Me rastin e 20 vjetorit të ndarjes nga jeta të Prof. Dr. Engjëll SEDAJ.

Vlash Prendi

Takimet me prof. Engjell Sedajn kanë qënë gjithmonë të kendëshme. Ishte personalitet i spikatur i kulturës dhe letërsisë shqiptare. Fjalëpakë, i matur, i qetë dhe bindës. Fjala që thoshte ishte nje argument me shumë për historinë, kulturën dhe traditën tonë. Aso kohe pati ardhur nga Prishtina për të referuar në takimin përkujtimor të 300 vjetorit të Kuvendit të Arbrit temën: ”Vlerat e përkthimit të akteve të Kuvendit të Arbrit nga prof. Engjell Radoja”, një temë shumë interesante. Tema u vlerësua nga të gjithë pjesmarrësit në kuvend. Qe takuar me personalitete të kulturës dhe letërsisë Pjetër Arbnorin, Nikolin Kurtin, dr. Shan Zefin, prof. Ferit Dukën, Tef Topallin, Willy Kamsin etj. Të gjithë paten shprehur konsideratat më të larta për të. Kishin të drejte, sepse bisturia e tij ka operuar dhe zbuluar vepra të tilla si “Meshari i Gjon Buzukut”, ”Kenga e Sibilave” dhe “Çeta e profetënve” të Bogdanit, ”Fjalori latinisht – shqip” i Frang Bardhit, të cilëve u pati bërë anatominë e plote të tyre duke qenë nje studiues tepër i thellë dhe kritik ndaj tyre. Ndjehem me fat kur prof. Engjelli me dhuron një nga veprat e tij më të mira “Shqipja arbnore”, ku janë përfshirë mjaft studime të tij rreth disa figurave të letërsisë dhe histories sonë të lena në harresë. Prof. Engjell Sedaj hap rrugë të reja për studime të mëtejshme për të hedhur dritë sadopak në historiografinë shqiptare dhe traditën tonë kulturore.

Prof.Engjell Sedaj ka qënë dhe mbetet një nga figurat më të shquara në fushën e studimeve shqiptare, sidomos të traditës. Veteran i nderuar i arsimit shqip, lëvrues i njohur i gjuhës shqipe dhe misionarë i papërtuar i përhapjes së kulturës dhe letërsisë në trevat mbarëkombëtare. Mbetet perjetësisht monument i gjallë i studimit të visareve kombëtare dhe përhapjes së dijes dhe shkences filologjike tek brezat e ardhshëm. Lindi në Kabash të komunës së Vitisë më 14. 07. 1943 në një familje më origjinë fshatare, por me tradita patriotike dhe atdhetare. Gjyshi i tij Toma, kishte ardhur nga Stublla e Epërme dhe ishte vendosur në Kabash rreth vitit 1928. Prindërit e tij Jak Sedaj dhe Magdalena Sopi kishin gjashtë femijë, ku Engjëlli ishte femija i fundit. Qysh i vogël provoi vështirësite e jetës, sepse populli kosovar aso kohe vuante nën thundrën e shovinistëve serbë. Kur u çlirua vendi nga forcat nazi – fashiste, Engjëlli i vogël ishte vetëm 1 vjeç, kjo bëri që ai të rritej me veshtirësi të mëdha. Në fshatin e lindjes kreu shkollën fillore dhe dy klasë të arsimit të detyruar, ndërsa dy klasët vijuese i përfundoi në Viti.

Në vitet 1958 – 1962 vijoi gjimnazin klasik në qytetin Pazin në Kroaci, ku u pais me kulturë dhe njohuri bashkëkohore. Më pas vijoi studimet në Fakultetin Teologjik të Zagrebit dhe më tej në Fakultetin Filologjik të Shkupit, ku u specializua në degën e filologjisë klasike duke u diplomuar në vitin 1971. Pikerisht në këtë periudhe spikati fuqishem talenti i tij në fushën e botimeve në lemin studimor dhe filozofik. Nga ky vit pena e tij do të shkelqente për t’i dhënë lexuesit perla të letërsise dokumentare shqiptare dhe emri i tij do të mbetej në themelet e shkencës studimore dhe letrare shqiptare. Krahas punës studimore, vijoi studimet pasuniversitare në Fakultetin Filozofik të Prishtinës në degën e gjuhës dhe letërsisë dhe në vitin 1980 mbron doktoraturën me teme: “Homeri tek Shqiptarët”, duke shpalosur përmes saj kulturën e gjërë dhe dijet shkencore për letërsinë klasike.

Ishte personalitet me kulturë të gjërë dhe dije të sakta shkencore. Nje krijues dhe studiues i kompletuar nga më të njohurit në trevat shqiptare. I etur për kulturë e dije, në vitet 1976 – 1977, ndoqi në Universitetin e Romës mësimet për gjuhën latine mesjetare, pastaj mori leksione në fushën e kërkimeve shkencore për t’i perfunduar në qytetin historic të Urbinos, vendlindjen e Papa Klementit XI – Gjon Francesk Albani, të cilit i pati kushtuar edhe një libër monografik, ku mori disa lektura për punën kerkimore dhe shkencore dhe gjuhën italiane. Ishte njohes i katër gjuhëve të huaja. Ne vitin 1968 filloi pune si mesues i gjuhës latine në gjimnazin e Ferizajt, ku punoi deri në vitin 1971. Këtë vit, thirret të japë po këtë lendë në Fakultetin Filozofik të Prishtines, në fillim si lektor ndërsa qe nga viti 1992 si profesor ordinar, derisa doli në pension. Prof. Engjelli është ndër të parët studiues shqiptarë, që pati një aktivitet aq të dendur studimor dhe shkencorë në atë periudhe të vështirë të historisë së Kosovës, kur nuk duhej të heshtej. Ai e ngriti me forcë zërin kundër shtrembërimeve të qëllimshme historike që bënin pseudohistorianët serbe, duke mbrojtur me guxim dhe vendosmeri historinë e lavdishme dhe popullin heroik dhe të shumëvuajtur shqiptar të dardanisë. Punimet e tij në fushën e studimit dhe të hartimit të teksteve shkollore, janë të shumta.

Ka hartuar 8 tekste shkollore nga të cilet tre për shkollat e mesme dhe pesë lektura për shkollat univesitare, të cilat janë: “Gjuha latine” për kl. I – II gjimnaz 1974, “Gjuha latine” për kl. III – IV më 1981, ”Gjuha latine” për kl. I më 1989, ”Gjuha latine” për studentët e universiteve më 1979, “Pjetër Bogdani – Kenga e Sibilave” – leksionë në vitin 2000, “Virgjili – Eneida” – leksionë në vitin 2002, “Homeri – Iliada dhe Odisea” – leksionë në vitin 2001, “Eskili – Prometeu i lidhur” – leksion në vitin 2002. Këto tekste dhe leksione shquhen për qartësine e mendimit dhe të shprehjes, për pasqyrimin e parametrave metodike të paraqitjes së materialit studimorë, për gjuhën e pastër dhe të rrjedhshme shqipe, për leksikun e pasur dhe terminologjine e zgjedhur që përmbajnë. Janë tekste mësimire që i rezistuan kohës, sepse përmbanin në vetvete thellësi mendimi. Ata qenë një ndihmesë e madhe dhe e padiskutim ndihmuan në përparimin dhe konsolidimin e shkollës dhe mendimit pedagogjik shqiptar, si dhe kontribut i shquar në lëvrimin e shkencës letrare shqiptare. Në këtë kontekst, ai ka ecur në gjurmet e ideologyëve të Rilindjes, sidomos të Aleksander Xhuvanit, të cilin e ka patur si shembull model në punën e tij studimore dhe hulumtuese.

Tematika e studimeve dhe artikujve të botuar është e gjërë dhe e larmishme. Qe nga viti 1970 deri në vitin 2004, numërohen rreth 365 artikuj studimorë të botuar në organe të ndryeshme të shtypit dhe revista shkencore periodike në Kosovë dhe jashte saj, duke dhënë kështu një kontribut të paçmuar në përhapjen e kulturës shpirtërore dhe dijes ndër shqiptarë.

Vepra studimore dhe vetëdija kombëtare

Eshte e veshtirë të përmblidhet vepra e prof. Engjellit në këto pak rreshta, megjithatë do të kujtoj dy nga veprat e tij filozofike dhe studimore “Tradita dhe letërsia” Prishtinë 1997 dhe “Shqipja arbërore” Prishtine 2002, ku ai shpalos lirshëm mendimin e tij filozofik dhe respektin e padiskutueshëm për mjaft figura të shquara shqiptare të fushës së shkencës dhe të letërsisë. Në këto vepra ai ka synuar të paraqesë në një shkallë më të lartë punën dhe përpjekjet e disë përfaqësuesëve të shkencës filologjike shqiptare, duke krijuar një ide të qartë për punën dhe përpjekjet e tyre në këtë fushë. Meritë e autorit është se ka ditur të na japë dimensionet krijuese të disa perj figurave më të njohura të shkences dhe letërsisë shqiptare pak, ose aspak të njohura në trojet tona. Prof. Engjelli e njeh mirë krijimtarinë dhe veprën e tyre, ka shfletuar mijëra dokumente dhe ka zbuluar veprimtarinë e tyre krijuese. Gjykimi i thellë mbi këto personalitete dhe vleresimi i matur ndaj tyre, paraqiten para nesh figura të tilla shumëdimensionale pak të trajtuara në literatureën tone studimore si Henrik Lacaj dhe Gjon Shllaku, dy përkthyes legjendarë shqiptarë, Eqerem Cabej, Francesko Solano dhe Rexhep Smajli, pionierët e leksikografise shqiptare, Zef Mirdita dhe Gaspër Gjini korifejt e letërsise historiko – dokumentare shqiptare, Luigj Marlekaj, Don Lush Gjergji dhe Gjergj Gashi përfaqesuesit më në zë të pasqyrimit të traditës kishtare shqiptare dhe më tej, figura e prof. Mihal Petrushevskit i cili ka dhënë një kontribut të padiskutueshem në përhapjen e kulturës shqiptare. Këto figura janë analizuar me kompetencë dhe dashuri duke e njohur lexuesin me informacion të ri dhe të bollshëm për jetën dhe aktivitetin e tyre krijues në sherbim të çështjes kombetare.

Në të njëjtën linjë logjike vjen edhe libri i dyte i tij në lemin e studimit “Shqipja Arbnore”, ku më së shumti preken çështje të zhvillimit të gjuhësisë, studiohen figura të shkencës gjuhësore që punuan për zhvillimin e gjuhës dhe përhapjen e saj, sipas natyrës dhe ligjeve të brendshme të gjuhës sonë.

Duke u marrë me studimin e korifejve të kulturës botërore që bënë epokë dhe hodhën themelet e letërsise se dokumentuar si Homeri, Platoni, Hesiadi, Virgjili, Horaci, Ovidi etj, autori kërkon thellë në histori dhe madje analogon me krijuesit e vjetër të letersisë shqipe, duke zbuluar thelbin e krijimtarisë së tyre. Buzuku, Bogdani, Budi dhe Bardhi do të ishin objekt i penës së tij. Njohurite e thella dhe të sakta për letërsinë e vjetër shqipe, Ai i ka shfrytëzuar për të ndriçuar periudhën e lulëzimit të kulturës shqiptare dhe ndikimit të saj në kulturën europiane. Ndjehet i përviligjuar prof. Engjelli, sepse ka mundur të studioë figura të tilla si Francesk Durrsaku, Martin Segani, Nikolle Keta, Ndre Bogdani, Frang Bardhi etj, dhe ka zbuluar se këta personalitete janë përçuesit e gjuhës arbërore, janë shkëndijat e para të kësaj gjuhe të lashtë europiane. Madje është i pari studiues që zbuloi mbishkrimet gravurës së Grotafferratas në Itali, ku vertetoi se gjuha shqipe ka ekzistuar qe nga viti 1492, kur është shkruar shqip. Ne këtë gravurë autori ka lexuar katër shkronja, Cast…,ku mendon se duhet të jetë shkruar emri i Kastriotit. Më tej, ai ka deshifruar: Alberia – More – Shala, ndërsa më poshtë ai ka lexuar në latinisht: Vivat as pantas lea. Prof. Engjelli mendon se këta mbishkrime janë shkruar nga ushtarë arbreshë, që ishin aso kohe nën sundimin e Alfonsit, mbretit të Napolit.

Sidoqofte këto gravura dhe mbishkrimet e tyre, janë dëshmi e gjallë e hershmërisë së shkrimit dhe përhapjes së gjuhës shqipe, megjithse data e të shkruarit të tyre mungon. Duke bërë një lidhje logjike mes mbishkrimeve të Grotafferratas dhe autorëve të parë të shkrimeve shqipe, mund të mendojmë se faktet historike që përmend prof. Sedaj janë plotësisht të besueshme dhe të argumentuara. Gjuha është jeta e një kombi, ajo identifikon kombin, prandaj prof. Sedaj ka theksuar: ”…Këto kenaqësi përjetohen edhe më mirë nga monumentet e kulturës antike dhe mesjetare, kurse monumenti më i madh i popullit shqiptar është gjuha e tij, shqipja arbrore…”. Ne këtë kontekst, ai ngriti zërin kundër ndarjes dhe copëtimit të gjuhës shqipe dhe provincializmit të saj.

Papa Clementi XI dhe Arbëria

Vemendje të vacantë prof. Engjelli u kushtoi edhe studimeve historike kishtare, temë e munguar terësisht në trojet shqiptare në periudhën postkomuniste. Një vend të rendësishëm në këtë fushë zë studimi i plotë “Papa shqiptar Klementi XI – Albani dhe Kuvendi i Arbërit”, ku ai verteton me argumente shkencore se ky Papë që drejtoi për 21 vite me radhë Selinë e Shenjtë është shqiptarë me origjinë nga Laci i Kurbinit. Për kontributin e dhënë për çështjen kombëtare shqiptare, autori e radhit këtë Papë krah Gjergj Kastriotit. Interes paraqesin njoftimet e prof. Sedajt për motivet që e shtynë Papën Clementi XI të ndihmonte Shqipërinë, të ndikonte fuqimisht për hapjen e shkollave shqipe në atdheun e tij, të organizonte Kuvendin e Arbrit me 1703, duke vënë në dukje përparësitë e programit të tij papnor dhe aftësitë e padiskutueshme profesionale të papës shqiptar. Eshte e rendësishme të theksojmë se Papa Clementi XI punoi pa u lodhur për ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare. Me materiale të pasura dhe argumente shkencore prof. Sedaj argumenton vlerat e tij njerzore dhe fetare duke dhënë nje informacion të pasur mbi veprimtarine e tij pontifikale, për hir të së cilës u quajt Papë i Madh.

Pjesa e dytë i kushtohet Kuvendit të Arbrit, që u mblodh me 1703 në fshatin Mërqi të Lezhës, iniciuar nga Papa Clementi XI, nën drejtimin e ipeshkvit të Tivarit Vincens Zmajevic, të cilin e pati caktuar edhe si vizitor apostolic në viset arbërore. Kështu, krahas Kuvendit të Lezhës më 1444, Kuvendit të Matit më 1462, Kuvendit të Dukagjinit më 1602, Kuvendi i Arbrit vlerësohet si një ngjarje madhore në historinë tonë kombëtare, megjithse qëllimi i këtij botimi ka më tepër karakter informative – historik sesa studimorë. Në këtë vazhdë, autori pati nisur të botojë edhe një revistë me karakter studimore – shkencore që për nga niveli, ishte nga më të arrirat në tregun e medias sonë. Fjala është për revistën e njohur “Dardania Sacra” numri i parë i së cilës doli në vitin 1999, me kontributin edhe të intelektualit të njohur Pal Shtufi dhe u mbyll pas ndarjes nga jeta të prof. Engjellit. Ȅshtë një revistë me nivel të lartë shkencor, gjithpërfshirëse me një staf tepër të kualifikuar. Përmes materialeve të botuara, hidhet dritë mbi rrënjët e histories dhe prejardhjes së kombit tone, të katolicizmit shqiptarë, zhvillimit të gjuhës, figurat më të spikatura të popullit tonë dhe kontributit të tyre për çështjen kombëtare shqiptare. Kjo reviste serioze synonte të përmbushte zbraztinë e krijuar në fushën e botimeve studimore dhe në atë të hulumtimeve historike kombëtare dhe kishtare. Dardania dhe Iliria janë quajtur vende të shenjta, sepse Herodoti ka thenë: ”Iliret, ose kanë rënë nga qielli, ose kanë mbirë nga toka”, duke krijuar një imazh të gjallë për këtë popull të lashtë, kodi gjenetik i të cilit është shenjtërimi.

Ligjëruesi dhe studiuesi i zellshëm

Aktiviteti shkencor i prof. Engjell Sedajt nuk mund të jetë i plotë pa përmendur pjesmarrjen e tij në shume konferenca, takime, kuvende dhe tubime shkencore. Ai ka marrë pjesë në të gjitha kuvendet e filologëve të ish Jugosllavisë në Ohër – 1977, Nevi Sad – 1980, Zhalec – 1983, Pula – 1986, Shkup – 1989, ku ka referuar dhe thenë me kompetencë fjalën e tij. Ka botuar mjaft artikuj në organin e filologëve klasikë të ish Jugosllavise “Zhiva antike”, që botohej në Shkup në një periudhë prej 20 vjitesh, duke qënë edhe bashkëpunëtor në revistën “Latinet Graeca”, të Zagrebit. Ne vitin 1987 mbajti në Beograd temën studimore “Pellazgët e vjetër në studimet e Milan Budmirit”, ndërsa në vitin 1989, në Akademinë e Shkencave të Shqiperise ka mbajtur ligjeratën “Mbi veprën e Pjetër Bogdanit”. Me 1997 u nderua me çmimin Kombëtar “28 Nentori”, nga Ministria e Kulturës për veprën “Etnonimi Arbëresh – Shqiptarë”, botuar në vitin 1996. Ȅshtë njeri nga themeluesit e manifestimit “Takimet e Don Mikelit” dhe botuesi i buletinit me të njejtin titull, kushtuar martirit kosovarë Don Mikel Tarabulluzi nga Stublla e Epërme. Rruga krijuese e profesor Engjell Sedajt ka qene e mundimshme, e vështire dhe plot sakrifica, por na ka dhënë gjithnjë kenaqësi dhe na ka befasuar me penën e tij të artë. Krijimtaria e tij është një kontribut i padiskutueshëm në fushën studimore, shkencore të shkencës filozofike shqiptare. Kjo punë voluminoze ka kërkuar vullnet, kemengulje dhe përkushtim, të cilat profesor Engjellit nuk i kanë munguar kurre. Ai pati krijuar profillin e tij krijues edhe një shkollë të njohur studimore dhe shkencore në pararojë të mbrojtjes së vlerave kulturore dhe kombëtare shqiptare.

Prof. Engjell Sedaj u nda nga jeta më 03. 06. 2006, duke lënë një trashegimi të vyer krijuese dhe studimore me vlera kombëtare, një vepër historike që do të shkëlqëjë ndër dekada. Duke lexuar vepra të tilla si “Homeri në letërsinë dhe kulturën shqiptare” botuar në Prishtine me 1984, ”Etnonimi Arbresh – Shqiptarë”, Prishtine 1996, ”Tradita dhe letersia”, Prishtine 1997, ”Papa shqiptar Klementi XI dhe Kuvendi i Arbrit”, Prishtine 1998, ”Etnokultura në peshoje”, Prishtine 2000, ”Shqipja arbrore”, Prishtine 2002 dhe shume studime të tjera për figurat më të ndritura të kulturës dhe letërsisë shqiptare, mendojme se prof. Engjell Sedaj i ka sjelle sherbime të shquara shkencës studimore dhe filologjike shqiptare. Ai do të mbetet shembull pune dhe sakrifice për brezat e ardhshëm. Prof. Engjell Sedaj, edhe pas vdekjes gëzon respektin dhe nderimin e masës së popullit për sherbimet e shquara që i ka bërë shkencës së letërsise dhe kulturës shqiptare.

———————————————————————————–

L I T E R A T U R E :

1 – Revista “Hylli i dritës”, Shkodër nr.1/1993

2 – E. Sedaj: ”Tradita dhe letërsia”, Prishtinë 1997

3 – E. Sedaj: ”Papa Clementi XI…”, Prishtinë 1998

4 – E. Sedaj: ”Etnokultura në peshojë”, Prishtinë 2000

5 – E. Sedaj: ”Shqipja arbërore”, Prishtinë 2002

6 – Revista: “Dardania Sacra”, Prishtinë nr. 1/1999

7 – Revista: ”Dardania Sacra”, Prishtinë nr. 2/2000

8 – Revista: ”Dardania Sacra”, Prishtinë nr. 5/2003

9 – Revista: ”Takimet e don Mikelit”, Prishtinë nr. 4/2004

10 – Revista “Nentori”, Tiranë nr. 3/1960

Hysen S.Dizdari/

Populli shqiptarë në shekullin e XV-të, ishte i ndarë në principata rivale, fise të pavarura dhe me ndikime të ndryshme fetare e politike. Gjergj Kastrioti Skënderbeut tregojë një gjenialitet të jashtëzakonshëm politik, diplomatik dhe ushtarak, për bashkimin e popullit shqiptarë. Ai nuk e realizoi bashkimin përmes dhunës apo nënshtrimit të dhunshëm, por përmes disa hapave të matur strategjikë që edhe sot studiohen si kryevepër e shtetë-ndërtimit të shtetit Skënderbeut.

1.BASHKIMI BËN FUQINË (LEGJENDA E THUPRAVE)

Kjo është porosia më e famshme që i atribuohet Skënderbeut në shtratin e vdekjes në Lezhë në janar 1468. Sipas Barletit: Skënderbeu thirri princërit shqiptarë dhe djalin e tij të vogël, Gjonin dhe i kërkoi njërit prej djemve të thyente një tufë me thupra të lidhura bashkë. Djaloshi nuk mundi. Më pas, Skënderbeu i zgjidhi thuprat dhe i theu ato një nga një me lehtësi.

POROSIA E SKËNDERBEUT PËR SHQIPTARËT ËSHTË:

“NË QOFTË SE JENI TË BASHKUAR, ASKUSH NUK DO T’JU MPOSHTË; POR NËSE NDAHENI DHE PËRÇAHENI, DO TË BËHENI PRE E ARMIKUT.”

Barleti vë në dukje se Skënderbeu e kishte kuptuar se pika më e dobët e shqiptarëve ishte rivaliteti dhe përçarja mes fiseve e principatave.

Por pikërishtë tek , bashkimi i popullit shqiptarë qëndronë gjithë gjenjaliteti politik ,ushtarak e diplomatik i Skënderbeut.

2. KRIJIMI I NJË INSTITUCIONI LEGJITIM: KUVENDI I LEZHËS (2 MARS 1444)

Hapi i parë për bashkimin e popullit shqiptarë dhe më vendimtari ishte institucionalizimi i bashkimit, në Kuvendin e Lezhës me 2 mars 1444, nga Skënderbeu.

Skënderbeu e kuptoi se nuk mund t’u imponohej princërve të tjerë shqiptarë , si “mbret” apo “diktator”.

Ai mblodhi në Lezhë të gjithë princërit dhe krerët e fiseve shqiptare (Arianitët, Topiajt, Muzakajt, Dukagjinët, Spanët, etj.) në një terren neutral që kontrollohej nga shteti i Venedikut. Me 2 mars 1444 Skënderbeu themeloi “Besëlidhjen e Lezhës”, e cila funksiononte si një konfederatë politiko-ushtarake.

Skënderbeu u zgjodh Kryekomandant i ushtrisë, por Princërit ruajtën autonominë e tyre nëpër trojet e veta. Ky respekt për autonominë e çdo principate shqiptare bëri që princërit ta pranonin autoritetin e Skënderbeut në unitetë.

3. KRIJIMI I USHTRISË KOMBËTARE DHE ARKËS SË PËRBASHKËT

Pricipatat shqiptare para Lidhjes Lezhës, 2 marsit 1444, luftonin vetëm nën flamurin e principatës të tyre lokale.Në Lidhjen e Lezhës, Skënderbeu e ndryshoi rrënjësisht këtë strukturë. Ai bindi princërit shqiptarë të kontribuonin me ushtarë dhe me kuota financiare për një Ushtri dhe arkë të përbashkët financiare të ushtrisë shqiptare. Skënderbeu në Lidhjen e Lezhës, arriti të krijojë ushtrinë e parë Kombëtarë Shqiptare.

Ushtria e Skënderbeu përbëhej nga 8000-15.000 vetë.Kjo ushtri kishte një bërthamë të përhershme elitare me rreth 5.000-8.000 kalorës të lehtë, të cilët paguheshin drejtpërdrejt nga shteti dhe merrnin urëdhëra vetëm nga Skënderbeut. Kjo shkriu barrierat krahinore e fisnore, të cilat egzistonin përpara Lidhjes Lezhës.

4. MBROJTJA E ATDHEUT MBI NDARJET FETARE

Në shekullin e XV-të, Shqipëria ishte e ndarë nga ana fetare: Shqipëria e Veriu ishte kryesisht e besimit katolik, Shqipëria e Jugut ishte e besimit ortodokse, ndërsa një pjesë e elitës shqiptare kishte filluar të islamizohej. Skënderbeu e ngriti kauzën e tij të Bashkimit Kombëtarë mbi përkatësinë etnike, tokën dhe gjakun për lirinë e atdheut, jo mbi besimet fetare. Në ushtrinë e tij luftonin krahas njëri-tjetrit katolikë, ortodoksë, si dhe ish-ushtarë shqiptarë që kishin dezertuar nga ushtria osmane. Në këtë mënyrë ai arriti ta kthente luftën kundër pushtuesve otoman në një çështje mbijetese kombëtare, duke shmangur përçarjet fetare që mund t’i kushtonin shtrenjtë vendit.

5. UDHËHEQJA DHE SHEMBULLI PËRSONAL SI MJET BASHKIMI

Bashkimi Kombëtarë Shqiptarë nuk mund të arrihehej pa një lider si Skënderbeu, i cili arriti të bashkonte Pricipatat Shqiptare dhe të fitonte besimin e plotë të popullit. Skënderbeu nuk ishte një udhëheqës që rrinte në kështjellë duke dhënë urdhra, por ai ishte i pari që i printe ushtrisë në fushën e betejave. Ai rrezikonte jetën e tij në vijën e parë të frontit duke dhënë shembullin e vetë personal. Ai ishte i drejtë dhe i ndershëm në ndarjen pasurive si toka, kullotat, ushqimeve si gruri , kripa, plaçkën e luftës dhe i rreptë por i mëshirshëm me tradhtarët (si në rastin e Moisi Golemit apo Hamza Kastriotit, të cilët i fali pasi ata u penduan). Morali i lartë i Skënderbeut bëri që populli dhe ushtarët ta shihnin atë jo thjesht si komandant, por si një “baba” të kombit, duke krijuar një besnikëri fanatike ndaj figurës së tij.

6. SUKSESI USHTARAK SI MAGNETI I BASHKIMIT KOMBËTARË

Në politikë, askush nuk dëshiron të bashkohet me humbësin. Fitoret e para rrufe të Skënderbeut kundër ushtrive të mëdha osmane shërbyen si prova më e mirë se Bashkimi Kombëtarë. Sa herë që Skënderbeu fitonte një betejë dhe shkatërronte një ushtri e pushtuese e sulltani, popullit dhe princërve u shtohej besimi se rezistenca ishte e mundur. Kjo i mbajti popullin shqiptarët të bashkuar për 25 vjet rresht, një rekord unik për kohën dhe shekullin e XV-të.

7. MARTESAT DIPLOMATIKE DHE LIDHJET E GJAKUT

Skënderbeu përdori me shumë mjeshtëri diplomacinë martesore, e cila ishte një mjet i fuqishëm politik në Europën e shekullit XV-të, për të shuar rivalitetet mes familjeve të mëdha. Vetë Skënderbeu u martua me Donika Arianitin, vajzën e Gjergj Arianitit (një prej feudalëve më të fuqishëm të Shqipërisë së Jugut). Motrat e tij i martoi me princër të tjerë të rëndësishëm, si me Topiajt, Muzakajt e madje edhe me një princ malazez (Cërnojeviçi).

Përmes këtyre lidhjeve, martesave diplomatike e lidhjeve te gjakut, Skënderbeu aleatët e tij politikë u kthyen edhe në kushërinj e familjarë, duke e bërë tradhtinë apo përçarjen shumë më të vështirë.

PRA GJENJALITELI I HERIOT TONË KOMBËTARË ,GJERGJ KASTRIOTI SKËNDERBEU QËNDRONË, NË BASHKIMIN E PRINCIPATEVE SHQIPTARE DHE POPULLIN SHQIPTARË SEPSE AI U OFROI PRINCËRVE INSTITUCION DHE RESPEKT, USHTARËVE U OFROI BUJARI DHE SIGURI, POPULLIT TË THJESHTË U OFROI MBROJTJE DHE LIRI, DHE MBI TË GJITHA, SEPSE E VENDOSI IDENTITETIN KOBËTARË, ARBËROR MBI ÇDO NDASI TJETËR FETARE APO KRAHINORE.

PËRSHENDETI SHQIPTARËT KUDO JANË ME NJË PJESË NGA POEAMA:

SKËNDERBEU TË POETIT TONË KOMBËTARË, NAIM FRASHËRI:

KRUJ’, O QYTET I BEKUAR!

PRITE, PRITE SKËNDERBENË,

PO VJEN SI PËLLUMP I SHKRUAR,

TË SHPËTONJË MËMËDHENË

SHQIPËTARËT T’I SHPËTONJË

NGA XGJEDH’ E KEQ’E TYRQISË,

EDHE TY TË TË NDERONJË,

QË JE KREJ’I SHQIPËRISË,

KA PAS TRIMA SHQIPËTARË,

QË S’U TREMBET SYRI KURRË,

NDË ZËMËRT TË TIJ KA ZJARRË,

ËSHT’ I URT’ E TRIM E BURRË.,

ATË BURRË TRIMN’ E MIRË,

Q’I DH’AQË NDER SHQIPËRISË.

KËNDO, KËNDO SKËNDERBENË,

QË S’KA PASUR SHOK NË JETË,

QË LARTËSOJ MËMËDHENË,

KORDHËTARI TRIM ME FLETË!

LUM TI, SHQIPËRI, O LULE,

QË PATE TRIM TË VËRTETË,

KURRË NË TURP NUK’ U NGULE,

TË LA NDER TË MATH PËRJETË!,

NAIM FRASHËRI

Vatra feston 114 vjetorin e njohjes së themelimit si Federatë. Më 13 Qershor 1912 Federata Pan-Shqiptare e Amerikës VATRA njihet zyrtarisht prej shtetit të Massachusetts. Vatra, pas njohjes zyrtare shtetërore mori diplomën e saj (Charter), të shënuar prej z.Albert P.Langtry, asokohe sekretar i Shtetit të Massachusetts. Në aplikim të njohjes zyrtare shtetërore ishin të shënuar emrat e Faik Be Konitza, Lambi Chikozi, Fan S. Noli, Kristo Floqi, Elia Tromara, Naum Cere dhe Kosta Kota.

Prej 114 vitesh Federata Vatra vazhdon me dinjitet, krenari e nder përçimin e vlerave më të larta të kombit tonë, ruajtjen dhe ekzistencën e trashëgimisë kulturore, patriotike, sociale, ekonomike dhe historike të shqiptarëve në Amerikë. Prej 114 vitesh Vatra vazhdon fuqishëm punën, përpjekjet e përkushtimin kolosal ndaj komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara e çështjes kombëtare në mërgatën e Amerikës.

Vatra e ngrohtë shqiptare, zjarri i pa shuar i atdhedashurisë e patriotizmës mban gjallë dhe sot e 114 vite shpirtin patriotik shqiptar përtej Atlantikut. Vatra është historia, krenaria dhe identiteti i shqiptarëve të Amerikës.

“Mos kërko çfarë mund të të japë Atdheu ty; pyet veten çfarë mund t’i japësh ti Atdheut.” — John F. Kennedy fjalimi i inaugurimit 1961.

Njeriu që solli një epokë të re në Amerikë

Pak presidentë në historinë e Shteteve të Bashkuara kanë lënë pas një trashëgimi kaq të madhe në një kohë kaq të shkurtër sa John Fitzgerald Kennedy. Ai qëndroi në Shtëpinë e Bardhë vetëm një mijë ditë, por emri i tij vazhdon të frymëzojë breza të tërë amerikanësh dhe njerëzish në mbarë botën. Për shumë historianë, Kennedy përfaqëson idealizmin, energjinë dhe optimizmin e Amerikës moderne. Ai ishte presidenti që i ftoi qytetarët të mos prisnin gjithçka nga shteti, por të kontribuonin vetë për kombin e tyre. Ishte udhëheqësi që përballoi me qetësi krizën më të rrezikshme të Luftës së Ftohtë dhe njeriu që i dha Amerikës vizionin për të çuar njeriun në Hënë.

Historiani Arthur Schlesinger Jr., një nga bashkëpunëtorët më të afërt të tij, shkruante se “Kennedy i dha politikës amerikane një ndjenjë energjie, elegance dhe qëllimi që nuk ishte parë prej dekadash.” Ndërsa Presidenti Bill Clinton do të thoshte shumë vite më vonë se “John Kennedy na bëri të besonim se politika mund të ishte një forcë për idealizëm dhe shërbim publik.”

Një fëmijëri e privilegjuar, por jo e lehtë

John Fitzgerald Kennedy lindi më 29 maj 1917 në Brookline të Massachusetts. Ai ishte djali i dytë i Joseph P. Kennedy dhe Rose Fitzgerald Kennedy, pjesëtarë të një familjeje irlandezo-amerikane që po ngjitej me shpejtësi në elitën ekonomike dhe politike amerikane. Babai i tij ishte një biznesmen i suksesshëm dhe më vonë ambasador i SHBA-së në Britaninë e Madhe, ndërsa nëna e tij vinte nga një familje me tradita të forta politike.

Megjithëse u rrit në luks, jeta e Kennedy-t nuk ishte aq e lehtë sa mund të duket. Që në moshë të vogël ai vuajti nga probleme serioze shëndetësore. Kaloi periudha të gjata në spitale dhe shpesh mjekët nuk ishin të sigurt nëse do të arrinte të jetonte gjatë. Ai vuante nga dhimbje kronike të shpinës, probleme gastrointestinale dhe sëmundje të tjera që do ta ndiqnin gjatë gjithë jetës. Historiani Robert Dallek ka shkruar se “Kennedy jetoi me dhimbje pothuajse çdo ditë të jetës së tij, por shumica e njerëzve nuk e kuptuan kurrë këtë.”

Megjithatë, ai zhvilloi një karakter të fortë, një sens humori të mprehtë dhe një aftësi të jashtëzakonshme për të fituar simpatinë e njerëzve. Këto cilësi do ta shoqëronin gjatë gjithë karrierës së tij politike.

Heroi i luftës që fitoi respektin e kombit

Kur Shtetet e Bashkuara hynë në Luftën e Dytë Botërore, Kennedy iu bashkua Marinës Amerikane. Në vitin 1943 ai komandonte anijen patrulluese PT-109 në Paqësor, kur një shkatërrues japonez e goditi dhe e fundosi anijen. Shumë nga ekuipazhi mbetën të plagosur dhe të humbur në det.

Kennedy, megjithëse kishte dëmtime të rënda në shpinë, refuzoi të dorëzohej. Ai notoi për orë të tëra në ujërat e Paqësorit duke tërhequr me dhëmbë jelekun e shpëtimit të një marinari të plagosur. Falë guximit dhe këmbënguljes së tij, pjesa më e madhe e ekuipazhit mbijetoi. Për këtë akt heroizmi ai mori Medaljen e Marinës dhe Trupave Detare.

Kur më vonë një gazetar e pyeti se si ishte bërë hero, Kennedy u përgjigj me humorin që e karakterizonte:

“Ishte e pavullnetshme. Ata ma fundosën anijen.”

Kjo përgjigje u bë legjendare dhe tregonte shumë për karakterin e tij modest.

Hyrja në politikë dhe ngritja e shpejtë

Pas luftës, Kennedy vendosi të hynte në politikë. Në vitin 1946 fitoi zgjedhjet për Dhomën e Përfaqësuesve dhe shpejt u bë një figurë në rritje brenda Partisë Demokratike. Në vitin 1952 fitoi një garë të vështirë për Senatin kundër republikanit të njohur Henry Cabot Lodge Jr.

Gjatë viteve si senator, ai fitoi reputacion si një politikan inteligjent dhe i pavarur. Në vitin 1956 botoi librin Profiles in Courage, i cili tregonte histori senatorësh amerikanë që kishin sakrifikuar karrierën për të mbrojtur bindjet e tyre. Libri fitoi Çmimin Pulitzer dhe e bëri edhe më të njohur në arenën kombëtare.

Në të njëjtën periudhë, jeta e tij personale mori një kthesë të rëndësishme. Në vitin 1953 ai u martua me Jacqueline Bouvier, një grua elegante, e kulturuar dhe shumë inteligjente. Jackie Kennedy do të bëhej një nga Zonjat e Para më të admiruara në historinë amerikane dhe do t’i jepte presidencës së bashkëshortit të saj një shkëlqim të veçantë kulturor.

Fitorja historike e vitit 1960

Në vitin 1960 Kennedy kandidoi për President të Shteteve të Bashkuara kundër Zëvendëspresidentit Richard Nixon. Fushata e tyre hyri në histori për debatet e para televizive presidenciale. Amerikanët që i dëgjuan debatet në radio mendonin shpesh se Nixon kishte argumentet më të forta, por ata që i panë në televizion mbetën të impresionuar nga qetësia, vetëbesimi dhe karizma e Kennedy-t.

Më 8 nëntor 1960 ai fitoi zgjedhjet me një diferencë shumë të ngushtë. Në moshën 43-vjeçare u bë presidenti më i ri i zgjedhur në historinë amerikane. Fjalimi i tij inaugurues më 20 janar 1961 mbetet një nga më të famshmit e të gjitha kohërave.

“Mos pyet çfarë mund të bëjë vendi yt për ty. Pyet çfarë mund të bësh ti për vendin tënd.”

Kjo fjali u bë moto e një brezi të tërë amerikanësh dhe simbol i frymës së shërbimit publik.

Krizat e para të presidencës

Vetëm disa muaj pas marrjes së detyrës, Kennedy u përball me dështimin e operacionit të njohur si Gjiri i Derrave, një përpjekje e mbështetur nga CIA për të rrëzuar regjimin e Fidel Kastros në Kubë. Operacioni përfundoi në katastrofë dhe administrata u kritikua ashpër.

Ndryshe nga shumë politikanë, Kennedy mori përgjegjësinë publike për dështimin.

“Fitorja ka njëqind etër. Humbja është jetime.”

Ky qëndrim i sinqertë i fitoi respekt edhe kundërshtarëve të tij politikë.

Trembëdhjetë ditët që shpëtuan botën

Në tetor 1962, avionët amerikanë zbuluan raketa bërthamore sovjetike në Kubë, vetëm pak minuta larg territorit amerikan. Bota u gjend në prag të një lufte bërthamore. Shumë gjeneralë amerikanë kërkonin sulm të menjëhershëm ndaj Kubës.

Kennedy refuzoi të vepronte me nxitim. Ai vendosi një bllokadë detare dhe nisi negociata intensive me liderin sovjetik Nikita Hrushov. Për trembëdhjetë ditë njerëzimi jetoi nën hijen e një katastrofe globale.

Në fund, kriza u zgjidh pa luftë. Historiani Martin Walker ka shkruar:

“Ndoshta asnjë njeri tjetër në shekullin XX nuk mbajti në duart e tij fatin e botës si Kennedy gjatë atyre ditëve.” Shumë studiues besojnë se vendimet e tij shmangën një luftë bërthamore që mund të kishte shkatërruar qytetërimin modern.

Lufta për të drejtat civile

Një nga sfidat më të mëdha të presidencës së Kennedy-t ishte çështja e të drejtave civile. Në shumë shtete jugore afrikano-amerikanët vazhdonin të përballeshin me segregacion dhe diskriminim.

Fillimisht Kennedy veproi me kujdes, por me kalimin e kohës ai e kuptoi se problemi nuk ishte vetëm politik, por edhe moral. Në qershor 1963 mbajti një fjalim historik ku deklaroi:

“Ky është para së gjithash një problem moral. Është po aq i vjetër sa Shkrimet e Shenjta dhe po aq i qartë sa Kushtetuta Amerikane.”

Ky qëndrim ndihmoi në krijimin e bazave për ligjet e mëdha të të drejtave civile që do të miratoheshin pas vdekjes së tij.

Ëndrra për Hënën

Kennedy e kuptoi se kombet frymëzohen nga objektiva të mëdha. Në vitin 1961 ai shpalli se Amerika do të dërgonte një njeri në Hënë para përfundimit të dekadës. Shumë ekspertë e konsideruan objektivin të pamundur. Teknologjia e kohës ishte ende primitive krahasuar me kërkesat e një misioni të tillë. Por Kennedy besonte se sfidat e mëdha krijojnë kombe të mëdha.

Në Universitetin Rice ai mbajti një nga fjalimet më frymëzuese të shekullit:

“Ne zgjedhim të shkojmë në Hënë jo sepse është e lehtë, por sepse është e vështirë.”

Kur Neil Armstrong hodhi hapin e parë në sipërfaqen hënore në vitin 1969, shumë amerikanë e panë atë moment si realizimin e vizionit të John Kennedy-t.

Dallasi dhe fundi tragjik

Më 22 nëntor 1963, gjatë një vizite në Dallas të Teksasit, Kennedy u vra para syve të kombit amerikan. Miliona njerëz ndoqën me tronditje lajmet që vinin nga televizioni. Amerika humbi presidentin e saj në kulmin e popullaritetit.

Historiani William Manchester shkroi:

“Në atë pasdite nëntori, Amerika humbi jo vetëm presidentin e saj, por edhe një pjesë të pafajësisë së saj.”

Funerali i tij u kthye në një moment zie globale. Udhëheqës nga e gjithë bota mbërritën në Uashington për t’i dhënë lamtumirën e fundit. Pamja e vogëlushit John Kennedy Jr. duke përshëndetur ushtarakisht arkivolin e të atit mbetet një nga imazhet më prekëse të historisë amerikane.

Trashëgimia e një presidenti të pavdekshëm

Edhe pse presidenca e tij zgjati më pak se tre vjet, Kennedy vazhdon të renditet ndër presidentët më të admiruar amerikanë. Ai frymëzoi breza të tërë të rinjsh që të hynin në jetën publike, të shërbenin në Korpusin e Paqes dhe të besonin se qeveria mund të ishte një forcë pozitive për ndryshim.

Ronald Reagan tha se Kennedy “na kujtoi se madhështia e Amerikës qëndron tek gatishmëria e saj për të përballuar sfida të mëdha.”

Barack Obama e quajti atë “një lider që kuptoi se fuqia e një kombi matet edhe nga aftësia për të frymëzuar.”

Një anekdotë që tregon madhështinë e vizionit të tij

Gjatë një vizite në NASA, Kennedy pa një punonjës të moshuar që po pastronte dyshemenë me fshesë. Presidenti iu afrua dhe e pyeti: — Çfarë pune bëni këtu?

Burri buzëqeshi dhe iu përgjigj: — Zoti President, unë po ndihmoj për ta çuar një njeri në Hënë.

Kennedy mbeti i impresionuar. Ai kuptoi se vizioni i tij ishte bërë tashmë vizioni i mijëra njerëzve të zakonshëm. Kjo histori shpjegon më mirë se çdo analizë politike arsyen pse John Fitzgerald Kennedy vazhdon të kujtohet edhe sot. Ai nuk ishte thjesht një president. Ai ishte një udhëheqës që i bëri njerëzit të besonin se secili prej tyre mund të ishte pjesë e diçkaje më të madhe se vetja. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse, më shumë se gjashtëdhjetë vjet pas vdekjes së tij, emri i John F. Kennedy mbetet sinonim i shpresës, guximit dhe besimit tek e ardhmja.

Rafael Floqi

Dr. Dom Nikë Ukgjini/

Përkufizimi i shqiptarëve në shek. XIX

Në fillim të shekullit XIX, Perandoria Osmane hyri në fazën e një rënie të pa kthyeshme Në një situatë të tillë ndihej nevoja që nëpërmjet të reformave të tentohej që kjo krizë të zbutej. Orientimi kryesor ishte që më forcimin e pushtetit qendror të përmirësohej gjendja e perandorisë. Shqiptaret si popull i nënshtruar, përdoreshin për shërbesa të ndryshme sipas situatave e nevoja të perandorisë, nga ato shërbimet më primitive e poshtëruese e deri të postet vizirësh.

Sulmet e ndërmarra nga Rusia cariste e cila dëshironte doemos daljen në Detin Mesdhe dhe deklaratat e Anglisë, Austro – Hungarisë, e tjera shteteve së, për fatin Stambollit tani e tutje do vendos e gjitha Evropa, solli si rezultat, ku perandoria dita ditës po humbiste forcën ushtarake dhe territoreve të pushtuar padrejtësisht, sidomos ato shqiptare.

Qeveria osmane më shpalljen e reformës të re administrative në vitin 1864, duke forcuar pushtetin qendror, ajo mohonte zyrtarisht ekzistencën e shqiptarëve dhe pashallarëve shqiptarë, duke i paraqitur shqiptaret si shtetas osman.

Më këtë veprim ka dëmtuar rend, para konferencave ndërkombëtare, çështjen tonë politike në Gadishullin Ilirik (Ballkan). Në vitet në vazhdim, kur çështja e shqiptarëve debatohej më seriozisht nëpër kancelarit diplomatike, Perandoria Osmane, shqiptarët e islamizuar në masë 70 %, apo siç shprehet Mehdi Frasheri, 4 / 5 e popullsisë, i identifikonte si turq, ata ortodoks si grekë dhe katolikët si latin. Kjo djallëzi më vonë, për shqiptarët mori përmasa tragjike, sepse në Kongresin e Berlinit, princi Gjerman, Otto von Bismarck, para delegatëve qe shprehur së: “kurrë nuk kishte dëgjuar së shqiptaret janë komb”.

Nga viti e reformës dhe në vazhdim, Porta e Lartë gjithherë e ka mbajtur të “shtrënguar grushtin e shtypjes ” ndaj shqiptarëve, e sidomos të atyre të besimit katolik, si hallka e vetme që e lidhnin Shqipërinë me Evropën Perëndimore. Përhapja e islamizimit në radhët e popullsisë shqiptare, gjendja e tyre e mjerueshme në ekonomi, ndalim shkollimi, të drejtat të cunguar të njeriut, që ndodhnin nga Tivari, Jenipazari (Novi Pazar), deri Shkup dhe matej, vazhdimisht pasqyroheshin në relacionet e ipeshkvijve dërguar papatit në Romë. Madje ankesa të keqtrajtimeve të besimtarëve shqiptarë, kishte edhe në adresën e Kishës ortodokse serbe e greke. Si shembull kemi, relacionet e ipeshkvijve të Shkupit, ku thuhet se “Patriarkana e Pejës, duke bërë pazare të ndryshme më Stambollin, është duke punuar në dëm të shqiptarëve katolikë.”

Këto veprime dhe të tjera si këto, synonin të pengonin formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe për pasoj, pengimin e organizimit të lëvizje e kryengritje mbarshqiptare, nga të cilat do krijoheshin premisat, për një autonomi të varur nga sulltani, siç doli nga Lidhja e Prizrenit, apo një pavarësi e plotë eventuale, nga Stambolli.

Porta e Lartë, në rrokopujë ballkanike, në kuadër të strategjive për t’i mbajtur sa më gjatë të shqiptarët të nënshtruar dhe interesave strategjike në Ballkan, vazhdonte akoma më taktiken e vjetër, të identifikimit të kombësisë me besimin e tyre. Si rrjedhojë, shqiptarëve, nuk i njihej e drejta e lëvrimit, as e mësimit të gjuhës amtare, madje kjo ishte e ndaluar edhe me ligj. Trajtimi i shqiptarëve në këtë mënyrë, i shkonte për shtati dhe disa qarqeve ndërkombëtarë të besimit ortodoksë, si: Rusisë, Greqisë, Serbisë e Bullgarisë, të cilët kishin marrë përsipër, të hartonin në bazë të parimit të kombësisë, një hartë të re politike të Ballkanit.

Mirëpo, krahas përçarjeve, persekutimeve, intrigave të inskenuara nga Perandoria Osmane dhe lakmive territoriale të shteteve ortodokse në Ballkan, shqiptarët, e të tria besimeve, duke u mbështetur Protokultin, e mbretërisë së Austrisë ( Haubsburgut) të viteve të mëparshëm dhe vitit 1837, e të 1855, të nënshkruar më papatin, për mbrojtën e katolikëve në Ballkan, e gjenin forcën dhe shprehnin dëshirën e zjarrtë, për të mbrojtur lirinë, gjuhën e tyre dhe trojet stërgjyshore, çfarë u reflektua më vonë në organizimin e Lidhjes së Prizrenit të vitit 1878 -1881.

POOTEN PARAROJE E LIDHJES SË PRIZRENIT

Aripeshkvia e Tivarit e cila që në shek.. XI, gëzonte primatin mbi në dioqezat në veri të Shqipërisë, pjesët e Hercegovinës ( Travunjes, Zahumljes) dhe Serbisë, si histori e tillë, ajo qëndronte në fokusin e vazhdueshëm të politikës dhe diplomacisë, së Vjenës. Duke kuptuar se, ipeshkvijtë, ligjërisht kanë rolin kryesor në organizimin e kishës në fushën, fetare, kulturore, arsimore, politiko-diplomatike, mbështetur në drejtën e Protokultit, Vjena e shfrytëzoi rastin, për të propozuar, për Arqipeshkëv të Tivarit, njeriu besnik të tyre, gjermanin, nga Tevereni i Kelnit, Imzot Karlo Pooten. Ëndrra e meshtarit të ri të posa diplomuar në Kolegjin Urbaniano të Romës, ishte veprimtaria misionar në Ballkan. Fillimit shërbeu misionar e diplomat në Bullgari dhe një pjesë të Vllakisë, për të vijuar për shumë vite të tjera në Bosnje. Në vitin 1844, Papati e emëroj administrator Apostolik të Arqipeshkvisë si Tivarit, ndërsa në 1855, Imz Pooten, mori nga papati emërimin si Arqipeshkvit të Tivarit.

Imzot Pooten, meqenëse dhe më parë ishte marrë më punë diplomatike, shquhej si njohës i mirë i çështjeve Ballkanike dhe njëherazi ishte mik i ngushtë i princit Maksimilian, vëllait të mbretit Franz Jozef I. Për dallim nga paraardhësit e tij, të cilët pushteti turk dhe ai ortodoks, nuk i lejoi të qëndronin në Tivar, Pooten arriti me ndihmën e Vjenës, që ta udhëhiqte kryedioqezën nga qyteti, duke ndërtuar po aty Selinë kryipeshkvore, dhe në vitin 1857, katedralen e cila edhe sot, qëndron denjësisht si dëshmitare e rrebesheve të kohës, në lokalitetin Gretva.

Gjatë kohës sa ishte Arqipeshkëv në Tivar, bëri shumë punë jo vetëm në fushën shpirtërore, por studimore dhe kërkimore mbi të dhënat konkrete në lidhje me historinë e Kishës shqiptare në Ballkan, nga shek.. I -.deri në fillim të XIX. Si studiues i prehet kishte vjel materiale të thukshme, nga libri tetë vëllimesh Illyricum Sacrum, (Ilyria Kishtare) të autorit, Daniel Farlati dhe bashkëpunëtorëve, Coleti e Riçeputi, (botuar në Venedik, 1753 – 1817), duke u ndaluar të voll. 7, prej nga nxori një përmbledhje, (Compendium) me disa plotësime në gjuhen latine, për Arqipeshkvinë e tij nga koha e Dioklës, viti 450 e deri të viti 1857.

ILLYRICUM SACRUM, vepra më e madhe nga historia Kishtare e politike të popujve të Ballkanit, nxitur për hartim nga Papa Albani XI, në vëllimi i VII dhe VIII, përbën elementin themelore të një programi politik kombëtar Arbërorë. Prandaj, edhe pse ky element nuk shfaqej menjëherë, në sipërfaqe, por në kokën e Imzot Pooten, formulohej si një projekt i mundshëm dhe më kalimin e kohës, do shfaqet si ëndërr jo të largët e shqiptareve për pavarësi, përkundrejt shteteve sllave e Greqisë, në Ballkan.

Në lidhje më marrëdhëniet e Pootenit, me principatën ortodokse të Mali të Zi, e cila kërkonte momentin e favorshëm politik për zgjerimin në dem të trojeve shqiptare, nga korrespodenca të tij më mbretin Nikolla i I-parë, kuptohet ashpërsimi gjuhës ndaj tij që në vitin 1863. Në ketë korrespodencë, ndër të tjera, shihet qartë, protesta e ashpër ndaj presioneve të ortodoksëve, të shfaqur në formën e dëmtimit të pandërprerë të varrezave katolike në Podgoricë; vrasja 1500 banorëve nga malazezet, me rastin e rrethimit të Tivarit në vitin 1877; djegies së Kishës dhe shtëpisë së famullisë në Shestan të Naltë dhe të Poshtëm, dhe padrejtësive të tjera. Pooten, duke mos e lenë punën më kaq, çështjen e presioneve ndaj shqiptarëve, në Tivar, Podgoricë, Krajë, me qellim shpërnguljes së tyre, do ta paraqiste edhe pranë guvernatorit turk dhe konsullatës austriake në Shkodër, duke e ngritur atë në nivele ndërkombëtare.

Imzot Karlo Pooten edhe kur e pati Selinë në Shkodër, shkollimi i brezave të rij, vazhdoje të jetë për te, elementi kryesor i ngritjes së vetëdijes kombëtare. Kjo tregohej nga kujdesi i vazhdueshëm i tij ndaj çështjes së arsimit të shqiptareve në Mal të Zi, për shkollën dhe mësuesin shqiptar në qytetin e Tivarit e shumë aksione të tjera. Në letrën e tij, dt. 10. 02. 1874, njofton për presionin që bëhej nga Mali i Zi, në fëmijët katolik për t‘i mos frekuentuar shkollat katolike në gjuhën shqipe në Tivar e Ulqin. Ai, një letër tjetër të vitit 1878, ngre shqetësimin e madh për kthimin e këtyre shkollave shqipe në shkolla ortodokse malazeze. Për këtë diskriminim ndaj shqiptarëve, kërkon nga Nunci Apostolik në Vjenë që të ndërhyjë pranë Ministrisë së Punëve të Jashtme të Austrisë që kjo e fundit të protestojë tek Qeveria e Mali të Zi, për rikthimin e shkollave në gjuhën shqipe. Sipas dorëshkrimeve të Arkivit të Arqipeshkvise së Shkodrës, letra proteste nga Imzot Pooten, si bari dhe diplomat, rreth pengimit të shkollave dhe kthimit të tyre në shqipe, ka pasur edhe gjatë të organizimit Lidhjes se Prizrenit nga viti 1879 dhe në vazhdim. ( Fondi: Arqipeshkvia e Shkodrës, ( 132, /4/ 1874-1881), dos, 12, 13 viti 1879.)

Ngjarja e cila historikisht kishte shkaktuar tronditje në diplomacinë evropiane në lidhje me gjeopolitikën e re që po përgatitej nga intrigat sllavo ortodoks në Ballkan, ka qenë kërkesa e Imzot Pooten, për ndryshime juridike në strukturën e administrimit kishtar, duke iu drejtuar papa Piut IX, me qëllim që dioqeza e Shkodrës të jetë kanonikishtë e bashkuar, me atë të Tivarit, në mënyrë që trojet e vjetra të mos jenë temë diskutimi për copëtimin e tyre në kancelarit evropiane.

Ky reagim i Imzot Pooten, i cili kishte si qellim, frenimin e rrezikut të paralajmëruar të copëtimit territorial të shqiptareve, ishte bërë me konsultimin e personat relevant të politikës, Austriake dhe më papatin, të cilët donin me këtë vendim edhe të përforconin unitetin Kishtar në të gjitha trevat shqiptare, nga Tivari, Prizreni e deri në Shkup, duke i vendosur nën ombrellën e Arqipeshkvisë Metropolitane, Tivar – Shkodër, në krye më delegatin Apostolike Karlo Pooten.

Më këtë qellim, Papa Piu i IX, më dt. 15 mars të vitit 1867, lëshoi dekretin, “Aeque primcipaliter“( Në të njëjtën barazi), për bashkimin e dy selive metropolitane, të Tivarit më atë të Shkodrës, më banim në Shkodër. Në vulën e tij zyrtare kishte shënjuar : Carolus Pooten Archiepisc (opus) Antibaren et Scodren, Serviae Primas, Metropolita dell’Albania. (Karlo Pooten Arqipeshkëv i Tivarit dhe i Shkodrës, primat i Serbisë, Metropolit i Shqipërisë. (dok, Dok. dt. 2 shkurt 1868; dok. dt. 22 korrik 1869).

Karlo Pooten, duke i kuptuar dredhitë e diplomacisë të shteteve ortodokse dhe Perandorisë Osmane, ndaj gjeopolitikës të shqiptarëve në Ballkan, më këtë veprim, në fakt kishte futur nën pushtetin e tij baritor dhe politike, të gjithë shqiptaret – (katoliket) e veriut, apo siç e quan Veriun, Mehdi Frashri, të gjithë Gegërin, nga gryka e Gryka e Kotorrit e deri në Shkup, të rruga e njohur në histori si Via Ignatia. Ne këtë drejtim ndihmës të madhe i jepte dhe Arqipeshkvi i Shkupit më seli në Prizren, Imzot, Fulgentije Carev i cili në vitin 1879/80, më të madhe i kundërshtonte gjeneralit famëkeq të Lidhjes së Prizrenit, Dervish Pasha, që Mirditoret në Rrafshin e Dukagjinit t’i nënshtroheshin urdhrave të Sulltanit. Madje, Imzot Carev, kërkonte që t’i jepeshin në administrim besimtaret deri në Selanik.

Vet Potten, duke kuptuar mirë dhe më mirë, rendësin që ka bashkimi kombëtar, mbas rreth 170 viteve të Koncilit të Parë të Arbrit në Merqi të Lezhës, 1703, kishte organizuar në Shkodër, në qershor të vitit 1871, Koncilin e dy Mbarkombëtar të Kishës Katolike, më pjesëmarrjen e përfaqësuesve të gjithë Gegërisë, (Tivar, Shkodër, Prizren e Shkup) që u mure edhe më hapjen e shkollave për djem e vajza në trevat Arbërore. Pooten shtyri dom Engjëll Radojen famullitarin e Shkodrës, të bëj dy ribotime të Koncilit të Parë 1703, plotësua me disa shtesa latinishte e përkthye në shqip nga vet ai më 1869 e 1872.

Reagimi i Karlo Pooten, në këtë formë, ndaj rrezikut të copëtimit trojeve, hodhi themelet politike të kombit shqiptar, pa dallime feje dhe që çoi, një dekadë më vonë deri të shpallja e Lidhjes së Prizrenit më dt. 10. qershor 1878, si kundërshtim i vendimeve të Kongresit te Berlinit, ku Shqipëria mjerisht, përkundrejt çdo përpjekje për shpëtimin e trojeve, mori tatëpjetin, duke mbetur edhe me tej, mjerisht vasale e Turqisë së Madhe.

Aktivistet shqiptar të Lidhjes, të cilët në vitin 1879, e në vazhdim kërkonin bashkimin e Vilajeteve dhe shkëputjen nga Stambolli, pas ndalimit e Lidhjes së Prizrenit, fizikisht i zhduken, u internuan, do të tjerë sipas urdhrit të gjeneralit, Dervish Pasha, në maj të vitit 1881, përfunduan në burg në Çanak Kala (Dardanele) të Stambollit, deri në nëntor të vitit 1883. Ndërsa, Ymer Haxhi Prizreni, rebel i islamit të Stambollit, si personi më i merituar i Lidhjes, krahas Adyl Frashrit, për mos përkuljen ndaj Sulltanit, përfundoj jetën tragjikisht në Ulqin në vitin 1886, duke e mallkuar Turqinë e cila për rreth 400 vite me radhë e la të sakatuare e të verbuar popullin Shqiptar dhe së fundi e la në duar të shteteve sllave ortodokse dhe Greqisë.

Pooten vdiq në Shkodër, më 14 janar 1886 dhe u varros në kriptën e katedrales së Shkodrës i përcjellë nga një popullsi e shumët, autoritete vendase dhe trupi diplomatik i akredituam në Shkodër.

Menjëherë pas vdekjes të Imzot Potten, Mali i Zi, si mbretëri e Pavarur me kufijtë e përcaktuar, që më parë nga Kongresi i Berlinit, i ofroi papatit nënshkrimin e një Konkordati, si i pari më një shtetet sllave ortodokse, në këmbim të shkëputjes juridike të Shkodrës me Tivarin., gjë që u realizua, më 18 gusht të vitit 1886, duke ia kthyer Tivarit titullin e mëparshëm. Pas kësaj ngjarjeje, Kryedioqeza e Tivarit ra nen ndikim e plotë të sllave dhe njeheri mori disa famulli nga Shkodra të programuara nga Berlini. Me këtë rast Arqidioqeza mori tatëpjetën, duke u nënshtruar asimilimit në aspektin nacional shqiptar dhe atij fetar.

Çdo përvjetor i Lidhjes se Prizrenit, jubilar apo jo, e ka kështu të domosdoshëm përkujtimin si gjykim, vlerësim apo dhe mësim historik për gjeneratën e sotme, a cila për ngritjen e mërqinjës të shtetit nëpërmjet, dëlirësisë së zemrës, dijes e arsimimit kombëtar, nuk e pengon politikisht më, as Stambolli, as Berlini as Londra, por, verbëria e lakmisë dhe vetvetja.