Zef Ujkaj/

Illyricum Sacrum, një nga veprat më të rëndësishme të historisë së krishtërimit në trevat iliro-arbërore, zuri fill me jezuitin At Filippo Riceputi, u vazhdua nga Daniele Farlati e Jacopo Coleti dhe mori formën përfundimtare prej tetë vëllimesh në vitin 1819. Kjo ndërmarrje e madhe pati edhe mbështetjen e Papa Klementit XI Albani, i cili tregoi një përkujdesje të veçantë për historinë dhe jetën kishtare të trojeve arbërore. Riceputi mblodhi dokumente, dorëshkrime, libra dhe dëshmi historike nga qendrat kishtare të trevave arbërore, pasi udhëtoi përgjatë bregdetit të Adriatikut. Por kjo përpjekje e gjerë dokumentuese u përball edhe me vështirësi të mëdha, pasi një pjesë e materialeve të mbledhura humbi gjatë transportit, kur qerrja që i transportonte u mbyt duke kaluar lumin Drin në Zadrimë. Megjithatë, materialet që u ruajtën dhe u mblodhën më pas përbëjnë një bazë të rëndësishme për hartimin e historisë së kishave të Ilirisë, ku ruhen të dhëna të çmuara mbi historinë e krishtërimit, organizimin kishtar, ipeshkvijtë, kuvendet dhe zhvillimet historike të trevave arbërore. Në të trajtohen Dioklea, Tivari dhe Durrësi, së bashku me dioqezat e tyre sufragane.

Një rëndësi të veçantë ka sjellja e kësaj vepre në gjuhën shqipe. Përkthimi i vëllimit VII, i nisur nga Arqipeshkvi i Shkodrës, Monsinjor Frano Illia, dhe i vazhduar e përfunduar me kontributin e Dom Mikel Pllumaj, Frat Antonio Bozza, Giorgio Nalin dhe Lukë Hasaj, ka bërë të mundur që kjo pasuri historike të jetë më e qasshme për studiuesit dhe lexuesin shqiptar.

Në këtë temë do të ndalemi në historinë e Kishës së Dioklesë dhe Tivarit, së bashku me sufraganet e tyre: Arbënin, Balecin, Buduën, Ulqinin dhe Krajën, të cilat korrespondojnë me pjesën e tretë të vëllimit të VII, përkthyer në gjuhën shqipe.

I. Ipeshkvia e Arbënisë ose Arbnit

Vëllimi VII i Illyricum Sacrum nis trajtimin e sufraganeve të Kishës së Dioklesë dhe Tivarit me Ipeshkvinë e Arbnit, duke dhënë një përshkrim të gjerë të trevës së Arbërisë Ilirike, të ndarë në dy pjesë∶ Arbëria Dalmate, ndërmjet Drinit dhe Gjirit të Rizonit, dhe Arbëria Epirote, që shtrihej nga Drini drejt maleve Akrokeraune. Në këtë pjesë trajtohet edhe prejardhja e emrit Arbëria dhe Albania, duke u ndalur te përdorimi i emërtimit Albanitas nga perandori bizantin Leoni VI, të Albanopolis, i përmendur nga Ptolemeu në Epirin e Ri, si dhe te tradita mesjetare që e lidhi këtë qytet me arbërit. Kur flasim për Ipeshkvinë e Arbërit, duhet sqaruar se shtrirja e ndikimit të saj përfshinte berthamëm e Arbërit mesjetar, zonën mes Krujës dhe Mirditës dhe nuk përkonte me të gjithë hapësirën historike e politike të Arbërisë mesjetare.

Ipeshkvia e Arbnit, një nga selitë e rëndësishme kishtare të kësaj hapësire sipas burimeve të paraqitura në vepër, lidhej me Mitropolinë e Tivarit. Megjithatë, marrëdhënia e saj me qendrat e tjera kishtare nuk ishte gjithmonë e qartë, pasi në shekujt XII-XIII shfaqen raste kur ipeshkvijtë e Arbnit kundërshtonin autoritetin e Tivarit ose kërkonin lidhje me Durrësin, ndërsa dokumentet papnore dëshmojnë ndërhyrjet e Selisë së Shenjtë në përcaktimin e juridiksionit dhe ruajtjen e varësisë së saj nga Tivari. Është interesante se Ipeshkvia e Arbnit nuk përmendet në Koncilin e Dumnos/Delmitan të vitit 877, ndërsa në shekullin XI ajo ende nuk shfaqet në listën e selive të provincës së Tivarit. Vetëm pas shekullit XI, ajo fillon të dokumentohet rregullisht si pjesë e hierarkisë së Tivarit. Pas shuarjes së Ipeshkvisë së Krujës, një pjesë e madhe e territorit të saj iu bashkua Arbnit. Ipeshkvijtë e Arbënit dokumentohen kronologjikisht nga viti 1166 deri më 1635, përmes të cilëve do të ndjekim historinë e dioqezës dhe do paraqesim karakteristikat kryesore historike dhe kishtare të Arbënit gjatë periudhës në të cilën ata ushtruan veprimtarinë e tyre.

Ndër ipeshkvijtë e hershëm veçohet Lazri (1166), i cili u përfshi në çështjet e juridiksionit kishtar dhe me ndërhyrjen e Papës Aleksandri III, njohu autoritetin e kryeipeshkvit të Raguzës; pas një periudhe kur ipeshkvijtë e Arbënit kundërshtuan herë pas here autoritetin e Tivarit dhe kërkuan lidhje më të afërta me Durrësin. Ndërhyrjet e Papë Inocentit III synuan rikthimin e tyre në bashkësinë dhe juridiksionin katolik si sugrafane të Kryepeshkopatës së Tivarit.

Në shekullin XV, gjatë ipeshkvisë së Andreut II (1426), gjendja e Arbërisë ishte rënduar nga depërtimi osman, luftërat dhe pasiguria. Me përparimin e pushtimit osman, gjendja e dioqezës u rëndua gjithnjë e më shumë dhe shumë prej qendrave e kishave u dëmtuan ose u braktisën.

Në periudhën e fundit veçohet Gjoni IV (1615), i cili e gjeti selinë në Kurbin, pranë kishës së Shën e Premtes, të plaçkitur dhe të shkatërruar. Ai u angazhua për rindërtimin e saj dhe për rikthimin e 12 fshatrave që kishin kaluar në skizmën greke, në gjirin e Kishës katolike. Ipeshkvi i fundit, Marku (1635), administroi përkohësisht edhe Durrësin, Bendën, Krujën dhe Kunavinë dhe u përfshi në mosmarrëveshje për kufijtë dioqezanë me Ipeshkvinë e Lezhës. Pas vitit 1640, Ipeshkvia e Arbnit pushoi së pasuri një ipeshkëv të veçantë dhe administrimi i saj iu bashkua Kryeipeshkvisë së Durrësit. Në këtë mënyrë, historia e Ipeshkvisë së Arbnit, pasqyron edhe përplasjen ndërmjet juridiksioneve lindore dhe perëndimore, forcimin e autoritetit të Selisë së Shenjtë, ndryshimet e kufijve dioqezanë dhe, në fund, pasojat e pushtimit osman mbi organizimin dhe jetën e Kishës.

II. Ipeshkvia e Balecit (Ballezës)

Baleci, i njohur në burimet latine si Balesium, Balleacensis, Balacensis ose Balecensis, ishte një qytet mesjetar arbëror në luginën e Rrjollit, në Malësinë e Madhe. Ai përmendet si seli ipeshkvnore që në vitin 1062, në letrën e Papës Aleksandri II drejtuar Arqipeshkvit të Tivarit, duke u përfshirë në hierarkinë kishtare të kësaj province. Pas kësaj periudhe, emri i Balecit zhduket për më shumë se tre shekuj nga katalogët kishtarë, për t’u shfaqur përsëri në shekullin XIV si një nga ipeshkvitë e Provincës së Arbërisë Dalmate.

Baleci kishte edhe një kështjellë të rëndësishme, e cila, ndonëse ishte rrënuar, u rindërtua dhe u fortifikua nga Gjergj Kastrioti Skënderbeu në vitin 1448, gjatë luftës kundër Venedikut. Sipas Giammaria Biemmit, pak më vonë kështjella u shkatërrua nga forcat venedikase të Shkodrës. Me shkatërrimin e saj u dëmtua rëndë edhe kisha, ndërsa ipeshkvia u shpërnda ndër dioqezat fqinje. Kjo solli jo vetëm zhdukjen e institucionit, por edhe humbjen e kujtesës topografike dhe të kufijve të saj të dikurshëm.

Nga ipeshkvijtë e Balecit, disa prej të cilëve njihen vetëm nga dokumentet, veçohen Gerviku (1347) dhe Andreu (1351), ndërsa në shekullin XV përmenden Alfonsi (1420), Mikeli (1424) dhe Bernardi (1428). Pas tij përmendet Leonardi (1459) dhe, si ipeshkvi i fundit i njohur i Balecit, Danieli (1478). Pas kësaj kohe ipeshkvia nuk përmendet më si njësi më vete, pasi territori i saj u nda ndër dioqezat fqinje. Kështu, historia e Balecit është një shembull i qartë i fatit të shumë qendrave kishtare arbërore: nga një seli ipeshkvnore e dokumentuar që në shekullin XI, në një qendër të goditur nga luftërat e shekullit XV dhe më pas të zhdukur si institucion kishtar.

III. Ipeshkvia e Budvës

Budua (Budva) është një nga qytetet më të lashta të bregdetit dalmat, e cila përmendet që nga autorët e lashtë me emra të ndryshëm si Budua, Budva, Budoa, Butuam e të tjerë. Pas ndarjes së Perandorisë Romake, qyteti kaloi nën ndikimin e Perandorisë së Lindjes, ndërsa gjatë mesjetës u gjend nën sundime të ndryshme: bizantine, hungareze, serbe, të Balshajve dhe më pas venedikase. Në vitin 1450, përballë rrezikut osman, Budua, së bashku me Tivarin dhe Ulqinin, pranoi mbrojtjen e Venedikut, duke ruajtur statutet, privilegjet dhe një pjesë të vetëqeverisjes së saj.

Ipeshkvia e Buduës është e lashtë dhe, sipas Illyricum Sacrum, lidhet me organizimin kishtar të Metropolisë së Dioklesë, të vendosur në Koncilin e Dumnos të vitit 877. Më vonë, me zhvendosjen e qendrës metropolitane drejt Tivarit dhe ndryshimet në organizimin kishtar, Budua kaloi nën juridiksione të ndryshme. Monumentet më të rëndësishme të qytetit ishte katedralja e Shën Gjon Pagëzorit, kisha e Shën Marisë së Kalasë dhe kisha e Shën Marisë së Kepit.

Ndër ipeshkvijtë e hershëm përmenden Silvestri (1141), Sebarisi (1196), Ptolemeu (1245) dhe Inceleri (1276). Veçanërisht interesante është koha e Sebarisit, kur Vukan Nemanjiqi dhe Stefan Nemanjiqi kërkuan afrimin me Selinë Apostolike të Romës. Më vonë, në kohën e Gjonit (1326), gjendja politike u përkeqësua dhe presioni ndaj katolikëve në territoret serbe ndikoi edhe në Kishën e Buduës. Për rrjedhojë ipeshkvi Gjon u detyrua të largohej në Itali.

Një periudhë tjetër vendimtare filloi në shekullin XV. Ipeshkvi Jakobi (1447) dëshmon për lidhjen e Buduës me Provincën e Raguzës dhe për gjendjen e rëndë të qytetit pas sulmeve të vazhdueshme nga Nemanjiqët, Balshajt, Gjergj Brankoviqi, Stefan Lazar Hrebeljanoviqi. Me vendosjen e sundimit venedikas në vitin 1450, Kisha dhe qyteti filluan gradualisht të rimëkëmbeshin. Gjoni VII (1455) lidhet me këtë periudhë të rikthimit të pronave dhe të rindërtimit të jetës kishtare nga sundimtarët venedikas. Më pas, gjatë shekullit XVI, Selia Apostolike bëri disa herë bashkimin dhe shkëputjen e Buduës nga Tivari. Simoni (1518), Gundisalvi (1524) dhe Jakobi (1530) janë ndër figurat që lidhen me këto ndryshime. Një figurë e veçantë është Ludoviku (1541), i cili ishte njëkohësisht Ipeshkëv i Buduës dhe Arqipeshkëv i Tivarit. Pas tij, Gjon Bruni mori administrimin e kishës për disa vite. Antoni (1558) ishte ipeshkvi i fundit i Buduës i emëruar si ipeshkëv i veçantë. Ndërkohë, në 1571, Budua u pushtua dhe u plaçkit nga osmanët, ndërsa në 1573 Venediku e rimori qytetin dhe rindërtoi muret, kalanë dhe katedralen. Megjithatë, qyteti kishte humbur një pjesë të madhe të popullsisë dhe rëndësisë së mëparshme. Pas Antonit, Budua nuk pati më një ipeshkëv të përhershëm dhe administrimi i saj iu besua, në periudha të ndryshme, ipeshkvijve dhe administratorëve të dioqezave fqinje.

Pas ipeshkvit Antonio, kisha e Buduas u administrua nga qendrat kishtare fqinje, veçanërisht nga Kryepeshkopata e Tivarit, selia e së cilës u vendos përkohësisht aty në vitin 1579 nga kryepeshkopi Ambroz Kapiqi. Më pas, administrimi i kishës lidhet me Françesk Krutën, i cili rindërtoi selinë ipeshkvnore të Buduës, ndërsa në vitet pasuese ajo administrohej nga ipeshkvij të Shkodrës, vikarë apostolikë dhe arqipeshkvij të Tivarit. Gjon Markoviqi, në vitin 1649, i raportoi Kongregatës së Shenjtë për varfërinë dhe vuajtjet e mëdha të banorëve të Buduës dhe për nevojën e ndihmës për të krishterët e ardhur nga trevat shqiptare për shkak të përndjekjeve osmane.

Në gjysmën e dytë të shekullit XVII, Kisha e Buduës u lidh veçanërisht me Pjetër Bogdanin, atëherë Ipeshkëv i Shkodrës, dhe me Andrea Zmajeviqin, Arqipeshkëv i Tivarit, i cili mori administrimin e saj në vitin 1671. Më pas administrimi kaloi përsëri te figura të tjera kishtare të Kotorrit dhe më pas Metropolisë së Tivarit, nga e cila administrohet edhe sot (1791).

Kështu, historia e Ipeshkvisë së Buduës paraqet një vazhdimësi të gjatë, por edhe shumë të trazuar: nga një seli e lashtë e lidhur me Dioklenë, te Raguza dhe Tivari, nga sundimi serb e venedikas te pushtimi osman dhe rindërtimi i qytetit. Përmes historisë së ipeshkvijve, kishave, Zojës së Buduës dhe figurave si Pjetër Bogdani, Andrea Zmajeviqi dhe Ambroz Kapiqi, kjo ipeshkvi dëshmon rëndësinë e Buduës si një nga qendrat e vjetra të krishterimit në Adriatikun jugor.

IV. Ipeshkvia e Shasit

Shasi (Suacia, Svacia, Svatia) ishte një qytet i rëndësishëm i Dalmacisë së Sipërme dhe një nga qendrat e vjetra ipeshkvnore të kësaj treve. Sipas traditës së sjellë në Illyricum Sacrum, emri i qytetit lidhej me Shën Astin, martirin dhe Ipeshkvin e Durrësit. Që nga ardhja e sllavëve në shekullin VII, Shasi kaloi nën sundime të ndryshme serbe dhe më vonë osmane, derisa në shekullin XVI, pas pushtimit turk, qyteti u rrënua dhe u braktis pothuajse tërësisht. Fillimi i Ipeshkvisë së Shasit lidhet nga autori me Koncilin e Dumnos të vitit 877, ku Shasi paraqitet ndër qytetet që hynin në juridiksionin e Metropolisë së Dioklesë. Në periudhat e mëvonshme, kjo ipeshkvi kaloi nën varësi të ndryshme kishtare, duke u lidhur me Splitin, Tivarin dhe Raguzën, përpara se të rikthehej përsëri nën juridiksionin e Tivarit.

Një nga episodet më të veçanta të historisë së kësaj ipeshkvie lidhet me Ipeshkvin Dedë (1199). Ai u akuzua nga kleri dhe banorët e Shasit për përfshirje në një vrasje dhe u shkarkua pas një hetimi kishtar në Tivar. Deda, megjithatë, tentoi të rikthehej duke paraqitur një letër të falsifikuar, sikur ishte dokument i Papës që e shpallte atë të pafajshëm dhe i rikthente selinë. Vukan Nemanjiqi, duke dyshuar për vërtetësinë e saj, kërkoi që çështja të sqarohej në Romë. Mashtrimi u zbulua, Deda u arratis, ndërsa ipeshkvi me inicialin G. u rikthye në krye të dioqezës. Një tjetër moment i rëndësishëm lidhet me Ipeshkvin Benedikt (1307). Gjatë përkeqësimit të marrëdhënieve me pushtetin serb dhe veçanërisht pas qëndrimit më armiqësor të Stefan Uroshit II Milutin ndaj katolikëve latinë, Benedikti u detyrua të largohej nga Shasi. Ai shërbeu më pas edhe si Ipeshkëv i Bosnjës dhe administrator i Kishës së Shasit, ndërsa në vitin 1317 u zgjodh në Selinë Metropolitane të Raguzës.

Në shekullin XIV, Shasi u përfshi në zhvillimet politike të Balshajve. Ipeshkvi Pjetër (1360) luajti një rol të rëndësishëm në afrimin e kësaj dinastie me Kishën e Romës. Në vitin 1368, ai u dërgua në Romë nga Strazimiri, Gjergji dhe Balsha, sundimtarët e Zetës, për t’i paraqitur Papës dëshirën e tyre për të hequr dorë nga skizma dhe për t’u bashkuar me Kishën Romake. Me urdhër të Papës, ky qëndrim u shpall publikisht në katedralen e Shën Shtjefnit në Shkodër. Ky është një nga episodet më të rëndësishme të historisë së Ipeshkvisë së Shasit, sepse tregon rolin e saj në marrëdhëniet ndërmjet elitave politike të Zetës dhe Selisë Apostolike.

Në shekullin XV, gjendja e Shasit u përkeqësua nga luftërat dhe zgjerimi osman. Pjetri IV (1420) administroi për një periudhë të gjatë Kishën e Shasit dhe iu besua edhe administrimi i pasurive të Arqipeshkvisë së Tivarit kur ajo ishte pa titullar. Ndërsa Antoni II (1446) jetoi në një periudhë të trazuar nga luftërat e Skënderbeut kundër osmanëve. Në vitin 1467, me urdhër papnor, administrimi i Shasit kaloi te Arqipeshkvi i Tivarit dhe për një kohë të gjatë dioqeza u drejtua prej tij. Në fillim të shekullit XVI pati edhe përpjekje nga Selia Apostolike për ta shkëputur Shasin nga Tivari. Gjoni (1520) u vendos në krye të dioqezës nga Papa Leoni X, ndërsa në vitin 1530 Klementi VII e shkëputi përsëri Shasin nga Tivari dhe emëroi Tomën, i cili do të ishte ipeshkvi i fundit i njohur i kësaj dioqeze. Pas vdekjes së tij, Shasi mbeti pa ipeshkëv. Pushtimi osman i vitit 1571, që preku edhe Tivarin dhe Ulqinin, solli rrënimin përfundimtar të qytetit. Historia e Shasit është kështu historia e një prej qendrave të vjetra kishtare të trevave arbërore, e cila kaloi nëpër shumë juridiksione dhe përjetoi ndryshimet politike të cilat do ta çonin drejt shkatërrimit total si qytet dhe si ipeshkvi.

V. Ipeshkvia e Ulqinit

Ulqini, i njohur në burimet e lashta si Olcinium, Olchinium, Ulcinium, Helcinium e Dulchinium, ishte një nga qytetet më të lashta të bregdetit Adriatik. Pas luftës kundër mbretit ilir Genti në vitin 168 p.K., Ulqini hyri nën sundimin romak. Pas ndarjes së Perandorisë Romake, qyteti kaloi nën Bizant dhe më vonë u përfshi në ndryshimet e shumta politike të Dalmacisë së Sipërme. Në mesjetë Ulqini kaloi në periudha të ndryshme nën sundimin bizantin, venedikas, hungarez, serb dhe të Balshajve. Përballë rrezikut osman, Ulqini, së bashku me Tivarin, Buduën dhe Shkodrën, u lidh me Venedikun. Kjo periudhë solli një zhvillim të rëndësishëm të qytetit, por përfundoi me pushtimin osman të vitit 1571.

Historia e Ipeshkvisë së Ulqinit është po aq e vjetër sa historia e qytetit mesjetar. Dëshmia më e hershme lidhet me Koncilin e Dumnos të vitit 877, ku Ulqini paraqitet ndër selitë e përfshira në Metropolinë e Dioklesë. Pas dobësimit dhe shkatërrimit të Dioklesë nga car Simeoni i Bullgarisë, ipeshkvijtë e Dalmacisë së Sipërme, përfshirë Ulqinin, u lidhën me Arqipeshkvinë e Splitit. Pasi u mbytën në det ipeshkvi i Kotorrit, Tivarit, Ulqinit e Shasit, duke vajtur në koncilin provincial të Splitit më 1030, do themelohej Metropolia e re kishtare, në Tivar duke u shndërruar në qendër metropolitane për dioqezat përreth. Ulqini iu nënshtrua Arqipeshkvisë së Tivarit, por autoriteti mbi këto dioqeza u kundërshtua vazhdimisht nga Raguza. Në fund të shek. XI, gjatë vakancës së selisë së Tivarit, Ulqini dhe dioqezat e tjera iu bashkuan Metropolisë së Raguzës. Në vitin 1178 Tivari rifitoi statusin metropolitan, ndërsa konflikti me Raguzën vazhdoi derë më 1250 për juridiksionin e kishave të Dalmacisë së Sipërme.

Në vitin 1023 papa Benedikti ia atribuoi kishën e Ulqinit së bashku me kishat e tjera të Dalmacisë së Sipërme, Metropolisë së Raguzës, ndërsa në vitin 1062 ajo ishte ndarë mes ipeshkvijve fqinjë ndoshta për mugesë të ipeshkvit, për t̛u permendur sërisht si ipeshkvi në vitin 1076. Në fund të shek. XI Metropolia e Tivarit do t̛i bashkangjitej asaj të Raguzës, pasi kishte mbetur pa arqipeshkëv deri në vitin 1150. Ipeshkëv Natali (1199) lidhet me një nga momentet më të rëndësishme të historisë kishtare të trevës. Në atë vit, në kuadër të rivendosjes së autoritetit metropolitan të Tivarit, Kryepeshkopi Gjon i Tivarit, me delegatët e Selisë Apostolike, mori palliumin dhe njohjen e statusit metropolitan nga Papa Inocenti III. Në juridiksionin e tij përfshiheshin edhe një sërë dioqezash të Dalmacisë së Sipërme, ndër to Ulqini, Shkodra, Pulti dhe Drishti.

Një tjetër episod i rëndësishëm lidhet me Ipeshkvin Mark (1258), i cili në kohën e konfliktit të gjatë ndërmjet Raguzës dhe Tivarit për të drejtën metropolitane, u rreshtua kundër pretendimeve të Raguzës dhe u thirr përpara autoriteteve të Selisë Apostolike.

Në vitin 1288, një ngjarje e rëndësishme për jetën kishtare të Ulqinit lidhet me Helenën e Anzhuit, mbretëreshën e Serbisë dhe bashkëshorten e Stefan Uroshit I. Ajo themeloi manastirin e Shën Markut në Ulqin dhe ua besoi françeskanëve, duke e bërë një nga institucionet katolike më të rëndësishme të qytetit.

Në kohën e Ipeshkvit Tomë (1331), konfliktet ndërmjet pasardhësve të Stefan Milutinit sollën shkatërrime dhe rënie të të ardhurave të dioqezës. Më vonë, gjatë sundimit të Stefan Dushanit, marrëdhëniet me katolikët dhe me Selinë Apostolike mbetën të ndërlikuara. Ipeshkvi Gjon (1354) lidhet me përpjekjet e Dushanit për t’u afruar me Romën: përmes ambasadorëve të tij u kërkua ndërhyrja e Papës dhe dërgimi i legatëve apostolikë, por përpjekja nuk solli rezultat.

Gjatë shekujve XV–XVI, Ulqini vazhdoi të kishte ipeshkvijtë e vet, por varësia e tij nga Tivari u bë gjithnjë e më e fortë. Lorenci (1515) është një shembull i kësaj lidhjeje: në vitin 1517, kur u ngrit në Selinë e Tivarit si Arqipeshkëv, Kisha e Ulqinit iu bashkua administrativisht asaj të Tivarit për kohën që ai do të qëndronte në atë detyrë. Jakobi (1536) është gjithashtu një figurë e veçantë, pasi drejtoi njëkohësisht Ipeshkvinë e Ulqinit dhe atë të Buduës për rreth njëzet vjet.

Fundi i Ipeshkvisë së Ulqinit erdhi me pushtimin osman të vitit 1571. Qyteti u plaçkit, një pjesë e banorëve u vranë, ndërsa të tjerë u larguan. Kishat u shkatërruan ose u kthyen në objekte të tjera kulti dhe katedralja e Ulqinit humbi funksionin e saj të krishterë. Me këtë mori fund edhe tradita e emërimit të ipeshkvijve të Ulqinit si seli më vete. Pas shuarjes së dioqezës, kujdesi për të krishterët e mbetur në zonën e Ulqinit iu besua ipeshkvijve të dioqezave fqinje, veçanërisht Tivarit, të cilët administronin komunitetet e pakta të krishtera të shpërndara nëpër fshatra dhe u siguronin atyre katekizmin dhe sakramentet.

Historia e Ipeshkvisë së Ulqinit është historia e një prej qendrave më të lashta të krishtera të Adriatikut jugor: nga Dioklea dhe Koncili i Dumnos, përmes rivalitetit Tivar–Raguzë, marrëdhënieve me sundimtarët mesjetarë dhe zhvillimit të qytetit nën Venedik, deri te pushtimi osman i vitit 1571, që i dha fund ekzistencës së saj si ipeshkvi e veçantë.

VI. Dioqeza e Krajës

Kraja shtrihet në juglindje të Malit të Zi, nga Taraboshi deri në Malin e Rumisë, përgjatë bregut jugor të Liqenit të Shkodrës. Në burimet e vjetra ajo përmendet me emra të ndryshëm, si Craina, Creani dhe Crainae. Sipas një përshkrimi të arqipeshkvit të Tivarit, Mark Gjorgës, të dërguar në fundin e shekullit XVII Kongregatës së Shenjtë, Kraja dikur kishte qenë një qytet, ndërsa në kohën e tij ishte shndërruar në një fshat të vogël nën juridiksionin e Tivarit. Ai e përshkruan Krajën si një qytet mbretëror, ku kishte pasur selinë e tij Gjon Vladimiri, princi i Dioklesë, i cili nderohet si martir dhe shenjt. Sipas traditës, pas martirizimit të tij, bashkëshortja e tij, Kosara, i solli eshtrat në Krajë dhe i vendosi në kishën e manastirit kushtuar Nënës së Zotit. Kraja u bë një nga qendrat më të rëndësishme të kultit të Shën Gjon Vladimirit.

Organizimi kishtar i Krajës paraqet një veçanti. Drejtuesit e saj njihen si arqipeshkvij të Krajës, por juridiksioni i tyre duket se ishte i kufizuar kryesisht në qytetin dhe territorin përreth, ndërsa ata njihnin autoritetin e Arqipeshkvit të Tivarit. Kjo ndoshta ngaqë ishte qytet mbretëror dhe selia e princit Gjon Vladimiri, është nderuar me këtë titull nderi kishtar. Titulli i arqipeshkvit të Krajës shfaqet në burime në mesin e shekullit XV dhe emërimet bëheshin nga Selia e Shenjtë. Ndër arqipeshkvijtë e njohur përmenden Teodozi në vitin 1452, Pali më 1455, Andreu më 1476, Jakobi më 1482 dhe Françesku më 1495, ndërsa më pas përmenden Jeremia, Gjon Pagëzuesi dhe Jakobi II, i cili konsiderohet arqipeshkvi i fundit i Krajës.

Me kalimin e kohës, Kraja humbi rëndësinë e saj si qendër politike dhe qytetare dhe nga një vend që tradita e lidhte me oborrin e Gjon Vladimirit, u shndërrua në një vendbanim të vogël. Bashkë me këtë rënie u dobësua edhe rëndësia e saj kishtare dhe, pas arqipeshkvit të fundit, Jakobi II, nuk kemi më një vijimësi të qartë të kësaj selie. Për më tepër, vetë autorët e Illyricum Sacrum pranojnë se historia e Kishës së Krajës mbetet e paqartë dhe e mbushur me shumë pasiguri. Kjo e bën Krajën një rast të veçantë, ku tradita e lashtë, kulti i Shën Gjon Vladimirit dhe dëshmitë e pakta dokumentare ndërthuren, duke na treguar për një qendër të dikurshme me rëndësi politike dhe kishtare, e cila me kalimin e shekujve humbi gradualisht rolin e saj dhe u vu nën ndikimin e Tivarit.

Nga Raffaele Maffei ose Volterrano

Përktheu: Luket Hasaj/

Pas Martin Segonit, i konsideruar si biografi i parë i Gjergj Kastriotit, edhe Raffaele Maffei ose Volterrano (1451-1522), bashkëkohës i tij, humanist dhe historian italian, botoi një biografi të shkurtër të Skënderbeut 38 vjet pasi ai kishte ndërruar jetë, në enciklopedinë e tij “Commentariorum Urbanorum” (Romë, 1506) te pjesa e parë Geographia, para botimit të veprës së famshme të Marin Barletit “Istoria de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis” / Historia e jetës dhe e bëmave të Skënderbeut, Princi i Epirotëve (Romë, mes viteve 1508-1510). Duke qenë një nga jetëshkrimet e tij të hershme po e sjellim të përkthyer nga origjinali latin:

“Kur kemi arritur deri këtu, para se të vazhdojmë më tej, historia e kësaj kohe duhet rishikuar shkurtimisht. Të gjitha këto vende së bashku me Epirin, për të cilin do të flas në vijim, i zotëronin veçanërisht tri familje, të cilat i pamë të mërguara në Romë për shkak të turqve.

Komnenët, nga një derë e fisme konstandinopolitane, zotëronin vendet bregdetare, Durrësin, Vlorën dhe shumë të tjera. [Gjergj] Arianiti nga e njëjta familje vdiq i padëmtuar dhe në paqe: bijtë u mërguan, ndër të cilët Konstandini, burrë me dukjen dhe guximin e një heroi, u thirr pas një qëndrimi të gjatë në qytet për të sunduar Monferraton në Italinë subalpine [në Piemont].

Familja e dytë janë Kastriotët, nga të cilët Gjoni i Dibrës ose Dibrani zotëronte Trojën dhe disa vise të tjera në pjesën më të brendshme (apo më të thellë) të vendit. Pasi ai bëri luftë me turqit, Murati i vuri kushte që të paguante haraç dhe të birin, Gjergjin, fëmijë nëntë vjeç, t’ia jepte peng. Ky, pra, u rrit në karakter, në virtyt heroik dhe forcë fizike të pakrahasueshme: për këtë arsye Murati e futi në sektin e tij dhe i vuri emrin Skënderbe, që në gjuhën turke do të thotë zoti Aleksandër ose Aleksandër i madh.

Ky i shtoi disa provinca [Muratit], ndër të cilat edhe Mezinë, pasi ia mori despotit Gjergj Brankoviq dhe Novobërdën kryeqytetin e asaj krahine, ku thuhet se ka miniera ari dhe argjendi. Pas vdekjes së babait [Gjonit] dhe vëllait të madh Reposhit, i cili ishte peng në Adrianopojë, Murati ia dha mbretërinë e të atit. Ndërkohë, Eugjeni IV sapo mori vesh lajmin, përpiqet nëpërmjet lajmëtarëve dhe letrave ta rikthejë në anën tonë dhe në besimin e tij të mëparshëm. Ai u bind menjëherë dhe, duke u ngritur në luftë, bëri aq shumë në mbrojtje të fesë, sa kishte bërë më parë kundër saj, dhe papritur shtie në dorë Krujën, Svetigradin, Stelushin, Modricën dhe Tiranën, kështjella në atë krahinë. Murati dërgon kundër tij fillimisht djalin e vëllait të tij, Hamza beun, dhe më pas Vranën, si komandantë me ushtri.

Kruja ishte e rrethuar prej katër muajsh kur vdiq Murati, dhe i biri Mehmeti, duke dërguar shumë komandantë të cilët i quanin Pashallarë, i organizoi më kot forcat e tij, sepse ai gjithmonë i shpartallonte dhe i bënte të merrnin arratinë hordhitë e panumërta të armikut me një ushtri të vogël. Por edhe atëherë Skënderbeu i provokoi venedikasit me luftë. Shkaku ishte se ata nuk pranuan t’u paguanin shumën e parave që kishin rënë dakord, paraardhësve të tyre, për qytetet arbërore që kishin marrë. Prandaj i shkatërroi gjithkah tokat e Durrësit, pastaj të Dejës, Shkodrës dhe Drishtit [që ishin nën zotërimin e Venedikut]. U ndesh me ushtrinë venedikase buzë lumit Drin dhe i dha arratinë. Më në fund u arrit një marrëveshje paqeje midis dy palëve nëpërmjet Antonio [Andrea] Venierit, proveditorit të Arbërisë, kështu që [Republika e Venedikut] për të mbajtur Shkodrën dhe tokën që u kishte marrë, do t’i jepte [Skënderbeut] një mijë e pesëqind dukatë ari çdo vit. Pas kësaj, kur Piu II i kërkoi me anë të lajmëtarëve t’i vinte në ndihmë mbretit Ferdinand, Skënderbeu do të kalojë në Itali duke e liruar Barletën nga rrethimi që kishin vënë Giovanni Antonio Princi i Tarantos, edhe Jean-i, biri i mbretit René, Dukës së Anzhusë, dhe Jacopo Piccinino.

Pastaj, pasi mbërriti në Romë, u kthye shpejt në atdhe, ku, pak kohë më vonë, thuhet se vdiq i helmuar. Pa diskutim ai ishte një hero vërtet i denjë si pasardhës i Pirros, apo për t’u mbiquajtur Aleksandër. Është për t’u habitur që duke kaluar përmes kaq shumë rreziqesh apo betejash nuk iu gjet asnjë varrë në trup, përveç një shpatulle të thyer. U martua me bijën e Arianitit që përmendëm më lart, e cila jeton ende në Napoli, dhe nga e cila i leu një djalë [Gjoni], i cili, pas vdekjes së tij, ai vetë u mërgua për shkak të Mehmetit.

Familja e tretë që thamë se u mërgua janë Despotët e Epirit nga këto krahina fqinje që tani i quajnë Nartë (Arta), për të cilat do të flasim më gjerësisht më poshtë. Këta quheshin Toki, nga rajoni i Beneventos dhe siç thonë ata vetë ishin me prejardhje nga Totila, mbreti i gotëve, dhe për afro njëqind vjet i mbajtën këto vende së bashku me Etolinë (Aetolinë) dhe Akarnaninë, si dhe Qefaloninë, që ishin dikur të gjitha në mbretërinë e Pirros dhe Odiseut (Uliksit), duke marrë për vete vetëm emrat Leonard dhe Karl. Ky Leonardi, i cili kishte jetuar deri pak kohë më parë në Romë, la pas një djalë, Karlin, dhe për shkak të Mehmetit kishte mërguar në oborrin e Papës Siksti IV, duke kërkuar ndihmë dhe mëshirë.”

Prof.dr. Pal Nikolli/

Harta historike e Gadishullit Ballkanik dhe e Turqisë Evropiane, e botuar nga shtëpia e njohur amerikane e hartografisë dhe botimeve gjeografike Rand, McNally & Co., përbën një dokument me interes për studimin e historisë politike, të gjeografisë historike dhe të formimit të identiteteve kombëtare në Evropën Juglindore gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX. Titulli i paraqitur për këtë hartë është “Atlas of World Map of Turkey in Europe, Roumania, Servia, Bulgaria, Montenegro”. Ajo paraqet një hapësirë të gjerë gjeografike, ku përfshihen territoret e mbetura të Perandorisë Osmane në Evropë, si dhe shtetet e reja ose të zgjeruara të Ballkanit, të cilat po konsolidonin kufijtë dhe institucionet e tyre politike.

Interesi i veçantë i kësaj harte për historiografinë shqiptare lidhet me paraqitjen e emërtimit ALBANIA (Shqipëria) në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik. Në një kohë kur Shqipëria nuk përbënte ende një shtet të pavarur dhe kur trojet shqiptare ishin të përfshira administrativisht në Perandorinë Osmane, përdorimi i këtij emërtimi në një hartë të botuar nga një shtëpi e njohur amerikane dëshmon se Shqipëria njihej në literaturën dhe në përfytyrimin gjeografik perëndimor si një rajon i dallueshëm i Ballkanit.

Megjithatë, për ta interpretuar drejt këtë dokument, duhet bërë dallimi ndërmjet kufijve shtetërorë, ndarjeve administrative osmane dhe hapësirave gjeografike ose etnografike të identifikuara me emrin Shqipëri. Këto tri kategori nuk përputheshin domosdoshmërisht me njëra-tjetrën. Pikërisht ky dallim e bën hartën të rëndësishme për studimin e marrëdhënieve ndërmjet gjeografisë, politikës dhe çështjes kombëtare shqiptare në shekullin XIX.

1. Identifikimi i hartës dhe konteksti historik i botimit

Shtëpia botuese Rand, McNally & Co., e themeluar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës në shekullin XIX, u bë e njohur për prodhimin e hartave, atlaseve dhe botimeve gjeografike. Hartat e saj pasqyronin zhvillimet e gjeografisë politike botërore dhe synonin t’u ofronin lexuesve një paraqitje të organizimit territorial të shteteve dhe të rajoneve të ndryshme.

Titulli i hartës përmend Turqinë në Evropë, Rumaninë, Serbinë, Bullgarinë dhe Malin e Zi. Vetë kjo renditje pasqyron një periudhë të rëndësishme të historisë ballkanike, kur pasojat e luftës ruso-osmane të viteve 1877–1878 dhe të Kongresit të Berlinit të vitit 1878 ndryshuan ndjeshëm hartën politike të rajonit.

Traktati i Berlinit, i nënshkruar më 13 korrik 1878, rikonfiguroi statusin e disa territoreve ballkanike. Rumania, Serbia dhe Mali i Zi fituan njohje ndërkombëtare të pavarësisë, ndërsa Bullgaria u organizua si principatë autonome nën sovranitetin nominal osman. Rumelia Lindore u krijua si një provincë autonome e veçantë, gjithashtu nën sovranitetin nominal të sulltanit. Në të njëjtën kohë, Perandoria Osmane ruajti territore të gjera në Ballkan, përfshirë pjesën më të madhe të trojeve shqiptare.

Prania e emërtimeve të këtyre shteteve dhe e Rumelisë Lindore mund të ndihmojë në përcaktimin e periudhës së hartës. Nëse kufijtë dhe emërtimet e saj përputhen me konfigurimin politik të krijuar pas Kongresit të Berlinit dhe para bashkimit të Rumelisë Lindore me Bullgarinë në vitin 1885, atëherë ajo mund të datohet paraprakisht në këtë interval kohor.

Dokumenti e vendos Shqipërinë në një periudhë vendimtare: atë të rënies graduale të pushtetit osman në Evropë, të konsolidimit të shteteve kombëtare ballkanike dhe të intensifikimit të lëvizjeve kombëtare që synonin të përcaktonin të ardhmen politike të popujve të rajonit.

2. Shqipëria në hartë: emërtimi gjeografik dhe identifikimi territorial

Elementi që tërheq veçanërisht vëmendjen në këtë hartë është emërtimi ALBANIA, i vendosur në pjesën perëndimore të Gadishullit Ballkanik, përgjatë bregdetit të Adriatikut dhe në drejtim të Jonit.

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, Shqipëria nuk ishte një shtet sovran me kufij ndërkombëtarisht të përcaktuar. Megjithatë, emri i saj përdorej në shumë botime gjeografike evropiane dhe amerikane për të identifikuar një hapësirë të lidhur historikisht dhe etnikisht me shqiptarët. Kjo hapësirë shtrihej përtej kufijve të shtetit shqiptar që do të krijohej në vitin 1912 dhe që do të përcaktohej më tej nëpërmjet vendimeve ndërkombëtare të viteve pasuese.

Përdorimi i emrit Albania nuk duhet interpretuar automatikisht si dëshmi e ekzistencës së një njësie të vetme politike ose administrative me kufij të saktë. Në hartografinë e shekullit XIX, emërtime të tilla shpesh shërbenin për të identifikuar rajone historike, etnografike ose gjeografike, pavarësisht nëse ato kishin një organizim të përbashkët shtetëror.

Në këtë kuptim, rëndësia e hartës qëndron në faktin se Shqipëria paraqitet si një hapësirë e dallueshme në kuadrin gjeografik të Ballkanit, ndonëse politikisht ishte e përfshirë në Perandorinë Osmane.

Emërtimi Albania përbën një tregues të vazhdimësisë së njohjes gjeografike të Shqipërisë në botimet e huaja. Ai dëshmon se mungesa e një shteti shqiptar të pavarur nuk nënkuptonte zhdukjen e emrit të Shqipërisë nga hartografia ndërkombëtare.

Për historiografinë shqiptare, ky dallim ka rëndësi të veçantë: ekzistenca e një identiteti gjeografik dhe etnik mund të paraprijë krijimin e shtetit kombëtar dhe të vazhdojë të shprehet në harta edhe kur territori përkatës është i ndarë ndërmjet njësive të ndryshme administrative.

3. Shtrirja e Shqipërisë historike dhe dallimi nga kufijtë e sotëm shtetërorë

Një nga çështjet më të rëndësishme në interpretimin e hartës është raporti ndërmjet emërtimit Albania dhe shtrirjes së trojeve shqiptare në shekullin XIX.

Hapësira shqiptare e kësaj periudhe nuk përputhej me kufijtë e sotëm të Republikës së Shqipërisë. Popullsi shqiptare banonin në një territor më të gjerë të Ballkanit Perëndimor, duke përfshirë treva që sot ndodhen në Shqipëri, Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni të Veriut, Serbi dhe Greqi.

Në veri, trevat shqiptare përfshinin zonat e Shkodrës, Malësisë, Ulqinit dhe hapësira të tjera të lidhura historikisht me popullsinë shqiptare. Në verilindje dhe lindje, qendra të rëndësishme shqiptare gjendeshin në Kosovë, përfshirë Prizrenin dhe Prishtinën, si dhe në hapësira të tjera të vilajeteve të Kosovës dhe të Manastirit. Në jug, prania shqiptare shtrihej në zona të Epirit historik, përfshirë Çamërinë, si dhe në territore të tjera të lidhura me popullsinë shqiptare.

Megjithatë, duhet theksuar se një hartë politike e kësaj periudhe nuk është domosdoshmërisht një hartë etnografike. Kufijtë e ngjyrosur mund të tregojnë zotërime shtetërore ose ndarje administrative dhe jo kufijtë e saktë të një popullsie. Prandaj, shtrirja e trojeve shqiptare duhet të rindërtohet duke krahasuar hartën me burime të tjera historike, etnografike dhe demografike.

Pozicioni dhe shtrirja grafike e emrit Albania në hartën e Rand, McNally & Co. duhet të analizohen së bashku me legjendën, kufijtë, emërtimet e tjera dhe shkallën e hartës. Vetëm në këtë mënyrë mund të përcaktohet se çfarë kuptimi territorial i jepte botuesi këtij emërtimi.

4. Organizimi administrativ osman dhe katër vilajetet shqiptare

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, trojet shqiptare ishin të përfshira në disa njësi administrative të Perandorisë Osmane. Ndërmjet tyre, katër vilajete kishin rëndësi të veçantë për historinë e çështjes kombëtare shqiptare: Vilajeti i Shkodrës, Vilajeti i Kosovës, Vilajeti i Manastirit dhe Vilajeti i Janinës.

Këto njësi nuk përbënin një administratë të vetme shqiptare dhe as kufijtë e tyre nuk përputheshin plotësisht me shtrirjen etnike të shqiptarëve. Ato përfshinin popullsi të ndryshme dhe territore me përbërje të larmishme etnike, gjuhësore e fetare. Megjithatë, gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare, ideja e bashkimit të këtyre katër vilajeteve në një njësi autonome u shndërrua në një nga kërkesat kryesore të lëvizjes kombëtare.

Vilajeti i Shkodrës përfshinte Shkodrën dhe zona të tjera të Shqipërisë veriore. Qyteti i Shkodrës ishte një qendër e rëndësishme administrative, tregtare dhe kulturore, me lidhje të zhvilluara me Adriatikun dhe me trevat përreth.

Vilajeti i Kosovës përfshinte territore të gjera në pjesën verilindore të hapësirës shqiptare. Prizreni dhe Prishtina ishin ndër qendrat e rëndësishme të këtij rajoni. Në këtë vilajet dhe në trevat përreth zhvilloheshin marrëdhënie të ndërlikuara politike e shoqërore, të cilat do të ndikonin drejtpërdrejt në organizimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Vilajeti i Manastirit përfshinte territore të Maqedonisë historike dhe zona të tjera të Ballkanit qendror, ku jetonin shqiptarë, maqedonas sllavë, vllehë, turq dhe komunitete të tjera. Për këtë arsye, kufijtë e tij administrativë nuk mund të barazohen me kufijtë e një territori etnik shqiptar.

Vilajeti i Janinës shtrihej në pjesën jugore të hapësirës shqiptare dhe në territore të tjera të Epirit. Janina ishte një qendër e rëndësishme administrative, ekonomike dhe kulturore. Edhe këtu, përbërja e popullsisë ishte e larmishme, ndërsa marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve, grekëve dhe komuniteteve të tjera ishin pjesë e realitetit kompleks të rajonit.

Duhet nënvizuar se organizimi administrativ osman ndryshonte me kalimin e kohës. Për këtë arsye, emërtimi dhe shtrirja e secilit vilajet duhen lidhur me vitin konkret që paraqet harta dhe jo të trajtohen si kufij të pandryshueshëm gjatë gjithë shekullit XIX.

Rëndësia historike e këtyre katër vilajeteve lidhet veçanërisht me programin politik të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Lëvizja shqiptare synonte të parandalonte copëtimin e mëtejshëm të trojeve shqiptare dhe, me kalimin e kohës, të siguronte një formë organizimi autonom që do të mbronte interesat kombëtare brenda Perandorisë Osmane.

5. Qytetet shqiptare dhe rrjeti gjeografik i Ballkanit Perëndimor

Hartat historike nuk dokumentojnë vetëm kufijtë politikë. Ato pasqyrojnë gjithashtu organizimin hapësinor të qyteteve, rrugëve, porteve, liqeneve, maleve dhe qendrave administrative. Në këtë aspekt, harta e Rand, McNally & Co. mund të ndihmojë në studimin e pozitës gjeografike të qyteteve shqiptare dhe të lidhjeve të tyre me rajonet përreth.

Ndër qendrat më të rëndësishme që duhen identifikuar në kopjen origjinale janë Shkodra, Durrësi, Vlora, Janina, Prizreni, Prishtina dhe Shkupi. Në hartografinë e huaj të shekullit XIX, këto qytete shfaqeshin shpesh me emërtime të përshtatura sipas traditës gjuhësore të botuesit.

Shkodra, e shënuar shpesh si Scutari, ishte një qendër e rëndësishme e Shqipërisë veriore dhe e lidhjeve tregtare me Malin e Zi, bregdetin Adriatik dhe brendësinë ballkanike.

Durrësi, i paraqitur shpesh si Durazzo, kishte rëndësi të veçantë për shkak të pozicionit të tij bregdetar dhe të lidhjeve detare me portet e tjera të Adriatikut. Në planin historik, pozita e tij e bënte një nga pikat e rëndësishme të komunikimit ndërmjet brendësisë së Ballkanit dhe Evropës Perëndimore.

Vlora, e shënuar në shumë harta si Avlona, zinte një pozicion të rëndësishëm në bregdetin jugperëndimor shqiptar, pranë hyrjes në Adriatik dhe në lidhje me Detin Jon. Pozita e saj kishte rëndësi tregtare, detare dhe strategjike.

Janina, e njohur në hartat e huaja si Janina ose me forma të tjera të përshtatura të emrit, ishte një qendër e rëndësishme e Epirit dhe e administratës osmane. Rëndësia e saj lidhej me pozitën e saj në brendësi të rajonit dhe me lidhjet që krijonte ndërmjet zonave malore dhe ultësirave bregdetare.

Prizreni dhe Prishtina ishin qendra të rëndësishme të hapësirës verilindore, ndërsa Shkupi, i paraqitur në shumë harta si Uskub, shërbente si nyje komunikimi ndërmjet Kosovës, Maqedonisë historike dhe rajoneve të tjera të Ballkanit.

Përveç qyteteve, rëndësi kanë edhe elementet natyrore. Adriatiku dhe Joni përcaktonin orientimin detar të Shqipërisë, ndërsa Liqeni i Shkodrës, Liqeni i Ohrit dhe Liqeni i Prespës shërbenin si elemente të rëndësishme të organizimit gjeografik të rajonit. Vargmalet e Alpeve Shqiptare dhe të Pindit, së bashku me relievin e thyer të brendësisë, ndikonin në komunikimin, shpërndarjen e vendbanimeve dhe marrëdhëniet ndërmjet krahinave.

6. Mali i Zi, Serbia dhe çështja shqiptare pas Kongresit të Berlinit

Një nga zhvillimet më të rëndësishme që ndihmon për të kuptuar kontekstin e hartës është ndryshimi i kufijve të shteteve ballkanike pas vitit 1878.

Kongresi i Berlinit njohu pavarësinë e Malit të Zi dhe miratoi zgjerimin e tij territorial. Vendimet ndërkombëtare prekën drejtpërdrejt interesat e shqiptarëve, sepse territore të banuara nga popullsi shqiptare u përfshinë në planet e zgjerimit të shteteve fqinje.

Çështja e Plavës, Gucisë, Hotit, Grudës dhe Ulqinit u bë pjesë e një konflikti të gjerë diplomatik e politik. Kundërshtimi shqiptar ndaj dorëzimit të territoreve të banuara nga shqiptarë u shndërrua në një nga arsyet kryesore të mobilizimit kombëtar.

Në këtë kontekst u themelua Lidhja Shqiptare e Prizrenit, më 10 qershor 1878. Ajo lindi në një moment kur Fuqitë e Mëdha po rishikonin hartën politike të Ballkanit dhe kur rreziku i copëtimit të trojeve shqiptare u bë veçanërisht i dukshëm.

Lidhja fillimisht u organizua për të mbrojtur tërësinë territoriale të trojeve shqiptare, por veprimtaria e saj u zhvillua gradualisht drejt kërkesave për bashkim administrativ, autonomi dhe afirmim të identitetit kombëtar shqiptar.

Konflikti për Ulqinin, i cili përfundimisht iu dorëzua Malit të Zi në vitin 1880 pas presionit ndërkombëtar, ilustron kufizimet me të cilat përballej lëvizja shqiptare. Shqiptarët përpiqeshin të mbronin territoret e tyre, por nuk përfaqësoheshin si një shtet sovran në tryezat diplomatike ku merreshin vendimet për kufijtë e Ballkanit.

Edhe Serbia u njoh ndërkombëtarisht si shtet i pavarur në vitin 1878 dhe u zgjerua drejt territoreve të reja. Ky zhvillim ndryshoi marrëdhëniet politike në pjesën veriore dhe verilindore të hapësirës shqiptare.

Për këtë arsye, harta duhet lexuar jo vetëm si një paraqitje e kufijve të rinj shtetërorë, por edhe si dëshmi e një periudhe kur çështja shqiptare po përballej me një realitet të ri gjeopolitik: krijimin dhe zgjerimin e shteteve fqinje në kushtet e mungesës së një shteti shqiptar të pavarur.

7. Rumania, Bullgaria, Rumelia Lindore dhe Greqia në ekuilibrin ballkanik

Për të kuptuar pozitën e Shqipërisë në hartën politike të kohës, duhet shqyrtuar edhe organizimi territorial i shteteve dhe i rajoneve të tjera ballkanike.

Rumania u njoh si shtet i pavarur pas Kongresit të Berlinit. Ajo përfshinte territoret e Vllahisë dhe Moldavisë, ndërsa në vitin 1878 mori edhe Dobruzhën Veriore, në këmbim të humbjes së Besarabisë Jugore ndaj Perandorisë Ruse. Ky ndryshim dëshmon se riorganizimi i Ballkanit lidhej ngushtë me interesat e Fuqive të Mëdha dhe me marrëveshjet ndërkombëtare.

Bullgaria u organizua në vitin 1878 si principatë autonome, ndërsa Rumelia Lindore mbeti një provincë autonome nën sovranitetin nominal osman. Bashkimi i tyre në vitin 1885 ndryshoi përsëri ekuilibrin politik rajonal, megjithëse formalitetet ndërkombëtare dhe statusi juridik i territoreve mbetën më të ndërlikuara sesa sugjeron një paraqitje e thjeshtë hartografike.

Greqia, nga ana tjetër, synonte zgjerimin territorial drejt veriut. Pas negociatave ndërkombëtare, në vitin 1881 ajo mori pjesën më të madhe të Thesalisë dhe zonën e Artës në Epirin jugor.

Këto ndryshime janë thelbësore për interpretimin e hartës. Kufijtë që paraqiten në të pasqyrojnë një ekuilibër të caktuar politik, por jo domosdoshmërisht një gjendje të qëndrueshme. Gjatë disa dekadave, kufijtë e Ballkanit u ndryshuan vazhdimisht nën ndikimin e luftërave, marrëveshjeve diplomatike dhe lëvizjeve kombëtare.

Në këtë proces, shqiptarët u gjendën në një pozitë të veçantë: ata përbënin një popullsi me identitet gjuhësor e kulturor të dallueshëm, por pa një shtet kombëtar të njohur ndërkombëtarisht. Prandaj, ndryshimet territoriale që preknin Perandorinë Osmane dhe shtetet fqinje kishin pasoja të drejtpërdrejta për të ardhmen e trojeve shqiptare.

8. Shqipëria si hapësirë strategjike ndërmjet Adriatikut dhe brendësisë së Ballkanit

Pozita gjeografike e Shqipërisë ka pasur rëndësi të veçantë gjatë gjithë historisë së Ballkanit. Bregdeti shqiptar shtrihet përgjatë Adriatikut dhe Jonit, duke krijuar lidhje të drejtpërdrejta detare me Italinë dhe hapësirat e tjera të Mesdheut.

Në shekullin XIX, kjo pozitë merrte një rëndësi të shtuar për shkak të rivalitetit ndërmjet Fuqive të Mëdha dhe të dobësimit gradual të Perandorisë Osmane. Kontrolli i porteve, i rrugëve tregtare dhe i korridoreve që lidhnin bregdetin me brendësinë ballkanike ishte një element i rëndësishëm i konkurrencës gjeopolitike.

Shqipëria përbënte një hapësirë ndërmjet Evropës Qendrore e Perëndimore, nëpërmjet Adriatikut, dhe pjesës së brendshme të Ballkanit. Portet e saj, luginat lumore, qafat malore dhe rrugët tradicionale krijonin lidhje ndërmjet zonave bregdetare dhe qendrave të brendshme.

Për Perandorinë Osmane, ruajtja e territoreve shqiptare kishte rëndësi politike dhe strategjike, sepse ato përfaqësonin një pjesë të rëndësishme të zotërimeve të saj evropiane. Për Austro-Hungarinë dhe Italinë, zhvillimet në bregdetin shqiptar kishin rëndësi për ekuilibrin e fuqive në Adriatik. Edhe Rusia, Greqia, Serbia dhe Mali i Zi ndiqnin interesat e tyre politike në një rajon ku kufijtë dhe ndikimi ndërkombëtar po ndryshonin me shpejtësi.

Në këtë kuptim, harta nuk është thjesht një paraqitje e territoreve. Ajo mund të lexohet edhe si një pasqyrë e pozitës strategjike të Shqipërisë në një periudhë kur kontrolli i hapësirës ballkanike lidhej me interesat ushtarake, diplomatike dhe ekonomike të fuqive rajonale e ndërkombëtare.

9. Rëndësia e hartës për historinë dhe historiografinë shqiptare

Rëndësia e kësaj harte mund të vlerësohet në disa drejtime.

Së pari, ajo ka vlerë si burim i historisë së hartografisë. Harta dokumenton mënyrën se si një shtëpi botuese amerikane e paraqiste organizimin politik të Ballkanit në një periudhë të caktuar të shekullit XIX.

Së dyti, emërtimi Albania është me interes për historinë e identitetit gjeografik shqiptar. Përdorimi i këtij emri në një botim të huaj tregon se Shqipëria identifikohej si një rajon i dallueshëm, edhe pse nuk ekzistonte ende si shtet i pavarur. Ky fakt duhet interpretuar në kuadrin më të gjerë të traditës hartografike evropiane, ku emri i Shqipërisë dhe variantet e tij kishin një histori shumë më të hershme.

Së treti, harta mund të përdoret për të studiuar marrëdhëniet ndërmjet kufijve politikë dhe hapësirave historike. Ajo ndihmon të kuptohet se si territoret shqiptare paraqiteshin në një kohë kur organizimi administrativ osman, kërkesat kombëtare dhe interesat e shteteve fqinje nuk përputheshin.

Së katërti, dokumenti lidhet me periudhën e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Viti 1878 shënoi një kthesë të rëndësishme në zhvillimin e lëvizjes kombëtare, sepse vendimet e Kongresit të Berlinit e bënë të qartë se interesat shqiptare rrezikonin të anashkaloheshin në riorganizimin territorial të Ballkanit.

Së pesti, harta mund të shërbejë si material krahasues për kërkime të mëtejshme mbi ndryshimet e kufijve. Duke e krahasuar me harta të botuara para vitit 1878 dhe me harta të viteve pasuese, studiuesit mund të identifikojnë ndryshimet në emërtimet gjeografike, në kufijtë shtetërorë dhe në mënyrën e paraqitjes së Shqipërisë.

10. Përfundime: Shqipëria në hartografinë botërore përpara pavarësisë

Harta e atribuuar shtëpisë botuese amerikane Rand, McNally & Co. paraqet një mundësi interesante për të studiuar Shqipërinë në kontekstin e riorganizimit politik të Ballkanit gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX.

Emërtimi Albania, dëshmon se Shqipëria vazhdonte të njihej në hartografinë e huaj si një hapësirë e dallueshme gjeografike. Ky identifikim ekzistonte përpara shpalljes së pavarësisë më 28 nëntor 1912 dhe përpara përcaktimit ndërkombëtar të kufijve të shtetit shqiptar.

Harta pasqyron një Ballkan në transformim: Perandoria Osmane po humbiste territore, Serbia, Mali i Zi dhe Rumania po konsolidonin pavarësinë e tyre, Bullgaria po fitonte një organizim të ri politik, ndërsa Greqia vazhdonte zgjerimin territorial. Në këtë mjedis, shqiptarët po përpiqeshin të mbronin trojet e tyre dhe të fitonin një formë organizimi politik që do të garantonte të drejtat kombëtare.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit e vitit 1878 përfaqësonte një moment vendimtar në këtë proces. Ajo shprehu kundërshtimin ndaj copëtimit territorial dhe synimin për të bashkuar trevat shqiptare në një organizim autonom. Edhe pse këto kërkesa nuk u realizuan në formën e synuar, ato kontribuuan në zhvillimin e vetëdijes kombëtare dhe në rrugën që çoi drejt pavarësisë.

Për studiuesit e historisë, të gjeografisë historike dhe të hartografisë, vlera e kësaj harte qëndron në mundësinë për të shqyrtuar se si Shqipëria paraqitej në dokumentet gjeografike ndërkombëtare përpara krijimit të shtetit shqiptar. Ajo mund të ndihmojë në rindërtimin e historisë së emërtimeve, të kufijve dhe të përfytyrimeve gjeopolitike që shoqëruan formimin e shteteve moderne të Ballkanit.

Në përfundim, Shqipëria nuk hyri në histori vetëm në momentin kur shpalli pavarësinë. Emri, hapësira gjeografike dhe identiteti i saj kishin një histori më të gjatë, e cila pasqyrohet, ndër të tjera, edhe në traditën hartografike të shekullit XIX. Kjo hartë, e studiuar dhe e datuar me kujdes, mund të jetë një dëshmi e vlefshme për të kuptuar mënyrën se si Shqipëria identifikohej në hartografinë botërore përpara vitit 1912.

Për këtë arsye, dokumenti meriton të trajtohet jo vetëm si një ilustrim i së kaluarës, por edhe si një burim për kërkime të mëtejshme në historinë e hartografisë shqiptare dhe në studimin e marrëdhënieve ndërmjet territorit, identitetit kombëtar dhe ndryshimeve politike në Ballkan.

Saimir Kadiu/

Historia nuk kërkon hakmarrje. Kërkon të vërtetën, dinjitetin e viktimave dhe guximin për të mos e lënë padrejtësinë të shndërrohet në kujtesë të ndaluar.

Ka plagë që koha nuk i shëron, sepse koha, sado e gjatë, nuk mund të zëvendësojë të vërtetën. Ato mbeten të hapura jo vetëm për shkak të asaj që ndodhi, por edhe për shkak të asaj që nuk u tha, të asaj që nuk u pranua dhe të atyre që, kur duhej të flisnin, zgjodhën heshtjen.

Çështja çame është një nga këto plagë të historisë shqiptaro-greke. Ajo mbart kujtimin e dëbimit, të dhunës, të humbjes së shtëpive dhe të shpërbërjes së një bote njerëzore që kishte jetuar prej brezash në trojet e veta.

Por mbart edhe një dhimbje tjetër: vështirësinë për ta kthyer këtë kujtesë në një çështje të trajtuar me seriozitet historik, përgjegjësi politike dhe drejtësi njerëzore.

Sot, kur në Derviçan të Dropullit ekspozohen fotografi të Napoleon Zervës, figurës ushtarake greke të lidhur me dëbimin e dhunshëm të shqiptarëve myslimanë të Çamërisë më 1944, lind një pyetje që shkon përtej vetë ekspozitës: pse kjo figurë paraqitet në këtë mënyrë, në këtë kohë dhe me çfarë mesazhi për kujtesën e përbashkët?

Fotografia nuk është kurrë krejtësisht e pafajshme. Ajo që ekspozojmë, ajo që nderojmë dhe ajo që zgjedhim të lëmë jashtë kornizës, tregojnë shumë për mënyrën se si e kuptojmë të kaluarën.

Nëse një figurë historike e lidhur me një tragjedi të rëndë për shqiptarët paraqitet pa kontekstin e viktimave, pa kujtimin e familjeve të dëbuara dhe pa peshën e dhunës së asaj kohe, atëherë historia rrezikon të kthehet në një skenë ku nderohet njëra palë, ndërsa vuajtja e tjetrës mbetet jashtë kuadrit.

Nuk është fjala për të ndaluar fotografitë, për të censuruar historinë apo për të ushqyer armiqësi ndaj një populli. Është fjala për një parim shumë më të thjeshtë dhe më të drejtë: askush nuk duhet të kërkojë respekt për kujtesën e vet duke shpërfillur dhimbjen e tjetrit.

Për këtë arsye, koha kur ndodh një ekspozim i tillë merr rëndësi të veçantë. Nëse ai vjen pas deklaratave të presidentit grek në Paramithi, të perceptuara nga shqiptarët si një rikthim i njëanshëm te kujtesa historike, atëherë institucionet shqiptare kanë detyrimin të kërkojnë sqarime dhe të reagojnë me maturi. Jo me zemërim të verbër, por me argumente, dokumente dhe dinjitet.

Sepse historia nuk mund të ndërtohet mbi një kujtesë që kërkon të jetë e vetmja.

Mazar Dino: kur viktima u shpall tradhtar

Për ta kuptuar këtë heshtje, duhet të kthehemi në vitin 1945. Në Delvinë, në Shqipërinë që sapo kishte dalë nga lufta dhe po hynte në një epokë të re politike, u ekzekutua Mazar Dino, një figurë e lidhur me rezistencën çame dhe me përpjekjet për mbrojtjen e popullsisë shqiptare të Çamërisë. Burime shqiptare që e kujtojnë atë raportojnë se u dënua me vdekje me akuzën e tradhtisë dhe se, përpara ekzekutimit, u përball edhe me poshtërimin publik.

Historia e tij meriton të studiohet me dokumente, jo të mbyllet brenda një etikete politike. Çfarë përfaqësonte Mazar Dino? Cilat ishin akuzat konkrete ndaj tij? Çfarë provash u paraqitën dhe çfarë mundësie pati për t’u mbrojtur? Përgjigjet kërkojnë një shqyrtim serioz të dokumenteve gjyqësore dhe të dëshmive të kohës.

Por një gjë është e qartë: një dënim me vdekje nuk e përfundon debatin historik. Përkundrazi, kur rrethanat e një gjykimi mbeten të diskutueshme, ai e bën edhe më të domosdoshme kërkimin e së vërtetës.

Në rrëfimet që kanë mbijetuar për Mazar Dinon, skena e fundit është veçanërisht e dhimbshme: një njeri që, sipas dëshmive të përcjella më vonë, u përball me ekzekutimin duke mos pranuar t’ia mbulonin sytë. Edhe këto hollësi duhen verifikuar me burime historike, por kujtesa e tyre tregon se sa thellë ka mbetur e ngulitur kjo ngjarje në ndërgjegjen e një pjese të shqiptarëve.

Këtu qëndron edhe tragjedia e dyfishtë: një popullsi e dëbuar nga trojet e veta dhe, më pas, një histori që në Shqipëri nuk u trajtua gjithmonë me lirinë, plotësinë dhe paanshmërinë që meritonte.

Për shumë shqiptarë, Mazar Dino është bërë simbol i kësaj padrejtësie. Por simboli nuk duhet të na pengojë të kërkojmë faktin; përkundrazi, duhet të na shtyjë ta kërkojmë atë me më shumë këmbëngulje.

Derviçani dhe përgjegjësia e kujtesës

A përsëritet sot në Derviçan vrasja e Mazar Dinos?

Jo në kuptimin fizik. Por mund të përsëritet një padrejtësi tjetër, ajo e kujtesës: kur një figurë historike paraqitet pa kontekstin e plotë të veprimeve të saj, ndërsa viktimat e lidhura me të mbeten pa zë.

Nëse ekspozimi i fotografive të Napoleon Zervës shoqërohet me heshtjen për fatin e çamëve, atëherë pyetja nuk është vetëm historike. Është edhe morale dhe politike. Autoritetet vendore e shtetërore duhet të shpjegojnë qëllimin e një aktiviteti të tillë, ndërsa historianët duhet të vendosin në qendër dokumentet, përgjegjësitë dhe pasojat njerëzore.

Derviçani nuk duhet kthyer në një fushëbetejë simbolike mes shqiptarëve dhe grekëve. Ai mund të jetë një vend ku historia kuptohet më mirë, ku bashkëjetesa mbrohet dhe ku askush nuk detyrohet të zgjedhë midis identitetit të vet dhe respektit për tjetrin.

Por kjo kërkon një standard të barabartë: të njëjtën ndjeshmëri për viktimat, të njëjtën kërkesë për të vërtetën dhe të njëjtin refuzim të glorifikimit të dhunës.

Po Tirana zyrtare?

Heshtja e institucioneve shqiptare, kur ekziston, nuk është domosdoshmërisht provë e një marrëveshjeje të fshehtë apo e një tradhtie historike. Por ajo mund të bëhet shenjë e një mungese të pafalshme vëmendjeje ndaj një çështjeje që prek kujtesën, pronën, dinjitetin dhe të drejtat e njerëzve.

Shqipëria nuk ka nevojë për një diplomaci të britmave. Ka nevojë për një diplomaci që di të flasë me forcën e arkivave, të së drejtës ndërkombëtare dhe të argumentit historik.

Ka nevojë për studime të përbashkëta historike, për hapjen e dokumenteve, për mbledhjen e dëshmive të të mbijetuarve dhe pasardhësve të tyre, si dhe për një trajtim të ndershëm të dëbimit të çamëve dhe të pasojave të tij.

Marrëdhëniet e mira me Greqinë nuk ndërtohen duke heshtur për Çamërinë, as duke ushqyer armiqësi ndaj grekëve. Ato ndërtohen duke pranuar se miqësia mes dy popujve nuk mund të jetë peng i mohimit të vuajtjeve të njërit prej tyre.

Pajtimi nuk është harresë. Është aftësia për të parë të vërtetën pa u bërë rob i urrejtjes.

Mazar Dino meriton një vend në studimin e historisë shqiptare, jo si një figurë e paprekshme nga kritika, por si një njeri për të cilin duhet të flasin dokumentet. Viktimat çame meritojnë kujtesë dhe drejtësi. Edhe populli grek meriton të mos identifikohet kolektivisht me veprimet e një figure ushtarake apo me vendimet e një regjimi.

Pas 82 vitesh nga tragjedia e vitit 1944 dhe 81 vitesh nga ekzekutimi i Mazar Dinos, pyetja mbetet e njëjtë: a do të vazhdojmë ta përdorim historinë për të ndërtuar mure, apo do të gjejmë guximin ta përdorim për të kërkuar drejtësi?

Sepse fotografia mund të ekspozohet në një shesh, emri mund të shkruhet në një pllakë dhe një figurë mund të ngrihet në piedestal. Por asnjë ekspozitë nuk mund ta fshijë vuajtjen e viktimave dhe asnjë heshtje nuk mund ta bëjë të panevojshme të vërtetën.

Historia nuk u përket vetëm fitimtarëve. Ajo u përket edhe atyre që u dëbuan, atyre që u dënuan dhe atyre që nuk patën mundësi ta tregonin vetë historinë e tyre.

Dinah Bucholz

Philadelphia Jewish Exponent  |  October 8, 2026  |  Pages 6 and 37

How did a country as small and poor as Albania in the 1940s emerge from the Holocaust with a larger Jewish population than before the war, a statistic no other European country matched? The country’s resident population of Jews swelled from 200 at the start of World War II to 1,800 to 3,000 by the war’s end.

At a Sept. 29 event to posthumously honor Albania’s own Oskar Schindler and Albania’s relationship with Israel at the Weitzman National Museum of American Jewish History, attendees who had never before heard this fact learned the answer.

Hope Cakrani Vrato and Iz Cakrane, the children of Kadri Cakrani, pose next to a photo of themselves as children, holding the tzedakah boxes they received in commemoration of the work done by their father to save Albania’s Jews from the Nazis.  Photo credit: Lisa Vrato

The family of Kadri Cakrani (pronounced SOCK-rani), an Albanian immigrant with an Oskar Schindler-like history who lived on North Second Street in Philadelphia, knew nothing of their father’s past.

“It was just Dad,” Hope Cakrani Vrato, his daughter, said. But she did remember asking him why, if he was such an important person, her friends didn’t even know who he was.

“Your friends will read this story. Don’t worry, your friends will read my story in the history book. You’ll see,” Hope quoted him as saying.

That prediction is unfolding as the Cakrani family, with efforts spearheaded by his granddaughter Lisa (Elizabeth) Vrato, shares their discovery with the world. It began when his son, Iz Cakrane (pronounced KAHK-rin), began researching his great-uncle after finding nothing about his father. That’s when he found a letter that an Albanian had posted online written by his father and addressed to his uncle that, he said, he could not believe was real at first.

“We need to urgently transport a big number of people from Berat,” Cakrani, commandant of the Albanian city, wrote. “I am talking about the Jews who are in the hundreds here, and if they are found, they will all be put under the bullet … They shouldn’t fall into the hands of the Nazi army that is on its way here, because we know what the Nazis will do to them … Send someone back immediately with my courier.”

Cakrane said that he sent the letter to 25 family members across five states and they were all just as “floored” as he was; none of them had known anything about it.

“I read it, and I thought, how is this possible?” he told Philadelphia Jewish Exponent. “How can this be true?”

The letter sparked research into the family history undertaken by Lisa, who flew to Albania to discover whatever she could. Ultimately, the family pieced together a story of an Oskar Schindler-like figure, who, because of his fluency in German and his position as a military commander, succeeded in keeping hundreds of Jews (about 600 and possibly more) hidden as he stayed one step ahead of the Nazis. When they conducted a sweep of one area, he moved them to another area, his rapport with the SS officers enabling him to keep them fooled.

Cakrani died in 1972, but the letter wasn’t discovered until 2018, raising the question: Why the secrecy?

Cakrani did not act alone. The government refused to hand over lists of Jews to the Nazis, and ordinary Albanians, Christian and Muslim alike, sheltered Jews in their homes, as did Cakrani himself.

Albanian Ambassador to the United States Ervin Bushati told Philadelphia Jewish Exponent that what made Albanians different was an ancient moral code known as besa.

“Besa is like a covenant … It’s keeping your word, keeping your covenant,” he said, adding that hospitality is embedded in that code.

“That’s why we try to treat our guests as if they were family,” he added. “So everyone that seeks refuge or safety in Albania … we try to do our best and even sacrifice from ourselves or our families to keep that covenant.”

Albanian Ambassador to the United States Ervin Bushati.  Photo credit: EuropaUlqini/wikimediacommons

Albania has maintained its friendliness toward Jews once diplomatic ties with Israel resumed after the fall of communism. Bushati said Albania has become a tourist hot spot for Israelis, with tourism from Israel increasing by more than 700%. Highlighting this development, one of the hosts of the event, Gil Kapen, executive director of AJIRI-B’nai B’rith International, said in his talk that Jewish and Israeli tourists “can visit Albania safely” without worrying “about being attacked or accosted.”

For its strong ties to Israel and warmth toward the Jewish community, Albania was honored by B’nai B’rith at the event, which the Albanian diplomat accepted on its behalf.

Eventually, Cakrani’s family learned the reason for his secrecy, a secrecy so strict that his daughter assumed he knew nothing of Jews. After receiving a Star of David from her grandfather as a little girl, Lisa asked her mother, “Does Baba think I’m Jewish? Because look, he gave me this necklace.” Her mother replied, “He doesn’t know what that is. He got that for you because he thinks it’s pretty,” Lisa said.

When communist dictator Enver Hoxha took the reins of power, Cakrani, who opposed him, was forced into exile, fleeing to the United States with nothing more than $7 in his pocket. The man who was born into wealth and privilege to one of Albania’s founding families found himself selling snow cones for a nickel apiece; he rose through the ranks to restaurant owner, and he also worked for the CIA, providing intelligence as part of his work to resist the communist government in Albania.

Fearing for the lives of the soldiers, relatives and friends back home who might suffer if the government learned of their involvement in his wartime activities, he kept quiet until his death.

The story about the heroism of ordinary Albanians during the Holocaust is slowly emerging only now for a similar reason, according to Lisa.

“It was suppressed,” she said, adding that after the war, Albania’s Jews immigrated to Israel.

“Albania became closed off from the world,” she explained. “These stories were not able to be told because of the safety of the people in Albania who they would have been taken to jail as enemies, class enemies.”

Indeed, many of the attendees at the event had never heard the story of Albania’s Jews during the Holocaust, using some variation of the term “mind-blowing” to describe their reaction.

Jessica Shapiro, associate deputy mayor for Mayor Cherelle Parker, who attended the event in the mayor’s place, said she had previously known little about Albania’s role during the war. “I’ve been doing a deep dive on the Yad Vashem website and lots of places, and I was blown away,” she said.

Karen Uslin, who played music at the event by postwar Jewish composers with ties to Philadelphia, said this fact “blows my mind,” especially given that Albania was a small country without “a huge amount of resources and a massive army.”

Robin Schatz, director of government affairs at the Jewish Community Relations Council of the Jewish Federation of Greater Philadelphia, is now inspired to visit Albania.

“I did not know the history, and it blew me away,” she said. “I would love to go to Albania now.”

Why is the story of an Albanian who saved Jews during the Holocaust more than 80 years ago still relevant today?

“Because to roll back and then defeat the antisemites, we need friends and allies,” Daniel S. Mariaschin, honorary CEO of and senior adviser to B’nai B’rith International and co-host of the event with Kapen, who emceed the event, said. “This is a reminder of what people who are not Jewish, who have no reason generally for stepping in, can do … This story can serve as a guidepost to what we can do to fight back against antisemitism today.”

Daniel S. Mariaschin, honorary CEO of B’nai B’rith International and cohost, delivers remarks at the event. Gil Kapen, executive director of AJIRI-B’nai B’rith International and cohost, delivers remarks.  Photo credit: Lisa Vrato

“No matter when you live, there are always opportunities to see God’s image and likeness in another human being, and to stand up against injustice in favor of that person, and that, in doing so, you become a better person,” said Father Nick Dellerman, rector of Saints Peter and Paul Orthodox Church in Philadelphia, who delivered the interfaith invocation. “There’s always a point where you need to stand up for somebody.”

Lisa’s husband Tom Volz said that a story like his wife’s grandfather’s “gives you hope.”

“I think people just need to be inspired. People need to know that what they do matters,” he said.

Cakrani’s children had different views on how their father, whose hallmark was humility, would feel if he knew about the recognition he received that night.

“I think he would be a bit embarrassed, you know, because [of] besa,” Cakrane said. “There’s a moral code that goes behind it, and the moral code is that you will help those in need, regardless of the circumstances.”

But Hope said he would have reacted “with pride and joy.”

“I don’t know about embarrassment,” she added, when asked about her brother’s perspective. “I think he would be so proud.”

“I wish I could [tell him] you were right. You were right, and this is bigger than what you even thought,” she said.

Lisa said she wished she could tell her grandfather, grandfather, a war hero, “that a family is a chain, and that the legacy is being restored, and that we do for each other, we do for our ancestors, and we do for our descendants. And I’m pleased to be able to just be this vessel in between and try to make both things happen.”

Dinah Bucholz is a freelance writer.