtin (Pavarësinë e Kosovës). Fëmijët recitojnë, këndojnë dhe vallëzojnë shqip, duke i bërë këto ngjarje pika ku mblidhet i gjithë komuniteti për të festuar së bashku. Shkolla shqipe thyen izolimin që mund të sjellë jeta në mërgim dhe krijon një “Shqipëri të vogël” brenda sistemit arsimor finlandez.

4. Si ka ndihmuar mësimi i gjuhës shqipe si formë e ruajtjes së identitetit kombëtar të shqiptarëve në Finlandë?

Mësimi i organizuar i gjuhës shqipe në Finlandë luan një rol kritik dhe të pazëvendësueshëm në ruajtjen dhe forcimin e identitetit kombëtar te brezi i dytë dhe i tretë i mërgatës. Në vitin 2026, komuniteti me origjinë shqiptare në Finlandë llogaritet të ketë arritur të paktën 19,600 persona. Për këtë arsye, ruajtja e identitetit përmes sistemit arsimor është kthyer në një prioritet për prindërit, mësuesit dhe shoqatat shqiptare. Shumë fëmijë të lindur në Finlandë flasin një shqipe bazike në shtëpi (gjuha e përditshme). Orët e mësimit plotësues në shkollat finlandeze e ngrenë gjuhën në nivel akademik. Fëmijët mësojnë shkrimin dhe leximin pa gabime të alfabetit shqip. Përvetësojnë rregullat e pasura të gramatikës dhe sintaksës. Pasurojnë fjalorin për të shprehur mendime komplekse e abstrakte, duke parandaluar asimilimin gjuhësor. Plan-programi mësimor nuk përmban vetëm gjuhë, por përfshin tema të zgjedhura mbi historinë dhe gjeografinë e trojeve shqiptare.

Nxënësit njihen me figurat tona kombëtare, si dhe me autorët kryesorë të letërsisë shqipe. Kjo gjë u jep fëmijëve frymën shqipe, duke i pajisur me njohuri që nuk mund t’i marrin në shkollat e rregullta finlandeze. Ruajtja e gjuhës u mundëson fëmijëve të bisedojnë lirshëm me gjyshërit dhe të afërmit gjatë pushimeve në Kosovë, Shqipëri apo Maqedoninë e Veriut. Atdheu pushon së qeni thjesht një destinacion turistik veror; ai kthehet në vendin e rrënjëve dhe të historisë së tyre personale. Orët e gjuhës shqipe bëhen bërthama ku organizohen festat kombëtare, si Festa e Flamurit (28 Nëntori) dhe Pavarësia e Kosovës (17 Shkurt). Nxënësit recitojnë, performojnë dhe ndajnë elemente të traditës para prindërve dhe komunitetit. Këto aktivitete publike rrisin vetëbesimin e fëmijëve dhe u tregojnë atyre se identiteti i tyre vlerësohet si nga prindërit, ashtu edhe nga shteti finlandez që e financon këtë mësim.

5. Si reagon shoqëria finlandeze, si pritet shkolla shqipe, si pritet mësimi shqip?

Në nivel institucional, Agjencia Kombëtare Finlandeze për Arsimin (Opetushallitus) e vlerëson mësimin shqip në mënyrë shumë pozitive dhe shkencore. Pedagogjia finlandeze bazohet në bindjen se një fëmijë që zhvillon gjuhën amtare shqipe, do ta ketë më të lehtë të mësojë finlandishten. Prandaj, shteti financon pjesën më të madhe të kostove të mësuesve shqiptarë. Shkollat finlandeze e shohin dygjuhësinë si një pasuri dhe burim strategjik, jo si një pengesë për integrimin. Ato bashkëpunojnë duke vënë në dispozicion klasat dhe mjetet teknologjike pas orarit të mësimit për grupet e gjuhës shqipe. Mësuesit finlandezë shpesh inkurajojnë prindërit e huaj që t’i regjistrojnë fëmijët në këto orë, sepse vërejnë se ata nxënës që ndjekin mësimin shqip kanë strukturë më të qartë mendore dhe ecin më mirë në lëndët e tjera.

Disa politikanë apo qytetarë (kryesisht të krahut konservator) argumentojnë se mësimi i gjuhës amtare nuk është një detyrim ligjor i prerë për komunat dhe se përgjegjësia e mësimit të shqipes duhet t’i mbetet vetëm familjes në shtëpi, për të kursyer taksat e komunës. Nga ana tjetër, organizatat e arsimit (si Shoqata Finlandeze e Mësuesve të Gjuhës SUKOL) dhe partitë liberale mbrojnë me ngulm këtë sistem. Ata theksojnë se heqja ose zëvendësimi i këtë mësimi rrezikon të krijojë përjashtimin e fëmijëve dhe cenon barazinë në arsim. Pritja brenda komunitetit shqiptar është gjithnjë e më shumë entuziaste dhe kërkuese. Prindërit e shohin këtë mundësi si një privilegj të madh të shtetit finlandez. Organizimi i shoqatave të mërgatës që mbështesin mësuesit ka bërë që shkolla shqipe të shihet nga finlandezët si një shembull i shkëlqyer i një komuniteti të organizuar që dëshiron të integrohet pa humbur identitetin e vet.

6. Cilat janë vështirësitë në mësimdhënie për fëmijët me dy gjuhësi dhe projektet e zhvillimit të shkollës shqipe?

Fëmijët dygjuhësh në diasporë shpesh e kanë gjuhën e vendit pritës (p.sh. finlandishten, gjermanishten) si gjuhë të parë akademike, ndërsa shqipen si gjuhë kryesisht shtëpiake. Kjo krijon disa barriera. Mësuesit përballen me grupe heterogjene, d.m.th. me nxënës të moshave të ndryshme në të njëjtin grup, si dhe me nxënës të së njëjtës moshë, por me nivele krejtësisht të ndryshme të shqipes — nga ata që flasin rrjedhshëm deri te ata që kuptojnë vetëm fjalë bazë. Ka raste kur nxënësi nuk di aspak shqip, p.sh. kur vetëm njëri nga prindërit është shqipfolës. Nxënësit priren të mendojnë në gjuhën e huaj dhe të përkthejnë fjalë për fjalë në shqip, ose të përdorin fjalë të huaja në mes të fjalisë shqip kur u mungon fjalori (interferenca e gjuhës më të fortë). Fëmijët mund të komunikojnë lehtësisht për tema të përditshme (ushqimi, familja), por e kanë të vështirë të shprehen për koncepte abstrakte, shkencore apo letrare në shqip. Shumë tekste që kanë ardhur gjatë viteve të mëparshme nga Shqipëria apo Kosova janë krijuar për fëmijë që jetojnë atje.

Për fëmijët në diasporë, ato shpesh janë shumë të vështira ose nuk pasqyrojnë realitetin e tyre dygjuhësh. Pasi përfundojnë shkollën e rregullt ditore, fëmijët duhet të ndjekin mësimin plotësues të shqipes pasdite, gjë që sjell lodhje dhe rënie të motivimit. Për të adresuar këto sfida, ministritë e arsimit të Shqipërisë dhe Kosovës, në bashkëpunim me shoqatat e mësuesve në diasporë, kanë ndërmarrë disa projekte afatgjata: Janë hartuar tekste të reja të dedikuara posaçërisht për diasporën “Gjuha Shqipe dhe Kultura Shqiptare” (Niveli I, II dhe III). Këto tekste bazohen në parimet e dygjuhësisë, duke përdorur më shumë ilustrime, metoda krahasuese dhe fjalor të përshtatur. Shqipëria dhe Kosova kanë nënshkruar marrëveshje për një kurrikulë të unifikuar të mësimit plotësues, duke mënjanuar ndasitë rajonale dhe dialektore në procesin mësimor. Këshilli Kombëtar i Shkollave Shqipe në Diasporë koordinon nismat e ndryshme, regjistron shkollat e reja dhe bën lidhjen mes komuniteteve të mësuesve në vende të ndryshme të botës (p.sh. Zvicër, Gjermani, Greqi, SHBA, si dhe në vendet nordike si Finlanda). Çdo vit organizohet Seminari Ndërkombëtar i Mësuesve të Diasporës. Mësuesit trajnohen mbi metodat moderne të mësimdhënies së gjuhës së dytë, përdorimin e psikologjisë te fëmijët dygjuhësh dhe integrimin e teknologjisë (e-learning). Zhvillimi i platformave online ku nxënësit mund të mësojnë përmes lojërave. Gjatë viteve të fundit po punohet për krijimin e aplikacioneve dhe librave digjitalë që e bëjnë mësimin e shqipes të aksesueshëm nga çdo pajisje e mençur.

7. Mësimi shqip, çfarë efekti ka pasur te fëmijët shqiptarë në rritjen e patriotizmit?

Mësimi plotësues i gjuhës shqipe në diasporë luan një rol parësor në formësimin e identitetit dhe rritjen e ndjenjës së patriotizmit te fëmijët shqiptarë. Ky proces nuk është thjesht një mësim gjuhësor, por një urë lidhëse kulturore dhe emocionale me vendin e origjinës. Fëmijët e diasporës shpesh rrethohen me flamuj apo simbole kombëtare në shtëpi, por përmes shkollës shqipe ata mësojnë historinë dhe kuptimin pas tyre (p.sh., kush ishte Skënderbeu, Ismail Qemali apo çfarë përfaqëson 28 Nëntori). Mësimi i historisë dhe gjeografisë së trojeve shqiptare u jep atyre një kontekst real mbi origjinën e prindërve të tyre, duke e kthyer krenarinë kombëtare nga një ndjenjë sipërfaqësore në një njohuri të bazuar në fakte.

Shkolla shqipe i ndihmon fëmijët të mos e shohin origjinën e tyre si pengesë për t’u integruar në vendin pritës, por si një pasuri. Kur fëmijët shohin se gjuha e tyre amtare organizohet në klasa shkollore dhe respektohet, ata zhvillojnë një vetëvlerësim më të lartë dhe ndihen krenarë që janë shqiptarë, duke shmangur asimilimin e plotë apo krizat e identitetit gjatë adoleshencës. Patriotizmi fillon nga familja. Mësimi i shqipes standarde u mundëson fëmijëve të komunikojnë pa bllokada gjuhësore me familjarët në vendlindje gjatë pushimeve verore. Pasi mësojnë për bukuritë natyrore, këngët dhe doket shqiptare, vizitat e tyre në Shqipëri, Kosovë apo Maqedoninë e Veriut nuk shihen më thjesht si një udhëtim turistik, por si një ribashkim me rrënjët e tyre. Klasat e gjuhës shqipe shërbejnë si një vendtakim ku fëmijët kuptojnë se nuk janë të vetmit që flasin këtë gjuhë jashtë shtëpisë. Duke festuar së bashku festat kombëtare, duke recituar poezi apo duke kënduar këngë shqipe, fëmijët krijojnë një ndjenjë të fortë grupi dhe përkatësie kolektive (solidariteti kombëtar). Patriotizmi lidhet me vlerat pozitive: mikpritjen, kulturën e pasur, muzikën, sukseset e sportistëve apo artistëve shqiptarë me famë botërore (si Dua Lipa, Rita Ora, apo futbollistët në kampionatet evropiane). Kjo e bën identitetin shqiptar të dëshirueshëm për t’u trashëguar. Pikërisht këto vlera përpiqem me mish e shpirt t’i përcjell te nxënësit e gjuhës shqipe në Helsinki dhe Kirkkonummi.

8. Kush është mësuese Teuta Dautaj?

Jam nënë e dy vajzave të mrekullueshme që më sjellin lumturi dhe gëzim. Të shtrenjtat e mia janë gjëja më e bukur që më ka ndodhur në jetën time. Jam bijë e dy prindërve të devotshëm. Fatkeqësisht, babai im iku nga kjo botë shumë i ri. Jam fëmija i parë në familjen tonë dhe pata fatin të merrja më shumë nga babai im sesa nga motra dhe dy vëllezërit e mi më të vegjël. Babai im luajti një rol shumë të madh në formimin e karakterit tim. Nëna ime është një luaneshë e vërtetë, e cila mbeti vetëm në moshën 42-vjeçe, na rriti, na edukoi dhe na shkolloi të katërtve me arsim të lartë. Jam profesore e gjuhës frënge për shkollat e mesme. Në Universitetin e Tiranës në Fakultetin e Gjuhëve të Huaja në Departamentin e Gjuhës Frënge veç, Gjuhës dhe Letërsisë Frënge, kam studiuar edhe Gjuhë dhe Letërsi Shqipe: morfologji, sintaksë, histori e gjuhës shqipe dhe letërsi shqipe si edhe histori të Shqipërisë. Në Finlandë kam kualifikim pedagogjik për mësues, kam diplomë pasuniversitare në edukimin e mësuesve, jam mësuese e çertifikuar. Jam vazhdimisht e etur për t’u zhvilluar profesionalisht. Kam shumë vite përvojë pune si mësuese e gjuhës shqipe dhe e gjuhëve të huaja (frëngjisht, finlandisht, anglisht, greqisht), si mësuese e klasës përgatitore, në mësimdhënie ndaj nxënësve me nevoja të veçanta, në mjedis operativ shumëkulturor, në mësimdhënie në rrethana të jashtëzakonshme (Covid-mësim online me nxënësit e shkollës) dhe bashkë-mësimdhënie. Kam përvoja të mira në lidhje me edukimin përfshirës dhe kam një qëndrim pozitiv ndaj tij.

Në këtë moment jam mësuese e klasës përgatitore në Shkollën Gjithëpërfshirëse Pitäjänmäki (që prej v. 2022) dhe mësuese e gjuhës amtare shqipe në shkollat e Helsinkit (2018-2019, 2022-2027) dhe Kirkkonummit ( 2020-2023, 2026-2027). Më pëlqen mësimdhënia përgatitore sepse qëllimi i saj është tu mësojë nxënësve emigrantë gjuhën finlandeze si gjuhë të dytë. U mësoj gjithashtu edhe aftësi të tjera shkollore në mënyrë që ata të jenë sa më të përgatitur të kalojnë në arsimin bazë. Mësimdhënia ime përqendrohet në aftësitë gjuhësore funksionale. Unë përdor më shumë mësimdhënie gjuhësore komunikuese, d.m.th. dramatizim, vizatime, shpjegime në gjuhën e synuar. Mësimdhënia përqendrohet në të folurit. Nxënësi merr një sërë reagimesh se si e kupton dhe e përdor gjuhën, si shprehet, merr pjesë në diskutime të përbashkëta dhe si prodhon e interpreton tekste. Mbështes prejardhjen kulturore të nxënësit dhe rritjen si pjesëtar i dy kulturave. Synimi im është të zhvillohen dhe forcohen aftësitë gjuhësore të nxënësve. Cilësitë e mia më të rëndësishme janë profesionalizmi dhe aftësia për të përshtatur materialet e mia mësimore, metodat etj., me grupin përkatës ku jap mësim.

Të gjitha grupet e mia jane heterogjene, dmth te moshave dhe niveleve të ndryshme. Kam qenë pjesë e ekipit ndërkombëtar në Shkollën Fillore Keinutie dhe menaxhova me devotshmëri projektin Erasmus në vitin shkollor 2019-2020. Udhëtimi në Selanik, Greqi me nxënësit ishte një nder dhe një përvojë e shkëlqyer për mua. Jam e përkushtuar ndaj punës time. Mësimdhënia ime kombinon si kërkesën ashtu edhe inkurajimin. Unë ua bëj të qartë nxënësve të mi se të mësuarit e një gjuhe kërkon punë, por në të njëjtën kohë i mbështes dhe i motivoj ata të përparojnë. Përgatis vazhdimisht materiale të diferencuara për nxënësit e mi. Jam konsistente dhe e orientuar drejt qëllimeve, por edhe e ngrohtë dhe e afrueshme. Si anëtare e komunitetit të punës, jam e besueshme dhe bashkëpunuese. Gjithmonë kolegët mund të mbështeten tek unë.

Me pak fjalë jam mësuese kompetente, e përkushtuar dhe e orientuar drejt nxënësve. Vitin e kaluar pata nderin të vlerësohesha nga drejtoresha e shkollës për rezultate të shkëlqyera dhe ndërgjegje të lartë në punë. Nuk e kuptoj si fluturon koha në shkollë. Jam deri vonë në klasë, duke përgatitur materiale, duke bërë programin dhe duke shkëmbyer mesazhe me prindërit dhe kolegët. Shkolla është për mua shtëpia im e dytë. Pas pushimeve verore, mezi pres të shkoj në shkollë. Më mungon aroma e librave dhe zërat e lumtur të fëmijëve. Sa herë që flas për profesionet në klasë, kur them “mësues/mësuese”, buzëqesh dhe pastaj u them nxënësve: Nuk e konsideroj mësimdhënien një punë. Për mua kjo është kënaqësi dhe MISION. Kam dobësi për fëmijët. E shoh botën përmes syve të tyre. I dua pa masë. Më japin aq shumë dashuri dhe lumturi sa nuk ka mënyrë ta shpreh me fjalë. Kujdesem për ta si një nënë e vërtetë. Orët e gjuhës shqipe janë pasdite dhe fëmijët janë pak të lodhur. I shoh në sy, njësoj si vajzat e mia, dhe i pyes në fillim të orës së mësimit nëse kanë ngrënë dhe nëse kanë shishe uji me vete. Kur shoh një fëmijë të lodhur në bankë, e pyes se sa orë ka fjetur natën e kaluar. I mësoj si të kujdesen për veten, si të hanë ushqim të shëndetshëm, u flas për rreziqet e përdorimit të tepërt të telefonave, u tregoj për vlerat e vërteta të njeriut, ato vlera që nuk mund të blihen e as të shiten. U flas për Atdheun, për figurat tona të shquara, këndojmë himnin kombëtar dhe këngë patriotike.

Kam organizuar programe me rastin e festave. Në vitet 2018-2010 kam bashkëpunuar me Shoqatën Trojet për festat e nëntorit. Vitin e kaluar mblodha rreth 60 fëmijë dhe familjet e tyre në librarinë Sello në Espoo. Fëmijët recituan, kënduan, vallëzuan dhe na nderuan. Kemi pasur në program edhe pjesë me violinë 82018-2019), piano dhe çifteli (2025), të luajtura nga vetë fëmijët. Momenti më i bukur ishte kur të gjithë së bashku, në këmbë, të veshur kuq e zi, këndonim himnin kombëtar. Pashë lot në sytë e disa prindërve. Në të gjitha festat që kam organizuar, e mbyll programin me një valle popullore vlonjate. Ndoshta sepse jam me origjinë nga Vlora, ndoshta sepse më pëlqen shumë melodia e klarinetës… dhe sigurisht sepse më pëlqen t’i shoh të gjithë pjesëmarrësit në valle, të kapur për dore, si një grusht i vetëm.