Instituti i Studimeve Historike “Lumo Skendo”/

Selanik, 5/18 Shënëndre 1908

I dashur zoti Vruho,

“Rrufenë” e mora me shumë gas dhe kërcëllim’e saj m’erdhi e ëmbël.

Vërtetë na duhet një fletë e tillë që të zgjojë ata që flenë, të lukundinj ata që dremitin, t’u rrëfenjë dhe armiqvet tanë shkopnë.

Armiqtë! Po, kë të numërojmë më parë? Dy kuçedrat e mbëdha Austria me Italinë?

Unë dua të gjej vetëm një fjalë për të rrëfyerë të gjithë armiqtë… E gjeçë! Sa të zemë ngojë kaq emëra, s’është vallë më mirë të themi: m’i madhi i armiqvet për ne, jemi ne vetë?

Them ne, se duam e i hedhim faj botësë gjithë fajin e kemi ne, ne Shqipëtarët vetë.

Kjo botë këshu është bërë, peshku i math ha peshkun e vogël, ky është një nom i Natyrës, për njerëzit, për kafshët, për bimërat dhe për Kombet…

Dheu është një shesh lufte dhe si më çdo luftë mundësi fiton duke vdekur i munduri!!!

S’jam njeri i lig, s’kam zemër guri, po duket se ay që mundet, është m’i lik, se ay që munt!! Kjo s’është gjë e mirë, e di, po ç’ti bëç Natyrës? A munt të ktheç nomn e gjithësisë?

Ashtu edhe vend’i ynë është bërë një shesh lufte, në të cilin gjithë armiqtë po sulen kundrë nesh. Po kush e ka fajnë? Politikën e ndyrë të grekut a nuk e kthejnë shqiptarët vetë?

Tyrqët e Rinj s’e shohën me sy të mirë të zgjuarët e shqiptarëvet, të zgjuarët e kombësisë sënë, kjo punë mua s’më çudit fare, se sikundër duamë ne që të përhapim gjuhën dhe të forcojmë anën tënë, ashtu dhe Xhon Tyrqit do të përpiqen për Tyrqinë, kjo është një luftë, është një zihje. Pra ay që s’do që të mundet, le të hapnjë sytë.

Se tani munt t’i hapim sytë, kemi të drejtë që t’i hapim. Gjer dje armiqtë tanë ishinë të lirë, po ne ishimë të penguar; sot dhe ne jemi të lirë, pra është turp, turp i math në ndenjçim që të na mundin.

Mos qahemi nga njeri! Qeverija më s’na ndalon dot. Duart na i ka zgjidhur Konstitucioni. Kush pra munt të na i lithnjë?

Pastaj ne kemi një ndihmës të math, më të math se ndihmësët: kemi të Drejtën, se ne thamë të rrojmë pas nomevet pa i bërë dëm njeriu.

Ata që s’na duan ne, le të thonë, le të thërresën sa të duan. Ne, d.m.th. shqipëtarët le të shikojmë punën tënë, le të punojmë për të mirën tënë.

Mos qahemi, pra, as nga Xhon Tyrqit, as nga grekërit; kur i kemi ndalimet brenda në shtëpi, pse vemi dhe i kërkojmë kaq larg?

Rrufeja, rrufej’e Perëndisë mbi ata shqipëtarë pa turp, që s’kujtojnë as ndere, as njerëzinë, as prindërit e tyre! Mbi ata egoistë që s’mendojnë veç trupin e tyre.

Rrufeja mbi këta të fjetur, mbi këta të mykyr, rrufeja që t’i zgjuajë, a që fare t’i shuajë!

Lumo Skëndo

Studim antropologjik- gjuhësor nga Rafael Floqi

Pjesa 1

Çun Mula me trimat komandat i forcave të Lidhjes së Prizrenit

Në çdo shoqëri tradicionale, emri nuk është thjesht një shenjë identifikimi administrativ. Ai është një rrëfim, një histori e koduar, një kujtesë e gjallë e prejardhjes dhe e përkatësisë. Në hapësirën shqiptare, kjo dimension merr një thellësi të veçantë përmes asaj që në terminologjinë linguistike që quhet patronimi, apo më saktë, patronimi kolektiv. Këto forma emërtimi përfaqësojnë jo vetëm individin, por një tërësi njerëzish që lidhen përmes një paraardhësi të përbashkët, duke krijuar një rrjet identiteti që kapërcen brezat.

Kuptimi dhe origjina e patronimit

Termi patronim rrjedh nga patronyme, që në thelb nënkupton një emër të formuar nga emri i babait.

Emri dhe mbiemri i zakonshëm në anglisht është patronymic, por si emër ky ekziston në përdorim të lirë krahas formës patronym. Pjesa e parë e fjalës patronym vjen nga greqishtja πατήρ (patēr) që do të thotë “atë” (gjinorja πατρός – patros, prej nga rrjedh forma e përbërë πατρο- patro-); pjesa e dytë vjen nga greqishtja ὄνυμα (onyma), një formë variant e ὄνομα (onoma) që do të thotë “emër”.

Në formën patronymic, kjo fjalë shoqërohet me prapashtesën -ικός (-ikos), e cila përdorej fillimisht për të formuar mbiemra me kuptimin “që lidhet me” (pra “që lidhet me emrin e babait”). Këto forma dëshmohen në greqishten helenistike si πατρώνυμος (patrōnymos) dhe πατρωνυμικός (patrōnymikos).

Në shumë kultura, patronimet janë përdorur për të identifikuar një individ si “i biri i filanit”.

Megjithatë, në kontekstin shqiptar, sidomos në Malësi të Madhe ky mekanizëm ka evoluar përtej funksionit të tij fillestar. Ai është shndërruar në një formë kolektive që nuk kufizohet vetëm në një brez, por përfshin një komunitet të tërë pasardhësish.

Në këtë mënyrë, patronimi nuk është më vetëm një tregues biologjik, por një institucion kulturor. Ai përfaqëson një lidhje të pandërprerë midis së kaluarës dhe së tashmes, duke e bërë emrin një arkiv të gjallë të historisë familjare.

Nga individi, te kolektiviteti

Kalimi nga patronimi individual në patronimin kolektiv është një proces që lidhet ngushtë me strukturat shoqërore tradicionale shqiptare. Në vend që të mbetej një identifikues i një brezi të vetëm, emri i paraardhësit u bë një simbol i përkatësisë së përbashkët. Kështu lindën mbiemra që përfaqësojnë jo vetëm një familje të ngushtë, por një fis të tërë.

Ky fenomen lidhet drejtpërdrejt me konceptin e fisit, një njësi themelore e organizimit shoqëror në shumë zona shqiptare. Fisi nuk është thjesht një grup njerëzish që ndajnë një mbiemër; ai është një strukturë që përfshin norma, rregulla dhe një kod etik të përbashkët.

Në këtë kuptim, patronimi kolektiv është një emblemë e këtij organizimi. Ai shërben si një shenjë dalluese që lidh individin me një histori më të madhe, duke e vendosur atë në një kontekst më të gjerë social dhe kulturor.

Nga kanuni, tek emërtimi i fisit

“Fiset Gege në malësitë veriore të Shqipërisë, sipas studiuesit antropologut japonez Yamamoto Kazuhiko, kanë një kod zakonor të njohur me emrin “Kanun”. Në një shoqëri fisnore sikurse ajo e Shqipërisë Veriore, ku sistemi gjyqësor nuk funksionon mirë, një akt hakmarrjeje i kryer nga pala e dëmtuar, është sanksioni më i fundit për të ndëshkuar një dëmtues ose një palë ofenduese, një hap i domosdoshëm për të rivendosur dhe për të ruajtur rendin shoqëror në shoqërinë njerëzore. Në Shqipërinë Veriore, një akt hakmarrjeje kundër një ofenduesi i cili kryen një akt të shëmtuar, të cilin Kanuni e konsideron si një veprim jo etik, gjykohet si një akt drejtësie.

Çështja si lind dhe zhvillohet etika dhe rendi shoqëror në një shoqëri pa pushtet shtetëror, përbën një nga enigmat që qeniet njerëzore për një kohë të gjatë janë përpjekur ta zgjidhin? Me të drejtë është supozuar që para se në shoqërinë njerëzore të shfaqej pushteti shtetëror, qeniet njerëzore kanë jetuar në një shoqëri ku ky pushtet mungonte. Thomas Hobbes, ishte i pari që tregoi se një kontratë shoqërore, përbënte fillesën e rendit shoqëror në një shoqëri pa pushtet shtetëror. Rousseau, Nietzsche dhe Girard, propozuan teori mbi fillesën e rendit shoqëror, mbështetur në teorinë e kontratës shoqërore të Hobbes.

Megjithatë, të gjitha këto teori duhet të kenë dështuar në zbulimin që, një shoqëri pa pushtet shtetëror ka etikën e vet personale, e cila është zhvilluar në mënyrë të vetvetishme si rezultat i një kulture pagane. Shoqëria fisnore e Shqipërisë Veriore, ku Kanuni ushtron pushtet normativ në vend të pushtetit shtetëror, ka etikën dhe rendin shoqëror të përpiluar sipas mënyrës së vet. Por kjo është e ngulitur dhe në gjuhë me njё kodifikim të dyanshëm, ku një nga këta elemente të kësaj etike janë dhe emrat dhe patronimet e anëtarëve të fisit.

Dy lisa dhe një trung

Termi “lisi i gjakut” në përdorimin tradicional shqiptar i referohet strukturës patrilineare të prejardhjes, pra vijës së trashëgimisë që ndiqet përmes brezave nga babai tek djali, duke përjashtuar degëzimet nga ana amtare. Si metaforë, “lisi” përfaqëson trungun e qëndrueshëm dhe degëzimin e vazhdueshëm të familjes, ndërsa “gjakut” nënkupton lidhjen biologjike dhe simbolike që garanton identitetin dhe vazhdimësinë e fisit. Ky koncept është i lidhur ngushtë me organizimin tradicional të shoqërisë shqiptare, ku përkatësia fisnore, mbiemri dhe të drejtat e trashëgimisë përcaktoheshin kryesisht nëpërmjet vijës mashkullore, duke reflektuar një model të qartë patriarkal.

Në aspektin terminologjik dhe krahasimor, “lisi i gjakut” mund të vihet në lidhje me nocionin e Patrilineality dhe me sistemet e emërtimit Patronymic, të cilat dokumentojnë dhe institucionalizojnë këtë formë të trashëgimisë në kultura të ndryshme. Si kategori analitike, ai shërben për të kuptuar jo vetëm strukturën familjare, por edhe mekanizmat e ruajtjes së identitetit kolektiv, të autoritetit dhe të kapitalit simbolik në shoqëritë tradicionale shqiptare.

Lisi i tamlit, për pemën e trashëgimisë amtare

Termi “lisi i tamlit” (ose “lisi i qumështit”) në traditën shqiptare përdoret si kundërvënie konceptuale ndaj “lisit të gjakut”, duke përfaqësuar linjën e trashëgimisë amtare (matrilineare).

Në këtë kuptim, “tamli” – që simbolizon ushqimin e parë dhe lidhjen biologjike e emocionale me nënën – shndërrohet në metaforë të prejardhjes nga ana e saj, ndërsa “lisi” ruan funksionin figurativ të trungut dhe degëzimit familjar. Kështu, “lisi i tamlit” përshkruan rrjetin e lidhjeve që burojnë nga nëna dhe fisi i saj, duke përfshirë marrëdhëniet e gjakut, aleancat familjare dhe transmetimin e elementeve të identitetit kulturor nëpërmjet linjës femërore. Edhe pse në shoqërinë tradicionale shqiptare ka dominuar modeli patrilinear, koncepti i “lisit të tamlit” dëshmon për një vetëdije të dyfishtë të prejardhjes dhe për rolin e rëndësishëm të nënës në formësimin e identitetit individual dhe kolektiv. Në terminologjinë antropologjike, ky nocion lidhet me Matrilineality, duke shërbyer si një kategori analitike për të kuptuar dimensionin e shpesh-nënvlerësuar të trashëgimisë amtare në kulturën shqiptare.

Nga Rafael Floqi/

Në historinë shqiptare, si në shumë histori të popujve që kanë kaluar përmes dhunës kolektive, ekziston një tension i vazhdueshëm midis kujtesës dhe konceptit juridik. Ngjarje të rënda, të përjetuara si tragjedi ekzistenciale nga komuniteti, kërkojnë një emërtim që të përputhet me përmasën e dhimbjes së tyre. Në këtë kontekst, termat “masakër” dhe “gjenocid” shpesh përdoren në mënyrë të ndërsjellë në diskursin publik shqiptar, duke reflektuar një nevojë legjitime për njohje, por jo gjithmonë një përputhje me standardet e së drejtës ndërkombëtare.

Qëllimi i këtij trajtimi është të analizojë disa prej ngjarjeve më të dhimbshme të historisë shqiptare—Reçakun (1999), Panaritin (1914), Tivarin (1945) dhe masakrat ndaj popullsisë çame (1944–45)—duke i vendosur ato në raport me përkufizimin juridik të gjenocidit sipas Konventës për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit të miratuar nga Kombet e Bashkuara në vitin 1948. Ky dallim nuk është vetëm teorik. Ai përcakton mënyrën se si një popull mund të artikulojë të vërtetën e tij historike në një gjuhë të pranueshme ndërkombëtarisht, duke e bërë më të fortë kërkesën për drejtësi dhe njohje.

Kuadri juridik i gjenocidit

Konventa e OKB-së e vitit 1948 e përkufizon gjenocidin si çdo akt të kryer me qëllim për të shkatërruar, në tërësi ose pjesërisht, një grup kombëtar, etnik, racor ose fetar si të tillë. Ky përkufizim përmban dy elemente të pandashme: elementin material (actus reus) dhe elementin subjektiv (mens rea), i njohur si dolus specialis.

Elementi material përfshin një sërë aktesh të dhunshme, si vrasja e anëtarëve të grupit, shkaktimi i dëmtimeve të rënda fizike ose mendore dhe imponimi i kushteve të jetesës që synojnë shkatërrimin e grupit. Megjithatë, ajo që e dallon gjenocidin nga krimet e tjera ndërkombëtare është elementi subjektiv: qëllimi i drejtpërdrejtë për të shkatërruar një grup si të tillë.

Siç thekson William A. Schabas, një nga autoritetet kryesore në këtë fushë, “gjenocidi është një krim i qëllimit të posaçëm; pa këtë qëllim, krimi mund të jetë masiv dhe i tmerrshëm, por nuk është gjenocid në kuptimin juridik.”

Kjo kërkesë e lartë e provës shpjegon pse shumë tragjedi historike nuk janë klasifikuar juridikisht si gjenocid, pavarësisht përmasës së tyre shkatërruese.

Reçaku: një masakër me implikime më të gjera strukturore

Masakra e Reçakut në janar 1999 përbën një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne të Kosovës. Vrasja e civilëve shqiptarë dhe ekspozimi i trupave të tyre u bë një pikë kthese në perceptimin ndërkombëtar të konfliktit, duke kontribuar në ndërhyrjen e NATO-s kundër regjimit serb.

Nga një perspektivë juridike, Reçaku përmbush elementin material të një krimi ndërkombëtar: kemi vrasje të qëllimshme të civilëve. Megjithatë, si një episod i vetëm, ai nuk është i mjaftueshëm për të provuar ekzistencën e dolus specialis, pra qëllimin për të shkatërruar shqiptarët si grup.

Ambasadori Walker rikujton momentet kur u dërgua në rajon me mision ndërkombëtar vëzhgues, duke theksuar se fillimisht kishte njohuri të kufizuara për Kosovën. Ai rrëfen se si, gjatë misionit me mbi 1200 vëzhgues ndërkombëtarë, u përball me një realitet tronditës: një popull i shtypur, pa të drejta elementare dhe nën dhunën sistematike të regjimit serb.

Kulmi i dëshmisë së tij ishte Masakra e Raçakut, të cilën ai e përshkroi pa asnjë hezitim si krim lufte dhe akt gjenocidi ndaj civilëve shqiptarë. “Ajo që pashë ishte një masakër. Nuk kishte luftëtarë, ishin civilë, madje edhe një 99-vjeçar. Beogradi po gënjente,” theksoi ai, duke kujtuar edhe propagandën e kohës nga ish-ministri i propagandës së regjimit serbe Aleksandar Vučić, sot president, që mohonin krimin dhe e paraqisnin si përplasje ushtarake.

Walker tregoi gjithashtu për presionet dhe akuzat që iu bënë për të mohuar të vërtetën, por theksoi se qëndrimi i tij i palëkundur bëri që bota të kuptojë realitetin në Kosovë. Ai e lidhi drejtpërdrejt këtë moment me firmosjen e njëanshme të marrëveshjes së Rambujesë dhe më pas ndërhyrjen e NATO-s, që i dha fund spastrimit etnik.

Megjithatë, siç argumenton jurisprudenca ndërkombëtare, gjenocidi rrallëherë provohet mbi bazën e një ngjarjeje të vetme; ai kërkon analizën e një modeli të sjelljes. Në këtë kuptim, Reçaku duhet parë në kontekstin e gjerë të: dëbimeve masive të shqiptarëve, shkatërrimit sistematik të vendbanimeve, dhe terrorit të organizuar shtetëror.

Në këtë kuptim, Reçaku mund të interpretohet si pjesë e një politike më të gjerë me tipare të spastrimit etnik dhe potencialisht gjenocidare. Siç dëshmohet edhe nga raportet ndërkombëtare të kohës, ai shërbeu si provë e një realiteti të dhunës sistematike ndaj popullsisë shqiptare.

Panariti: dhuna etnike dhe mungesa e gjykimit ndërkombëtar

Masakra e Panaritit e vitit 1914 përfaqëson një nga episodet më pak të studiuara, por më të rënda të dhunës ndaj shqiptarëve në fillimshekullin XX. Sipas burimeve historike, qindra civilë shqiptarë u vranë nga forcat andarte greke për shkak të identitetit të tyre etnik dhe fetar. Në këtë rast, elementi material është i qartë: kemi një akt të qëllimshëm dhune ndaj civilëve të pambrojtur. Gjithashtu, ekziston një element i fortë përzgjedhjeje mbi bazë etnike, që e dallon këtë ngjarje nga dhuna e zakonshme e luftës.

Masakra e Panaritit, 374 të therur nga andartet greke, vetëm e vetëm pse ishin shqiptarë. Si u vranë 200 burra dhe 174 gra e fëmijë? Masakra greke e kryer një shekull më parë, më 10 korrik 1914, në Panarit të Korçës, përbën ngjarjen më të dhimbshme, më makabre e më të turpshme, realizuar mizorisht nga andartët grekë, kundrejt një popullsie të pafajshme, të pambrojtur e të mashtruar si ajo e Panaritit. Bëhet fjalë për 374 vetë të therur (e theksojmë, të therur) me thika, hanxharë e sëpata, jo të vrarë me pushkë në vijën e frontit a pas shpine, dhe kuptohen lehtë përmasat e kësaj tragjedie kanibaleske, rrënqethëse, për të cilën lexuesi, para shifrës, ndal frymën e s’do të dëgjojë më asnjë koment tjetër. Kur mëson se ata u therën, vetëm e vetëm pse ishin shqiptarë myslimanë, autoktonë në trojet e tyre, që me gjithë dhunën e egër nuk pranuan të quheshin grekë, atëhere është i qartë primitivizmi i një akti të tillë barbar, tejet të ulët, i kryer me paramendim, në fillimet e shekullit modern të XX-të.

Megjithatë, problemi qëndron në mungesën e provës së elementit subjektiv. Nuk kemi dokumente që dëshmojnë një plan të artikuluar për shkatërrimin e shqiptarëve si grup, as një analizë gjyqësore ndërkombëtare që të ketë shqyrtuar këtë çështje.

Siç thekson Leo Kuper, shumë akte që në aspektin moral mund të konsiderohen gjenocid, nuk arrijnë të përmbushin standardin juridik për shkak të mungesës së dokumentimit të qëllimit.

Në këtë kuptim, Panariti mbetet një masakër etnike me karakter të fortë shfarosës, por juridikisht e papërcaktuar si gjenocid.

Tivari: një rast paradigmatik i dhunës së organizuar

Masakra e Tivarit e vitit 1945 përbën ndoshta rastin më të fortë për një analizë të thelluar juridike në historinë shqiptare. Këtu kemi të bëjmë me një operacion të organizuar: grumbullim të shqiptarëve nga Kosova, çarmatim të tyre, dhe më pas ekzekutim masiv.

Një shqyrtim i plotë dhe i hapur i fakteve historike tregon se kjo masakër nuk ishte një incident i izoluar, por një akt i koordinuar dhe i qëllimshëm, i konceptuar dhe i zbatuar nga nivelet më të larta të ushtrisë dhe drejtuesve politikë jugosllavë. Qëllimi ishte të dekapitoheshin forcat shqiptare të Kosovës dhe të pengohej kërkesa e tyre që, pas çlirimit nga pushtimi nazist, Kosova të bashkohej me Shqipërinë, siç ishte premtuar.

Në vend të kësaj, ata që u mobilizuan me bindjen se do të merrnin pjesë në operacione të mëtejshme ushtarake në pjesën veriore të vendit, u grumbulluan, u çarmatosën dhe më pas u ekzekutuan në kushte të kontrolluara—një akt që mbart të gjitha tiparet e një masakre të paramenduar.

Sipas raportimeve, Zëvendëskryeministri i Malit te Zi është informuar se Prokuroria Speciale e Shtetit është në posedim të të dhënave të reja, deri më tani të panjohura, lidhur me fatin e rekrutëve shqiptarë dhe boshnjakë nga Kosova, të cilët u ekzekutuan në masë në Tivar më 1 prill 1945, përfshirë edhe të dhëna mbi vendndodhjet e mbetjeve të tyre.

Këto elemente tregojnë një nivel të lartë organizimi dhe koordinimi, që shkon përtej një shpërthimi spontan të dhunës.

Përzgjedhja e viktimave mbi bazë etnike dhe shkalla e gjerë e vrasjeve e afrojnë këtë rast me përkufizimin e gjenocidit. Megjithatë, edhe këtu mbetet çështja e qëllimit: a synohej shkatërrimi i shqiptarëve si grup, apo eliminimi i një segmenti të tyre për arsye politike dhe ushtarake?

Jurisprudenca ndërkombëtare ka treguar se dallimi midis këtyre dy qëllimeve është vendimtar. Në mungesë të një gjykimi ndërkombëtar që të ketë analizuar këtë ngjarje në mënyrë të plotë, Tivari mbetet një rast i hapur për interpretim.

Çamëria: spastrim etnik dhe kufijtë e konceptit të gjenocidit

Masakrat ndaj popullsisë çame gjatë viteve 1944–45 përbëjnë një nga rastet më të qarta të spastrimit etnik në historinë shqiptare. Vrasjet, dëbimet masive dhe shkatërrimi i vendbanimeve çuan në ndryshimin e përhershëm të përbërjes etnike të rajonit. Masakrat e kryera nga forcat e Napoleon Zervës ndaj popullsisë çame gjatë viteve 1944–1945 përfaqësojnë një nga episodet më të rënda të dhunës kolektive në historinë shqiptare të shekullit XX. Ato nuk ishin akte të izoluara hakmarrjeje në kontekst lufte, por një seri veprimesh të koordinuara që përfshinë vrasje të civilëve, shkatërrim të vendbanimeve dhe dëbim masiv të një popullsie të identifikuar qartë nga përkatësia e saj etnike dhe fetare. Kjo përzgjedhje mbi bazë identiteti përbën një element të rëndësishëm për analizën juridike, pasi e dallon dhunën ndaj çamëve nga konfliktet e zakonshme ushtarake dhe e vendos atë në një kuadër më të gjerë të dhunës së synuar ndaj një grupi të caktuar.

Nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, elementët materialë të gjenocidit janë pjesërisht të pranishëm në këto ngjarje. Vrasjet e civilëve, terrori sistematik dhe krijimi i kushteve që detyruan një popullsi të tërë të largohej nga trojet e saj përputhen me disa prej akteve të parashikuara në Konventën e OKB-së për Gjenocidin. Megjithatë, elementi vendimtar mbetet qëllimi i posaçëm (dolus specialis): nëse këto veprime synonin vetëm dëbimin dhe ndryshimin demografik të rajonit, apo edhe shkatërrimin fizik të popullsisë çame si grup.

Në këtë pikë, analiza bëhet më e ndërlikuar. Shumë studiues e klasifikojnë atë që ndodhi në Çamëri si spastrim etnik, pasi rezultati kryesor ishte largimi i detyruar i popullsisë dhe zhdukja e pranisë së saj nga territori. Megjithatë, prania e vrasjeve masive dhe e dhunës së përhapur ndaj civilëve e afron këtë rast me kufirin e gjenocidit, duke krijuar atë që në literaturën juridike quhet një zonë hibride mes spastrimit etnik dhe shkatërrimit fizik të grupit. Nëse provohet se dhuna nuk ishte vetëm instrument për dëbim, por edhe për eliminim, atëherë elementi gjenocidial bëhet më i fortë.

Në përfundim, masakrat e Zervës ndaj popullsisë çame mund të përkufizohen si një formë e rëndë e dhunës së organizuar me elemente të qarta shkatërruese dhe me tipare potencialisht gjenocidare. Edhe pse juridikisht mbetet e vështirë të provohet plotësisht qëllimi për zhdukjen e grupit si të tillë, në planin historik ato përfaqësojnë një përpjekje të qartë për të eliminuar praninë shqiptare në Çamëri. Kjo i bën ato një nga rastet më të rëndësishme për studim të mëtejshëm dhe dokumentim më të thelluar në kontekstin e krimeve ndërkombëtare.

Koncepti i spastrimit etnik, ndonëse nuk është formalizuar në të njëjtën mënyrë si gjenocidi, përshkruan pikërisht këtë lloj veprimi: largimin me dhunë të një popullsie nga territori i saj.

Megjithatë, siç argumenton Schabas, kufiri midis spastrimit etnik dhe gjenocidit mund të jetë i paqartë, veçanërisht kur dhuna shoqërohet me vrasje masive dhe kushte që çojnë në shkatërrim fizik.⁹ Në rastin e Çamërisë, pyetja mbetet nëse qëllimi ishte vetëm dëbimi apo edhe eliminimi fizik i një pjese të popullsisë si pjesë e një projekti më të gjerë shkatërrimi.

Përfundime

Analiza e këtyre rasteve tregon se historia shqiptare është e mbushur me forma të ndryshme të dhunës kolektive nga fqinjët, të cilat, ndonëse shpesh përjetohen si gjenocid në kujtesën kolektive, nuk përmbushin gjithmonë standardin e lartë juridik të këtij krimi. Kjo nuk duhet parë si një relativizim i tragjedive, por si një përpjekje për t’i vendosur ato në një kornizë më të saktë analitike. Një qasje e tillë e bën më të mundur artikulimin e tyre në diskursin ndërkombëtar dhe rrit mundësinë për njohje dhe drejtësi.

Edhe pse ndodhi para vitit 1948 (para miratimit të Konventës për Gjenocidin), rasti armen përputhet pothuajse plotësisht me përkufizimin juridik të sotëm: kishte qëllim të drejtpërdrejtë për të shkatërruar një grup etnik dhe fetar (armenët), u zbatuan akte konkrete: vrasje masive, deportime në marshime vdekjeje, kushte jetese që çonin në shkatërrim fizik. Prandaj sot konsiderohet nga shumica e historianëve dhe shumë shtete si gjenocid “model”, që ndihmoi edhe në formësimin e vetë konceptit juridik nga Raphael Lemkin.

Një nga aspektet më të rëndësishme sot është fakti që gjenocidi armen: vazhdon të mohohet zyrtarisht nga Turqia, dhe është objekt debatesh politike ndërkombëtare ashtu si mohohet ai i popullsisë çame nga Greqia apo i Reçakut nga Serbia. Kjo e bën atë një shembull klasik të fazës së fundit të gjenocidit: Siç ka thënë shpesh literatura mbi gjenocidin: “Mohimi nuk është fundi i gjenocidit – është vazhdimi i tij.” Por ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm “si t’i quajmë”, por si t’i kujtojmë dhe si t’i mbrojmë nga harresa. Sepse drejtësia fillon nga fjala e saktë. Dhe kujtesa nga e vërteta.

Prof. dr. Lush Culaj/

Senati apo Këshilli Kombëtar, siç u vetëquajt, u hap në Tiranë më 27 mars 1920. Siç dihet deputetët apo senatorët e tij për shkak të rrethanave u zgjodhën nga Kongresi i Lushnjës. Si parlament i parë punimet i filloi në kushte të vështira ekonomike dhe politike. Nuk kishte përvojë nga e kaluara dhe asnjë rregullore të brendshme të parlamentit që do të ishte domosdoshmëri juridike e kushtetuese. Qysh kur nisi punimet “Këshilli Kombëtar”, apo “Senati” në fjalën e mbajtur nga Këshilli i Lartë (Regjenca), u theksua se “qëllimi kombëtar asht mbrojtja e Atdheut pavarësia dhe sigurimi i kufijve të përcaktuar nga Konferenca e Londrës më 1913. Senatori i Vlorës dhe njëherësh nënkryetar i Këshillit Kombëtar, Spiro Koleka, “çfaqi idhnimin e tij nga se, sheh qi, dy pjesë të Shqipnies, Kosova e Çamëria s’përfaqësohen në Këshillin Kombëtar e lyp qi, ky idhnim të çfaqet prej gjith Këshillës e të shënohet në procesverbal”. Në diskutimet e Këshillit në ditët në vazhdim u bë e qartë se për të gjithë preokupimi ishte nëse Jugosllavia do të pranonte Shqipërinë në kufijtë e 1913-ës dhe nëse ajo dhe të tjerët do ta njihnin apo jo qeverinë e dalë nga Kongresi i Lushnjës.

U theksua gjithashtu se “Me fqinjët tanë Jugosllavët e Grekët, kemi dëshirë të rrojmë në nji armonie miqësore” dhe, sigurisht me shumë ndrojtje e diplomaci, më tej u deklarua se “Kemi shpresë të madhe se, edhe fqinjët t’anë kanë me njoft të drejtat t’ona etnike e jetike”. Në Parlament midis shumë problemeve që debatoheshin, një vend të rëndësishëm do ta kishte edhe trajtimi i çështjes së minoriteteve shqiptare jashtë kufijve ekzistues të Shqipërisë. Shqipëria nuk pati kohë të ndërtonte jetë parlamentare me standarde moderne europiane në vorbu-llën e destabilitetit politik dhe të konflikteve rajonale dhe botërore të viteve 1912-1918. Por edhe pas 27 marsit 1920, kur parlamentarizmi filloi të sendërtohej si një rregull legal, si një sistem qeverimi, pra pas çeljes së të parit parlament kombëtar”, trajtimi i çështjes së Kosovës dhe viseve të tjera të shkëputura nga shteti shqiptar më 1913, do të mbetej më tepër çështje dëshire e retorike, por jo e alternativave konkrete që prodhojnë zgjidhje.

Qysh në prill të vitit 1920, në Këshillin Kombëtar evidentohen replikat për orientimin e politikës pro e kundër mbështetjes tek Italia apo Jugosllavia, akuza se kryengritjet në Kosovë “bahen me gjishtin e Italies nga ana e Qeveries”, thashetheme e akuza se misioni i S. Vllamasit në Beograd duhej lexuar si veprim “për t’ia shitur definitivisht Kosovën Jugosllavisë” etj. Rryma që kërkonte dëbimin e Italisë nga Vlora për të shpëtuar Shqipërinë, ishte e qartë që Italia përpiqej për të rrëzuar qeverinë e Sulejman Delvinës, të dalë nga Kongresi i Lushnjës dhe për ta zëvendësuar me një qeveri proitaliane.

Për Parlamentin nuk ishin tabu edhe diskutimet, siç theksonin vetë ata, që dëmtonin bashkimin vëllazëror. Kështu në mbledhjen e 53-të të radhës, më 6.10.1920, deputeti Ramiz Dacisi përfaqësues i Prefekturës të Dib-rës, rrëfen para Këshillit Kombëtar se në Kavajë ishte organizuar një miting kundër kosovarëve, i cili e dëmton bashkimin vëllazëror dhe për këtë çështje kërkon shpjegime nga ministri i Brendshëm. Ecuria e çështjes së Kosovës në Këshill ishte e ndryshme jo vetëm nga inskenimet e disa tubimeve me parulla provokuese si “Nuk e duam Shqipërinë pa Kosovën” , apo “Toskët nuk e duan Kosovën” etj., por edhe nga kërkesat maksimaliste të plat-formave të organizatave prestigjioze siç ishte Komiteti Mbrojtja Kombëtare e Kosovës.

Deputeti Adem Gjinushi, nga Prefektura e Elbasanit, duke rrëfyer për atdhetarinë e shqiptarëve nga Kosova, proteston për çështjen e mitingut dhe dëshiron që kjo punë të shqyrtohet me kujdes. Por, cili ishte shkaku i këtij mitingu? Për këtë do të rrëfejë deputeti Hil Mosi përfa-qësues i Prefekturës të Shkodrës, i cili, ndër të tjera, para Këshillit Kombëtar do të deklarojë: “Popullin e Kavajës për këtë miting e ka shtërngue nënprefekti, tue i thanë se kosovasit thanë se nji Shqipni pa Kosovë nuk mbahet e qi ato kosovas qi kanë të tilla mendime të dëbohen prej Shqipnies. Asnji kosovas nuk asht i mendjes qi pa ba Shqipninë e 1913-s të liron Kosovën (do të ketë Shqipëri) se veprimet e tilla janë jashtë detyrës së një nënpunësi dhe prishin qetësinë e vendit”. Në mbledhjen e radhës, e cila vazhdoi të nesërmen deputeti R. Daci theksoi se fitimi i kombit ka ardhur si rezultat i lëvizjeve të kosovarëve dhe se edhe sot kosovarët kundër serbëve po luftojnë krahas me Shkodrën. Me këtë rast kërkoi nga qeveria që të bëhen hetimet e nevojshme për ta nxjerrë në shesh burimin e kësaj çështjeje. I këtij mendimi ishte edhe deputeti Mosi, kurse deputeti Beqir Rusi si përfaqësues i Prefekturës të Gjirokastrës shprehu mendimin që “nuk beson të gjindet ndonjë shqiptar që t’i mohojë vuajtjet dhe patriotizmin e kosovarëve dhe se çdo shqiptar mjerohet kur shikon që ato vise vuajnë nën sundimin e armikut”.

Mendimi i Irfan Ohrit ishte se disa nëpunës të vegjël ishin duke bërë propagandë të tillë dhe kërkoi nga qeveria që t’i jepej fund kësaj çështjeje. Këshilli Kombëtar duke e konsideruar çështjen të rëndësishme vendosi që për të nesërmen të ftohej në Këshill Ministri i Brendshëm dhe të bëhej një mbledhje e jashtëzakonshme. Ministri i Brendshëm, Ahmet Zogu, në mbledhjen e datës 8.10.1920 shjegon se Ministria e Brendshme është përpjekur që nëpunësit t’i mbajë larg nga politika, por mjerisht nëpunësit dëshirojnë të formojnë parti (dëshirojnë të merrën me politikë L. Culaj). Çështja e mitingut të Kavajës, sipas ministrit është çështje që e kanë nxitur disa njerëz të nxitur nga të huajt me të holla dhe se për këtë çështje janë duke u bërë hetimet e nevojshme. Me këtë rast lexohet teksti i shkresës së Komunës së Kavajës drejtuar nënprefekturës me të cilën protestohet kundër lajmeve që po shpërndahen nga disa kosovarë se Shqipërinë pa Kosovë nuk e duam, me ç’rast kërkohen hetime kundër atyre njerëzve që përhapin lajme të tilla.

Në vijim ministri Zogu theksoi: “Desh të bëhej edhe në Durrës një miting i tillë, por është ndaluar nga ana e Qeverisë dhe se është urdhëruar që nuk lejohen kurrfarë mitingjesh pa lejen e qeverisë”. Për një hetim më të thellë të mitingut të Kavajës ishte dërguar një oficer nga qeveria dhe ishte caktuar një nëpunës vendës. Kurse pyetjes së Irfan Ohrit se çfarë sigurimesh mund t’u japim kosovarëve që mitingu nuk ishte me qëllim kundër tyre, ministri u përgjigj se kjo do të arrihet pasi të sigurohen dokumentet e nevojshme, duke shtuar se qeveria është e bindur që elementi i Kosovës është më i forti element, se kosovarët janë përpjekur çdoherë dhe ende po përpiqen për sigurimin dhe mbrojtjen e kufijve të vitit 1913. Dëshmia më e mirë është se edhe sot gjenden 300 vetë në Shkodër, duke luftuar kundër serbit.

Apeli i deputetit Hil Mosi ishte t’u ndihmohet bashkatdhetarëve

Në vitin 1920 filluan të shfaqeshin në Parlament mendime se kishte ardhur koha për zbatimin e reformave që do ta forconin gjendjen e fshatarësisë dhe forcimin e shtetit të pavarur shqiptar në kufijtë ekzistues. Në mbledhjen e datës 27. IX 1920, duke diskutuar për mungesën e sasisë të duhura ushqimore në disa vise deputeti Hil Mosi theksoi se për shkak se serbët kanë bërë shumë rrënime në vise të Dibrës të Vogël dhe Lumës shumë muhaxhirë kanë ardhur këndej dhe kjo e rëndon situatën ushqimore. Edhe në mbledhjen e 13 tetorit 1920 deputeti Hil Mosi shpreh shqetësimin në Parlament se ndonëse Jugosllavia deklarohej se e pranonte Shqipërinë në kufijtë e vitit 1913, ajo e kaloi kufirin dhe dogji 135 katunde. Ajo u fut deri në Shëngjergj, Kastrat Vrrakë e Tarabosh. Deputeti Mosi i shqetësuar lidhur me këtë çështje i parashtron pyetje Qeverisë se a ka marrë masa lidhur me këtë çështje të rëndësisë të veçantë. Shpjegimi qeveritar ishte se ata kanë përmbushur detyrën e vet duke theksuar se për këtë veprim të Mbretërisë SKS kanë protestuar edhe Anglia, SHBA-të dhe Italia.

Në rrethanat e tilla shqetësuese për muhaxhirët në mbledhjen e datës 25.10.1920 deputeti Irfan Ohri shprehu shqetësimin se sot gjenden në Tiranë 7000 emigrantë dibranë në kushte jashtëzakonisht të dobëta. Deputeti Ramiz Daci deklaroi se një numër i dibranëve edhe sot po qëndrojnë në kufi duke rezistuar kundër armikut në shi e borë, zbathur e zhdeshur dhe me fëmijët madje pa bukë.

Në mbledhjen e 1 nëntorit 1920 deputeti Sejfi Vllamasi, si përfaqësues i Prefekturës të Korçës, duke qenë i shqetësuar për problemin e muhaxhirëve parashtron pye-tjen se çfarë masash kishte marrë Qeveria për çështjen e muhaxhirëve, ndërkaq përgjigjja qeveritare ishte se ishin marrë masat e nevojshme në suaza të mundësive.

Në mbledhjen e 6 nëntorit 1920 deputeti Qazim Kaculi informonte se krerët e Malësisë të Gjakovës ishin mbledhur në zyrën e nënprefekturës dhe në vend të Bajram Currit e kishin zgjedhur deputet Rexhep Mitrovicën. Në Parlament lexohet një telegram i Mulla Sadikut, si përfaqësues i Gashit, Bytyqit dhe Tropojës, i cili proteston për këtë zgjedhje. Pas kësaj lexohet një telegram tjetër i Hasan Batushës, përfaqësues i fisit Gash, Bytyq e Rekë, ku luste që Rexhep Mitrovica të njihej si deputet i Malë-sisë të Gjakovës. Vlen të theksohet se krahas rrethanave të rënda, si për qytetarët ashtu për Qeverinë Shqiptare, ekzistonin kundërthënie dhe mospajtime të mëdha edhe në mes vetë shqiptarëve. Në këtë situatë deputeti Qazim Kaculi propozoi që të formohet një komision për shqyrtimin e dokumentacionit dhe derisa të vërtetohet rregullsia e tyre kërkon që deputeti i ri i zgjedhur të marrë pjesë në Këshill, por pa pasur të drejtë vote.

Ndërsa, më 12 tetor, delegacioni shqiptar në Konferencën e Paqes i kishte paraqitur zyrtarisht sekretarit të përgjithshëm kërkesën e Qeverisë Shqiptare për pranimin e Shqipërisë në Lidhje.

Me atë rast nga Parisi i ishte shkruar Drummondit: “Qeveria Shqiptare shprehëse besnike e ndjenjave të gjithë shqiptarëve, duke dashur me gjithë shpirt të konsolidojë paqen në Ballkan, kërkon të pranohet në Lidhjen e Kombeve dhe të marrë pjesë në Asamblenë e madhe që do të mblidhet në Gjenevë më 15 nëntorin që vjen…”. Kërkesa për anëtarësim e shtroi menjëherë edhe çështjen e statusit ndërkombëtar të Shqi-përisë. Kjo gjë ishte e precizuar në artikullin 1 të statutit të Lidhjes, ku theksohej: “Mund të bëhet anëtar i Lidhjes çdo shtet që qeveriset lirisht”, që nënkupton sigurisht sovranitetin e jashtëm. Në letrën e 20 tetorit sekretari i përgjithshëm Drummondi kërkonte dy lloj dokumentesh:

dokument mbi shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë dhe

dokumente mbi deklaratat ku dëshmohet se qeveritë e tjera e kanë njohur Qeverinë e Shqipërisë si qeveri de facto ose de jure.

Për Shqipërinë u duk një dritë shprese për tejkalimin e gjendjes së amullisë. Që të shfrytëzohen sa më mirë këto mundësi Qeveria Shqiptare vendosi që ta dërgonte në Gjenevë një delegacion të posaçëm të kryesuar nga Fan Noli. Puna parësore e delegacionit shqiptar me të arritur në Gjenevë ishte paraqitja e dokumenteve të kërkuara në Sekretariatin e Lidhjes, ku dëshmohej se Qeveria Shqiptare i plotësonte të gjitha parakushtet për t’u konsideruar si qeveri e ligjshme e shtetit shqiptar. Shqyrtimi në thelb i çështjes kaloi nëpër dy etapa kryesore: etapën e parë e përbëjnë debatet në Komisionin V dhe të dytën në mbledhjen plenare të Asamblesë. Me gjithë kundërshtimet, delegati britanik Robert Sesil dhe delegati i Kanadasë Rowell ishin mbrojtës të denjë të kërkesës për pranimin e Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve, përderisa jugosllavi Spalajkoviq e quajti Shqipërinë vetëm një embrion shte-ti.

Asambleja e mori përsëri në shqyrtim çështjen në seancën plenare të 17 dhjetorit, ku qëndrimet kishin ndryshuar rrënjësisht. Tani Italia propozonte pranimin e Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve. Rezultati përfundimtar ishte fantastik: 35 në favor, 7 abstenime dhe asnjë kundër. Po atë ditë delegacioni shqiptar u ftua që të zinte vend në Asamblenë e Lidhjes së Kombeve. Pranimi i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve e qartësoi vetëqeverisjen e saj dhe ishte mbështetje e qëllimeve të sinqerta për t’i respektuar detyrimet e veta ndërkombëtare. Pra, duhej rregulluar në mënyrë përfundimtare problemi i kufijve që kishte mbetur i pazgjidhur nga Konferenca e Parisit.

Zogu do ta shfaqte talentin e tij të rrallë si burrë shteti për stabilizimin e Shqipërisë. Ai përdori potencialin e tij ushtarak dhe politik, të akumuluar nga nëntori i vitit 1920, për të rrëzuar qeverinë e Sylejman Delvinës duke shpresuar në përfitimin e tij.

Në nëntor të vitit 1920 Qeveria u detyrua të pranonte mbajtjen e zgjedhjeve dhe kryeministri S. Delvina dha dorëheqjen. Po atë ditë Këshillit Kombëtar pranoi dorëheqjen e Qeverisë Delvina dhe shtroi për bisedim dhënien e votëbesimit të Qeverisë së Iljaz Vrionit, i cili u emërua nga Këshilli i Lartë i Shtetit. Me dhënien e votëbesimit të Qeverisë së I. Vrionit, Këshilli Kombëtar nuk u mblodh më. Ndërsa fillimisht qeveria premtoi se ligji i ri i zgjedhjeve do të miratohej nga Këshilli Kombëtar, në fakt ajo veproi ndryshe.

Më 2 dhjetor, 1920 Ministria e Brendshme njoftoi zyrtarisht shpërndarjen e Këshillit Kombëtar dhe më 5 dhjetor nxori ligjin për zgjedhjet e reja, pa e kaluar për miratim në Këshillin Kombëtar. Me përcaktimin e zgjedhjeve të Këshillit të ri Kombëtar, si Këshilli i Lartë ashtu edhe Qeveria shkelën vendimin e Kongresit të Lushnjës, i cili parashikonte se Këshilli Kombëtar i caktuar prej tij do t’ia linte vendin një Asambleje Kushtetuese.

Në fillim të vitit 1921 u vunë bazat kryesore të sistemit politik. U vendos që të thirreshin zgjedhjet për krijimin e një këshilli të ri kombëtar ose parlamenti për zëvëndësimin e zyrtarëve të pa zgjedhur të emëruar nga Kongresi i Lushnjës.

Këshilli Kombëtar i vitit 1920 qëndrimin ndaj problemit kombëtar e pa në gjithanshmërinë e problemeve, pa dyshim duke e vlerësuar shqiptarizmin e treguar nga shqiptarët e Kosovës në Lëvizjen Kombëtare. Megjithatë për çdo politikan e analist realist pas Paqes së Versajës dhe Kongresit të Lushnjës ishte e qartë se së pari duhej shpëtuar Shqipëria e 1913 dhe nuk ishte momenti për të kërkuar nga fqinjët atë që asnjë llogaritje e saktë nuk e konsideronte të mundur të merrej. Prandaj dëshirat dhe patriotizmi verbal mbeteshin të shpreheshin brenda mureve të “Këshillit Kombëtar” apo Senatit dhe gradualisht do të reflektonin përplasjet midis opozitës dhe pozitës.

Dr. Faton Bislimi/

Në këtë ditë, 36 vite më parë (më 28 Prill 1990), një delegacion i vogël por me zë të madh e me bindje të palëkundur bartëte shpresat e një populli të tërë përtej Atlantikut. Të udhëhequr nga Joe DioGuardi dhe Liga Qytetare Shqiptaro-Amerikane, ata u mblodhën në New York në ngjarjen historike “Salute to Albanian Freedom and Democracy in Kosova.”

Në mesin e tyre ishte Presidenti Historik Ibrahim Rugova, së bashku me Akademikun Idriz Ajeti, Zekeria Cana, Jusuf Buxhovi, Rexhep Qosja, Luljeta Pula dhe shumë figura të tjera të shquara të kohës. Ata nuk erdhën me pushtet, por me qëllim. Jo me siguri të suksesit, por me bindje për të.

Ajo që pasoi nuk ishte thjesht një ngjarje—ishte një kthesë historike. Seanca e parë dëgjimore në Kongresin Amerikan për Kosovën, që erdhi menjëherë pas, vuri gurthemelin e një prej miqësive më jetike në historinë tonë: lidhjen Kosovë–Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Burrështetas amerikan si Tom Lantos e Bob Dole e çuan këtë kauzë përpara, duke i dhënë zë një populli që refuzonte të harrohej.

Sot e nderojmë atë moment historik!

Por sot duhet edhe ta përballemi me realitetin politik aktual.

Ne jemi hyrë në një “qorrsokak pokitik” jo nga fati, por nga paaftësia jonë për të vepruar. Dhe kështu, historia sot na shikon—jo si viktima të rrethanave, por si autorë të zgjedhjeve tona.

Para 36 vitesh, uniteti nuk ishte luks—ishte domosdoshmëri. Udhëheqësit tanë, pavarësisht dallimeve, e kuptuan peshën e momentit. Ata u ngritën mbi vetveten sepse kauza e kërkonte.

Çfarë kërkon ky moment sot nga ne?

Kosova nuk u ndërtua nga hezitimi. Ajo u ndërtua mbi guximin, sakrificën dhe një qartësi qëllimi që tejkalonte vijat partiake dhe ambiciet personale. Brezi i Rugovës nuk pyeti “çfarë fitoj unë?”, por “çfarë ka nevojë Kosova?”

Kjo është pyetja që duhet të na udhëheqë sot.

Nuk mund të lejojmë që institucionet për të cilat ata ëndërruan—dhe shteti që ata ndihmuan të lindë—të dobësohen nga ciklet e bllokadave dhe përçarjeve. Presidenca nuk është çmim për t’u fituar; është përgjegjësi për t’u përmbushur. Dhe dështimi për ta përmbushur atë nuk është procedural—është historik.

Si dikush që ka pasur privilegjin të punojë në Capitol Hill më shumë se dy dekada më parë, nën udhëheqjen e Kongresmenit Lantos, e kam parë nga afër se sa thellë ishte rrënjosur përkushtimi amerikan ndaj Kosovës—një përkushtim i ndërtuar mbi ato përpjekje të hershme. Ajo lidhje nuk ishte rastësi—ajo u fitua, u kultivua dhe u mbajt gjallë nga lidershipi me parime.

Ne i kemi borxh asaj trashëgimie—dhe brezave që vijnë—të ngrihemi në lartësinë e momentit sot!

Le të mos jetë 28 prilli vetëm një përkujtim i historisë. Le të jetë një përballje me vetveten.

Një kujtesë se kur Kosova qëndroi në prag të historisë, udhëheqësit e saj zgjodhën unitetin mbi përçarjen—dhe ndryshuan fatin tonë.

Tani është koha që Kosovën ta vendosim mbi gjithëçka tjetër, momenti për Kosova e Para!