“Son of God: Scanderbeg” – një histori shqiptare drejt ekranit botëror.

Nga Frank Shkreli

Nga Kruja në ekranin e madh: një projekt i ri synon t’i tregojë botës historinë e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut. Pas më shumë se pesë shekujsh, emri i Gjergj Kastriotit – Skënderbeut vazhdon të kapërcejë kufijtë e Shqipërisë. Frank Shkreli: Kur Gjergj Kastrioti-Skënderbeu u kthye në Krujë.3 Nëntori 1443 | Gazeta Telegraf. Tashmë historia e Heroit Kombëtar shqiptar po përgatitet të marrë një tjetër dimension: ekranin e madh ndërkombëtar. Një projekt i ri kinematografik, që pritet të titullohet “Son of God: Scanderbeg”, ose “Skënderbeu – Biri i Zotit”, synon të sjellë në vitin 2027 historinë e Heroit Kombëtar – “Përgjithmonshit të Kombit” — në një produksion me perspektivë ndërkombëtare. Sipas informacionit të raportimeve të fundit, https://fb.watch/v/9lNK8B1YG/?, që siç duket janë deri diku edhe paraprake, projekti lidhet me kineastin amerikan Cyrus Nowrasteh, si dhe me Gian-Carlo Ochoa dhe Mark Gjelaj. Një material promocional, si më sipër, i projektit është raportuar se është shfaqur në një aktivitet shqiptaro-amerikan javën e kaluar në Nju Jork.

Por megjithatë, një pjesë e hollësive të projektit ende nuk janë bërë publike në mënyrë zyrtare. Një Gjergj Kastriot- Skënderbe që synon audiencën botërore, sado interestant që të jetë, nuk është vetëm fakti se në qendër të tij është Skënderbeu. Është perspektiva e realizimit të një projekti të tillë. Për shumicën e shqiptarve, historia e Gjergj Kastriotit është e njohur. Për botën, ajo ende mbetet një histori që meriton të tregohet më gjerësisht. Kjo ka qenë një ëndërr e kahershme e shqiptarëve kudo, e sidomos e komunitetit shqiptaro-amerikan.

Prandaj sfida e një filmi të tillë është e dyfishtë: të respektojë historinë dhe, njëkohësisht, ta bëjë atë të kuptueshme dhe tërheqëse për miliona shikues që mund të dëgjojnë për herë të parë emrin e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut. Bëhet fjalë, pra, për historinë e një princi shqiptar që u kthye në Krujë, bashkoi princat arbërorë dhe udhëhoqi për dekada një qëndresë kundër Perandorisë Osmane. Por mbi të gjitha është edhe historia e një njeriu që u shndërrua në simbol. Cyrus Nowrasteh dhe një sfidë e madhe kinematografike. Emri i Cyrus Nowrasteh i jep projektit një dimension të veçantë. Kineasti amerikan është i njohur për trajtimin e temave historike dhe dramatike me një qasje që e vendos konfliktin njerëzor në qendër të rrëfimit. Për një figurë si Skënderbeu, kjo është një sfidë e madhe. Sepse Skënderbeu nuk mund të reduktohet vetëm në një luftëtar mbi kalë apo në një strateg të betejave.

Pas figurës së Heroit Kombëtar të Shqiptarëve qëndron një njeri: një princ, bir, baba, bashkëshort, komandant dhe udhëheqës politik, që jetoi në një nga periudhat më të trazuara të historisë europiane. Nëse filmi arrin të bashkojë këto dimensione me një rrëfim të fuqishëm kinematografik, atëherë historia e Kastriotit mund të komunikojë me një publik shumë më të gjerë sesa ai shqiptar. Pse “Biri i Zotit”, si titull i filmit? Titulli i projektit është veçanërisht interesant. “Son of God: Scanderbeg” nuk është thjesht një titull që lidhet me luftërat e Skënderbeut. Ky titull tërheq vëmendjen te dimensioni fetar dhe europian i figurës së tij. Skënderbeu u bë në Europën e shekullit XV një simbol i rezistencës ndaj zgjerimit Osman në kontinent. Në historiografinë europiane ai është përshkruar edhe si “athlete of Christendom”, “Atleta i Krishtërimit”, një shprehje që tregon mënyrën se si figura e tij u perceptua në botën e krishterë të kohës. (Wikisource⁠). Kjo është një pjesë e rëndësishme e historisë së tij, por nuk është e vetmja.

Skënderbeu ishte gjithashtu një figurë e historisë shqiptare, e Arbërisë dhe e Europës. Prandaj një film serioz për të duhet ta vendosë figurën e tij në të gjithë kompleksitetin historik të shekullit XV. Siç thashë më lartë, kjo ëshjtë një histori, realizimin e të cilën diaspora shqitare në Amerikë e ka pritur për një kohë të gjatë. Për komunitetin shqiptaro-amerikan, një film i tillë ka një domethënie të veçantë.

Shqiptarët në Shtetet e Bashkuara kanë bërë për dekada përpjekje për ta ruajtur dhe promovuar, identitetin historinë dhe kulturën kombëtare. Në këtë kuadër, ideja që historia e Skënderbeut të realizohet në një produksion me synim ndërkombëtar nuk është vetëm një ngjarje artistike. Është edhe një moment i rëndësishëm për diasporën. Sepse, kur më në fund, një histori shqiptare del nga librat dhe nga aktivitetet e komunitetit shqiptaro-amerikan –Frank Shkreli: Amerikë o vend i bekuar – prite, prite Gjergj Kastriotin-Skënderbe. | Gazeta Telegraf — dhe shkon në ekranin e madh, ajo hyn në një hapësirë tjetër komunikimi. Nuk mjafton më që shqiptarët ta njohin historinë e vet kombëtare dhe Krye-Heroin e tyre, tani Gjergjin e shqiptarëve duhet ta njohë edhe bota. Nëse projekti i ri për një film për Skenderbeun realizohet sipas synimeve të publikuara, (2027) mund të hapë një kapitull të ri në historinë e Skënderbeut në kinematografi, përtej mitit, te njeriu.

Ndoshta, eventualisht, kjo është sfida më e madhe e filmit. Shqiptarët e kanë ndërtuar figurën e Gjergj Kastriotit- Skënderbeut në kujtesën kombëtare përmes historisë, letërsisë, artit, këngës, monumenteve dhe legjendës. Por kinemaja kërkon diçka tjetër. Ajo kërkon të na tregojë njeriun pas monumentit. Të na tregojë Gjergj Kastriotin në momentet e vendimeve të vështira. Të na tregojë marrëdhëniet e tij me njerëzit përreth. Të na tregojë dilemat, humbjet, fitoret dhe përgjegjësinë e një udhëheqësi që e dinte se përballë kishte një fuqi shumë më të madhe. Ndoshta, kjo do ta bënte historinë e tij më të kuptueshme edhe për një shikues që nuk ka asnjë lidhje me Shqipërinë. Nga Kruja përtej Atlantikut–Kruja është vendi ku kjo histori ka marrë formën e saj më të fuqishme. Atje ngrihet ende kalaja që lidhet me emrin e Skënderbeut. Por historia e tij nuk i përket vetëm Krujës. Nuk i përket as vetëm Shqipërisë.

Ajo është pjesë e historisë së Europës së shekullit XV dhe e një periudhe kur fatet e popujve të Ballkanit dhe të Europës po ndryshonin me shpejtësi. Pikërisht për këtë arsye, një film i realizuar për një publik ndërkombëtar mund të jetë një mundësi për ta vendosur Skënderbeun në vendin që meriton në kujtesën historike europiane dhe botërore. 2027 – një datë për t’u pritur me interes. Theksova më lartë se – sipas të gjitha burimeve deri tani, përfshir AI — ende nuk dihen të gjitha hollësitë e produksionit dhe duhet pritur për njoftimet zyrtare mbi kastin, xhirimet, datën e premierës dhe shpërndarjen ndërkombëtare. Por një gjë është e qartë: interesi për ta treguar historinë e Gjergj Kastriotit Skënderbeut duke realizuar një produksion bashkëkohor ndërkombëtar, është tashmë real.

Dhe nëse “Son of God: Scanderbeg” arrin të realizohet sipas projektit të paralajmëruar, filmi mund të bëhet një nga rastet më të rëndësishme të viteve të fundit për prezantimin e një figure shqiptare para një audience globale. Pesë shekuj pas vdekjes së tij, Skënderbeu vazhdon të udhëtojë. Nga Kruja në Romë. Nga historia në letërsi. Nga monumentet në kujtesën e shqiptarëve. Dhe tani, nëse gjithçka shkon sipas planit, nga Kruja drejt ekranit të madh të botës, Skënderbeu nuk ka më nevojë të prezantohet vetëm si Heroi Kombëtar i shqiptarëve. Tashmë sfida është që bota ta njohë historinë e tij dhe të Kombit shqiptar.

Teksti është përgatitur nga autori me ndihmën e (AI), si mjet asistues në organizimin dhe formulimin e këtyre rreshtave për të zbuluar dhe verifikuar sa më shumë të dhëna të sakta, rreth këtij projekti kinematografik.

Nga Rafael Floqi/

Foto: Esad Pashë Toptani dhe Turhan Pashë Përmeti duke dalë nga shtëpia e Esadit në Durrës, prill 1914. Foto: Carel De Iongh, Misioni Ushtarak Holandez në Shqipër

Miku im në Durrës, kundërshtari i Turhanit në Paris

Rrëfim historiko-letrar në vetën e parë, i ndërtuar mbi shkrimet e E. J. Dillonit dhe dokumentet e Konferencës së Paqes. Mendimet e lidhjet rrëfimtare janë rindërtim i autorit, jo fjalë të dokumentuara të Dillonit. Memorandumi i plotë i Esad Pashës botohet si dokument shoqërues. Në Paris më dolën përpara dy miq shqiptarë që nuk mund të flisnin me një zë. Turhan Pashën e kisha njohur shumë vite më parë në Shën Petersburg, kur shërbente si ambasador osman. Më kujtohej si njeri i bisedës së matur, i sjellshëm, i prirur të kërkonte një rrugë pajtimi. Esad Pashën e kisha njohur në rrethana të tjera. Kisha qëndruar në vilën e tij në Durrës, në vitin 1914, kur një principatë e sapokrijuar po mësonte sa pak mjaftonte një fron për të mbajtur bashkë një vend.

Në Durrës, Esadi nuk ishte emër në një listë delegatësh. Ishte ministër, prijës, zot shtëpie dhe njeri rreth të cilit silleshin dyshime e besnikëri. Turhani dhe ai kishin shërbyer në të njëjtën qeveri të Princ Vidit. Në Paris, pesë vjet më vonë, secili sillej sikur historia i kishte dhënë një autorizim të ndryshëm për të folur në emër të Shqipërisë. Afërsia ime me ta nuk më jepte të drejtë t’ia dhuroja atë autorizim asnjërit. Më jepte, përkundrazi, një arsye për të dëgjuar me vëmendje çfarë thoshin dhe çfarë linin pa thënë.

Dy fletë mbi të njëjtën tryezë

Në fund të shkurtit, Turhan Pasha foli para përfaqësuesve të Fuqive Aleate. Unë mund ta përfytyroja tonin e tij përpara se të lexoja procesverbalin: diplomati i vjetër që e dinte se një kërkesë duhej të hynte fillimisht në sallë e pastaj në mendjen e atyre që vendosnin. Më 24 shkurt 1919 ai lexoi deklaratën e delegacionit shqiptar. Pasi delegatët dolën, kërkesat e tyre territoriale iu kaluan për shqyrtim komitetit që merrej me çështjet greke. Fjala e Turhanit kishte hyrë në punimet e Konferencës. Vendimi për Shqipërinë ende nuk ishte marrë.

Deklarata e tij e niste me premtimin më të madh të Parisit: parimin e kombësisë. Shqiptarët, thuhej aty, shpresonin se ai parim nuk ishte shpallur «më kot». Pastaj dokumenti zbriste nga parimi te toka. Ai kujtonte humbjet e lidhura me Kongresin e Berlinit dhe kundërshtonte kufijtë e caktuar më 1913. E quante vendimin e Berlinit «traktati i varrimit të Shqipërisë», vetëm për të shtuar se plagët e vitit 1913 kishin qenë edhe më të rënda. Turhani nuk kërkonte thjesht ruajtjen e një shteti të vogël. Ai kërkonte rishikimin e hartës së tij.

E lexoja atë deklaratë dhe shihja metodën e diplomatit: vise të renditura, shifra të popullsisë, kundërshtime ndaj pretendimeve greke, argumentin se besimi ortodoks nuk e përcaktonte vetvetiu kombësinë e një shqiptari. Shifrat e tij ishin pohime të delegacionit dhe kërkonin kontroll përpara se të bëheshin fakte të padiskutueshme. Por drejtimi i argumentit ishte i qartë. Nëse Fuqitë donin një paqe të mbështetur te kombësia, duhej të dëgjonin edhe kërkesën shqiptare për territoret e mbetura jashtë kufirit. Esadi nuk kishte ardhur të shtonte emrin e vet në fund të asaj deklarate. Ai solli një dokument tjetër. Esadi që njihja dhe Esadi që lexova

Më 16 prill 1919, Esad Pasha datoi në Paris Memorandumin mbi Shqipërinë. Nënshkrimi ishte pjesë e argumentit: «President i Qeverisë Shqiptare». Këtë titull ai nuk e vendoste në fund vetëm si mirësjellje zyrtare. E gjithë rruga e memorandumit çonte drejt tij. Dokumentin e plotë do ta gjejë lexuesi bashkëngjitur këtij kapitulli; këtu dua të ndalem te mënyra si Esadi e ndërton çështjen e vet.

Ai fillon në vitin 1913, kur Shqipëria po merrte trajtën e një principate. Përballë qeverisë së Ismail Qemalit në Vlorë vendos qeverinë e vet në Durrës dhe këmbëngul se kjo e dyta mbështetej në vullnetin e përfaqësuesve të Shqipërisë së Mesme. Më tej kujton se pranoi të largohej nga drejtimi i saj kur ia kërkoi Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit. Ai që dikur duhej të hiqte dorë nga pushteti para Fuqive, tani u kërkonte atyre ta njihnin si njeriun që kishte vepruar në përputhje me vendimet e tyre.

Këtu më kthehej në mendje Durrësi. Nuk më duhej të shpikja një bisedë me Esadin për ta ndier ndryshimin mes qytetit të vitit 1914 dhe letrës së vitit 1919. Në qytet, autoriteti i tij shihej në njerëzit që e ndiqnin dhe në kundërshtarët që i trembeshin. Në Paris, ai autoritet duhej provuar me data, poste dhe dokumente. Memorandumi e radhiste jetën e tij sikur secila ngjarje të kishte çuar domosdoshmërisht te nënshkrimi i prillit. Por ngjarjet nuk i binden aq lehtë një faqeje.

Në rrëfimin e Esadit, pranimi i Princ Vidit dëshmonte se ai nuk i ishte kundërvënë rendit të ngritur nga Evropa. Arrestimi dhe largimi i tij nga Shqipëria më 1914 shfaqeshin si padrejtësi ndaj një ministri të ligjshëm. Kthimi pas shpërthimit të luftës ishte dëshmi e gatishmërisë për t’i shërbyer vendit. Secila pjesë mund të hetohej veçmas; së bashku, ato formonin portretin që autori dëshironte t’u linte diplomatëve. Nuk po lexonim vetëm një kujtim të së kaluarës. Po lexonim një kërkesë për pushtet në të tashmen.

Aleati që kërkonte shpërblimin politik

Pjesa e luftës ishte më këmbëngulësja. Esadi tregonte se kishte refuzuar ofertat për t’u rreshtuar me Fuqitë Qendrore. Kujtonte ndihmën e dhënë ushtrisë serbe gjatë tërheqjes dhe shërbimin e ushtarëve të tij përkrah francezëve në Frontin Lindor. Pastaj e shtronte përfundimin e vet: qeveria që ai kryesonte kishte qenë në anën e Aleatëve dhe Shqipëria, si pjesëmarrëse në vuajtjet e luftës, kishte të drejtë të kërkonte vetëqeverisje.

Në këtë argument kishte dy kërkesa, të lidhura aq fort sa mund të dukeshin një e vetme. E para ishte për Shqipërinë: mos e copëtoni, mos ia mohoni të drejtën të jetojë. E dyta ishte për Esadin: dëgjojeni atë të drejtë nga goja ime. Shërbimi i tij ndaj Aleatëve, ashtu siç e përshkruante vetë, bëhej arsyeja që Fuqitë duhej ta pranonin si kryetar të qeverisë. Ai shtonte se nuk ishin zhvilluar zgjedhje të reja pas vitit 1914 dhe, për këtë arsye, askush nuk mund t’ia mohonte titullin.

Për një njeri që e kisha njohur në Durrës, ky ishte një shndërrim tërheqës për t’u vëzhguar. Dikur Esadi vepronte në një Shqipëri ku posti, forca dhe mbështetja personale takoheshin çdo ditë në rrugë. Tani kërkonte që një konferencë ndërkombëtare të pranonte vazhdimësinë e atij autoriteti përmes një arsyetimi të shkruar. Memorandumi ishte ura që ai ngrinte mes dy botëve. Mua më interesonte pikërisht aty ku ura dukej më e ngushtë: a mjaftonte fakti që ai kishte udhëhequr njerëz e kishte ndihmuar Aleatët për t’i dhënë të drejtën të përfaqësonte gjithë shqiptarët?

Esadi u përgjigjej po. Të tjerët në Paris nuk mendonin njësoj.

Kur miku im sulmoi mikun tim

Në memorandum, Esadi shprehte habi që delegacioni i Turhan Pashës pretendonte të fliste për Shqipërinë. Akuzonte pjesëtarë të tij për qëndrime kundër Antantës dhe për bashkëpunim me austriakët. Unë e kisha njohur Turhanin shumë kohë përpara se ta takoja sërish në këtë Konferencë; miqësia nuk më lejonte t’i hidhja poshtë akuzat pa shqyrtim. Por as njohja ime me Esadin nuk më lejonte t’i pranoja vetëm sepse ai i kishte shkruar. Një memorandum i hartuar për të fituar të drejtën e përfaqësimit është dëshmi e sigurt për pretendimin e autorit; për fajësinë e kundërshtarit duhet më shumë provë.

Kundërshtia mes tyre nuk mbaronte te titujt. Turhani e paraqiste vitin 1913 si burim të padrejtësisë territoriale që duhej ndrequr. Esadi kërkonte t’u përmbaheshin vendimeve të Konferencës së Londrës, duke ndryshuar përbërjen e Komisionit Ndërkombëtar të Kontrollit: përfaqësuesit gjermanë dhe austriakë të largoheshin, ndërsa një delegat amerikan të merrte vend në të. Turhani kërkonte rishikimin e kufijve. Esadi kërkonte një Shqipëri të mbrojtur nga copëtimi, por brenda një rendi mbikëqyrjeje ndërkombëtare ku ai shpresonte t’i njihej autoriteti.

Të dy e shihnin rrezikun italian. Esadi paralajmëronte veçanërisht kundër pasojave që marrëveshja e fshehtë e Londrës e vitit 1915 mund të kishte për Shqipërinë. Por në Paris nuk mjaftonte që dy kundërshtarë të frikësoheshin nga i njëjti rrezik për t’u bërë aleatë. Secili duhej të bindte Fuqitë se rruga e vet ishte ajo që do ta shpëtonte vendin.

Ata që vëzhgonin nga jashtë

As amerikanët nuk e shihnin çështjen shqiptare si një bisedë vetëm mes dy pashallarëve. Në shkurt, komisionerët e tyre diskutuan pengesat që u ishin vënë disa shqiptarëve për të ardhur në Paris. Në procesverbal shprehet mendimi se italianët dhe francezët kishin shkuar tepër larg duke penguar njerëz me pikëpamje të papëlqyera prej tyre. Amerikanët kërkuan që Mihal Turtulli dhe Mid’hat Frashëri të lejoheshin të vinin, në mënyrë që ata të dëgjonin më shumë anë të çështjes shqiptare.

Kjo më dukej një hollësi vendimtare e Konferencës. Një njeri mund të humbiste mundësinë për të mbrojtur vendin e vet përpara se të mbërrinte te dera e sallës. Prandaj as fjala e Turhanit, as memorandumi i Esadit nuk duhen ngatërruar me shumësinë e zërave shqiptarë që kërkonin të dëgjoheshin.

Gjenerali britanik Phillips, i pyetur nga komisionerët amerikanë më 19 shkurt, kërkonte që Fuqitë të përcaktonin sa më parë kufijtë e Shqipërisë. Ai i shihte ndarjet e shqiptarëve si dobësi dhe shprehte mendimin se mbajtja e Esadit larg vendit mund të ndihmonte bashkimin e tij. Ky ishte gjykimi i Phillipsit, jo vendim i Konferencës. Sidoqoftë, ai qëndronte përballë memorandumit tim të dytë mbi tryezë si një kundërshtim i prerë: Esadi e paraqiste veten si njeriun e rendit; Phillipsi dyshonte se kthimi i tij do ta sillte atë rend.

Paradhoma e Wilsonit

E kujtoj historinë e takimit të Esadit me Wilsonin për shkak të përkthimit. Esadi kishte ardhur me Stavron. Në paradhomë mendoi se duhej edhe dikush që ta kthente frëngjishten në anglisht për presidentin. Një sekretar i tha se Wilsoni e kuptonte frëngjishten. Esadi foli shqip, Stavroja përktheu në frëngjisht dhe presidenti dëgjoi. Sipas rrëfimit tim të botuar më vonë, Esadi kritikoi fort sjelljen e Italisë; Wilsoni i kërkoi t’ia dërgonte me shkrim ato që kishte thënë.

Nuk e kisha në dorë ta ktheja atë takim në njohje diplomatike. Rrëfimi im nuk jepte datën e tij, as një vendim të Wilsonit për të pranuar Esadin si kryetar të Shqipërisë. Edhe procesverbali i ministrave të Jashtëm më 15 maj flet me gjuhë shumë më të përmbajtur: kërkesa e Esadit për një dëgjim formal ishte në rendin e ditës, por shqyrtimi u shty. Historia e një bisede dhe historia e një vendimi janë dy histori të ndryshme.

Nënshkrimi

Kur e mbyll memorandumin e Esadit, më mbetet përpara ai nënshkrim: President i Qeverisë Shqiptare. Mund ta kuptoj pse ai e vendosi aty. Në Durrës kisha parë një njeri që nuk priste t’ia jepnin të tjerët një rol në ngjarje. Në Paris ai duhej ta kërkonte atë rol përmes fjalës së shkruar, ndërsa një mik tjetër imi, Turhan Pasha, e kishte shqiptuar tashmë kërkesën shqiptare përpara Fuqive.

Unë nuk mund t’i bashkoj dy dokumentet e tyre në një deklaratë të vetme. Do t’ua humbisja kështu atë që i bën dëshmi të kohës. Turhani i kërkonte Konferencës të shihte shqiptarët përtej kufirit. Esadi i kërkonte të shihte qeverinë dhe shërbimin e tij përtej delegacionit të Turhanit. Njëri kishte fituar të drejtën të fliste në sallë; tjetri kërkonte që fjala e tij të mos mbetej vetëm në memorandum.

Për Shqipërinë, kjo ishte tragjedia e Parisit: ajo duhej të mbronte hartën e vet përpara njerëzve që mund ta ndryshonin, ndërsa bijtë e saj nuk pajtoheshin ende se kush duhej ta mbante hartën në duar. Memorandumi i Esadit, i bashkëngjitur në faqet që pasojnë, duhet lexuar me atë pyetje të hapur. Ai është një mbrojtje e Shqipërisë. Është një mbrojtje e autorit të vet. Fuqia dhe kundërthënia e dokumentit qëndrojnë te fakti se Esadi kërkon t’i bëjë këto dy mbrojtje të pandashme.

Prof. Lush Culaj/

Trajtimi i problemit kombëtar në parlament gjatë viteve 1920-1924 ishte një çështje që u ndoq me shumë vëmendje. Në mënyrë të vazhdueshme kësaj çështjeje iu dha trajtim parësor kundruall çdo çështjeje tjetër. Problemi kombëtar ishte një problem masiv që tërhoqi vëmendjen jo vetëm të qarqeve zyrtare, por edhe të opinionit shoqëror dhe rretheve intelektuale dhe publicistikës. Edhe Asambleja Kushtetuese u mor dhe diskutoi rreth tij.

Më 11 janar 1924 komisioni, në emër të shqiptarëve të Çamërisë, në Athinë i drejtohej Venizellosit dhe, ndër të tjera, i shkruante: “Siç e dini me Traktatin e Lozanës u përjashtuan prej shkëmbimit popullësitë shqiptare që banojnë në këtë shtet. Një shtet i huaj si Turqia, nuk mund të shkëmbejë dhe të marrë popullësi të huaj siç janë shqiptarët. Me atë rast kërkohet që shqiptarët të trajtohen të barabartë me minoritetet e tjera në Greqi”.

“Zbutja e pazakonshme e Athinës ndaj problemit të shqiptarëve muslimanë, që jetonin në trojet e tyre nuk tregonte aspak që ajo kishte hequr dorë nga qëllimi i saj për ta spastruar popullsinë në fjalë. Tërheqja e saj përballë presionit të Qeverisë Shqiptare dhe të shteteve të tjera në Lidhjen e Kombeve ishte vetëm një tërheqje taktike e bërë në rrethana të reja, të shkaktuara nga disfata e turpshme në Azinë e Vogël dhe trazirat që përfshin Greqinë pas saj”.

Në disa dokumente i bëhej jehonë tendencës së disa qarqeve brenda vendit për t’iu përgjigjur dhunës së autoriteteve greke ndaj shqiptarëve të Çamërisë me masa reprezaljesh kundër pakicës kombëtare grekofone në jug të Shqipërisë. Megjithatë, përveç disa deklarimeve të bëra, nuk ka fakte që dëshmojnë se Qeveria e Nolit, apo ndonjë qeveri tjetër shqiptare në vitet e mëvonshme, të ndërmerrte masa konkrete. Ky opsion u përdor më shumë si masë presioni për ta frenuar dhunën e ushtruar ndaj shqiptarëve dhe shpërnguljes së saj nga Çamëria. Në të vërtetë, Qeveria shqiptare i priti dhe i sistemoi shumë familje të ikura çame në pronat shtetërore, por pa cenuar asnjë familje nga minoriteti grek në Shqipëri.

Jeta e shqiptarëve në Greqi ishte bërë e pamundur

Falë presionit të popullsisë çame të Parlamentit e të Qeverisë shqiptare, në mars të vitit 1924, Komisioni Mikst i ngarkuar nga Lidhja e Kombeve deklaroi se shtetasit grekë me origjinë shqiptare, veçanërisht ata të Epirit do të përjashtoheshin nga shkëmbimi. Gjithashtu u vendos të krijohej një nënkomision, i cili, duke shkuar në Çamëri, do të grumbullonte të dhëna të sakta për ta lehtësuar punën e komisionit qendror për shqyrtimin e problemit të shkëm-bimit të popullatave.

Në realitet jeta e shqiptarëve në Greqi ishte bërë e pamundur. Si mund të jetonte njeriu kur shtëpinë ia kishin konfiskuar, kur drithi, bagëtia, kafshët dhe çdo prone e tij ishte konfiskuar dhe kur të huajt ishin bërë pronarë në arat dhe kopshtet e tyre? Personat, të cilët flisnin për drejtësinë Qeveria greke i dërgonte në gjyq me akuzën si propagandistë shqiptarë.

Qeveria greke, krahas veprimtarisë së komisionit, vazhdonte dhunën edhe presionin mbi çamët me qëllim që para tij të deklaronin se “ishin turq dhe se dëshironin me vullnetin e tyre të shkëmbeheshin”. Siç vërehet, Qeveria e Greqisë po e përdorte të njëjtën strategji që e kishte zba-tuar edhe më 1913, kur u caktua kufiri shqiptaro-grek. Parlamenti dhe Qeveria shqiptare nga informacionet që i kishtin mbi ngjarjet në Çamëri vërenin se kriteret e zgjedhura, të cilat do të merreshin në konsideratë për përcaktimin e popullsisë për shkëmbim dhe Komisionin Mikst nuk po respektoheshin.

Në mbledhjen e 1 marsit 1924 kryetari i parlamentit paraqiti shqetësimin e disa fshatrave të Zonës Neutrale nën okupim të Greqisë. Ai theksoi se Greqia me gjithë që këto fshatra do t’i mbeten Shqipërisë kërkon që këta shqiptarë t’i këmbejë si turq. Deputeti Ali Këlcyra kërkon që në emër të parlamentit t’i kërkohet Kryeministrisë që të protestohet te autoritetet greke për sigurimin e jetës, mallit e nderit të shqiptarëve, jo vetëm në këtë zonë, por edhe brenda territorit grek. Deputeti Rauf Fico shprehu mendi-min që duhet të protestohet nga Qeveria shqiptare, por theksoi se nëse këta shtrëngohen aq shumë nga Qeveria greke t’iu lejohet të hyjnë në kufirin e Shqipërisë. Krahas kësaj deputeti Fico kërkon të protestohet në Lidhjen e Kombeve që t’i sigurojë të drejtat e shqiptarëve, sepse Greqia po tallet me ne. Vlen të theksohet se Rauf Fico ishte një ndër më të zëshmit në mbrojtjen e çështjes kombëtare në Parlamentin e Shqipërisë.

Deputeti S. Pojani kërkoi reciprocitet me grekërit që janë në Shqipëri. Deputeti Kaso kërkoi që t’i tërhiqet vërejtja Ministrisë të Punëve të Jashtme për t’i ndërmarrë masat e duhura kundër marrëveshjes greko-turke për shkëmbim. Ndërsa deputeti R. Jella kërkoi që të pyetet Ministria e Jashtme se çfarë protestash ka bërë dhe çfarë rezultatesh ka nga këto protesta? Deputeti Ali Këlcyra e kundërshtoi mendimin e deputetit Skender Pojani për reciprocitet me grekërit duke e konsideruar të padrejtë dhe duke shprehur mendimin se ata duhet t’iu japin shembull të tjerëve për drejtësi dhe kështu t’i detyrojnë ata që t’i respektojnë të drejtat e shqiptarëve. Deputeti Pojani i qëndroi besnik idesë të tij për reciprocitet me grekërit në Shqipëri. Edhe deputeti Koprencka mbështet mendimin se Qeveria shqiptare duhet të bënte gjithçka për mbrojtjen e shqiptarëve që ndodhen në Greqi. Përfundimisht Parlamenti dakordohet që t’i kërkohet Qeverisë shqiptare që të marrë masa sa më të shpejta në këtë drejtim.

Se çështja e shqiptarëve të mbetur jashtë kufijve të Shqipërisë kishte karakter të konsiderueshëm për Kuven-din Kushtetues dëshmohet nga fakti se deputetët e kishin në vëmendje këtë çështje dhe se përpjekjet e tyre në favor të zgjidhjes së saj ishin të konsiderueshme. Kështu, në Kuvendin Kushtetues të 2 prillit 1924, bazuar edhe në kër-kesën e deputetit Luzati, u diskutua edhe për marrjen e një vendimi që t’u bëhej apel parlamenteve të Fuqive të Mëdha për ndalimin e shkëmbimit të shqiptarëve të Çamërisë, të cilët konsideroheshin si turq.

Në atë seancë ishte ftuar edhe ministri i Punëve të Jashtme, Iljaz Vrioni, i cili, duke dhënë shpjegime për qëndrimet dhe protestat që i kishte bërë Qeveria për këtë problem, theksoi se kabineti qeveritar kishte bërë dhe vazhdonte të bënte përpjekje në këtë drejtim. Ndër të tjera, ai tha: “Asambleja Kushtetuese me funksione dhe atribute parlamentare mund dhe duhej t’u drejtohej parlamenteve të Fuqive të Mëdha. Ministri theksoi se për çështjen e shqiptarëve çamë që ndodheshin nën Greqi, Qeveria shqiptare përmes përpjekjeve që kishte bërë me organizma ndërkombëtarë kishte marrë përgjigje pozitive.” Ministri Vrioni më tej theksoi: “Nga komisioni mikst që merret me këtë çështje, më 13 mars 1924, është marrë ky qëndrim: Duke marrë parasysh deklaratën që ka bërë në Lozanë delegati fuqiplotë i Greqisë, kur bisedohej konventa mbi shkëmbimin e popullsisë greke dhe turke, e cila u firmos më 30 janar 1923, komisioni mikst vendos që nënshtetasit grekë, prej feje muslimane dhe gjaku shqiptar, banues më tepër në Epir, të përjashtohen nga shkëmbimi i detyrueshëm i popullsisë.” Kjo përgjigje, e cila u prit me gëzim nga Asambleja Kushtetuese, dëshmonte se si rezultat i përpjekjeve që kishte bërë Parlamenti për të ndikuar te Qeveria dhe si rezulatat i masave që i kishte marrë ai u arrit diçka; së paku grekët u detyruan ta pra-nonin se gjer atëherë kishin vepruar në kundërshtim me angazhimet e tyre në forumet ndërkombëtare.

Për deputetin F. Vokopola “sikur jo bashkëkombëtarët që janë vllaznit tonë të një gjaku e një shpirti, por edhe sikur të ishin njerëz jashtë fytyrës njerëzore, kur ta dëgjojmë zanin e tyre nën vorr, nuk mund të heshtim pa shfaqur mendimin tonë, e në këtë moment kur bisedojmë dridhemi jo nga frika se jemi të vegjël, po pse jemi të dëshpëruar nga fati i vëllezërve tonë”. Ai përsëriti apelin drejtuar qeverisë dhe deputetëve që ta ngrenë zërin si përfaqësues të popullit edhe nëpërmjet shtypit shqiptar dhe atij të huaj. Me anë të shtypit t’i tregojmë gjithë botës me fakte për veprat e kryera nga shovinistët grekë mbi shqiptarët e Çamërisë.

Për dallim nga Këshilli Kombëtar i vitit 1920 dhe parlamenti i viteve 1921-1923, Asambleja Kushtetuese e vitit 1924 e trajtoi problemin në plan më konkret, jo vetëm ngaqë u ofruan fakte të reja që dëshmonin për politikën e shpërnguljes që e ndiqnin serbët apo grekët, por edhe për atë të dhënat u shoqëruan edhe me statistika që paraqisnin hollësisht numrin e shqiptarëve, të cilët iu nënshtruan këtij terrori dhe gjithashtu u shtjelluan edhe rrugët e tërthorta që i ndiqnin grekët dhe serbët për realizimin e misionit të tyre.

Avni Rrustemi: Qeveria Shqiptare, me gjithë punën që e kishte bërë, nuk po vepronte sistematikisht për ta vënë në dijeni Lidhjen e Kombeve

Deputeti M. Kaso, pasi i gjykoi veprimet çnjerëzore të qeverive të shteteve fqinje ndaj shqiptarëve, propozoi që të formohej një komision që do t’i redaktonte telegramet protestuese që do t’u dërgoheshin pastaj parlamenteve të shteteve të mëdha. Rëndësi kishte edhe diskutimi i deputetit Avni Rrustemi, i cili pohoi me ton të ashpër se Qeveria me gjithë punën që e kishte bërë, nuk po vepronte sistematikisht për t’i vënë në dijeni Lidhjen e Kombeve dhe organizmat ndërkombëtarë për gjithçka që ndodhte me shqiptarët e Kosovës, të Çamërisë dhe kudo që ishin. Ai, ndër të tjera, theksoi: “Po të ishte mbajtur në korent Lidhja e Kombeve nga ana e qeverisë sonë mbi ngjarjet në Kosovë dhe Çamëri, ajo do ta bënte detyrën e saj e nuk do të kishim nevojë sot t’u bënim thirrje parlamentarëve të botës. Nga moskujdesi i Qeverisë më duket se Lidhja e Kombeve nuk e quan si një element minoriteti popullsinë shqiptare që banon në Kosovë e Çamëri. Sa për Çamëri duket se është e interesuar pak sipas fjalëve të ministrit, por për Kosovë aspak, ndoshta nga shkaku se Jugosllavia është mjaft e fortë e nuk mund të kundërshtohet për veprat çnjerëzore që bën”.

Ndërsa, në diskutimin e tij deputeti Ali Këlcyra tërhoqi vërejtjen: “Herë pas here kemi dëgjuar fjalë për Kosovë e Çamëri, po kurrë ndonjëherë s’kemi parë që këto të sjellin ndonjë përfundim të pëlqyeshëm. Për dy muaj dy herë e diskutuam këtë çështje, por nuk i di efektet e bisedimeve tona. Nëse këto fjalë bëhen me të vetmin qëllim që të dëgjojnë shqiptarët e Kosovës dhe të Çamërisë se këtu u fol për çështjen e tyre, kjo përveç efektit moral nuk sjell asnjë dobi tjetër.”

Luigj Gurakuqi: Rëndësia e Shqipërisë në politikën e jashtme është aq e vogël, saqë nuk mund të besohet kurrë që do të kemi përkrahjen e shteteve të mëdha pavarësisht nga shërbimit që përpiqemi t’u bëjmë

Përpjekjet për mbrojtjen e minoritetit shqiptar në Greqi, si dhe qëndrimet e shtetit shqiptar ndaj këtij problemi janë shprehur me veçori dhe me probleme specifike në periudha të ndryshme të zhvillimit historik. Ato janë diktuar edhe nga koniunktura politike që kanë qenë të pranishme. Megjithatë, Luigj Gurakuqi theksonte: “Rëndësia e Shqipërisë në politikën e jashtme është aq e vogël, saqë nuk mund të besohet kurrë që do të kemi përkrahjen e shteteve të mëdha pavarësisht nga shërbimit që përpiqemi t’u bëjmë.”

Nga parashtresa e lartpërmendur mund të përfundohet se Asambleja Kushtetuese e vitit 1924 përbënte një institucion, i cili u angazhua për ta shqyrtuar problemin kombëtar në mënyrë të gjithmbarshme. Pikërisht në vitin 1924 u hodh ideja edhe për organizimin e brendshëm në Kosovë apo Çamëri, u kërkua të zbatohej parimi i recipro-citetit në marrëdhëniet ndërmjet shteteve. U deklarua që nëpërmjet Lidhjes së Kombeve të kërkohej nga Greqia respektimi i angazhimeve ndërkombëtare, jo vetëm për të drejtat politike, por edhe civile të shqiptarëve që jetonin në Çamëri.

Seanca e Asamblesë Kushtetuese e 2 prillit të vitit 1924 shënoi njërën nga kontributet dhe përpjekjet e parlamentarëve për mbrojtjën e çështjes të minoriteteve kombëtare dhe kjo argumentohet me rëndësinë që iu kushtua asaj, përgjegjësinë e diskutimeve dhe alternativat që u paraqitën për mënyrën e zgjidhjes së këti problemi. Rrjedhimisht, jehona e kësaj seance qe shumë e madhe, si brenda ashtu edhe jashtë vendit. Në Shqipëri ajo u pasqyrua gjerësisht në shtyp, i cili gjatë vitit 1924 ishte i shumtë.

Qeveria e Fan Nolit si masë që mund t’i frenonte sadopak këto veprime arbitrare kërkoi që së paku në çdo operacion hetimi, që do të ndërmerrej në ato vise, kriter të jetë gjuha e folur dhe detyrimisht të ishte i përfshirë edhe një delegat shqiptar. Në përgjigjen kësaj kërkese të Qeverisë shqiptare, sekretari i Lidhjes së Kombeve Drummond, më 26.7.1924, kishte njoftuar Qeverinë shqiptare se çështja i kishte kaluar Këshillit të Lidhjes, i cili kishte kushtëzuar komisionin dhe nënkomisionin e shkëmbimit që të merrnin parasysh “kriterin e gjuhës”, por edhe atë të ndërgjegjes kombëtare.

Kryeministri Fan S. Noli e mori fjalën në seancën e Lidhjes së Kombeve, më 29 shtator 1924, për t’i denoncuar me forcë veprimet e Greqisë

Një përpjekje e re që vlen të theksohet ishte ajo e 14 gushtit 1924, kur Qeveria e Nolit kërkoi që çështja të shtrohej edhe një herë për shqyrtim në Këshillin e Lidhjes, duke rikujtuar se ajo popullsi ishte autoktone, se fliste vetëm shqip dhe se kultura turke ishte tërësisht e panjohur për të. Kryeministri Fan S. Noli e mori fjalën në sean-cën e Lidhjes së Kombeve, më 29 shtator 1924, për t’i denoncuar me forcë veprimet e Greqisë. Ai e filloi fjalimin duke lexuar para Këshillit një pjesë të raportit të Komisionit Mikst greko-turk, të qershorit 1924, duke vënë në dukje punën e njëanshme dhe jokorrekte të komisionit të Lidhjes së Kombeve.

Fjala e Nolit bëri efektin e duhur dhe në përfundim të debatit u vendos që problemi të shqyrtohej në një seancë tjetër, e cila edhe u mbajt të nesërmen, më 30 shtator. Fillimisht De Loen paraqiti një raport rreth pretendimeve që kishin Qeveria greke dhe ajo shqiptare. Megjithatë, nuk u arrit asnjë përfundim, por dukej se Lidhja e Kombeve ishte e prirë që problemin e popullsisë shqiptare në Greqi ta shikonte në prizmin e marrëdhënieve greko-turke, duke u bazuar në traktatin turko-grek për mbrojtjen e mino-riteteve, që ishte nënshkruar në Sevres, në gusht të vitit 1920.

Megjithatë, përpjekjet e Qeverisë së Nolit për ta mbrojtur popullsinë çame nga rreziku që i kanosej bënë një efekt të caktuar. Vetë shtruarja e këtij problemi nga-dalësonte realizimin e planeve shoviniste greke, por efekt më të madh bënte fakti se shteti shqiptar i kishte paralajmëruar të njëjtat masa edhe ndaj pakicës greke në Shqipëri.

Natyrisht, nuk mund të mohohet edhe fakti se grekët shfrytëzuan rastin për ta realizuar njërin ndër objektivat që me kohë ia kishin vënë vetes që, nëpërmjet shkëmbimit të popullsive, ta largonin numrin më të madh të shqiptarëve të Çamërisë nga trojet e tyre etnike.

Deputetët shqiptarë, shumica e të cilëve ishin shkolluar në vendet e Evropës Perëndimore, disa prej të cilëve ishin intelektualë të dëgjuar të kohës, ishin të vetëdijshëm për përgjegjësinë historike para popullit dhe atdheut, andaj në çdo seancë këmbëngulnin që shqyrtimi i secilit problemi të bëhej nga këndvështrimi i interesave të Shqipërisë dhe të shqiptarëve.

Drejtuar Princave arbërorë dhe Rektorëve venedikas/

Përktheu: Luket Hasaj/

Kuvendi i Lezhës u mbajt në Katedralen e Shën Kollit më 2 mars 1444, nën drejtimin e Gjergj Kastriotit, me pjesëmarrjen e fisnikëve: Andrea Topia, Tanush Topia, Gjergj Arianiti, Gjergj Stres Balsha, Gjon Balsha dhe Gojko Balsha, Lekë Dushmani, Lekë Zaharia, Pal Dukagjini dhe Nikollë Dukagjini, Pjetër Spani, Teodor Korona Muzaka, Shtjefen Gjurashi (Stefan Cërnojeviqi), dhe qenë të pranishëm edhe Rektorët venedikas në Arbëri. Po paraqesim të përkthyer fjalimin që Gjergj Kastrioti-Skënderbeu u drejtoi në kuvend Fisnikëve arbërorë dhe Rektorëve venedikas, të gjetur në Arkivin Sekret të Vatikanit në një broshurë anonime:

Fjalimi i Zotit Gjergj Skënderbeu, Princi i Arbërisë,

drejtuar Zotërve arbërorë dhe Rektorëve venedikas,

i mbajtur në Lezhë qytet i Arbërisë që në atë kohë

ishte nën Zotërimin e Venedikut.

“Të përndritur Zotërinj dhe Etër fort të nderuar. Nuk dyshoj që Ju e dini mirë se me sa armiqësi dhe urrejtje turqit e përndjekin Fenë tonë të shenjtë të Krishterë si dhe sa armiqësorë janë kundër çdo virtyti dhe veçanërisht se ata nuk e mbajnë kurrë besën e dhënë dhe po të kishin mundësi do t’i shkonin në teh të shpatës të gjithë Princat e Krishterë, siç ka treguar ndonjëherë përvoja kur Perëndia i ka lejuar për shkak të mëkateve tona. Megjithatë, me hirin e Zotit të vërtetë e të gjithëpushtetshëm i dëbova uzurpuesit e shtetit të tim eti dhe i bëra copë-copë të gjithë turqit që u përpoqën të më kundërshtonin dhe pastaj mora edhe gjithçka që zotëronte Sulltani turk në Arbëri siç e dini të gjithë. Prandaj, Shkëlqesitë Tuaja duhet të keni parasysh se me siguri ai Qen i tërbuar do të përpiqet të përdorë tërë fuqinë e tij kundër meje dhe shpejt do të sulet mbi mua; dhe nëse rastësisht, gjë të cilën mos e dhëntë Zoti, do të më mposhtë, fill pas do të vijë kundër jush.

Për këtë arsye Ju nxis dhe Ju lus që në emër të Zotit dhe të Fesë sonë të shenjtë, si dhe për çdo obligim ndaj dashurisë, të denjoheni t’i bashkoni forcat tuaja me mua, dhe nëse nuk ju duket e drejtë ta bëni këtë për të qenë kështu në paqe me turqit, ju lutem shumë që t’ju pëlqejë të qëndroni mënjanë, duke mos i ndihmuar turqit, dhe as mua të mos më bëheni pengesë, dhe për këtë të denjoheni të më jepni përgjigje pozitive, sepse shpresoj me çdo mënyrë të mbrohem me të djathtën e Madhërisë Hyjnore nga një Tiran kaq i madh.” […]

Çerçiz Topulli lindi më 20 shtator 1880 në Gjirokastër. Ai ishte atdhetar dhe veprimtar i shquar i Rilindjes Kombëtare, udhëheqës i luftës së armatosur të çetave për çlirimin kombëtar të vendit dhe Hero i Popullit.

Rol të rëndësishëm në formimin e tij luajti vëllai i tij më i madh, Bajo Topulli. Në thirrjen “Nga malet e Shqipërisë”, drejtuar bashkatdhetarëve të tij dhe botuar në janar 1907 në gazetën “Shpresa e Shqipërisë”, Çerçiz Topulli kërkonte që Shqipëria të shkëputej nga Perandoria Osmane dhe të bëhej e pavarur.

Në 1907, ai komandoi çetën e armatosur që vepronte në Shqipërinë e Jugut, veçanërisht në krahinat e Gjirokastrës dhe Korçës.

Me vendim të Komitetit të Gjirokastrës, anëtarë të çetës së tij vranë, në fillim të marsit 1908, në Gjirokastër, komandantin turk të xhandarmërisë.

Çerçiz Topulli drejtoi Luftën e Mashkullorës në 1908, si dhe punoi për formimin e klubeve shqiptare dhe për hapjen e shkollave shqipe në vise të ndryshme të vendit.

Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, më 28 nëntor 1912, ai u vu në shërbim të qeverisë së Ismail Qemalit dhe luftoi për mbrojtjen e tërësisë territoriale të atdheut, për sprapsjen e forcave greke nga tokat e pushtuara në Jug pas Konferencës së Londrës, si dhe kundër rebelimit të Haxhi Qamilit në Shqipërinë e Mesme.

Në shtator të vitit 1914, Çerçiz Topulli, së bashku me Muço Qullin, ndodhej në Shkodër, ku mendohet se kishte shkuar për t’iu bashkuar mbrojtësve të trojeve shqiptare nga pushtimi serbo-malazez.

U vra më 15 korrik 1915 në Fushën e Shtoit, në Shkodër, nga forcat pushtuese malazeze.

Në vitin 1937, eshtrat e Çerçiz Topullit u sollën në Gjirokastër.

www.akad.gov.al