Prof. Dr. Hasan Kaleshi, si njohës i thellë i disa gjuhëve orientale dhe evropiane, kishte krijuar mundësi të jashtëzakonshme për t’iu përkushtuar kërkimeve në disa fusha shkencore. Në mesin e këtyre disiplinave, një vend të veçantë zë historia, e veçanërisht historia e popullit shqiptar dhe e trevave shqiptare gjatë periudhës osmane.

Kontributi i tij në këtë fushë nuk qëndron vetëm në numrin e madh të punimeve të botuara, por mbi të gjitha në mënyrën se si ai i trajtoi problemet historike. Punimet e Kaleshit nuk janë thjesht përshkrime apo stolisje akademike. Ato mbështeten në kërkimin e dokumenteve, në krahasimin e burimeve dhe në analizën kritike të tyre.

Në shumë raste, ai iu qas çështjeve që deri atëherë kishin mbetur të patrajtuara ose të interpretuara në mënyrë të njëanshme. Ai solli të dhëna të reja, hapi debate të reja shkencore dhe vuri në pikëpyetje teza të cilat, për një kohë të gjatë, ishin konsideruar si të mirëqena.

Kjo veçori e veprës së tij shfaqet në mënyrë të veçantë në fushat e orientalistikës, turkologjisë, albanologjisë, etnologjisë dhe historisë së periudhës osmane.

Vakefnamja më e vjetër në Jugosllavi

Një nga kontributet e rëndësishme të Prof. Dr. Hasan Kaleshit lidhet me studimin e tij mbi vakefnamjen më të vjetër në territorin e atëhershëm të Jugosllavisë.

Përmes këtij studimi, Kaleshi, duke u mbështetur në dokumente dhe argumente historike, trajtoi çështjen e vakefnamjes më të vjetër të shkruar në gjuhën arabe në këtë hapësirë.

Sipas dokumentit të analizuar prej tij, vakefnamja e Sungur Çaush-beut nga Manastiri daton nga gjysma e dytë e shekullit XIV. Ky dokument paraqet një burim me rëndësi të veçantë për historinë e institucioneve fetare, urbane dhe kulturore në këtë pjesë të Ballkanit.

Studimi i Kaleshit sfidoi edhe disa përfundime të mëparshme historiografike, ndër të cilat tezën se Allaxha Xhamia e Shkupit, e datuar në vitin 1444, ishte xhamia më e vjetër në territorin e atëhershëm të Jugosllavisë.

Koxha Sinan Pasha dhe Sofi Sinan Pasha

Një tjetër kontribut me rëndësi të veçantë lidhet me identifikimin e ndërtuesve të dy xhamive të njohura me emrin Sinan Pasha në Kosovë: Xhamisë së Sinan Pashës në Prizren dhe Xhamisë së Sinan Pashës në Kaçanik.

Për këtë çështje kishte ekzistuar një konfuzion i konsiderueshëm në literaturën historike. Në raste të ndryshme ishte shkruar se të dyja xhamitë i kishte ndërtuar Koxha Sinan Pasha, ndërsa në interpretime të tjera bëhej dallimi ndërmjet dy personaliteteve.

Kaleshi, duke u mbështetur në dokumente autentike, arriti të sqarojë këtë çështje.

Sipas të dhënave të paraqitura prej tij, Xhaminë e Sinan Pashës në Prizren e kishte ndërtuar Sofi Sinan Pasha, bejlerbe i Budimit, me prejardhje shqiptare, ndërsa Xhaminë e Sinan Pashës në Kaçanik e kishte ndërtuar Koxha Sinan Pasha, vezir i lartë i Perandorisë Osmane, gjithashtu me prejardhje shqiptare.

Kjo çështje tregon qartë një nga karakteristikat themelore të metodës së Kaleshit: zëvendësimin e hamendësimeve me dokumentin historik.

Kurshumli Hani në Shkup

Një çështje tjetër historike, rreth së cilës ekzistonin mendime të ndryshme, ishte ajo e ndërtuesit të Kurshumli Hanit në Shkup.

Për këtë monument ishin paraqitur teza të ndryshme. Në interpretime të ndryshme ishte pretenduar se ndërtimi i tij lidhej me periudha shumë më të hershme, madje me Perandorin Konstantin, Perandorin Justinian ose Car Dushanin.

Kaleshi e trajtoi këtë problem mbi bazën e një dokumenti origjinal në gjuhën arabe dhe arriti në përfundimin se Kurshumli Hani në Shkup ishte ndërtuar nga Muslihuddin el-Madini në vitin 1550.

Sipas të dhënave të paraqitura në studimin e tij, Muslihuddini, përveç hanit në Shkup, kishte ndërtuar edhe një xhami në Trepçë dhe një tjetër në Novi Pazar.

Ky studim është një shembull i mirë i mënyrës se si Kaleshi përdorte burimet orientale për të sqaruar çështje konkrete të historisë së qyteteve dhe monumenteve të Ballkanit.

Kronikat osmane dhe luftërat shqiptaro-osmane në shekullin XV

Një vend të rëndësishëm në veprën historike të Kaleshit zë edhe studimi mbi të dhënat që ofrojnë kronikat osmane për luftërat shqiptaro-osmane në shekullin XV.

Në këtë punim, Kaleshi thekson rëndësinë e jashtëzakonshme të kronikave osmane për njohjen e së kaluarës së trevave shqiptare.

Ai analizon tri kronika të rëndësishme osmane: atë të Shukurzllahut, të Aşıkpaşazades dhe të Hoxha Saduddinit.

Vlera e këtyre burimeve qëndron në faktin se ato ofrojnë të dhëna të rëndësishme për shqiptarët dhe territoret shqiptare në periudhën e depërtimit dhe konsolidimit të pushtetit osman në Ballkan.

Kaleshi argumenton se pa shfrytëzimin sistematik të burimeve osmane, historia e kësaj periudhe nuk mund të kuptohet në tërësinë e saj.

Kryengritjet shqiptare të viteve 1909–1912

Një tjetër studim me rëndësi të veçantë është ai kushtuar një burimi turk mbi kryengritjet shqiptare të viteve 1909–1912.

Në këtë punim, Kaleshi sjell të dhëna për situatën politike në territoret shqiptare gjatë viteve të kryengritjeve kundër regjimit osman.

Rëndësia e këtij studimi qëndron veçanërisht në kërkesën metodologjike të autorit që këto ngjarje të mos studiohen vetëm nga një këndvështrim, por të shfrytëzohen edhe burimet osmane dhe literatura e autorëve që i kishin përjetuar drejtpërdrejt ngjarjet.

Kaleshi dëshmon kështu nevojën për një histori të mbështetur në burime të shumëllojshme, duke shmangur interpretimet e njëanshme.

Ky studim ka rëndësi jo vetëm për historinë e popullit shqiptar, por edhe për historinë politike të Ballkanit në prag të shpërbërjes së Perandorisë Osmane.

Teza mbi depërtimin osman dhe ruajtjen e ekzistencës shqiptare

Një nga çështjet më interesante dhe më të debatueshme të trajtuara nga Prof. Dr. Hasan Kaleshi është teza e paraqitur prej tij në vitin 1975 në gjuhën gjermane mbi depërtimin turk në Ballkan dhe islamizimin si faktorë të mundshëm në ruajtjen e ekzistencës etnike dhe kombëtare të popullit shqiptar.

Në këtë studim, Kaleshi paraqet një interpretim që ndryshonte ndjeshëm nga një pjesë e historiografisë shqiptare të kohës.

Ai argumentonte se depërtimi osman në Ballkan dhe procesi i islamizimit të shqiptarëve nuk mund të trajtoheshin vetëm përmes një skeme të thjeshtë negative, por duhej të shqyrtoheshin edhe në kontekstin kompleks politik, shoqëror dhe fetar të mesjetës shqiptare.

Sipas interpretimit të tij, shqiptarët e periudhës së shekujve XIV–XV gjendeshin në një pozitë jashtëzakonisht të vështirë politike dhe institucionale, të rrethuar nga fuqi të ndryshme rajonale dhe pa një shtet të qëndrueshëm politik.

Në këtë kontekst, Kaleshi e trajton procesin historik të depërtimit osman edhe në raport me mbijetesën etnike dhe kulturore të shqiptarëve, duke argumentuar se dobësimi i disa strukturave politike rivale krijoi rrethana të reja historike për popullsinë shqiptare.

Pavarësisht debatit që kjo tezë ka shkaktuar dhe mund të shkaktojë edhe sot, rëndësia e saj qëndron në faktin se Kaleshi sfidoi një interpretim të konsoliduar dhe hapi një debat të ri historiografik.

Kaleshi dhe personalitetet e lëvizjes kombëtare shqiptare

Kontributi i Prof. Dr. Hasan Kaleshit në historinë kombëtare shqiptare nuk kufizohet vetëm në studimin e dokumenteve osmane dhe të institucioneve të periudhës osmane.

Një fushë tjetër e rëndësishme e veprimtarisë së tij ishte ndriçimi i jetës dhe veprës së personaliteteve të lëvizjes kombëtare shqiptare.

Për disa prej tyre, Kaleshi solli të dhëna dhe analiza që ndihmuan në pasurimin e njohurive historike, ndërsa për disa të tjerë shkroi në një kohë kur trajtimi i veprimtarisë së tyre ishte jashtëzakonisht i vështirë.

Një shembull domethënës është Mid’hat bej Frashëri. Nga dorëshkrimet e tij të papërfunduara, të ruajtura pas vdekjes, dëshmohet se Kaleshi kishte punuar për një artikull kushtuar këtij personaliteti.

Të shkruarit për Mid’hat Frashërin në atë periudhë kërkonte jo vetëm njohuri shkencore, por edhe një shkallë të veçantë të guximit intelektual.

Në të njëjtën frymë, Kaleshi trajtoi edhe figura të tjera të rëndësishme të historisë shqiptare, si Faik Konica, Eqrem bej Vlora, Syrja bej Vlora, Ibrahim Temo dhe personalitete të tjera.

Kjo veprimtari dëshmon se Kaleshi nuk ishte vetëm studiues i dokumentit, por edhe një historian i interesuar për kujtesën kombëtare dhe për rivendosjen e figurave historike në vendin që u takonte në histori.

Faik Konica në studimet e Hasan Kaleshit

Një shembull i veçantë është punimi i tij kushtuar Faik Konicës dhe marrëdhënieve të tij me Austro-Hungarinë, i paraqitur në kuadër të veprimtarive për 100-vjetorin e lindjes së Faik Konicës, organizuar nga Federata Panshqiptare “Vatra” në Nju-Jork në vitin 1976.

Në këtë studim, Kaleshi trajton veprimtarinë politike, kombëtare dhe letrare të Konicës, duke vënë në pah rolin e tij në përhapjen e ndjenjës kombëtare shqiptare dhe në afirmimin e çështjes shqiptare në Evropë dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Ai ndalet edhe në veprimtarinë diplomatike dhe intelektuale të Konicës, në përpjekjet e tij kundër copëtimit të territoreve shqiptare dhe në pjesëmarrjen e tij në zhvillimet ndërkombëtare që lidheshin me çështjen shqiptare.

Ky studim përbën një kontribut të rëndësishëm në njohjen e figurës së Faik Konicës dhe të rolit të tij në jetën politike e kulturore shqiptare.

Kaleshi dhe afirmimi evropian i figurave shqiptare

Një dëshmi tjetër e rëndësishme për dimensionin ndërkombëtar të veprimtarisë së Kaleshit është angazhimi i tij në leksikone dhe botime akademike evropiane, veçanërisht në “Biographische Lexikon zur Geschichte Südosteuropas” (Leksikon për historinë e Evropës Juglindore), me qendër në Mynih.

Në këtë vepër, Kaleshi kontribuoi me një numër të konsiderueshëm artikujsh kushtuar personaliteteve shqiptare dhe figurave të lëvizjes kombëtare.

Dr. Hasan Kaleshi ka botuar 28 attikuj të personaliteteve të lëvizjes kombëtare shqiptare gjazë periudhës osmane.
Në mesin e figurave të trajtuara prej tij ishin Abdyl Frashëri, Pashko Vasa, Eqrem bej Vlora, Syrja bej Vlora, Ali Pashë Gucia, Sami Frashëri, Haxhi Zeka, Hasan Prishtina, Abedin Pashë Preveza, Dervish Hima, Shahin Kolonja, Faik Konica, Kristo Luarasi, Turhan Pashë Përmeti, Ibrahim Temo, Fan Noli, Ismail Qemali dhe personalitete të tjera.

Këto botime në gjuhën gjermane kishin rëndësi të veçantë, sepse përmes tyre historia politike dhe kulturore shqiptare bëhej e njohur për një publik më të gjerë akademik evropian.

Kjo është një nga pikat ku kontributi i Kaleshit merr një dimension përtej historiografisë shqiptare: ai nuk u mjaftua vetëm me studimin e historisë shqiptare, por u përpoq që figurat dhe proceset e saj historike t’i paraqiste edhe para botës shkencore evropiane dhe botërore.

PËRFUNDIM

Nga ajo që u tha më sipër, mund të përfundojmë se kontributi i Prof. Dr. Hasan Kaleshit në historinë kombëtare shqiptare është i rëndësishëm jo vetëm për temat që ai trajtoi, por edhe për metodën shkencore me të cilën i trajtoi ato.

Punimet e tij nuk janë të ndërtuara mbi romantizmin historik apo mbi dëshirën për ta zbukuruar të kaluarën. Përkundrazi, ato mbështeten në dokumente, në burime autentike dhe në përpjekjen për të verifikuar faktet.

Kaleshi hapi shtigje të reja kërkimi. Ai vuri në pikëpyetje teza të konsoliduara, sqaroi dilema historike, identifikoi dokumente të rëndësishme dhe ndriçoi figura të historisë shqiptare që për arsye të ndryshme kishin mbetur jashtë vëmendjes së historiografisë.

Ai na mëson se historia nuk duhet të shkruhet vetëm nga ajo që dëshirojmë të jetë e vërtetë, por nga ajo që burimet dëshmojnë se ka ndodhur.

Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e një studiuesi të mirëfilltë.

Hasan Kaleshi ishte një prej atyre studiuesve që e shihte dokumentin si pikënisje të kërkimit dhe jo si pengesë për një përfundim të paracaktuar.

Kontributi i tij është i rëndësishëm edhe për faktin se ai punoi në një periudhë kur shumë çështje të historisë shqiptare trajtoheshin nën kufizime të forta ideologjike. Në këto rrethana, kërkimi i burimeve orientale, përdorimi i dokumenteve osmane dhe trajtimi i figurave të caktuara shqiptare kërkonin, krahas dijes, edhe guxim intelektual.

Prandaj, Hasan Kaleshi nuk duhet të kujtohet vetëm si orientalisti, turkologu apo albanologu i shquar, por edhe si një historian që i dha historiografisë shqiptare dokumentin, argumentin dhe një këndvështrim të ri.

Vepra e tij mbetet pjesë e rëndësishme e trashëgimisë sonë shkencore. Ajo kërkon të lexohet, të rivlerësohet dhe, mbi të gjitha, të vazhdohet.

Sepse trashëgimia e një dijetari të madh nuk matet vetëm me numrin e veprave që ka lënë pas, por me shtigjet e reja që ka hapur për ata që vijnë pas tij.

Në këtë kuptim, Prof. Dr. Hasan Kaleshi zë një vend të merituar në historinë e mendimit shkencor shqiptar dhe në historinë e albanologjisë.

Shkruan: Dr. Kujtim Kasami

THE SCOTSMAN (1976) / “NJË ÇARJE NË PERDEN E SHQIPËRISË” — BRITANIKJA CHRISTINE PHILLIPS NË SHQIPËRINË E IZOLUAR TË ENVER HOXHËS

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 5 Shtator 2026

Gazeta skoceze “The Scotsman” ka botuar, të shtunën e 11 shtatorit 1976, në faqen n°26, reportazhin e gazetares Christine Phillips mbi udhëtimin e saj asokohe në Shqipërinë komuniste. Në një vend të izoluar nga bota perëndimore, ajo përshkruan mbërritjen në Rinas, qëndrimin në Durrës dhe udhëtimet nëpër vend, duke vërejtur kontrollin e fortë ndaj të huajve, jetën rurale, varfërinë e infrastrukturës dhe kufizimet e shoqërisë shqiptare. Ky rrëfim i rrallë ofron një dëshmi interesante të perceptimit të Shqipërisë së Enver Hoxhës nga një udhëtare britanike në vitet e izolimit të thellë të vendit. Aurenc Bebja e sjell këtë artikull të rrallë për publikun shqiptar përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”.

Një çarje në perden e Shqipërisë

Udhëtim

Nga Christine Phillips

Republika Popullore e Shqipërisë, i vetmi vend marksist në Evropë, mund të mos jetë ideja e gjithkujt për një destinacion pushimesh, por mua më dukej mjaft emocionuese mundësia për të vizituar një nga vendet më pak të njohura në botë, dhe sigurisht shumë më tërheqëse sesa resortet e mbipopulluara të Mesdheut, aq të dashura për turmat.

Për shkak të idealeve të përbashkëta politike, Shqipëria kishte lidhje të ngushta me Kinën, por kishte zgjedhur të qëndronte e izoluar nga pjesa tjetër e botës për më shumë se dhjetë vjet. Vetëm kohët e fundit të huajve u ishte lejuar të hynin si turistë dhe turizmi deri atëherë kishte pasur shumë pak ndikim në mënyrën e jetesës së shqiptarëve. Regent Holidays ishte e vetmja kompani britanike që organizonte udhëtime drejt Shqipërisë dhe unë iu bashkova njërit prej këtyre tureve në fund të muajit maj. Vetëm grupe të organizuara me të paktën njëzet persona lejoheshin të hynin në Shqipëri dhe, ndonëse kjo mund të mos i përshtatej udhëtarit më të pavarur, për momentin nuk ekzistonte ndonjë alternativë reale.

Për të arritur në Shqipëri, fluturuam fillimisht drejt Beogradit, ku kaluam natën, përpara se të merrnim një fluturim të shkurtër për në Tiranë në orët e para të mëngjesit. Në aeroportin e Rinasit u gjendëm papritur në një botë krejt tjetër. Ushtarët me uniforma të stilit Mao dhe topat kundërajrorë të vendosur nëpër aeroport nuk ishin pamja më mikpritëse, por u përpoqëm t’i shpërfillnim dhe u drejtuam drejt godinës së vogël të terminalit. Gjatë rrugës pamë një avion pasagjerësh kinez të parkuar në pistë, i cili qëndronte ende aty edhe një javë më vonë.

Në doganë, dy anëtarëve meshkuj të grupit iu kontrolluan prerjet e flokëve, ndonëse flokët e pjesës tjetër të grupit mezi arrinin deri te jaka. Ndërkohë, konfiskimi i të gjithë materialeve të leximit që kishim me vete na zhduku menjëherë çdo shpresë për të lexuar qetësisht në plazh ose para gjumit.

Kur mbërritëm në kompleksin turistik Albturist (jo aq i keq sa tingëllon) pranë portit të Durrësit, u befasuam këndshëm kur pamë se hoteli ynë, Adriatiku, i tejkalonte pritshmëritë. Ishte një godinë mjaft madhështore dhe ndodhej buzë plazhit, përballë detit. Unë personalisht nuk gjeta asnjë arsye për t’u ankuar, megjithëse një çift pretendonte se kishte lakuriq nate në dhomën e tyre.

Lëvizjet e të huajve vazhdonin të ishin shumë të kufizuara dhe mënyra e vetme për të parë diçka nga vendi ishte pjesëmarrja në ekskursionet e organizuara nga Albturist, të cilat vizitonin të gjitha vendet me interes, shumicën e të cilave unë nuk i kisha dëgjuar kurrë më parë.

Gjatë udhëtimit nëpër fshat bëhej e qartë rëndësia jetike e bujqësisë për vendin. Ultësira bregdetare ishte e kultivuar intensivisht me një gamë mbresëlënëse kulturash bujqësore, përfshirë edhe orizin. Metodat e punimit të tokës ishin primitive dhe ishte e zakonshme të shihje parmenda prej druri të tërhequra nga qetë ose fara që shpërndaheshin me dorë. Rrugët pothuajse nuk kishin trafik; mjetet kryesore të transportit ishin karrocat me kuaj ose me qe, megjithëse shiheshin edhe disa kamionë dhe xhipa të vjetër kinezë që përdoreshin nga kooperativat bujqësore. Automjetet private ishin një gjë e rrallë dhe ato pak makina që pamë i përkisnin shtetit dhe përdoreshin vetëm për qëllime zyrtare.

Pjesa më e madhe e vendit është malore, me peizazhe spektakolare, por udhëtimi nëpër këtë terren mund të ishte herë pas here mjaft i lodhshëm. Megjithatë, ia vlente gjithmonë. Më kujtohet veçanërisht një udhëtim, kur autobusi ynë u ngjit për atë që dukej si një përjetësi përgjatë një rruge të pjerrët dhe me kthesa, derisa, pasi kaluam kreshtën e kodrës së fundit, përpara nesh u shfaq në largësi Liqeni i Ohrit. Ishte një pamje vërtet mahnitëse, me ujin e tij të kaltër e të kthjellët, të lëmuar si pasqyrë. Në anën tjetër ngriheshin malet e Jugosllavisë, një kontrast i fortë me mungesën e lirisë në Shqipëri. Shqiptarët kanë zakonin fatkeq të mbulojnë faqet e maleve me parulla gjigante që lartësojnë lavdinë e marksizmit ose përhapin mendimet e Enver Hoxhës.

Shqiptarët tregohen jashtëzakonisht të kujdesshëm ndaj aparateve fotografike, pa dyshim sepse dyshojnë në motivet tona për të fotografuar mënyrën e tyre të jetesës. Ndonjëherë ndonjë fëmijë kureshtar afrohej tepër, por motra e madhe ose ndonjë i rritur që kalonte aty pranë e tërhiqte menjëherë me shkathtësi. Ishte e qartë se të huajt toleroheshin, por nuk mirëpriteshin, megjithëse unë personalisht nuk përjetova asnjë shfaqje të hapur armiqësie.

Shqipëria është një vend që me shumë gjasë do t’i pëlqejë udhëtarit më kërkues, atij që pret të marrë nga pushimet diçka më shumë sesa një nxirje të përkohshme nga dielli (edhe pse kjo është një përfitim shtesë). Me zhvillimin e turizmit, pengesat që e ndajnë vendin nga Perëndimi me siguri do të fillojnë të bien dhe mbetet për t’u parë nëse sistemi i ngurtë do të jetë në gjendje ta përballojë këtë ndryshim. Tani është padyshim koha e duhur për ta vizituar dhe unë garantoj se do të jetë një përvojë e paharrueshme.

Të dhëna mbi udhëtimin

E vetmja kompani britanike që organizon pushime në Shqipëri është Regent Holidays (I.o.W.) Ltd., me seli në Regent House, Regent Street, Shanklin, Isle of Wight (PO37 7AL), si edhe në 13 Simon Street, Bristol (BS1 2EH), Avon.

Të njëjtat paketa turistike reklamohen edhe në broshurën e Balkan Holidays.

Çmimet variojnë nga 90 paund për nëntë ditë në muajin mars deri në 128 paund për trembëdhjetë ditë në korrik dhe gusht; në këtë çmim përfshihet pensioni i plotë. Viza kushton edhe 5 paund shtesë.

Unë mora pjesë në një udhëtim nëntëditor me nisje më 28 maj, i cili kushtoi 102 paund (sipas çmimit në broshurë), plus një shtesë prej 10 për qind. Që atëherë, paundi britanik është zhvlerësuar ndjeshëm kundrejt lekut (kursi i këmbimit bazohet në dollarin amerikan), gjë që me siguri do të ndikojë në çmimet e udhëtimeve të mëvonshme.

Ekskursionet mund të shtohen veçmas dhe rrisin ndjeshëm koston e pushimeve. Unë shpenzova rreth 20 paund gjithsej për to. Të gjitha udhëtimet nisen me fluturime të rregullta të kompanisë JAT nga aeroporti Heathrow.

Bujar Leskaj/

Sot më 3 Shtator 2026 ne kremtojmë 106 vjetorin e Luftës së Vlorës, këtë betejë dhe datë të rëndësishme të historisë së Shqipërisë. Kjo ditë dhe datë simbol i krenarisë kombëtare dhe gur themeli i ruajtjes së integritetit të shtetit shqiptar pas Shpalljes së Pavarësisë, krahas vlerësimit të organizatorëve, luftëtareve të saj dhe kontributit që ajo dha për shtetin e ri shqiptar, duhet të na shërbejë për të parë qartë në të ardhmen evropiane të Shqipërisë, duke rritur përgjegjshmërinë jo vetëm të forcave politike, por edhe të mbarë opinionit shoqëror të vendit. Që në fillimet e këtij shkrimi më duhet të theksoj se këtë shërbim Lufta e Vlorës mund të na kryejë më mirë, nëse 3 shtatori, dita e përfundimit triumfues të saj, shpallet Festë Kombëtare, kërkesë që prej disa viteshe shtrojnë përpara opinionit publik dhe Kuvendit intelektualët vlonjatë (megjithatë nuk është ky qëllimi kryesor i këtij shkrimi modest dhe nuk do trajtohen këtu argumentat e shumtë pro kësaj). Në këtë ditë studjuesit, historianët, intelektualët, veteranët dhe të rinjtë shqiptarë kujtojnë veçanërisht luftëtarët e 20-ës, dëshmorët e saj, drejtuesit politikë të Komitetit Mbrojtja Kombëtare, me në krye patriotin Osman Haxhiun dhe kapedanët e kësaj lufte, komandantët e çetave, etapat e saj dhe vlerësimet që ndër vite u shkruan për këtë Luftë – Epope.

Beteja për Vlorën (29 maj-3 shtator 1920) ishte një përballje krejt e pabarabartë e 4 mijë luftëtarëve shqiptarë të keq-armatosur, të ardhur nga të gjitha trevat shqiptare, por shumica lebër, të vetëorganizuar, pa mbështetje financiare dhe logjistike, me përjashtim të dashurisë dhe sakrificave të popullit të Vlorës, dhe mbi 22 mijë ushtarëve të rregullt, të armatosur deri në dhëmbë, të inkuadruar në dy divizione të një ushtrie ndër më modernet dhe të pajisurat e kohës, ushtrisë italiane. Lufta e Vlorës ngërthen një ngjarje historike të rëndësisë madhore kombëtare, e cila u tregua vendimtare për ekzistencen e metejshme dhe pavarësinë e plotë të shtetit të ri shqiptar, të formuar tetë vite më parë, por të gjymtuar nga pasojat e Traktatit të fshehtë të Londrës të 26 prillit 1915 dhe vënë në pikëpyetje nga ushtritë që përshkuan territorin shqiptar gjatë Luftës së Parë Botërore 1914-1918, një pjesë e të cilave vijuan të qëndronin edhe pas përfundimit të kësaj Lufte.Katër janë kulmet e historise së shtetit shqiptar, të cilat ngjyrosin krenarinë dhe identitetin tonë kombëtar: Pavarësia (28 Nëntor 1912), shpallur nga Babai i Kombit Ismail Qemal Vlora, Epopeja e Skënderbeut (1443-1468), Lidhja e Prizrenit (1878) dhe Lufta e Vlorës (1920).

Kjo e fundit përbën vulën e përgatitur me pushkët me gjalmë të këtyre katër mijë luftëtarëve dhe me gjakun e qindra martirëve të rënë në fushën e betejës, në emër të vullnetit të pathyeshëm të popullit shqiptar për të qenë i pavarur në truallin e tij. Lufta e Vlorës po ashtu përbën kurorëzimin në terren të vendimeve të Kongresit të Lushnjës të 28-31 janarit 1920, për të unifikuar dhe qeverisur vendin. Ajo garantoi mëvetësine e shtetit me gjuhën më të kuptueshme për kohën, atë të rezistencës së armatosur. Së bashku me vendimet e Kongresit të Lushnjes dhe qeverinë që doli nga aktet e tij, Lufta e Vlorës vlerësohet me të drejtë jo vetëm nga historianët shqiptarë, por edhe ata të huaj, si shpallja e dytë dhe përfundimtare e pavarësisë së Shqipërisë. Politikani, burri i shtetit, filozofi, shkrimtari dhe publicisti Mid’had Frasheri, në një krahasim mes dy “shpalljeve”te Pavaresise, e ka cilesuar si me poshte ne persiatjet e tij: “Një mijë e nëntëqind e dymbëdhjeta mund të bëhej edhe gjetkë, në vend që të bëhej në Vlorë, në çdo qytet tjetër, në të parin fshat, edhe në të fundit. Po një mijë e nëntëqind e njëzeta nuk mund të bëhej veçse në Vlorë, në këtë baltë, prej këtyre njerëzve. Dymbëdhjeta hodhi një flakë, se materializoi dëshirën dhe idealin e një kombi, mbaroi një ide, i dha formë mendjes. Njëzeta i dha gjallim lëndës, e bëri me shpirt formën, e mbërtheu në zemra dhe në mendje”.

Ago Agaj, historiani i parë dhe më i rëndësishëm i Luftës së Vlorës, prej veprës së të cilit janë bazuar dhe frymëzuar historianët e tjerë, e cilësonte si “Një vepër të pashoqe që pas vdekjes të Skënderbeut e tëhu, me atë akt heroizmi e vetmohimi në vitin 1920, që mori më vonë emrin: Lufta e Vlorës. Autorët dhe aktorët e kësaj vepre madhështore si dhe vepra vetë u harruan. Su zu në gojë sikur të mos kishin jetuar e vepruar kurrë, sikur të mos kishin derdhur aq mundim, gjak e lot, për të ngrehur themelet e pavarësisë dhe lirisë së dytë të atdheut tonë, se atë të parën e zuri nën vetë Lufta e Parë Botërore dhe lakmitë e fqinjëve tanë të mëdhenj e të vegjël… Tri herë në jetën time e kam ndier veten krenar që jam i vlonjat: Për shpalljen e pavarësisë, Për Luftën e Vlorës dhe më shumë për mirë pritjen e muhaxhirëve të cilën se kam parë më ngjetkë në të gjitha fatkeqësitë që i ranë më vonë kombit tonë përsipër”.

Prof. Dr. Muin Çami e përkufizon rëndësinë e kësaj lufte me këto fjalë: “Vendimet e Kongresit të Lushnjës për të mbrojtur me çdo kusht pavarësinë dhe tërësinë territoriale të vendit, i vuri në jetë Lufta e armatosur e Vlorës… Me fitoren e Luftës së Vlorës, populli shqiptar shpëtoi vëndin nga një fund tepër tragjik, nga coptimi i tretë i trojeve shqiptare… E drejta e kësaj krenarie i takon në radhë të parë popullit të Vlorës dhe të krahinës… Faktori i brëndshëm luajti rolin vendimtar në rifitimin e pavarësisë të shtetit shqiptar dhe të mbrojtjes të integritetit të tij territorial” . Prof. Dr. Bardhosh Gaçe ka cilësuar se : “Në atë luftë ishin dy ushtri, të vëna përballë njera tjetrës në vijën e frontit, ku njera sheh vendin e mbrojtjes sterenë, tjetra ikën për t`u fshehur nëpër det. Mbi të gjitha populli përballë ushtrisë së huaj vë epërsinë e moralit të tij të madh. Kështu, dalëngadalë “të zot e vatanit”, duan të vdesin “për dheun e shenjtë”.Lufta e Vlorës ose kjo shpallje e dytë e pavarësisë bëri të mundur që më 17 dhjetor 1920, Lidhja e Kombeve ta njihte Shqipërinë me kufijtë që ka sot.Shmangja e coptimit të tretë të Shqipërisë.

Konferenca e Paqes pas Luftës së Parë Botërore filloi në janar 1919 në Paris. Në vijim të punimeve të saj(zgjati një vit), Italia dhe Greqia, vende fituese të luftës, nënshkruan marrëveshjen Tittoni – Venizelos (sipas mbiemrave të ministrit të jashtëm italian Tommaso Tittoni dhe Kryeministrit grek Eleftherios Veniselos) më 29 korrik 1919. Në bazë të kësaj marrëveshje, Italia do të mbështeste në Konferencën e Paqes Greqinë, për të aneksuar Korçën e Gjirokastrën, ndërsa Greqia do të përkrahte aneksimin e Vlorës dhe mandatin mbi pjesën e mbetur të shtetit shqiptar.Nëse do të realizoheshin marrëveshja e fshehtë e Londrës e vitit 2015 dhe marrëveshja Tittoni-Venizelos katër vite më vonë, në fillim të vitit 1920 Shqipëria do të rezultonte praktikisht e coptuar ndërmjet fqinjëve. Kjo do të përbënte coptimin dhe asgjësimin e tretë historik të vendit, pas të parit ndodhur me vdekjen e Skënderbeut dhe të dytit gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore. Sipas fjalëve të imzot Fan Nolit, “Në janar 1920, një erë zije dhe dëshpërimi kish rënë në të gjithë anët e vëndit tonë…

Projektet e coptimit të Shqipërisë, redaktuar prej Aliatëve, ishin njohur dhe pritej vetëm një firmë që të bëhej një fakt definitiv. Firma që mungonte ishte ajo e Presidentit Uillson, firmë që nuk u vu në atë projekt aq të padrejtë…”.“Sparta”dhe “Termopilet” shqiptare.Sipas patriotit Halim Xhelo, ndër organizatorët e Luftës së Vlorës, drejtues i gazetave “Politika” dhe “Liria Kombëtare” në Paris,“Në pati Greqia e moçme një Spartë e një Thermopilë, Shqipëria e re ka një Labëri e Qafat e Koçiut” . Politikani i shquar Hasan Dosti cilësonte se:”Ishte me të vërtetë fat i madh i Shqipërisë që politika e krahinës së Vlorës, e cila nga një rrjedhim ndërhyrje rrethanash të lumtura mori format e politikës të të gjithë kombit, në kohën më dramatike, ndodhi të drejtohej prej burrave të paisur me shumë zgjim, me virtytet civile më të mira, me shpirt therorie shembullore, e jo prej intelektualëve politikanë e diplomatë të profesionit të karierës.

Pra sjellja bujare dhe vullneti i zjarrtë që kanë treguar në ato rrethana të vështira, ata bij të popullit, më bënë të mbaj aq lartë respektin ndaj tyre, sa mbaj lartë adhurimin e therorisë së atyre që kanë rënë në fushën e nderit ” Ndërsa At Shtjefën Gjeçovi, i ngarkuar nga Këshilli Kombëtar për të shkruar historinë e luftës, do të shprehej: “Në luftë të Vlonës luftoj besa e trimnija kundra fuqijet e dijet… Filluen luftën të pështetun në shpresë të ndihmës së Perëndisë e të bashkimit vëllazëror, e patën sosë a me mbetë të gjithë në lam të luftës ose me shpërthye dyert e hekurta e ledhet e çelikta të armiqve. Hytë ngathnjyes në Vlonë në atë Vlonë kreshnike e cila kurdoherë e ka pas dëftye veten se ndër deje i vlon gjaku fjesht shqiptar”.Jehona e luftës heroike të shqiptarëve u ndje në Evropë dhe më tej. Studjuesi i njohur italian Rino di Stefano në broshurën e tij “Sa e hidhur është Shqipëria (Com’e amara l’Albania)-Fashikujt e Komisionit hetimor për ndërhyrjen në Shqipëri 1914-1921”, shkruan se “Qëndrime pro popullit shqiptar dhe Vlorës pati në Parlamentin italian. Fitoret e luftëtarëve të Vlorës e tronditën qeverinë italiane” .Sipas Mehdi Frashërit, kryeministër i Shqipërisë në vitet 1935-1936: “Lufta e Vlorës kundër italianëve u prit me entuziazëm në gjithë anët e Shqipërisë.

Lufta e Vlorës filloi me suksese të mëdha, sa bëri bujë në gjithë Europën… Italianët e kuptuan gabimin e madh që kishin bërë në çështjen shqiptare… Sipas shtypit të Europës mendimi i përgjithshëm i botës së qytetëruar ishte kthyer në favor të shqiptarëve… Nga errësira e zezë ku ndodhej çështja shqiptare, filloi të agonte një ditë e shkëlqyeshme. .. Shtypi i Europës unanimisht këtë e konsiderojë si një sukses të madh të shqiptarëve, që u treguan të denjë për një pavarësi të plotë”.Dhe vërtet, sipas dëshmive të shtypit italian të kohës , në jo pak raste gazetat përparimtare të Italisë hodhën thirrjet: “Nuk duam udhëtime ushtarake në Shqipëri!”, “Ne kërkojmë largimin e trupave italiane nga Shqipëria dhe njohjen e të drejtës së popullit shqiptar!”.Mbështetje të madhe lufta e Vlorës mori nga gazetat dhe opinioni publik në Belgjikë, Francë, Amerikë, Zvicër, Jugosllavi, Greqi, Rumani, Bullgari, Spanjë, Gjermani, Egjypt e deri në Japoni. Gazeta franceze “La Démocratie Nouvelle” në qershor 1920 e quante popullin shqiptar të panënshtruar, ndërsa gazeta tjetër franceze “La Tribune Républicaine” më 24 qershor 1920, shkruan se ngjarjet në Vlorë e kanë nxjerrë popullin shqiptarë në rendin e ditës për preokupimet evropiane.

Lufta e Vlorës në jo pak vende evropiane shkaktoi ballafaqime të forta mes qeverive, opozitave dhe sindikatave. Ajo fitoi një dimension dhe solidaritet ndërkombëtar, me mbështetje të gjerë evropiane. Dua ta mbyll këtë shkrim me poetin tonë të madh Ali Asllanin, i cili ngjarjet e epopesë së Luftës së Vlorës i përjetoi si kurrë ndonjë ngjarje tjetër. Ato do të qenë ditë e net plot emocione të papërsëritshme, të cilat poeti do t’i përndjente gati si në jerm. Ishte kjo atmosferë e ndezur, që e bëri të shkruante marshin “Vlora, Vlora, bjeri më t’u lumtë dora”, të cilin vërtet ia kërkoi shoqata patriotike “Përlindja e Shqipërisë” për himn të saj, por, në fakt, fjalët i zienin prej kohësh brenda gjoksit të poetit, me vargjet e paharruara:

“Vlora trime shqipëtare

si rob jetën se do fare,

a do mbetet Shqipëri,

a do bëhet tym e hi!

Vlora, Vlora, Vlora, Vlora,

rroki armët, bëja forra!

Jam vlonjat e jam burrë,

sduron burri zgjedhë kurrë,

jam vlonjat e si vlonjat

di bëj luftë me të shtat!

Vlora, Vlora, Vlora, Vlora,

Bjeri, moj, tu lumtë dora!

Jam vlonjat dhe trim me besë,

rreth flamurit di të vdesë,

a me hir a me pahirë

doemos do rroj i lirë!”

Ky marsh, me muzikë të kompozitorit Thoma Nashi u luajt në Mitingun e Fitores në Vlorë në 3 Shtator 1920 nga Banda e “Vatrës”, e ardhur nga SHBA-të dhe që shërbeu si banda e ushtrisë së Luftës së Vlorës.

Sot 106 vjet më mbas ne përulemi me nderimet më të thella përpara dëshmorëve të Luftës së Vlorës, çetave nga çdo fshat i Lumit të Vlorës, nga Labëria dhe të gjitha krahinat e Shaipërisë, 12 anëtarëve te Komitetit Mbrojtja Kombëtare, me në krye Osman Haxhiun ose Osman Nurin siç i thoshte populli dhe anëtarët e tij Myqerem Hamzaraj, Duro Shaska, Ali Beqiri, Alem Mehmeti, Qazim Kokoshi, Murat Tërbaci, Beqir Sulo, Hazbi Cano, Hysni Shehu, Hamit Selmani, Sali Bedini, komandantëve të përgjithshëm të Trupave Kombëtare, Major Ahmet Lepenica dhe Qazim Koculi, kapedanit Sali Vranishti, heronjve, Zigur Lelo, Selam Musa Salaria, Kanan Maze, Sado Koshena, Mehmet Mallkeqi dhe dhjetëra komandantëve te tjerë, që dhanë jetën për Shqipërinë!

Me rastim e 50 vjetorit të Luftës së Vlorës, luftëtarët e saj u vlerësuan nga regjimi i kohës, por me shumë kufizime e mënjanime për arsye politike. Do të ishte demokracia dhe veçanërisht presidentët e nderuar të Republikës Bamir Topi, Bujar Nishani dhe Ilir Meta në 100 vjetorin e saj, që do të vendosnin në piedestalin më të lartë të vlerësimeve kombëtare heronjtë, drejtuesit, komandantet, dëshmorët dhe figurat politike dhe shoqërore të kohës që mundësuan këte Luftë – Epope. Pavarësisht sa më sipër, vlerësimi duhet te vazhdoj! Gjithmone u jemi dhe i mbetemi borxh Luftës së Vlorës 1920 dhe heronjve të saj!

3 shtator 1878 – Gjakova si përgjigje ndaj një Evrope që vendoste mbi shqiptarët pa shqiptarët

Isuf B.Bajrami

Më 3 shtator 1878, Gjakova u bë skena e një prej përplasjeve më të njohura të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Forcat shqiptare, me Sylejman Vokshin ndër drejtuesit kryesorë, rrethuan në sarajet e Abdullah Pashë Drenit Mehmet Ali Pashë Maxharrin, i cili kishte ardhur në Gjakovë në kuadër të misionit për zbatimin e vendimeve që lidhnin dorëzimin e Plavës dhe Gucisë Malit të Zi. Pas një rrethimi dhe përleshjesh disa ditore, më 6 shtator u vranë Mehmet Ali Pasha, Abdullah Pashë Dreni dhe një numër i madh i njerëzve që ndodheshin me ta.[1]

Për të kuptuar se çfarë përfaqësonte kjo përplasje, duhet të kthehemi disa muaj më herët, në Berlin, aty ku fuqitë e mëdha evropiane po përpiqeshin të ndërtonin një rend të ri politik për Ballkanin. Kongresi i Berlinit i vitit 1878 u mblodh pas luftës ruso-osmane dhe synonte të rishikonte rregullimet e mëparshme dhe të vendoste një ekuilibër të ri ndërmjet fuqive dhe shteteve të rajonit. Në gjuhën diplomatike të kohës flitej për paqe, stabilitet dhe rregullim të marrëdhënieve ndërkombëtare. Por për shqiptarët, ky “rregullim” do të nënkuptonte diçka shumë më konkrete: territoret ku ata jetonin do të bëheshin objekt i vendimeve të marra në një tryezë ku shqiptarët nuk kishin përfaqësim politik të drejtpërdrejtë.[2]

Këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të diplomacisë evropiane të asaj kohe. Fuqitë e Mëdha flisnin për rendin e ri të Evropës dhe për parimin e kombësisë, ndërsa në rastin shqiptar nuk krijuan një mekanizëm të barabartë për dëgjimin dhe përfaqësimin e kërkesave shqiptare. Në memorandumin drejtuar Lord Beaconsfield, përfaqësuesit shqiptarë e theksuan pikërisht këtë problem: popuj të tjerë të Perandorisë Osmane kishin qeveri ose diplomatë që mund të shprehnin aspiratat e tyre, ndërsa shqiptarët nuk kishin një shtet të tyre dhe, për këtë arsye, rrezikonin të mbeteshin pa zë në tryezën ku vendosej fati i tyre.[2]

Kjo nuk ishte një ankesë e zakonshme diplomatike. Ishte një paralajmërim. Shqiptarët po i thoshin Evropës se ekzistonin si popull dhe se nuk pranonin që territoret e tyre të trajtoheshin si hapësira të lira për t’u shkëmbyer ndërmjet interesave të fuqive dhe shteteve fqinje. Në dokumentet e Lidhjes shprehej qartë qëllimi për mbrojtjen e tërësisë territoriale dhe kundërshtimi ndaj vendosjes së një qeverisjeje tjetër mbi territoret që ajo i konsideronte pjesë të atdheut shqiptar.[3]

Megjithatë, diplomacia evropiane nuk e ndryshoi rrënjësisht kursin e saj. Traktati i Berlinit përcaktoi kufij të rinj dhe njohu zgjerime territoriale të Malit të Zi, ndërsa neni 28 përcaktoi kufijtë e rinj të tij.[4]

Për shqiptarët, problemi nuk ishte vetëm juridik apo administrativ. Në shumë prej këtyre viseve jetonin popullsi shqiptare, dhe ndryshimi i sovranitetit nuk ishte një vijë abstrakte mbi hartë: ai lidhej me sigurinë, pronën, administrimin, jetën shoqërore dhe të ardhmen politike të njerëzve.

Kjo është arsyeja pse kritika ndaj diplomacisë së Fuqive të Mëdha nuk duhet të kufizohet te fakti se shqiptarët nuk morën atë që kërkuan. Kritika më e thellë është se sistemi diplomatik i kohës i trajtoi popujt në mënyrë të pabarabartë. Fuqitë e Mëdha kishin kapacitetin për të vendosur mbi Ballkanin, ndërsa popujt e vegjël shpesh duhej të bindnin të tjerët se kishin të drejtë të dëgjoheshin. Në këtë sistem, parimet shpesh përfundonin pas interesave strategjike.

Dhe këtu duhet pranuar një e vërtetë historike që shpesh humbet në rrëfimet e thjeshtuara: shqiptarët nuk iu drejtuan menjëherë luftës. Ata filluan me politikë. Filluan me organizim, me kuvende, me memorandume dhe me përpjekje diplomatike. Më 10 qershor 1878 u themelua Lidhja e Prizrenit, ndërsa më 13 qershor iu dërgua Lord Beaconsfield një memorandum ku kërkohej që çështja shqiptare të dëgjohej në Kongresin e Berlinit.[5]

Në këtë kuptim, Lidhja ishte edhe një përpjekje për të krijuar subjektivitet politik. Ajo nuk ishte vetëm një bashkim i përkohshëm për një betejë. Dokumentet e saj tregojnë një organizim politik dhe ushtarak, me struktura administrative, rregulla për organizimin e forcave dhe mekanizma për mbrojtjen e territoreve që konsideroheshin shqiptare.[3]

Sylejman Vokshi ishte ndër figurat e rëndësishme të këtij organizimi dhe emri i tij figuron edhe në dokumentet themeluese të Lidhjes.[3]

Por nëse diplomacia ishte rruga e parë, ajo nuk solli rezultatin që kërkonin shqiptarët. Në vitin 1879, Abdyl Frashëri dhe Mehmed Ali Vrioni vazhduan përpjekjet diplomatike në qendrat evropiane, duke kërkuar mbështetje për çështjen shqiptare.[5]

Përpjekja për të fituar mbështetje ndërkombëtare dëshmon se Lidhja nuk e shihte konfliktin si qëllim në vetvete. Ajo kërkonte një zgjidhje politike, por një zgjidhje që të merrte parasysh realitetin shqiptar.

Në këtë pikë, përgjegjësia e diplomacisë së Fuqive të Mëdha bëhet më e dukshme. Kur një popull kërkon të dëgjohet dhe përgjigjja është një vendim që prek drejtpërdrejt territoret e tij pa pjesëmarrjen e tij, atëherë diplomacia rrezikon të shndërrohet nga instrument i paqes në instrument të imponimit. Një traktat mund të jetë një akt ndërkombëtar, por asnjë traktat nuk mund ta fshijë realitetin politik të një popullsie vetëm me anë të një nënshkrimi.

Gjakova ishte momenti kur ky realitet u përplas me vendimin diplomatik. Në fund të gushtit 1878, Mehmet Ali Pasha Maxharri mbërriti në rajon me misionin për zbatimin e vendimeve që lidhnin Plavën dhe Gucinë me Malin e Zi. Krerët e Lidhjes kërkuan që ai të hiqte dorë nga misioni. Pas refuzimit, ai u rrethua në sarajet e Abdullah Pashë Drenit më 3 shtator. Luftimet, pas ndërprerjeve dhe përpjekjeve për bisedime, vazhduan deri më 6 shtator, kur Mehmet Ali Pasha dhe Abdullah Pashë Dreni mbetën të vrarë.[1]

Kështu, ajo që ishte vendosur në Berlin zbriti në Gjakovë. Një dispozitë diplomatike u shndërrua në një konflikt të drejtpërdrejtë mbi tokën dhe popullsinë. Në këtë kuptim, Gjakova nuk ishte një episod i shkëputur nga Kongresi i Berlinit. Ishte një nga pasojat e tij në terren.

Kjo nuk do të thotë se çdo veprim i armatosur bëhet automatikisht i drejtë vetëm sepse ndërmerret në emër të një populli. Historia dhe e drejta kërkojnë një analizë më të kujdesshme. Por është po aq e gabuar të trajtohet rezistenca shqiptare vetëm si një pengesë ndaj “zbatimit të traktatit”, pa pyetur se çfarë përfaqësonte ai zbatim për njerëzit që jetonin në territoret në fjalë.

Koncepti modern i vetëmbrojtjes në të drejtën ndërkombëtare nuk mund të projektohet mekanikisht në vitin 1878. Neni 51 i Kartës së Kombeve të Bashkuara i përket rendit juridik të krijuar pas vitit 1945. Por kjo nuk e zhvesh Lidhjen e Prizrenit nga karakteri i saj mbrojtës në kuptimin politik dhe historik. Lidhja kishte ndërtuar struktura për mbrojtjen e territoreve dhe kishte shprehur në dokumentet e veta qëllimin për të mbrojtur tërësinë territoriale me mjetet që i konsideronte të nevojshme.[3]

Prandaj, më e saktë është të thuhet se Gjakova përfaqësonte një formë të vetëorganizimit dhe të rezistencës së një bashkësie politike që e perceptonte veten të kërcënuar nga ndryshimet territoriale të imponuara nga jashtë. Kjo është diçka tjetër nga pretendimi se Lidhja po zbatonte një normë të së drejtës ndërkombëtare që në atë kohë ende nuk ekzistonte në formën që e njohim sot.

Pikërisht këtu qëndron edhe tragjedia e diplomacisë së vitit 1878. Fuqitë e Mëdha kërkonin të krijonin stabilitet në Ballkan, por një stabilitet i ndërtuar pa pjesëmarrjen reale të popullsive që preken prej tij nuk mund të jetë lehtësisht i qëndrueshëm. Diplomacia mund të vizatojë kufij, por nuk mund të prodhojë automatikisht legjitimitet politik. Mund të nënshkruajë traktate, por nuk mund të urdhërojë një popull të harrojë se kush është dhe çfarë kërkon.

Në Berlin, shqiptarët u përballën me një diplomaci që ishte më e interesuar për ekuilibrin ndërmjet fuqive sesa për krijimin e një standardi të barabartë për të gjitha kombësitë e Ballkanit. Në Gjakovë, ky ekuilibër u përball me një realitet që nuk mund të fshihej më pas formulimeve diplomatike. Historia e asaj kohe tregon se sa e rrezikshme është kur “stabiliteti” përdoret për të justifikuar vendime që një pjesë e popullsisë i konsideron si kërcënim ndaj ekzistencës së saj politike.

Kjo është arsyeja pse Kongresi i Berlinit duhet parë edhe si një mësim mbi kufijtë e realpolitikës. Fuqitë e Mëdha mund të kishin interesa legjitime strategjike, por kjo nuk i bënte automatikisht legjitime të gjitha pasojat e vendimeve të tyre. Interesi i një fuqie nuk është i njëjtë me të drejtën e një populli. Stabiliteti i një kancelarie nuk është gjithmonë stabiliteti i një familjeje që jeton në territorin mbi të cilin është marrë vendimi.

Dhe këtu historia e Lidhjes së Prizrenit fiton një rëndësi që shkon përtej vitit 1878. Ajo tregon se një popull i cili nuk përfaqësohet në tavolinën diplomatike përpiqet të krijojë vetë mjetet politike për t’u përfaqësuar. Kur këto mjete nuk mjaftojnë, ai kërkon ta mbrojë atë që konsideron interes jetik. Ky është një proces që duhet kuptuar në kontekstin e kohës dhe jo të reduktohet në një narrativë të thjeshtë për “luftë” dhe “paqe”.

Sot rendi ndërkombëtar është shumë më i zhvilluar juridikisht. Karta e Kombeve të Bashkuara e vendos ndër qëllimet e organizatës zhvillimin e marrëdhënieve miqësore ndërmjet kombeve mbi bazën e respektimit të parimit të të drejtave të barabarta dhe vetëvendosjes së popujve.[7] Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike përcakton se të gjithë popujt kanë të drejtën e vetëvendosjes dhe, mbi bazën e saj, përcaktojnë lirisht statusin e tyre politik.[8]

Këto norma nuk mund t’i kthejmë pas në kohë dhe t’ua atribuojmë drejtpërdrejt aktorëve të vitit 1878. Por mund t’i përdorim si një pikë reference për të gjykuar se sa shumë ka ndryshuar gjuha juridike e botës dhe sa përgjegjësi më të madhe kanë sot shtetet dhe organizatat ndërkombëtare kur flasin për demokracinë, të drejtat e njeriut, vetëvendosjen dhe bashkëjetesën.

Prandaj historia e Lidhjes së Prizrenit nuk duhet përdorur për të ushqyer armiqësi të reja. Ajo duhet përdorur për të kërkuar standarde të barabarta. Nëse Evropa moderne dëshiron të jetë ndryshe nga Evropa e vitit 1878, atëherë nuk mund të pranojë që një popull të trajtohet si problem diplomatik sa herë që kërkon të drejta politike, ndërsa një tjetër të trajtohet si subjekt i privilegjuar vetëm sepse interesat e tij përputhen më mirë me kalkulimet e fuqive të mëdha.

Bashkëjetesa nuk është mohimi i njërit në emër të qetësisë së tjetrit. Bashkëjetesa është barazi. Demokracia nuk është privilegj që një shumicë mund t’ia japë ose t’ia heqë një pakice sipas interesit të momentit. Demokracia është sistem në të cilin të drejtat politike dhe qytetare mbrohen përmes institucioneve dhe ligjit.

Dhe stabiliteti nuk mund të jetë sinonim i ngrirjes së një padrejtësie. Një stabilitet i tillë mund të zgjasë për një kohë, por historia e Ballkanit ka dëshmuar vazhdimisht se problemet e pazgjidhura nuk zhduken vetëm sepse diplomacia vendos të mos i përmendë.

Kjo është ajo që e bën 3 shtatorin e vitit 1878 më shumë se një datë përkujtimore. Është një moment ku mund të shihet qartë lidhja ndërmjet diplomacisë dhe rezistencës. Lidhja e Prizrenit kërkoi fillimisht të fliste. Kur fjala nuk mjaftoi, ajo organizoi mbrojtjen. Kur vendimet e marra larg shqiptarëve u përpoqën të zbatoheshin mbi territoret shqiptare, Gjakova u bë vendi ku ky konflikt politik u shndërrua në përplasje të armatosur.

Për këtë arsye, përgjegjësia historike e diplomacisë evropiane nuk qëndron vetëm te kufijtë që u vizatuan në hartë. Qëndron edhe te pyetja se pse një popull që kërkonte të dëgjohej nuk u trajtua si palë politike me të drejtën për të paraqitur dhe mbrojtur interesat e veta.

Evropa e vitit 1878 mund të thoshte se kishte vendosur një rend.

Por Gjakova tregoi se një rend pa pëlqimin dhe pjesëmarrjen e atyre që preken prej tij mund të prodhojë rezistencë në vend të paqes.

Ky është edhe mësimi që duhet të mbetet për të sotmen. Jo se lufta është rruga e parë dhe as se konflikti duhet romantizuar. Përkundrazi, mësimi është se diplomacia duhet të jetë aq serioze, aq e drejtë dhe aq e barabartë sa ta bëjë konfliktin të panevojshëm. Ajo duhet të dëgjojë përpara se të vendosë, të negociojë përpara se të imponojë dhe të kërkojë zgjidhje që mund të jetojnë jo vetëm në dokumente, por edhe në ndërgjegjen e njerëzve mbi të cilët zbatohen.

Më 3 shtator 1878, shqiptarët e Gjakovës nuk po përballeshin vetëm me një pashë osman apo me një detashment ushtarak. Në një kuptim më të gjerë, ata po përballeshin me pasojën konkrete të një sistemi diplomatik që kishte vendosur mbi ta pa i pasur ata në tryezë.

Prandaj, kujtimi i asaj dite nuk duhet të jetë vetëm kujtim i armëve. Duhet të jetë edhe kujtim i dështimit të diplomacisë për të gjetur një zgjidhje politike që do të merrte seriozisht zërin shqiptar.

Historia nuk na kërkon ta përsërisim atë konflikt.

Na kërkon të mos përsërisim atë gabim.

Nëse Evropa e sotme dëshiron të jetë vërtet Evropë e demokracisë, e të drejtave dhe e shtetit të së drejtës, atëherë nuk mund të ketë standarde të ndryshme për lirinë, vetëvendosjen, përfaqësimin dhe bashkëjetesën. Një e drejtë nuk bëhet më pak e drejtë vetëm sepse është kërkuar nga një popull i vogël. Një padrejtësi nuk bëhet më e pranueshme vetëm sepse është formuluar në gjuhën elegante të një traktati.

Kjo është arsyeja pse Gjakova mbetet një paralajmërim për çdo diplomaci që beson se mund të ndërtojë paqe duke anashkaluar vullnetin e popujve.

Në vitin 1878, Evropa zgjodhi të vendoste për shqiptarët.

Shqiptarët zgjodhën të mos heshtnin.

Sot bota ka institucione, norma dhe mjete politike që atëherë nuk ekzistonin. Pikërisht për këtë arsye, ajo ka edhe një përgjegjësi më të madhe: të mos e detyrojë një popull të zgjedhë mes nënshtrimit politik dhe konfliktit.

Diplomacia duhet ta ketë mësuar më në fund mësimin e Gjakovës.

Kur vendoset për fatin e një populli, ai popull duhet të jetë në tryezë.

Sepse kufijtë mund të vizatohen me laps në harta, por paqja mund të ndërtohet vetëm mbi drejtësi, barazi dhe respekt për njerëzit që jetojnë mbi atë tokë.

Fusnota,

[1] Për ngjarjet e Gjakovës: rrethimi i Mehmet Ali Pashë Maxharrin në sarajet e Abdullah Pashë Drenit më 3 shtator 1878 dhe përfundimi i luftimeve më 6 shtator me vrasjen e Mehmet Ali Pashës dhe Abdullah Pashë Drenit. Shih edhe studimin e Jusuf Bajraktarit mbi Gjakovën në kohën e Lidhjes së Prizrenit.

[2] Robert Elsie, Memorandum to Lord Beaconsfield, 1878. Memorandumi theksonte se shqiptarët nuk kishin përfaqësim shtetëror në Kongresin e Berlinit dhe kërkonte që çështja shqiptare të dëgjohej në tryezën diplomatike.

[3] Robert Elsie, The Resolutions of the League of Prizren, 1878. Dokumentet e Lidhjes përfshijnë mbrojtjen e tërësisë territoriale, organizimin politik dhe ushtarak dhe masat për mbrojtjen e territoreve të konsideruara shqiptare.

[4] Treaty of Berlin, 13 korrik 1878, veçanërisht nenet 28–29, mbi kufijtë dhe zgjerimin territorial të Malit të Zi.

[5] Robert Elsie, The Resolutions of the League of Prizren. Burimi dokumenton themelimin e Lidhjes më 10 qershor 1878, memorandumin drejtuar Lord Beaconsfield më 13 qershor dhe vazhdimin e veprimtarisë diplomatike të Abdyl Frashërit në Evropë gjatë vitit 1879.

[6] Për organizimin e forcave dhe rolin e degës së Lidhjes në Gjakovë, shih Jusuf Bajraktari, Gjakova me rrethinë në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Studimi dokumenton mobilizimin e forcave të Lidhjes dhe përplasjen e shtatorit 1878.

[7] Karta e Kombeve të Bashkuara, neni 1(2), mbi zhvillimin e marrëdhënieve miqësore ndërmjet kombeve mbi bazën e respektimit të parimit të të drejtave të barabarta dhe vetëvendosjes së popujve.

[8] International Covenant on Civil and Political Rights, neni 1, mbi të drejtën e të gjithë popujve për vetëvendosje dhe përcaktimin e lirë të statusit të tyre politik.

Një analizë historiko-gjeopolitike e dokumentit të vitit 1841.

Prof.dr. Pal Nikolli

Burimi i materialit: Revista e periodikut italian “Poliorama Pittoresco” (21 Gusht 1841, Faqe 13, Tomo VI) Titulli Origjinal: GIANINA CAPITALE DELL’ ALBANIA Ilustrimi: Gravurë panoramike nga F. Sardi (litografi)

Dokumenti historik i vitit 1841 nga revista e njohur italiane Poliorama Pittoresco përbën një dëshmi tejet të rëndësishme mbi gjeografinë politike, organizimin ushtarak dhe dinamikat socio – kulturore të hapësirës shqiptare në gjysmën e parë të shekullit të XIX-të. Teksti shoqërues me titull të qartë e domethënës “Gianina Capitale dell’ Albania” (Janina Kryeqytet i Shqipërisë), i bashkëlidhur me një litografi mahnitëse të realizuar nga artisti F. Sardi, pasqyron rolin udhëheqës të qytetit të Janinës dhe kontributin e Ali Pashë Tepelenës në konsolidimin e një autonomie de-facto shqiptare.

1. Koncepti territorial dhe identiteti gjeografik i Shqipërisë.

Në hapje të artikullit, autori italian përcakton me saktësi rajonin gjeografik dhe shtrirjen e territorit shqiptar. Shqipëria përshkruhet si një rajon i gjerë dhe i famshëm prej kohësh, i cili përmbante disa qytete mjaft të rëndësishme. Midis tyre, Janina (e quajtur Janina nga shqiptarët dhe Yania nga osmanët) zinte vendin qendror si kryeqyteti i Shqipërisë së Poshtme (Bassa-Albania).

Vendosja e qytetit në bregun perëndimor të liqenit, e rrethuar nga një natyrë piktoreske dhe me një pazar (Bazar) mirë të ndërtuar, plotësonte strukturën strategjike të kësaj kryeqendre. Gjatë sundimit të Ali Pashë Tepelenës, kontrolli administrativ u shtri në një territor mjaft të gjerë shqiptar që përfshinte sangjakët e Delvinës, Vlorës, Elbasanit dhe Ohrit, duke u zgjeruar deri në Trikala të Thesalisë.

2. Ali Pashë Tepelena: Udhëheqësi dhe shtetari ushtarak.

Analiza i kushton një fokus të veçantë figurës komplekse të Ali Pashës. I përshkruar si një “njeri i jashtëzakonshëm”, ai arriti të ngjitej nga një drejtues i thjeshtë kleftësh (capo de’ clefti) në zotëruesin absolut të Shqipërisë së Poshtme dhe rajoneve përreth.

“Ali-Bascià non riconosceva, se non di nome, la sovranità del Gran-signore… Egli si aveva raccolta una flottiglia di parecchie corvette, e un esercito di 20,000 uomini, meglio ordinato e governato che qualsiasi altra soldatesca ottomana.”

(Ali Pasha nuk e njihte sovranitetin e Sulltanit përveçse me emër… Ai kishte ngritur një flotë me disa korveta dhe një ushtri prej 20,000 vetash, më mirë të organizuar e të qeverisur se çdo forcë tjetër ushtarake osmane.)

Ali Pasha ruajti një pavarësi praktike administrative nga Porta e Lartë. Ai zhvillonte marrëdhënie të drejtpërdrejta diplomatike me fuqitë e mëdha detare europiane, të cilat akredituan përfaqësuesit e tyre pranë kortes së Janinës. Fuqia e tij bazohej mbi një ushtri të disiplinuar dhe një flotë detare me korveta, duke e kthyer Janinën në një pol të fuqishëm gjeopolitik në Ballkan deri në rrethimin e tij dhe fundin tragjik në vitin 1822.

3. Arkitektura, urbanistika dhe rilindja kulturore.

Dokumenti nxjerr në pah transformimin e madh urbanistik dhe kulturor të Janinës gjatë kësaj periudhe. Qyteti dominohej nga dy kështjella kryesore: ajo mbi gadinsulën e liqenit dhe citadela e Litharicës. Në Litharicë, Ali Pasha ndërtoi një pallat me magnificencë mbretërore, duke angazhuar mjeshtër dhe arkitekturë të nivelit europian.

Popullsia e Janinës arriti deri në 40,000 banorë, duke u krahasuar me qytetet më me prosperitet në Itali. Në qytet u ngritën shkolla fillore, një lice ku mësoheshin gjuhët e lashta, filozofia dhe matematika, si dhe një bibliotekë publike e pasur. Janina u kthye në një qendër të rëndësishme tregtare dhe intelektuale, ku zakonet dhe moda europiane po përqafoheshin me shpejtësi.

4. Pasojat e rënies dhe rëndësia historike.

Në përmbyllje, teksti trajton edhe pasojat e rënda që pasuan pas eliminimit të Ali Pashës më 1822. Shkatërrimi i mbretërisë së tij çoi në rrënimin e institucioneve arsimore, tregtisë dhe të vetë qytetit. Në kohën e botimit të artikullit (1841), Janina përshkruhet si një qytet i reduktuar ndjeshëm në popullsi e aktivitet.

Sidoqoftë, ky dokument mbetet një dëshmi e patjetërsueshme historike që provon se në fillim të shekullit të XIX-të, Janina njihej ndërkombëtarisht si kryeqendra politike, ushtarake dhe kulturore e Shqipërisë.