Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

BIJTË E BESËS SHKODRANE

by

Prof. Begzad Baliu/

(Duke lexuar Programin e gazetës “Besa”)

Teksti “«BESA» hedh hapin e parë”, ka para së gjithash vlerën e një programi editorial dhe politik. Ai nuk është thjesht një shënim për daljen e një gazete të re, por një deklaratë mbi arsyen e ekzistencës së saj. Vetë lidhja me Shkodrën dhe me traditën e Komitetit “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” krijon që në hyrje një vijimësi historike: gazeta kërkon ta paraqesë veten si trashëgimtare të një tradite të angazhimit kombëtar të Shkodrës për Kosovën. Në këtë kuptim, titulli “hedh hapin e parë” ka kuptim të dyfishtë: është hapi i parë i një organi të ri shtypi, por edhe përpjekja për të ringjallur një traditë politike e kulturore të ndërprerë gjatë regjimit komunist.

Boshti themelor i tekstit është çështja e Kosovës dhe e shqiptarëve në Jugosllavi. Vëmendja nuk kufizohet vetëm te Kosova si territor politik, por shtrihet drejt problemit të përgjithshëm kombëtar shqiptar. Kjo është shumë domethënëse për vitin 1991: Jugosllavia po hynte në fazën e shpërbërjes, Kosova ishte nën represion të rëndë institucional dhe shqiptarët po ndërtonin institucionet e tyre politike e shoqërore jashtë strukturave shtetërore serbe. Në këtë klimë, gazeta përpiqet ta vendosë çështjen e Kosovës në hapësirën publike shqiptare jo si problem periferik, por si një nga çështjet qendrore të kombit.

Një shtresë po aq e rëndësishme është diskursi demokratik dhe pluralist. Në tekst përsëriten nocione të tilla si mendimi i lirë, parlamentarizmi, pluralizmi, debati dhe hapja ndaj pikëpamjeve të ndryshme. Këto formulime duhet lexuar në kontekstin e daljes së Shqipërisë nga sistemi njëpartiak. Prandaj programi i gazetës bashkon dy procese që në atë moment historik shfaqeshin njëkohësisht: demokratizimin e Shqipërisë dhe riaktivizimin e çështjes kombëtare shqiptare. Kjo ndërthurje është një nga karakteristikat më të dukshme të publicistikës shqiptare të fillimit të viteve 1990.

Edhe zgjedhja e emrit Besa ka funksion të qartë simbolik. Fjala nuk përdoret vetëm si emërtim gazete, por aktivizon një kompleks vlerash tradicionale shqiptare: fjalën e dhënë, besnikërinë, nderin, solidaritetin dhe përgjegjësinë ndaj bashkësisë. Në tekst, ky koncept zhvendoset nga etika individuale drejt etikës kombëtare: “besa” bëhet marrëveshje morale ndërmjet shqiptarëve për të mbrojtur interesin e përbashkët. Pikërisht këtu teksti merr edhe një dimension kulturor: një nocion tradicional përdoret për të legjitimuar një projekt modern të shtypit pluralist dhe të komunikimit publik.

Nga pikëpamja historiografike, ky shkrim ka vlerë si dokument i një momenti kalimtar të historisë shqiptare. Ai dëshmon mënyrën se si një pjesë e elitës kulturore shqiptare në fillim të viteve 1990 e konceptonte raportin Shqipëri–Kosovë, demokracinë, bashkimin kombëtar dhe rolin e shtypit të lirë. Teksti ka gjithashtu kufizimet karakteristike të publicistikës programatike: terminologjia është herë-herë deklarative, nocioni i “çështjes kombëtare” përsëritet shpesh dhe mekanizmat konkretë politikë mbeten të papërcaktuar. Megjithatë, pikërisht kjo gjuhë e drejtpërdrejtë e bën dokumentin të rëndësishëm: ai ruan atmosferën politike dhe intelektuale të një kohe kur marrëdhëniet ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës po riformuloheshin publikisht pas disa dekadash kufizimesh ideologjike.

“Kryetari i kelmendasve” Uc Turku, në 100-vjetorin e përcaktimit përfundimtar të kufirit në Vermosh

by

Uc Turku,Marubi 1915

Uc Turku, bashke me oficeret hollandezë, takim me grupin rebel ne Banje afër Beratit, tek Urra Hasan Bej, nëntor 1913. Foto eshte marre nga libri:Reisindrukken uit Albanië 1913. Autor Kolonel Williem de Veer.

Uc Turku, Prek Cali, Pader Cirili dhe grupi mbeshtetes i kelmendasve. Foto Koloneli britanik Giles.

Uc Turku dhe Prek Cali ne Vermosh. Foto koloneli Britanik Giles. Te dy fotot e Giles, jane marre nga nje muzeum ne Londer.

Gjovalin Gjeloshi/

“Uc Turku, vojvoda* i Klementit, një plak me kuptim të kthjellët e patriot.” – Mehdi Frashëri

“Uc Turku kishte një ndikim të madh tek prijësit e tjerë.” – Franc baron Nopça

Në prag të Pavarësisë

Veprimtaria patriotike dhe atdhetare e Uc Turkut, një prej prijësve më të rëndësishëm të Kelmendit në fillim të shekullit XX, shfaqet qartë në vitet që paraprinë shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë dhe në periudhën e vështirë që pasoi. Roli i tij si prijës i Kelmendit u bë veçanërisht i dukshëm në vitin 1912, kur qeveria osmane përpiqej të qetësonte situatën në Shqipërinë e Veriut, ndërkohë që lëvizja kryengritëse shqiptare po merrte përmasa të reja.

Në mars 1912, në Shkodër mbërriti i ashtuquajturi “Komisioni qeveritar i reformave”, i drejtuar nga ministri i Brendshëm, Haxhi Adil Beu.¹ Megjithë përpjekjet për të vendosur kontakte me malësorët, drejtpërdrejt ose përmes arqipeshkvit të Shkodrës, komisioni nuk arriti t’i bindte krerët e fiseve të Malësisë së Madhe të hynin në bisedime. Edhe kleriku i lartë nuk arriti të zhvillonte bisedime me krerët e fiseve. I vetmi prijës me të cilin mundi të kontaktonte në atë kohë ishte Uc Turku.

“Në kohën kur erdhi ky komision, në qytet ndodhej edhe kryetari i Selcës. Por ai i shpjegoi atij (klerikut të lartë) se i duheshin dy ditë për të dërguar mesazhin e thirrjes në Vukël e Nikç.”² Kjo dëshmi tregon se krerët e Malësisë nuk ishin të gatshëm të hynin në bisedime të shpejta me një komision, të cilin nuk e konsideronin si zgjidhje të problemeve të tyre. Uc Turku e kishte të qartë rolin e tij si prijës, por njëkohësisht respektonte hierarkinë tradicionale të krerëve të Malësisë së Madhe. Në këtë kuadër, “kryetari i Selcës” i bëri të qartë autoriteteve kishtare se, nëse kërkohej një marrëveshje e përgjithshme, duhej të thirrej fillimisht Hoti, si një nga fiset kryesore të Malësisë së Madhe.³

Kelmendi në kryengritjen e vitit 1912

Disa muaj pas largimit të komisionit, situata u përkeqësua. Në fund të korrikut 1912, banorët e Kelmendit rrethuan dy postblloqe osmane në rajonin e tyre. Garnizonet, që sipas vlerësimeve të kohës përbëheshin nga rreth 130 veta, u detyruan të dorëzoheshin për shkak të mungesës së ushqimeve. Pas marrjes së armëve, një pjesë e tyre u dërgua drejt Gucisë dhe pjesa tjetër drejt Tuzit.⁴

Sipas konsullit austro-hungarez në Cetinë, gjenerali Mitar Martinoviq e konsideronte këtë veprim si hakmarrje për të rënët në Bregmatje.⁵

Më 2 gusht 1912, malësorët e Selcës rrethuan karakollin që ndodhej në Selcë. Pas katër orë luftimesh, garnizoni u detyrua të dorëzohej. Malësorët morën 66 pushkë mauzer dhe rreth 10 mijë fishekë, ndërsa 70 pjesëtarë të garnizonit u çarmatosën dhe u dërguan drejt Gucisë.⁶

Këto zhvillime i përcillte konsulli austro-hungarez në Shkodër në Vjenë. Ato dëshmonin se marrëdhëniet ndërmjet malësorëve dhe autoriteteve osmane po shkonin drejt një përplasjeje të hapur. Në këtë situatë filloi të ndërhynte edhe Mali i Zi, duke u paraqitur si mbrojtës i interesave të malësorëve shqiptarë.

Konsulli austro-hungarez në Shkodër, Zambauer, e ndiqte me shqetësim politikën malazeze. Në mesin e shtatorit 1912, sipas informacionit që ai përcillte, dhjetë bajraktarë katolikë kishin qenë në audiencë te mbreti Nikollë në Cetinë dhe më pas kishin kremtuar me ministrat malazezë aneksimin e pritshëm të Malësisë.⁷

Situata politike ishte e paqëndrueshme. Malësorët nuk shihnin më rrugëdalje te premtimet osmane, ndërsa në zonat e tyre vazhdonin represionet. Mali i Zi përpiqej të shfrytëzonte këtë gjendje dhe, përmes kontakteve të ndryshme, të bindte krerët shqiptarë të veriut dhe klerin katolik për bashkimin e krahinave të tyre me të.⁸ Një muaj më pas, në Cetinë u paraqitën krerë të Grudës, Hotit, Kastratit dhe Shkrelit. Sipas raportimit të kohës, ata kishin dhënë pëlqimin për bashkimin me Malin e Zi.⁹ Por në këtë grup mungonte “shefi i Kelmendit”.

Mungesa e Uc Turkut është domethënëse. Kelmendasit e njihnin prej kohësh politikën malazeze dhe konfliktet e vazhdueshme me të. Ata nuk e konsideronin bashkimin me Malin e Zi si një zgjidhje të sigurt. Nuk është e nevojshme të paragjykojmë qëndrimin e krerëve të tjerë të Malësisë. Gjendja e tyre ishte jashtëzakonisht e vështirë dhe presioni osman i shtynte të kërkonin një mbështetje të jashtme. Por për Kelmendin, përvoja historike me Malin e Zi ishte një paralajmërim i fortë.

Nga Pavarësia tek çështja e kufijve

Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë dhe fillimit të veprimtarisë së Konferencës së Ambasadorëve në Londër, çështja e territorit të shtetit të ri shqiptar hyri në një fazë të re. Qysh përpara shpalljes së Pavarësisë, ambasadori austro-hungarez në Londër i përcillte Vjenës qëndrimin e ministrit të Jashtëm britanik, Edward Grey, sipas të cilit të gjithë ishin dakord që Shqipëria duhej të bëhej autonome, ndërsa problemi kryesor ishte se “ç’sipërfaqe do të ketë ky vend autonom”.¹⁰

Për të njëjtin problem, ministri i Jashtëm austro-hungarez deklaronte se Austro-Hungaria nuk mund të jepte votën për zgjerimin territorial të Serbisë në kurriz të Shqipërisë dhe as për ndryshimin e status quo-së në bregdetin e Adriatikut.¹¹

Në këtë kuadër duhet parë edhe lidhja historike e Kelmendit me hapësirat e Habsburgëve. Kelmendasit kishin luftuar në krah të ushtrive austriake kundër osmanëve dhe, pas traktatit të vitit 1699, një pjesë e tyre u vendos në territore nën sundimin e Habsburgëve, në Hërtkovce dhe Nikince të Sremit.¹²

Problemi i kufijve të Shqipërisë së Veriut ishte veçanërisht i ndërlikuar edhe për shkak të dobësisë së autoritetit shtetëror. Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit, që administronte Shkodrën, nuk ushtronte juridiksion përtej një rrezeje prej 10 kilometrash nga qyteti. Përfaqësuesi britanik e konsideronte këtë një rrezik serioz, pasi linte një territor të konsiderueshëm pa autoritet të konsoliduar.¹³ Në këto rrethana, jeta në zonën e largët të Vermoshit bëhej edhe më e vështirë.

Uc Turku dhe Komisioni Ndërkombëtar i Kufirit

Pas mesit të prillit 1914, Uc Turku, si një nga prijësit kryesorë të Kelmendit, pati takim me kolonelin Granet, përfaqësuesin britanik në Komisionin e Caktimit të Kufirit, të cilit i argumentoi përkatësinë shqiptare dhe kelmendase të Vermoshit.¹⁴ Granet, nga ana e tij, e informonte ministrin Grey për vështirësitë që haste komisioni dhe për pengesat që krijonin postat kufitare malazeze e serbe.

Komisioni i Kufirit të Veriut, i krijuar nga Fuqitë e Mëdha në vitin 1913, përbëhej nga përfaqësues të Gjermanisë, Austro-Hungarisë, Francës, Britanisë së Madhe, Italisë dhe Rusisë. Përfaqësuesit ishin majori von Laffert, koloneli Mietzl, nënkoloneli Fournier, koloneli Granet, koloneli Marafini dhe gjenerali Potapov, ky i fundit si president i komisionit.¹⁵

Punimet e komisionit u ndërprenë me afrimin e dimrit. Më 12 dhjetor 1913, Granet i shkruante Grey-t nga Prizreni se “asnjë marrëveshje nuk duket se është e mundur” dhe se komisioni po shpërndahej.¹⁶ Edhe dokumentet austro-hungareze dëshmojnë se kushtet e dimrit e bënin të pamundur përfundimin e punimeve.¹⁷

Punimet rifilluan në pranverën e vitit 1914, por komisioni nuk arriti të përfundonte përcaktimin e vijës së kufirit. Studimet historike mbi këtë proces dëshmojnë se mosmarrëveshjet midis anëtarëve të delegacionit ishin të thella, sidomos për Vermoshin dhe zona të tjera të kufirit shqiptaro-malazez. 

Kelmendasit përballë mungesës së shtetit

Në këtë periudhë, krerët e Kelmendit, ndër ta Uc Turku dhe Prek Cali, u gjendën përballë një situate të pazakontë: duhej të mbronin interesat e krahinës së tyre përballë një shteti fqinj të organizuar, ndërsa shteti shqiptar ishte ende në fazën e konsolidimit. Një nga autoritetet me të cilin ata komunikonin ishte koloneli Phillips, guvernatori i Shkodrës nën administrimin ndërkombëtar. Kompetencat e tij ishin të kufizuara, por dokumentet tregojnë se ai u interesua për gjendjen e banorëve të Vermoshit.

Në një telegram që konsulli i përgjithshëm britanik në Vlorë, Lamb, i dërgonte Grey-t, shprehej shqetësimi se përgjegjësia për mbrojtjen e malësorëve binte mbi Fuqitë e Mëdha, të cilat kishin lejuar që Mali i Zi të merrte një territor të banuar nga shqiptarë.¹⁸

Në mars 1914, Phillips kishte dërguar një korrier te banorët e Vermoshit për t’i qetësuar, por korrieri ishte ndaluar nga malazezët dhe ishte detyruar të merrte një rrugë tjetër. Krerët shqiptarë i kërkonin vazhdimisht udhëzime guvernatorit, ndonëse juridiksioni i tij nuk shtrihej përtej zonës ndërkombëtare.¹⁹

Kjo situatë tregon qartë konfuzionin administrativ të kohës.

Marafini, Pevency dhe dëshmitë ndërkombëtare

Sipas kolonelit Marafini, të drejtat e pronësisë së kelmendasve ishin të padiskutueshme. Ai mendonte gjithashtu se çështja e Vermoshit nuk duhej shtyrë dhe mbështeste propozimin austro-hungarez për vijën kufitare.²⁰

Një tjetër dëshmi vjen nga raporti i lejtnantit Jesse Pevency, i Royal Warwickshire Regiment, i cili, së bashku me lejtnantin Schneider të detashmentit gjerman, u dërgua në zonën kufitare për të vlerësuar situatën. Ata u takuan, ndër të tjerë, me Uc Turkun dhe Prek Calin.²¹

Këto dëshmi janë të rëndësishme sepse tregojnë se përballë komisionerëve ndërkombëtarë nuk ishin vetëm përfaqësuesit zyrtarë të shtetit shqiptar. Në terren ishin edhe vetë krerët e Kelmendit, të cilët mbronin të drejtat e popullsisë së tyre.

Presioni malazez

Gjendja e Kelmendit në vitet 1913–1914 pasqyrohet në relacionet britanike dhe austro-hungareze. Më 13 qershor 1914, ambasadori britanik në Cetinë, De Salis, i shkruante Grey-t se qeveria e Malit të Zi, duke mbyllur rrugën e Rapshës, po përpiqej ta detyronte popullsinë e Kelmendit të pranonte përfshirjen në Malin e Zi.²²

Granet kishte propozuar që kelmendasve t’u garantohej e drejta e kalimit përmes Hotit, por ministri malazez i Punëve të Jashtme e kundërshtoi këtë si kufizim të sovranitetit të Malit të Zi.²³ Më 19 qershor 1914, konsullata britanike në Cetinë njoftonte Grey-n se qeveria malazeze i kërkonte të udhëzonte kolonelin Granet që të mbështeste pikëpamjen e saj për çështjen e Vermoshit.²⁴

Por vetë Granet mbante një qëndrim tjetër. Më 1 maj 1914 ai i shkruante Grey-t se delegati francez i kishte propozuar krijimin e një aleance me delegatin rus kundër tri fuqive të tjera, por ai e kishte refuzuar. Sipas Granetit, propozimet ruso-franceze shpesh ishin, sipas gjykimit të tij, të padrejta ndaj Shqipërisë.²⁵

Uc Turku, një prijës në tryezën e diplomacisë

Takimet e Uc Turkut me përfaqësuesit e komisionit ishin të shpeshta. Një episod i transmetuar nga Dom Zef Gilaj, duke iu referuar Don Ndre Zadejës, tregon për një bisedë ndërmjet Uc Turkut dhe një komisioneri gjatë një pushimi në bjeshkët e Vermoshit.

Komisioneri, pasi kishte pirë një gotë ujë, e pyeti Ucin se si ishte e mundur që në majë të maleve kishte ujë, kur uji, sipas natyrës së tij, rridhte poshtë. Uc Turku iu përgjigj me një krahasim të thjeshtë e të mprehtë. Nëse komisionerit do t’i shpohej maja e kokës, tha ai, a nuk do t’i dilte gjak? Episodi, sipas dëshmisë së transmetuar, e impresionoi shumë oficerin dhe e krahasoi atë me burrat e zgjuar të Greqisë së lashtë.26

Këtë anekdotë duhet ta lexojmë si dëshmi të traditës së transmetuar, jo si dokument diplomatik. Por ajo përcjell një element që shfaqet edhe në burime të tjera: perceptimin e Uc Turkut si një njeri me gjykim të shpejtë, të kthjellët dhe me aftësi për të komunikuar me të huajt.

Nga ana tjetër, dokumentet britanike japin dëshmi shumë më të drejtpërdrejtë. Më 20 qershor 1914, Granet i shkruante Grey-t nga Gucia se kryetari i Kelmendit ankohej për pengimin e shqiptarëve për të shkuar në tregjet e Gucisë dhe për marrjen e shtëpive e pasurive të tyre nga malazezët.²⁷

Qeveria malazeze, përmes ministrit të Jashtëm Plamenac, deklaronte se, nëse Vermoshi do t’i jepej Malit të Zi, të drejtat ekzistuese të pronësisë dhe kullotave do të ruheshin dhe do të lejohej hyrja në tregje.²⁸

Por Granet e informonte Grey-n se kryetari i Kelmendit nuk njihte ndonjë kullotë alternative në Shqipëri.²⁹ Kjo ishte një pikë thelbësore. Për kelmendasit, Vermoshi nuk ishte thjesht një territor që mund të zëvendësohej me një tjetër. Ai ishte pjesë e ekonomisë, e jetës dhe e kujtesës së tyre.

Qëndresa në vitet e Luftës së Parë Botërore

Me largimin e komisionit, gjendja e banorëve të Vermoshit u bë edhe më e vështirë. Provokacionet, sulmet, plaçkitjet dhe marrja e pengjeve vazhduan gjatë periudhës së Luftës së Parë Botërore.

Në këtë kohë zhvilloi një veprimtari të rëndësishme edhe Franc baron Nopça. Ai kishte kontakte të drejtpërdrejta me krerët e Kelmendit dhe synonte të organizonte mbështetjen e zonave veriore shqiptare. Nopça shkruan se Uc Turku i kishte shpjeguar se, për sa kohë të afërmit e kelmendasve ndodheshin peng në Mal të Zi, fisi nuk mund të ndërmerrte veprime kundër tij.³⁰ 

Nopça u interesua për sigurimin e municionit, furnizimin me ushqime dhe organizimin e një kuvendi të Kelmendit.³¹ Ai përshkruan edhe sulmet malazeze dhe humbjet e banorëve të Selcës.³² Në vijim kërkoi që Kelmendi të mbështetej me armë dhe që edhe Shkreli të angazhohej në mbështetje të tij.³³

Këto dëshmi janë veçanërisht të rëndësishme për të kuptuar se Uc Turku nuk ishte thjesht një figurë lokale, por një nga njerëzit me të cilët Nopça diskutonte drejtpërdrejt mundësitë e veprimit në Kelmend.

Nga lufta tek Komisioni i ri i Kufirit

Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, çështja e kufijve shqiptarë mbeti e pazgjidhur në disa pika. Vermoshi ishte ndër çështjet që vazhduan të trajtoheshin nga institucionet ndërkombëtare.

Në vitin 1922, puna e komisionit të kufirit hyri në një fazë të re. Për përbërjen e tij në këtë periudhë, burimi kryesor që kemi është kujtimi i kolonelit francez André Ordion, i cili më vonë u bë përfaqësues i Francës në Komisionin e Caktimit të Kufijve. Botimi shqip i kujtimeve të tij është Një oficer francez në Ballkan 1917–1925, përgatitur nga Dominique Danguy des Déserts dhe botuar nga Papirus më 2014. 

Sipas Ordionit, në vitin 1922 komisioni përbëhej nga përfaqësuesit e Italisë, Francës dhe Britanisë së Madhe: gjenerali Tellini, nënkoloneli Perret dhe nënkoloneli Giles. Në vitin 1923, Tellini (i cili u vra në pritë në kufirin grek), u zëvendësua nga gjenerali Gazzera, Perret nga koloneli André Ordion, ndërsa Giles vazhdoi të përfaqësonte Britaninë.³⁴

Në këtë fazë, krahas përfaqësuesve të qeverisë shqiptare, në mbrojtjen e çështjes së Vermoshit u shfaqën sërish krerët e Kelmendit, po të njëjtët emra: Uc Turku dhe Prek Cali si dhe përfaqësuesi i Klerit, Padër Ciril Cani.

Uc Turku dhe Prek Cali përballë komisionerëve

Koloneli Ordion e përshkruan Vermoshin si luginën e sipërme të Cemit, për të cilën rivalizonin shqiptarët dhe jugosllavët. Ai theksonte pjellorinë e luginës dhe rëndësinë e kullotave.

Ajo që e impresiononte më shumë ishte mënyra se si kelmendasit mbronin vendin e tyre. Ordioni e lidh këtë qëndresë me kuptimin e vërtetë të “dashurisë së vendlindjes”.³⁵

Edhe një burim tjetër, Petrit Imami, duke iu referuar vizitës së komisionit në terren, thekson se udhëheqësit shqiptarë të fiseve, veçanërisht Uc Turku, u treguan bindës në paraqitjen e çështjes së tyre.³⁶

Megjithatë, këtu duhet të bëjmë një dallim të rëndësishëm. Nuk kemi bazë të mjaftueshme për të thënë se  urtësia e Uc Turkut ishte e vetmja ajo që përcaktoi vendimin për Vermoshin. Ajo që burimet na lejojnë të themi me siguri është se ai dhe Prek Cali ishin ndër përfaqësuesit më të dukshëm të popullsisë së Kelmendit, pra që bënin takim me Komisionin e Fuqive të Mëdha, dhe se dëshmia e tyre la përshtypje te komisionerët.

Këtë e thotë vetë Ordioni: “Kryetarët e fiseve Kelmendi, Uc Turku dhe Prek Cali ishin shumë energjikë dhe shumë të qartë në deponimet e tyre…”³⁷. Kjo është një nga dëshmitë më të rëndësishme për figurën e Uc Turkut, sepse vjen nga një komisioner ndërkombëtar që e kishte parë procesin nga afër.

Mehdi Frashëri dhe përfaqësimi shqiptar

Në këtë fazë Shqipëria tashmë kishte përfaqësuesit e saj shtetërorë. Ndër ta ishte Mehdi Frashëri, i ndihmuar nga toger Kosturi. Frashëri bashkëpunoi me Uc Turkun, Prek Calin dhe klerin katolik, P. Ciril Canin në përgatitjen e paraqitjes së argumenteve që do të relatoheshin përpara komisionit.³⁸ Frashëri e vlerësonte Uc Turkun, përveç urtësisë edhe për plagët që kishte marrë në luftë me shkjetë qysh në moshë të re dhe për këtë arsye kishte mbetur çalaman.

Ordioni, megjithatë, është kritik ndaj mënyrës së paraqitjes së çështjes nga Mehdi Frashëri. Sipas kujtimeve të tij, Frashëri nuk kishte dokumentacionin e mjaftueshëm dhe nuk e paraqiste çështjen me forcën që kërkohej.³⁹ Në të kundërt, përshtypje shumë më të fortë i lanë përfaqësuesit e Kelmendit.

Këtu duhet të jemi të kujdesshëm: ky është gjykimi personal i Ordionit, jo një vlerësim kolektiv i të gjithë komisionit. Por është pikërisht për këtë arsye një dëshmi e vlefshme për të kuptuar se si perceptohej Uc Turku nga një përfaqësues i huaj.

Ordioni dhe mbrojtja e Vermoshit

Në vitin 1923, koloneli Ordion u përball me qëndrime të ndryshme brenda komisionit. Sipas kujtimeve të tij, nënkoloneli britanik Giles favorizonte pretendimet jugosllave. Ordioni, përkundrazi, u tregua shumë më i hapur ndaj argumenteve të kelmendasve.⁴⁰

Në raportin përfundimtar, Giles shtoi një formulim që Ordioni e konsideronte të rëndësishëm: “Çdo ndryshim që mund t’i bëhet vijës së propozuar nga Komisioni i vitit 1922, do të duhet të bëhet në favor të Shqipërisë.”⁴¹

Ordioni nuk e fsheh simpatinë e tij personale për Serbinë dhe lidhjet historike franko-serbe, por kjo nuk e pengoi të mbronte argumentet që i konsideronte të drejta. Ai thekson se nuk kishte marrë udhëzime nga qeveria franceze për të mbështetur një qëndrim të caktuar dhe se kishte pasur liri veprimi.⁴²

Edhe gjenerali italian Gazzera, sipas kujtimeve të Ordionit, mbajti një qëndrim të paanshëm dhe ishte i prirur të mbronte Shqipërinë.⁴³

Por një ndikim të rëndësishëm në formimin e bindjes së Ordionit pati edhe kontakti i drejtpërdrejtë me krerët e Kelmendit. Ai shkruan: “Për mua në Vermosh, shihja gjithmonë kryetarët e fisit të Kelmendëve, Uc Turkun dhe Prek Calin, me të cilët kisha lidhur miqësi të vërtetë.”⁴⁴ Sipas Ordionit, ata ishin njerëz pa arsimim formal, por shumë patriotë, të cilët mbronin me këmbëngulje pronën e tyre dhe paraqisnin argumente që e kishin bërë atë të mendonte gjatë për çështjen.

Përballja e fundit

Sa më shumë afrohej përfundimi i punimeve, aq më shumë shtoheshin presionet jugosllave. Kur u shfaq nevoja për rikognicion të terrenit në bjeshkët e Vermoshit, Ordioni përshkruan kundërshtimet e Giles dhe presionet e përfaqësuesve jugosllavë.⁴⁵

Në kujtimet e tij, ai tregon edhe për marrëdhëniet me prijësit e Kelmendit. Sipas tij, Uc Turku kishte një autoritet të madh mbi fisin dhe pa miratimin e tij nuk ndërmerrej lehtë ndonjë veprim. Ordioni kujton se kelmendasit e pritën mirë dhe se ai u kishte premtuar se do të përpiqej që Vermoshi t’i mbetej Kelmendit.⁴⁶

Jugosllavët paraqitën edhe argumente strategjike, ndër to pretendimin se lugina e Vermoshit ishte e nevojshme për një lidhje hekurudhore ndërmjet Pejës dhe Podgoricës.⁴⁷

Nga mbrojtja e Vermoshit tek akti përfundimtar

Këtu duhet bërë një saktësim i rëndësishëm për titullin dhe përfundimin e këtij shkrimi: Procesi i Vermoshit nuk u mbyll juridikisht në vitin 1923. Komisioni i viteve 1922–1923 dha një bazë të rëndësishme për përcaktimin e vijës, por çështja vazhdoi të diskutohej edhe më pas.

Burimet historike tregojnë se në vitet 1925–1926 çështja e kufirit shqiptaro-jugosllav u rikthye në plan të parë dhe u lidh me negociatat shqiptaro-jugosllave për Shën Naumin dhe Vermoshin. Akti përfundimtar i përcaktimit të kufirit u nënshkrua në Paris më 30 korrik 1926, pas protokollit të demarkacionit të 26 korrikut. 

Prandaj, nëse artikulli botohet në vitin 2026, titulli “Në 100-vjetorin e përcaktimit përfundimtar të kufirit në Vermosh” është i saktë, sepse procesi kishte nisur shumë më herët dhe 1926 shënon aktin përfundimtar juridiko-ndërkombëtar të demarkacionit48. 

Një histori që nuk duhet harruar

Pretendimet mbi Kelmendin dhe Vermoshin nuk nisën me Komisionet e Kufirit. Ato lidhen me një histori shumë më të gjatë të përpjekjeve për të ndryshuar kufijtë dhe për të vënë nën kontroll territore shqiptare.

Edith Durham përmend përpjekjet e vitit 1907 për t’i dhënë Malit të Zi kullota të Kelmendit.⁴9 Në këtë histori dalin edhe emra të huaj që, sipas burimeve të përdorura, patën qëndrime të rëndësishme në mbrojtje të pretendimeve shqiptare: koloneli Marafini, gjenerali Gazzera dhe, mbi të gjithë në fazën e fundit, koloneli André Ordion.

Por në qendër të kësaj historie qëndrojnë Uc Turku dhe Prek Cali. Ata nuk kishin në dispozicion aparatin diplomatik të shtetit shqiptar, dokumentacionin e kancelarive europiane apo strukturat administrative të shteteve fqinje. Kishin njohjen e drejtpërdrejtë të territorit, kujtesën e të drejtave të trashëguara dhe vendosmërinë për t’i mbrojtur ato. Pikërisht për këtë arsye dëshmia e Ordionit ka një peshë të veçantë. Ai nuk i përshkruan thjesht si prijës lokalë, por si njerëz që, në kontaktin me komisionin, dinin të paraqisnin argumentet e tyre me qartësi dhe këmbëngulje.

Uc Turku, pra, nuk duhet parë vetëm si një Vojvoda apo Prijësi  i Kelmendit. Në periudhën e vështirë të formimit dhe konsolidimit të shtetit shqiptar, ai u shfaq edhe si një nga përfaqësuesit më të zëshëm të interesave të Kelmendit përpara përfaqësuesve ndërkombëtarë.

Kjo nuk do të thotë se ai e përcaktoi i vetëm fatin e Vermoshit. Vendimi ishte rezultat i një procesi të gjatë diplomatik, ushtarak dhe juridik, në të cilin u përfshinë Fuqitë e Mëdha, qeveritë shqiptare dhe jugosllave, Komisionet Ndërkombëtare të Kufirit dhe më vonë Konferenca e Ambasadorëve dhe Lidhja e Kombeve.

Por pa qëndresën e banorëve të Kelmendit dhe pa zërin e krerëve të tyre, çështja e Vermoshit do të ishte paraqitur ndryshe përpara komisionerëve ndërkombëtarë. Në këtë histori, Uc Turku zë një vend të veçantë.

Vlerësimi i Mehdi Frashërit – “një plak me kuptim të kthjellët e patriot”; dëshmia e André Ordionit për energjinë, qartësinë dhe patriotizmin e tij, apo kategorizimi i Baron Nopçës, se Uc Turku kishte një ndikim të madh mbi të gjithë prijësit e tjerë, janë dëshmi të ardhura nga burime të ndryshme, por që takohen në një pikë: tek figura e një prijësi kelmendas që e kuptonte se mbrojtja e territorit të vendit të vet kërkonte jo vetëm trimëri, por edhe maturi, argument dhe aftësi për të komunikuar me botën e jashtme.

Në vitin e 100-vjetorit të aktit përfundimtar të demarkacionit, rikthimi i kësaj figure në kujtesën historike nuk është thjesht një akt nderimi për një prijës të vlerësuar pak, deri më tash. Është edhe një përpjekje për të kuptuar më mirë se si, në momente të caktuara të historisë, qëndresa lokale u bë pjesë e një çështjeje ndërkombëtare.

André Ordioni dhe mirënjohja shqiptare

Kontributi i kolonelit André Ordioni u vlerësua edhe nga shteti shqiptar. Në vitin 1928 ai u dekorua me “Urdhrin e Skënderbeut”. Një dokument i cituar në materialin tonë është edhe letra e ministrit të Jashtëm shqiptar, Iljaz Vrioni, drejtuar Ordionit më 13 prill 1928, me rastin e këtij vlerësimi. Burime të tjera konfirmojnë se autoritetet shqiptare e dekoruan Ordionin me “Urdhrin e Skënderbeut” në vitin 192851. 

T’u shmangemi folklorizmave në trajtimin e kufirit të Vermoshit.

Pas vitit 1990, çështja e kufirit të Vermoshit është diskutuar gjerësisht në artikuj gazetash, shkrime historike dhe deri në libra të veçantë. Në këtë periudhë, ngjarja është pasqyruar edhe në këngë popullore, ku shpesh si personazh kryesor është paraqitur Prek Cali, ndërsa Uc Turku dhe Atë Ciril Cani janë lënë në hije. Kjo lidhet, ndër të tjera, edhe me faktin se Prek Cali ishte i vetmi prej këtyre tre protagonistëve që u pushkatua nga regjimi komunist në vitin 1945, duke u shndërruar në vitet e para pas vitit 1990 në një figurë veçanërisht të ndjeshme në kujtesën publike.

Kënga, gojëdhëna dhe kujtesa popullore janë pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së një komuniteti. Por ato nuk mund të zëvendësojnë dokumentin historik. Kur një rrëfim popullor, një këngë apo një legjendë merret si burim i drejtpërdrejtë për të rindërtuar një ngjarje historike, studiuesi duhet të bëjë dallimin ndërmjet asaj që i përket kujtesës popullore dhe asaj që mbështetet në dokumente dhe dëshmi historike. Nuk po bëjmë këngë për Mujin e Halilin apo për kullat e krajlit; po përcjellim te lexuesi dhe dëgjuesi një ngjarje konkrete historike dhe, si të tillë, duhet ta transmetojmë sa më pranë mënyrës se si ka ndodhur.

Folklorizma e parë: “Prek Cali apo Uc Turku ka pasur vulën e shtatë krajlive”. Një pohim i tillë i përket legjendës dhe nuk mbështetet në ndonjë dokument që dëshmon ekzistencën e një “vule të shtatë krajlive”. Një vulë e tillë, në këtë kuptim legjendar, nuk mund të merret si fakt historik. Ndryshe qëndron çështja e Uc Turkut. Ai, si krahinar, kishte vërtet një vulë personale në trajtë unaze (myhyr), të cilën e mbante në gishtin e vogël të dorës së djathtë. Këtë e dëshmon edhe fotografia zyrtare e Uc Turkut, realizuar nga Marubi në vitin 1915, ku unaza është e dukshme dhe përbën një dëshmi konkrete për ekzistencën e saj.

Folklorizma e dytë: “Prek Cali, i vetmi shqiptar që ka qenë anëtar i Komisionit të Kufirit”. As Prek Cali, as Uc Turku, as Atë Ciril Cani dhe as ndonjë shqiptar tjetër nga Kelmendi nuk kanë qenë anëtarë të Komisionit Ndërkombëtar të Kufirit në Vermosh. Ata nuk duhet të paraqiten si anëtarë të këtij Komisioni. Në kujtimet e tij, Mehdi Frashëri, përfaqësues i Qeverisë Shqiptare, shpjegon mënyrën e funksionimit të Komisionit të Fuqive të Mëdha. Komisioni dëgjonte dëshmitarë nga të dyja palët, të cilët paraqisnin fakte, dëshmi dhe dokumente për të argumentuar përkatësinë e territorit të diskutuar. Në rastin e Kelmendit dhe të Vermoshit, dëshmitarët e paraqitur ishin Uc Turku, Prek Cali dhe kleri katolik. (Mehdi Frashëri, Kujtime, 2005). 

Folklorizma e tretë: “Prek Cali apo Uc Turku u takuan me Kralicën e Inglizit në majën e Vermoshit”: Edhe ky është një rrëfim që i përket kujtesës popullore dhe nuk mund të merret si fakt historik pa dokumentim. Britania e Madhe ishte njëra prej Fuqive të Mëdha të përfaqësuara në Komision dhe kishte përfaqësuesin e saj në këtë proces. Nuk ka arsye historike që të mendohet se në Vermosh ka ardhur mbretëresha britanike. Ajo që mund të ketë ushqyer këtë gojëdhënë është një tjetër fakt interesant i kujtesës lokale: malësorët e kohës e kishin pagëzuar me nofkën “Kralica e Inglizit” shkrimtaren dhe udhëtaren angleze Edith Durham. Kështu, një personazh real i historisë së marrëdhënieve të saj me shqiptarët është shndërruar në kujtesën popullore në një figurë tjetër, duke krijuar një rrëfim që me kalimin e kohës mund të jetë shkëputur nga rrethanat reale të ngjarjes.

Folklorizma e katërt: “Prek Cali ka vu kufijtë e Shqipërisë”: Kufijtë e Shqipërisë nuk i ka vendosur as Prek Cali dhe as Uc Turku. Ata nuk kishin një kompetencë të tillë dhe nuk mund të merrnin vendime në emër të Komisionit Ndërkombëtar. Por kjo nuk e zvogëlon aspak rëndësinë e rolit të tyre. Uc Turku, Prek Cali dhe Atë Ciril Cani, së bashku me banorë të tjerë të Kelmendit, dëshmuan, argumentuan dhe paraqitën prova për përkatësinë shqiptare të Vermoshit dhe të bjeshkëve përreth. Ata kontribuuan në mbrojtjen e kësaj çështjeje përpara Komisionit të Fuqive të Mëdha, në një moment kur territori i Kelmendit rrezikohej nga përfshirja në territorin e Malit të Zi dhe të Mbretërisë Serbo-Kroate-Sllovene. Prandaj, merita e tyre nuk qëndron në faktin se “vendosën kufijtë”, por në atë se dëshmuan dhe mbrojtën me këmbëngulje përkatësinë e trojeve të tyre. Kjo është një meritë historike e cila nuk ka nevojë të zmadhohet përmes legjendës, sepse vetë dokumentet dhe dëshmitë i japin asaj rëndësinë që meriton.

Do të ishte mirë që çdo autor apo kantautor që merr përsipër të publikojë diçka për çështjen e kufirit në Vermosh, të konsultohet paraprakisht me të dhënat dhe të vërtetat historike. Ata burra që luftuan dhe kontribuuan bashkë nuk duhet të ndahen në kujtesën tonë: as të glorifikohet njëri në kurriz të tjetrit dhe as të lihet në harresë i treti.

Dhe mbetet edhe një çështje tjetër që meriton vëmendje. Gjatë gjithë kohës që Komisioni ishte në terren, përveç Uc Turkut, Prek Calit dhe Atë Cirilit, kishte edhe mjaft kelmendas të tjerë që qëndronin në gatishmëri dhe në mbrojtje të tyre. Emrat e këtyre njerëzve nuk janë përmendur sa duhet dhe, me sa duket, nuk janë identifikuar në mënyrë të plotë, edhe pse prania e tyre dëshmohet në fotografi të kohës dhe në kujtesën lokale. Kjo është një pjesë tjetër e historisë së Vermoshit që meriton të hulumtohet.

Historia nuk duhet të mbetet vetëm historia e figurave më të njohura. Edhe ata që qëndruan pas tyre, në gatishmëri dhe në mbrojtje të trojeve të veta, janë pjesë e kësaj ngjarjeje.

“Trimi i mirë me shokë shumë.”

______________________

*Sipas At Giussepe (Zef) Valentinit: “Kelmendasit… në qeverisje civile kanë më tepër krerë, por në atë ushtarake i binden një të vetmi. Ata kishin një komandant absolut ushtarak dhe disa krerë civil…. Në asambletë e mëdha ndërfisnore figuron një bajraktar i vetëm i quajtur vojvoda i Kelmendit… ndërkohë që edhe në Gjykatën zyrtare të Xhibalit kishte një bylykbash dhe Kelmendi nga ana e vet kishte vetëm një përfaqësues për të gjithë fisin në Xhibal. (At Z. Valentini: E drejta e komuniteteve në traditën juridike shqiptare. Plejad, 2007. Faqe 213 dhe 322).

Burimet dhe referencat:

1. Romeo Gurakuqi, Shqipëria 1911–1914, UET, Tiranë, 2012, f. 412.

2. Po aty, f. 413.

3. Po aty, f. 413.

4. A. Lalaj, E. Kambo, S. Boçi, Shqipëria në dokumentet Austro-Hungareze 1912, vëll. IV, f. 185.

5. Për Mitar Martinoviqin, shih po aty. Në materialin e autorit ai paraqitet si kryeministër, ministër i Luftës dhe përfaqësues i Ministrisë së Jashtme të Malit të Zi në vitet 1912–1913.

6. A. Lalaj, E. Kambo, S. Boçi, Shqipëria në dokumentet Austro-Hungareze 1912, vëll. IV, f. 264.

7. Beqir Meta, Muharrem Dezhgiu, Fatmira Musaj, Dokumente Austro-Hungareze, vëll. V, f. 237.

8. B. Meta, M. Dezhgiu, F. Musai, po aty, f. 279.

9. Po aty.

10. Marenglen Verli, Ledia Dushku, Dokumente Austro-Hungareze, vëll. VI, f. 81.

11. Po aty, f. 82.

12. Eqrem Zenelaj, Çështja shqiptare nga këndvështrimi i diplomacisë dhe gjeopolitikës së Austro-Hungarisë (1699–1918), “Faik Konica”, Prishtinë, 2010, f. 44.

13. Dokumente britanike për Shqipërinë dhe shqiptarët, vëll. II, Tiranë, 2012, f. 83–84.

14. Romeo Gurakuqi, Shqipëria 1911–1914, UET, Tiranë, 2012, f. 757.

15. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 385; për përbërjen e Komisionit Ndërkombëtar të Kufirit të Veriut. Për vetë veprimtarinë e Ordionit në Komisionin e Caktimit të Kufijve nga prilli 1923, shih të dhënat e botimit të tij. 

16. Valentina Duka, Dokumente britanike për Shqipërinë dhe shqiptarët, vëll. I, f. 504.

17. Dokumente Austro-Hungareze, vëll. VI, f. 402.

18. Po aty, f. 296.

19. Po aty, f. 356.

20. Romeo Gurakuqi, Shqipëria 1911–1914, UET, Tiranë, 2012, f. 762.

21. Po aty, f. 767–768.

22. Valentina Duka, Dokumente britanike për Shqipërinë dhe shqiptarët, vëll. II, janar–dhjetor 1914, f. 494.

23. Po aty.

24. Po aty, f. 519.

25. Po aty, f. 517.

26. Dom Zef Gilaj, Jeta dhe vepra, Shkodër, 1998, f. 17.

27. Valentina Duka, Dokumente britanike për Shqipërinë dhe shqiptarët, vëll. II, janar–dhjetor 1914, f. 520.

28. Po aty, f. 514.

29. Po aty.

30. Franc Baron Nopça, Udhëtime nëpër Ballkan, Plejad, 2007, f. 502–503.

31. Po aty, f. 507.

32. Po aty, f. 509.

33. Po aty, f. 510.

34. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 385 

35. Po aty, f. 134.

36. Petrit Imami, Serbët dhe shqiptarët ndër shekuj, vëll. I, “Samizdat B92”, Beograd, 2016, f. 437.

37. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 439.

38. Mehdi Frashëri, Kujtime, 1913–1933, OMSCA-1, 2005.

39. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 415, 461.

40. Po aty, f. 417.

41. Po aty, f. 441.

42. Po aty, f. 416.

43. Po aty.

44. Po aty, f. 464.

45. Po aty, f. 391.

46. Po aty, f. 455–456.

47. Po aty, f. 391.

48. Azizi, Isamedin. “The Question of the State Borders of Albania (1913–1926).” Гласник, 59, nr. 1–2, 2015, f. 163–172.)

49. Edith Durham, Brenga e Ballkanit dhe vepra të tjera për Shqipërinë dhe shqiptarët, Tiranë, 1991, f. 131.

50. André Ordion, Një oficer francez në Ballkan, vëll. I, Papirus, Tiranë, 2014, f. 603.

51. Revista Mbrojtja, Nr. 11, 2014

Një dritare mbi Shqipërinë e trazuar: Kujtimet e Eqrem bej Vlorës (1885–1912)

by

​Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Imazhi bashkëngjitur i përket faqes së titullit dhe skedës bibliografike të vëllimit të parë të veprës “Lebenserinnerungen” (Kujtime), me autor aristokratin, diplomatin dhe politikanin e njohur shqiptar Eqrem bej Vlora. Libri është redaktuar nga historiani Mathias Bernath në kuadër të botimeve akademike të Institutit të Evropës Juglindore në Mynih (Südost-Institut München) dhe është publikuar nga shtëpia botuese R. Oldenbourg Verlag në vitin 1968.

​I. Aksesueshmëria e librit.

​Aksesueshmëria e këtij libri varet nga mënyra e kërkimit dhe formati që përdoret:

– Në formë digjitale dhe akademike: Versioni origjinal në gjuhën gjermane mund të konsultohet ose shkarkohet falas nëpërmjet platformave digjitale të bibliotekave shtetërore gjermane (si Bayerische Staatsbibliothek ose Münchener Digitalisierungszentrum). Shumë nga këto botime historike janë pjesë e arkivave të hapura për studim dhe kërkim shkencor.

– ​Në versionin e shtypur (fizik): Nëse kërkoni një kopje fizike të botimit origjinal të vitit 1968 apo përkthimin e tij në gjuhën shqipe (Kujtime 1885–1925), ato nuk janë falas për zotërim privat; mund të blihen në librari ose tregun e librit antikuar. Megjithatë, leximi i tyre është plotësisht pa pagesë nëse i frekuentoni përmes rrjetit të bibliotekave publike dhe universitare në Shqipëri, Kosovë apo Gjermani.

​II. Çfarë shkruhet për Shqipërinë dhe shqiptarët?

​Ky vëllim i parë analizon një nga periudhat më përcaktuese të historisë moderne shqiptare, vitet mes 1885-ës dhe 1912-ës, duke përfunduar me pikën kulmore të Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Eqrem bej Vlora nuk vjen thjesht si një vëzhgues i jashtëm, por si një dëshmitar okular dhe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë në ngjarjet elite politike e shoqërore të kohës.

​Përmbajtja e librit e zbërthen Shqipërinë dhe shqiptarët në disa dimensione kryesore:

– Anatomia e aristokracisë dhe pushtetit: Autori ofron një pamje mikroskopike të klasës sunduese shqiptare (bejlerëve dhe pashallarëve), të cilës i përkiste edhe vetë familja e tij me ndikim të madh në Perandorinë Osmane. Ai përshkruan me detaje marrëdhëniet komplekse të kësaj elite me Stambollin, intrigate politike, mënyrën e administrimit të pronave dhe rivalitetet krahinore.

– Zhvillimi i ndërgjegjes kombëtare: Libri dokumenton kapërcimin e vështirë të shqiptarëve nga vetëdija lokale apo religjioze drejt asaj kombëtare. Eqrem bej Vlora përshkruan përpjekjet e para për arsimin në gjuhën shqipe, çështjen e alfabetit, përhapjen e librave shqip dhe rolin e klubeve patriotike brenda dhe jashtë vendit.​

– Prapaskenat e Pavarësisë së vitit 1912: Një nga pjesët më me vlerë mbetet rrëfimi i detajuar për ngjarjet e vitit 1912. Autori përshkruan takimet diplomatike, udhëtimet diplomatike të Ismail Qemalit (dajës së tij), ndikimin e Luftërave Ballkanike dhe situatën kaotike por historike që çoi në ngritjen e flamurit në Vlorë.

– Gjeopolitika dhe Fuqitë e Mëdha: Në libër pasqyrohet qartë loja diplomatike e diplomacisë evropiane në rajon. Vëmendje e veçantë i kushtohet ndikimit të Austro – Hungarisë dhe Italisë në çështjen shqiptare, si dhe mënyrës se si fuqitë e kohës e shihnin të ardhmen e Shqipërisë në prag të shpërbërjes osmane.

– Portreti etnografik e shoqëror i shqiptarëve: Përtej politikës, autobiografia përmban vëzhgime mjaft akute mbi psikologjinë, mentalitetin, zakonat, mikpritjen, Kanunin dhe jetën e përditshme të shqiptarëve të veriut e jugut. Autori shpesh mban një qëndrim kritik dhe realist ndaj mangësive shoqërore e politike të kohës, duke shmangur romanticizmin e tepruar.

​Në tërësi, ky botim përbën një nga burimet parësore më të pasura dhe më elegante të shkruara mbi Shqipërinë e fillimit të shekullit XX.

Heronj dhe mesazhe nga Muri i Berlinit!

by

Dr. Jorgji Kote

Mjeshtër i Madh në Diplomaci

Ish Zv.Ambasador në Berlin/

65 vite më parë, në orën 01:54 të datës 13 Gusht 1961 filloi ndërtimi i Murit famëkeq të Berlinit. Pavarësisht nga ngjarjet e shumta, tronditëse dhe zhgënjyese gjatë këtyre dekadave dhe pas shembjes së tij më 9 nëntor 1989, ajo ditë e ruan rëndësinë e saj epokale. Edhe pse po bëhet sërish ” modë” ngritja e mureve të shumtë me emra të frikshëm kudo; siç e përshkruan aq bukur edhe te poezia ”Muret ” poeti ynë i madh Xhevahir Spahiu, ato janë mure fizike, xhami, hekuri, ideologjike, racore, gjinorë, krahinorë, migratorë, etj.

Muri i Berlinit ishte shumë më tepër se sa e tregon emri. Në fakt, ai ishte impiant gjigand ndarës dhe vdekjeprurës 156 km; përbëhej nga katër breza; i parë 4 m i lartë ishte me beton dhe tela me gjemba; brezi i dytë që njihej dhe si « zona e vdekjes » shkonte 80 – 100 m thellësi dhe kushdo do të shkelte aty do të kapej gjallë ose do ta zinte korenti elektrik; brezi i tretë ishte plot transhe ndërsa brezi i katërt ishte një trase e pakalueshme. Muri vrojtohej në gjithë gjatësinë e tij nëpërmjet 302 kullave të vrojtimit, nga të cilat 32 ishin në qytetin e Berlinit.

Ai Mur vërtet që kufizoi ndjeshëm arratisjen e gjermanolindorëve drejt perëndimit, por ndërkohë ai mega absurd ishte katastrofë e vërtetë për imazhin e lindjes komuniste. Ai demaskoi në sytë e gjithë botës dështimin e ” vitrinës së socializmit lindor” përballë suksesit të RFGJ-së me mrekullinë ekonomike dhe shtetin social. Eshtë folur dhe shkruar shumë për këtë Mur famëkeq; autori i këtyre radhëve, krahas shkrimeve të tjera ka botuar edhe Librin ”Berlini pa Mure” ( 2009) Në këtë shkrim, po ndalemi në efektet e ngritjes së Murit, në reagimin dhe kundërshtimin e menjëhershëm të popullatës, nga brenda dhe nga jashtë, duke shfrytëzuar të gjitha mjetet, rrugët dhe mënyrat për kapërcimin e tij.

Gjatë 28 viteve të tij, Murin e kapërcyen me mijra vetë, ndërsa 134 u vranë në përpjekjet e tyre në kërkim të lirisë. Dëshmori i parë i Murit, Peter Fechter ra më 17 Gusht 1962 në rrugën “Bernauer Strasse”; pikëriësht aty ku ndodhet Memoriali i Murit, ku çdo vit zhvillohen homazhe në ditën e ngritjes dhe rënies së tij. Ndërsa dëshmori i fundit, 20 vjeçari Christian Gueffroy ra më 5 shkurt 1989. Ngritja e Murit u shoqërua me shumë incidente, aksidente por dhe momente emocionuese, për të cilat janë shkruar me qindra libra, këngë, poezi dhe filma. Këtu po ndalem në tri raste të njohura të cilat përmenden më shpesh në këtë 65 Vjetor.

Policioti Hans Conrad Schumann

Kapërcyesi i parë i bujshëm i Murit të Berlinit ishte roja kufitare në pjesën lindore të Berlinit, 19 vjeçari Hans Conrad Schumman. Më 15 Gusht 1961, vetëm dy ditë pas ngritjes së Murit midis rrugës « Ruppiner dhe Bernauer Strasse » diku në qendër të Berlinit, Schumman i kapërceu me guxim telat me gjëmba i inkurajuar nga thirjet e vazhdueshme që vinin nga pjesa perendimore e Berlinit « hajde këtu, hajde këtu! » i ndihmuar edhe nga një makinë policie patrullimi e RFGJ-së. Fotoja e fotografit të ri Peter Leibing e shkrepur me një aparat « Exact » u botua te ”BILD” dhe bëri « xhiron e botës» Si shkak i indinjatës së Schumman-it u bë kur një vajzë të vogël që kishte shkuar te gjyshërit e saj në pjesën lindore nuk e lejuan të të kthehej sërish te familja e saj. Më vonë ai u vendos në Bavari. Por jeta e tij u kthye në një kalvar vuajtjesh psikologjike, për shkak të presionit të vazhdueshëm nga pjestarët e familjes që e qortonin për veprimin e tij. Sepse dihen pasojat e hakmarrjes së rregjimit lindor ndaj tyre. Ra në depresion deri sa vdiq në vitin 1998 kur ishte vetëm 58 vjeç. Pavarësisht nga këto peripeci, ai i qëndroi deri në fund pohimit të tij se « vetëm kur kapërceva Murin jeta ime u bë plotësisht e lirë”.

Hapësi i tuneleve të nëndheshme

Gjatë gjithë asaj periudhe pati shumë qytetarë berlinoperendimorë, të cilët ndihmuan me të gjitha mjetet ata që donin të iknin në Perëndim.

Një ndër më të shquarit e tyre ishte Hasso Herschel, i cili u nda nga jeta këtë qershor në moshën 91 vjeçare. Bashkë me shokë të tjerë ai hapi tre tunele poshtë Murit të Berlinit. Kështu, vetëm përmes “Tuneli 29“ në vitin 1962 kaluan në perëndim 29 vetë, midis tyre edhe vetë motra e Herschel.

Ky tunel ishte vepër e vërtetë arti. Ai u bë edhe film me titullin “Tuneli“, ku dokumentohet ikja dramatike nëpërmjet tij Ai ishte nga Dresdeni dhe ishte dënuar me burgim disa vite, por kaloi me një pasaportë fallco në perëndim dhe prej andej ndihmoi edhe të tjerë për t’i shpëtuar tiranisë së kuqe. Herschel vlerësohet si njeriu që më shumë se kushdo tjetër mendohet se ka ndihmuar rreth 1000 vetë në kapërcimin e Murit.

Dy zonjushat e Murit

Rasti i tretë por me fund të lumtur ndodhi më 13 Gusht 1961; kur dy vajza 15 vjeçare gjermane, shoqe shkolle në gjimnaz u afruan te njera tjetra dhe shtrënguan duart në formën e një lamtumire mbi murin që po ngrihej dhe po i ndante si shumë e shumë të tjera. E para nga e djathta e fotos më poshtë është Kriemhild Meyer, kurse tjetra nga e majta, Rosemarie Badaczevski. Kjo e fundit e kishte apartamentin në një godinë shumëkatëshe me ballkon nga pjesa perendimore; sipas planit të babait të saj që ishte në perëndim, ajo rrëshqiti poshtë ballkonit me litar më 19 Gusht 1961. Kriemhild mbeti në lindje por u largua më vonë në perëndim. Ai takim ato ditë bëri bujë të madhe. Fotoja e tyre kishte dekada që qëndronte në Muzeun ‘Treptow‘ në pjesën lindore të Berlinit. Vitet e fundit, Muzeu kishte bërë shumë demarshe për t’i gjetur e bashkuar simbolikisht ato dy vajza. Më në fund, të dyja “ zonjushat e Murit” siç njihen në publik u gjetën një e nga një në distance kohore, sepse Kriemhild banonte prej vitesh në Zvicër ku kishte punuar si dekoratore. Ndërsa Rosemaria jetonte pranë Hamburgut, ku kishte punuar si sekretare në një universitet.

Më 15 Qershor 2019, këto dy shoqe u ritakuan pas 58 vitesh në katin e tretë të Muzeut në Treptoë, aty ku janë ekspozuar dhe fotot e tyre. E pamundur të përshkruhej gëzimi dhe emocioni i tyre, i stafit të Muzeut dhe publikut gjerman. Ai takim dhe fotoja pranë fragmentit të Murit në po atë vend ku u ndanë 58 vite më parë, në Harzer Strasse, në kufirin midis lagjes Treptower dhe Neukëln, “ pushtoi” faqet e para dhe kronikat televizive të atyre ditëve dhe në vazhdim.

Si shumë e shumë shembuj të tjerë të ngjashëm, edhe rasti i “ dy zonjushave të Murit” dëshmon qartë dhe bindshëm se megjithë suksesin fare të përkohshëm, nuk ka mur, gardh dhe pengesë, sado të gjatë e të sofistikuar qoftë që të ndajë njerëzit.

Këtë mesazh e dha Kancelarja Merkel në fjalimin e saj të zjarrtë më 19 Maj 2019 përpara 20.000 studentëve dhe profesorëve të Universitetit elitar të Harvardit. Ajo bëri thirje që “në vend të nacionalizmit të zgjedhim globalizmin, në vend të unilaterizmit multilaterizmin, në vend të mbylljes hapje, në vend të proteksionizmit tregtar, të hapim tregjet dhe në vend të mëndjengushtësisë mëndje të hapura.“

Presidenti që sfidoi Murin e Berlinit

Ngritja e Murit të Berlinit zhgënjeu dhe tronditi thellë jo vetëm berlinezët në të dy anët e tij por dhe gjithë Perëndimin; sepse u duk sikur ëndra e madhe e ribashkimit gjerman po shuhej. Por jo, se përtej Atlantikut ndriçonte një dritë e madhe shprese. Presidenti mitik Kenedi fluturoi drejt Berlinit më 26 Qershor 1963 me premtimin monumental për mbrojtjen e vlerave të demokracisë, të solidaritetit dhe të ribashkimit. I shprehu këto mesazhe me shumë emocione por dhe bindshëm, me oratorinë e tij të pashoqe, pikërisht aty, pranë Murit. Berlini oshëtiu atë ditë nga brohoritjet entusiazte “ Kenedi” “Kenedi”!

Me fjalimin e tij historik, mes egzaltimit të gjysëm milionë berlinezë perendimorë të pranishëm, që nisi dhe u mbyll me deklarimin lapidar në gjermanisht “ Ich bin ein Berliner” – “Jam Berlinez” Kenedi dhe SHBA-të i thurën një himn madhështor Berlinit të ardhshëm të Europës së Ribashkuar, të etur për liri dhe paqe.

Vërtet që ky fjalim i konsideruar si më emblematiku i Luftës së Ftohtë kishte vetëm 685 fjalë; por me karizmën e tij të rrallë, Presidenti i 35 i SHBA-ve i dha zjarr aspiratës gjermane të ribashkimit; duke tronditur Berlinin dhe muret ndarës.

Atyre që kishin iluzione për komunizmin, ai iu drejtua ironikisht, qartë dhe thjeshtë: “ Le të vijnë ta shohin në Berlin!” Vërtet që disa muaj më vonë e vranë Kenedin, por jo vizionin, ëndrën dhe premtimin e atij “ Berlinezi” të madh. Atë e mbajtën dhe përcollën më tej pasardhësit e tij, sidomos Presidenti Reagan, kur më 12 Qershor 1987, nga Portat e mbyllura të Brandenburgut i lëshoi thirjen kushtrim Gorbaçovit për ta shembur atë Mur dhe për t’i hapur ato porta; në vijim, me hapat dhe vendimet e tyre epokale ishin “të mëdhenjtë” e botës – Bush, Thatcher, Kohl, Mitteran dhe Gorbaçhov që më 9 Nëntor 1989 udhëhoqën shembjen e Murit famëkeq me të gjitha rrjedhojat e tij të njohura historike.

Tani, vërtet që po ngrihen gjithandej mure ndarës dhe pengues. Madje, edhe ndonjë urë bashkuese po kthehet në mur pengues dhe ndarës, për fat të keq edhe në Ballkanin Perendimor. Kjo ka ndodhur në Mitrovicë me urën e famshme mbi Lumin Ibër, një vepër e vërtetë arti me financime edhe nga BE-ja. Mirëpo, për vite të tëra deri tani vonë ajo është kthyer në një mur të madh pengues vetëm e vetëm që të mos i prishet mideja dhe humori politik Beogradit.

Konventa e Alpeve ndërton ura bashkuese!

Duke ardhur në terrenin tonë, një ndihmesë të madhe në shembjen e mureve, gardheve dhe pengesave të tjera vazhdon të japë Konventa Ballkanike dhe Gazeta e Alpeve. Kjo falë një seri projektesh, prgramesh dhe nismash të tjera; me synim shembjen dhe shmangien e mureve dhe gardheve ndarës dhe pengues ekzistues në çdo aspekt; midis veriut dhe jugut, Shqipërisë dhe Kosovës, të moshuarve dhe rinisë, shtetit dhe shoqërisë, midis atyre që e duan dhe e mbrojnë si sytë e ballit mjedisin, gjelbërimin dhe shkatërruesve/betonuesve të tij. Në këtë betejë madhështore janë shquar mijra qytetarë të Alpeve, njerëz të thjeshtë patriotë. Kjo ndihmesë e çmuar është prezantuar dhe promovuar me cilësi elitare dhe në shumë veprimtari me jehonë të gjerë sociale, mjedisore, publike dhe mediatike. Në krye të këtyre proceseve kanë qenë me pasion dhe përkushtim pjestarë dhe drejtues të Konventës, me vlera, virtyte, pasione dhe profesione nga më të ndryshmet.

Në Alpet tona kreshnike kanë lindur, kanë zhvilluar veprimtarinë dhe rrezatojnë imazhin dhe veprën e tyre politikanë të shquar, shkrimtarë dhe poetë të talentuar të formatit ndërkombëtar, afaristë të zotë dhe bujarë, diplomatë dhe ambasadorë brilantë në metropolet dhe organizatat më të rëndësishme ndërkombëtare, mendimtarë, gjuhëtarë dhe filozofë të shquar, arkitektë, ndërtues dhe luftëtarë sypatrembur. Bashkë me këngëtarë, valltarë dhe instrumentistë të famshëm që vazhdojnë të shkëlqejnë në skenat më të mëdha muzikore dhe operistike të vendit dhe të botës, sportistë me emër në të gjitha llojet, etj.

Lista e këtyre personaliteteve anti-mur është tejet e gjatë, por publiku ynë i njeh ata edhe falë promovimit në faqet dhe rubrikat cilësore të Gazetës së Alpeve, të cilën e drejton me pasion të pashuar publicisti, eseisti dhe veprimtari i palodhur patriot, zoti Ramiz Lushaj. Në vijim të eventeve të mëparshme, Takimi Ballkanik i kësaj Konvente i zhvilluar në muajin Maj në Valbonën e magjishme dhe evente të tjera gjatë vjeshtës, me praninë edhe të personaliteteve të spikatura nga Brukseli janë dëshmitë më të freskëta të angazhimit dhe rezultateve mbresëlënëse të Konventës Ballkanike të Alpeve në shembjen e mureve dhe gardheve; mbi të gjitha zëvendësimin e tyre me ura dhe nyje bashkuese, kudo, por mbi të gjitha në kokat dhe mendjet e njerëzve dhe shoqërive tona.

E pra, pikërisht për të tillë mure bashkues, lidhës dhe integrues e jo për blloqe ndarës dhe pengues njerëzit kanë sot nevojë më shumë se kurrë. Ky është mesazhi më i rëndësishëm që jep ky 65 Vjetor i ndërtimit të Murit famëkeq të Berlinit.

NJË JETË NË SHËRBIM TË REVISTËS JETA KATOLIKE SHQIPTARE

by

Mark K. Shkreli përmbyll një kapitull të gjatë në drejtimin e revistës.

Nga Frank Shkreli/

Mark K. Shkreli dorëhiqet nga drejtimi i revistës “Jeta Katolike Shqiptare” – 86 vjet jetë dhe një jetë e tërë në shërbim të fesë, Atdheut dhe fjalës së shkruar. albchurch.org/2025 — një prej botimeve me rëndësi në jetën fetare, kulturore dhe kombëtare të komunitetit katolik shqiptar në Shtetet e Bashkuara.

Ky nuk është thjesht përfundimi i një detyre redaksionale. Është mbyllja e një kapitulli të rëndësishëm të një jete të lidhur ngushtë me kishën, komunitetin shqiptar, kulturën kombëtare dhe fjalën e lirë. “Jeta Katolike Shqiptare” (1966) ka qenë për dekada një zë i rëndësishëm i komunitetit katolik shqiptar në Amerikë, por jo vetëm.  Arkivi i botimit dëshmon një histori që shtrihet në shumë dekada, që nga vitet e para të komunitetit katolik shqiptar në Amerikë ( në fillim të1960-ave) e deri në ditët tona.  Për Mark K. Shkrelin, drejtimi i kësaj reviste nuk ka qenë thjesht një angazhim profesional. Ka qenë një mision. Një mision i lidhur me atë traditë të hershme të shqiptarëve të Amerikës, ku Feja dhe Atdheu nuk kanë qenë dy rrugë të ndara, por dy shtylla të së njëjtës vetëdije kombëtare.  Kjo traditë është veçanërisht e dukshme në historinë e Kishës dhe Qendrës Katolike Shqiptare në New York, të inauguruar në vitin 1970 nën udhëheqjen e Monsinjor Dr Zef Oroshit, njërit prej figurave themelore të organizimit të veprimtarive të komunitetit në Shtetet e Bashkuara, përfshir botimin e revistës Jeta Katolike Shqiptare. Frank Shkreli: 60-vjet nga themelimi i Lidhjes Katolike Shqiptaro-Amerikane në Nju Jork | Gazeta Telegraf — Ajo qendër u konceptua jo vetëm si një vatër e besimit katolik, por edhe si një vend ku do të ruheshin gjuha, kultura, traditat dhe identiteti shqiptar në dheun e huaj.

Në këtë vazhdë duhet parë edhe puna e gjatë e Mark K. Shkrelit në krye të revistës “Jeta Katolike Shqiptare”.  Ai ka qenë ndër ata njerëz që kanë besuar se një revistë nuk është vetëm letër dhe bojë. Por ajo është, njëkohsisht, edhe kujtesë. Është dëshmi, gjithashtu. Është një urë midis brezave, patjetër.  Përmes faqeve të saj janë përcjellë ngjarje të komunitetit, kujtime, histori, figura të Kishës e të Atdheut, mendime dhe reflektime mbi jetën shqiptare në Amerikë e më gjerë. 

Në moshën 86-vjeçare, Mark K. Shkreli mund të tërhiqet nga përgjegjësia e përditshme e redaktimit të revistës, por trashëgimia e tij mbetet në faqet e revistës dhe në kujtesën e atyre që kanë punuar, shkruar dhe bashkëpunuar me të gjatë viteve dhe dekadave. Mark K. Shkreli i përket një brezi shqiptarësh të Amerikës për të cilët ruajtja e identitetit nuk ishte një slogan, por një përgjegjësi. Për ta, gjuha shqipe, kisha, kultura dhe kujtesa kombëtare ishin pjesë të pandashme e një porosie që duhej t’u dorëzohej brezave të ardhshëm.  Prandaj, sot, kur ai largohet nga detyra e kryeredaktorit, mirënjohja shkon përtej një titulli apo një pozicioni.  Shkon për vitet e punës, përkushtimit dhe shërbimit. Shkon për një njeri që i kushtoi një pjesë të rëndësishme të jetës së tij fjalës së shkruar dhe komunitetit shqiptaro-amerikan.

Dhe ndoshta ky është momenti më i përshtatshëm për t’i thënë:  Faleminderit, Mark Koliqi Shkreli!  Faleminderit për shërbimin ndaj revistës “Jeta Katolike Shqiptare”.  Faleminderit për përkushtimin ndaj Kishës. Faleminderit për dashurinë ndaj gjuhës dhe kulturës shqiptare.  Dhe mbi të gjitha, faleminderit për bindjen se Feja dhe Atdheu, kur shërbehen me sinqeritet, mund të jenë një forcë e madhe për të mirën e njeriut dhe të komunitetit shqiptaro-amerikan, në përgjithsi. Është momenti kur një njeri mund të shikojë pas dhe të thotë: “Detyrën time e kreva.” Well done, Mark!  Por një jetë e tillë nuk mbyllet me një dorëheqje. Puna mbetet. Shkrimet mbeten. Faqet e revistës mbeten. Kujtimet mbeten. Dhe mbi të gjitha, mbetet shembulli.  Shembulli i një njeriu që i kushtoi një pjesë të rëndësishme të jetës së tij një kauze që nuk premtonte as pasuri, as famë, por vetëm kënaqësinë e shërbimit. Por duhet shtuar se Mark K. Shkreli nuk ishte vetëm në këtë mision. Burri i mirë me shokë shumë, thonë. Janë të shumtë ata që meritojnë të përmendën me këtë rast, por për mungesë hapësire duhet të kufizohem në mbështetjen kritike që kanë dhënë gjatë viteve dhe dekadave udhëheqsit e Qendrës Katolike Shqiptaro-aAmerikane në Nju Jork.

Në një realitet ku botimet në gjuhën shqipe, historikisht, janë përballur me sfida të vazhdueshme financiare, organizative dhe kulturore, mbështetja e një institucioni kishtar nuk është thjesht ndihmë simbolike. Ajo është garanci për mbijetesë dhe vazhdimësi. Në këtë kuptim, qëndrimi i Dom Pjetër Popajt udhëheqsi aktual i Kishës dhe i Qendrës Katolike shqiptare në Nju Jork, ka qenë i qartë dhe i palëkundur.  Ruajtja e shtypit katolik shqiptar është pjesë e vetë misionit baritor të Kishës.

Ai e ka kuptuar me qartësi se “Jeta Katolike Shqiptare” nuk është një botim i zakonshëm fetar. Ajo është një institucion i kujtesës kolektive, ku besimi nuk ndahet nga gjuha, ku kultura nuk shkëputet nga identiteti dhe ku historia e komunitetit shqiptar në Amerikë dokumentohet me përgjegjësi dhe dinjitet.  Në këtë mbështetje të vazhdueshme ndaj revistës dhe ndaj punës së Mark K. Shkrelit, ka dëshmuar një vizion të qartë institucional: se Kisha nuk është vetëm vend adhurimi, por edhe qendër e ruajtjes së identitetit kombëtar dhe kulturor shqiptar në diasporë.  Ky vizion nuk është i shkëputur nga tradita që e paraprin. Përkundrazi, ai qëndron në vazhdën e një linje historike që nis me Mons. Zef Oroshin, themeluesin shpirtëror të organizimit modern të jetës katolike shqiptare në New York, i cili e konceptoi Kishën si një vatër të dyfishtë: të fesë dhe të kombit.  Në këtë vazhdimësi historike, një vend të veçantë zë edhe Dom Rrok Mirdita, paraardhësi i Dom Pjetër Popajt në shërbimin baritor të komunitetit katolik shqiptaro-amerikan në New York, i cili më vonë u thirr në një mision edhe më të lartë fetar e kombëtar, I emëruar nga Papa si Arkipeshkëv i Tiranë-Durrësit, pas shembjes sl komunizmit zyrtar. Dom Rrok Mirdita mbetet një figurë me peshë të veçantë në historinë e Kishës Katolike Shqiptare, por jo vetëm. Ai nuk ishte vetëm një udhëheqës shpirtëror, por edhe një zë i qartë – ashtu si para-ardhsit e tij, Dr Zef Oroshi dhe Prof. Dr At Andre Nargaj, një kontribues i fesë dhe kombit — për ruajtjen e identitetit fetar dhe kombëtar të shqiptarëve në diasporë. Angazhimi i tij në vitet e hershme të konsolidimit të jetës kishtare dhe komunitare në Amerikë ka lënë një trashëgimi të qëndrueshme, që vazhdon të ndihet edhe sot.  Në këtë kuadër të gjerë të trashëgimisë shpirtërore, kombëtare dhe institucionale, mbështetja e Dom Pjetër Popajt dhe kujtimi i Dom Rrok Mirditës nuk janë thjesht elemente biografike. Ato janë shtylla të një tradite që ka mbajtur gjallë një komunitet të tërë përmes besimit, gjuhës dhe kulturës.

  Prandaj, në momentin kur Mark K. Shkreli mbyll një kapitull të gjatë në drejtimin e “Jeta Katolike Shqiptare”, mirënjohja nuk mund të kufizohet vetëm tek individi që e udhëhoqi revistën. Ajo shtrihet natyrshëm edhe tek ata që e mbështetën, e mbrojtën dhe e kuptuan si pjesë të një misioni më të madh,  një traditë që nuk mbahet gjallë nga një njeri i vetëm.  Ajo mbahet nga një bashkësi njerëzish dhe institucionesh që besojnë në vlerën e saj. Një ndër ata të grupit fillestar është edhe Tonin Mirakaj, ndër njerëzit e parë të “Jeta Katolike Shqiptare”, që nga pikëpamja historike, së bashku me Mark. K. Shkrelin zë një vend të veçantë,  ndër bashkëpunëtorët e parë dhe themeluesit e kësaj reviste.  Edhe mri i Tonin Mirakajt lidhet me atë brez shqiptarësh të Amerikës që e kuptuan heret se një komunitet nuk mund të ruaj identitetin e vet vetëm përmes institucioneve fetare, por ka nevojë edhe për fjalën e shkruar, dokumentimin e historisë dhe komunikimin e vazhdueshëm me brezat.   Është e rëndësishme që, kur flasim sot për vazhdimësinë e “Jeta Katolike Shqiptare”, gjatë viteve e dekadave, të mos harrojmë njerëzit që vunë gurët e parë të kësaj vepre.

Edhe unë jam krenar që kam pasur nderin dhe privilegjin të kem qenë bashkëpunëtor dhe anëtar i grupit redaktues të revistës “Jeta Katolike Shqiptare” për peirudhën 1971-1974. Për mua, kjo nuk ishte thjesht një përvojë publicistike, por një pjesë e rëndësishme e jetës dhe e veprimtarisë sime në shërbim të komunitetit shqiptar në mërgim. Të kem qenë pjesë e atij grupi të hershëm redaktues është një kujtim për të cilin ndihem veçanërisht Krenar, sot e kësaj dite. Ishte një kohë kur çdo faqe e shkruar në shqip kishte një mision dhe çdo përpjekje për të mbajtur gjallë gjuhën dhe kulturën shqiptare merrte një kuptim të veçantë.

Urimet e mia më të sinqerta Mark K. Koliqit për këtë rrugëtim të gjatë e të çmuar në shërbim të revistës “Jeta Katolike Shqiptare” dhe të komunitetit shqiptaro-amerikan, në përgjithsi. Në moshën 86-vjeçare — pas kaq shumë vitesh përkushtimi – një shërbim që mbetet një trashëgimi e vyer që do të kujtohet me respekt dhe mirënjohje.

Frank Shkreli