Dr. Eduart Caka/

“Pasi kishin pësuar humbje të mëdha në luftimet kundër trupave osmane dhe u thyen edhe këtë herë të fundit, malazezët e kuptuan se e kishin të pamundur që ta merrnin me forcë Gucinë, prandaj iu drejtuan sërish shteteve të Europës për ndihmë. Edhe këta të fundit i dërguan paralajmërime shtetit osman që t’i ndalonte shqiptarët për t’u vajtur në ndihmë banorëve të Gucisë por, meqenëse për gegët çështja e fshatrave Vuthaj dhe Martinaj në kazanë e Gucisë ishte një çështje nderi, qe e pamundur që t’u imponohej diçka e tillë shqiptarëve. Sikurse u përmend edhe më lart, shteti osman e kishte liruar e braktisur kazanë e Gucisë duke e zbatuar vendimin e Kongresit, prandaj ai nuk mbante asnjë përgjegjësi në këtë mes.

Po ashtu, nëse nahija e Vasojeviçit të Poshtëm, e cila ishte lënë në anën e Bosnjës, do të shkëmbehej me kazanë e Gucisë, Mali i Zi mbetej i kënaqur dhe çështja konsiderohej e zgjidhur. Ky ishte mendimi im modest, që gjeti edhe mbështetjen e autoriteteve përkatëse por ishte kabineti i Austrisë ai i cili nuk e pranoi këtë formë zgjidhjeje. As Porta e Lartë nuk këmbënguli më gjatë në këtë drejtim. Por ambasadorët kryen një manovër tjetër diplomatike, sipas së cilës kërkonin dhënien e një hapësire tjetër territoriale në vend të Gucisë.

Më konkretisht, ambasadori i mëparshëm i Italisë, Korti do të shprehej se “meqenëse banorët e Gucisë janë myslimanë dhe shqiptarët do t’i mbrojnë vazhdimisht, situata nuk do të gjejë zgjidhje. Ndërkohë që popullsia e zonave në anët e Podgoricës nuk janë kryesisht myslimanë”, prandaj kërkonte që këto vende t’i jepeshin Malit të Zi në këmbim të Gucisë.

Ndërkohë që pjesa më e madhe e malësorëve, të cilët u erdhën në ndihmë banorëve të Gucisë, ishin katolikë dhe, sikurse e përmenda më sipër, qëllimi kryesor i tyre ishte mbrojtja e fshatrave dhe e zonave shqiptare. Ishte e qartë se malësorët, të cilët kishin ndërmarrë kaq shumë sakrifica për mbrojtjen e dy fshatrave myslimane, i përkisnin malësisë së Kelmendit. Pra, nuk u kishin ardhur në ndihmë atyre për faktin se ishin myslimanë. Nga ana tjetër, vendet në anët e Podgoricës që përfliteshin për t’ua dhënë malazezëve ishin Gruda dhe Hoti, dy zona të cilat ishin ngjitur me malësorët e Kelmendit. Nëse malësorët ishin ngritur në këmbë për dy fshatra shqiptare në kazanë e Gucisë, sigurisht që nuk do të pranonin t’i jepej Malit të Zi i asnjë pëllëmbë tokë nga zonat e banuara prej tyre. Madje, në një rast të tillë, e gjithë Gegëria do të ngrihej për të sulmuar Malin e Zi. Nuk dihet si ndodhi, por Ministria e Jashtme e pranoi propozimin e Kortit dhe kështu u firmos një dokument që parashikonte pagimin e një bedeli prej malësorëve të Shkodrës në vend të Gucisë…” A. Cevdet, 1862.

https://www.academia.edu/resource/work/104491208

Instituti “Lumo Skendo”/

“Murat Toptani është një portret i përkryer i tipit analitiko-psikologjik. Gjithçka, edhe tiparet e fytyrës së Murat Toptanit, edhe virtytet e tij si patriot, orator, njeri me humor, edhe aftësitë e tij si piktor, poet, këngëtar, etj jepen nëpërmjet brendësisë së shpirtit të tij, psikologjisë së tij të veçantë. “I hollë, i ligur, fytyrë të kuqe ku qeshin sytë e tij të kaltër… Më të rrallë më ka takuar ta shoh Muratin të zemëruar, të vrenjtur ose serioz. Atëherë mërzia i mirrte një dukje tragjike, ngrinte zërin dhe pandehte njeriu se këta të skuqur dhe të egërsuar s’do t’i kthjellohej më. Po qe shtrëngatë e shkuarshme përnjëherë dhe me një shpejtësi të çuditshme nga mërzia në qeshje e fytyra i zbutesh nën shkëlqimin e syve të kaltër”.

Murat Toptani ka lindur më 13 korrik 1867 në Aka, (Kaukaz) në kohën e internimit të babait-Said Toptanit. Ai ka qenë patriot, atdhetar, ushtarak, poet, publicist, piktor, skulptor si dhe mësues, që punoi shumë për futjen e gjuhës shqipe nëpër shkollat turke. Gjithashtu zotëronte disa gjuhë të huaja si, turqisht, frëngjisht, arabisht, persisht, gjermanisht dhe italisht. Mësimet i filloi në shkollën “Madam Fyrer”, ndërsa studimet e larta i vazhdoi në “Gallata Saraj” të Stambollit. Gjatë vijimit të mësimeve në “Madam Fyres”, pati rastin të njihet me Asijen, vajzën e poetit komëtar Naim Frashërit. Kjo njohje motivoi lindjen e një dashurie të sinqertë në mes Muratit dhe Asijes, ndërsa më vonë me pëlqimin e vëllezërve Frashëri këta dy të rinj u martuan.

Lidhjet mes familjes Toptani dhe Frashëri u forcuan edhe më shumë kur Vesimeja, motra e Murat Toptanit, u martua me më të voglin e vëllezërve Frashëri, me Mehmet Frashërin. Më 1912 Murat Toptani ka qenë përfaqësues i Tiranës në Kuvendin e Vlorës, ku firmosi Aktin e Pavarësisë. Murat Toptani njihet si dhe një nga pionerët e skulptures shqiptare, me realizmin e bustit të Skënderbeut. Ai vdiq në Tiranë në vitin 1918.

Akademik Aleks Buda u nda nga jeta më 7 korrik 1993, në Tiranë, duke lënë pas një trashëgimi të pasur që e vendos ndër figurat më të ndritura të historiografisë shqiptare dhe të jetës akademike të vendit.

Si kryetar i parë i Akademisë së Shkencave, që në themelimin e saj në vitin 1972, dhe si studiues me formim e kulturë të gjithanshme, historike, gjuhësore, arkeologjike, etnografike, të artit mesjetar e më gjerë, akad. Buda dha një kontribut të çmuar në organizimin e punës kërkimore­shkencore.

Ai lindi në vitin 1911, në një familje fisnike dhe patriote të Elbasanit. I ati, Dhimitër Buda, farmacist i njohur, kontribuoi si delegat në Kongresin e Manastirit dhe si një nga financuesit e Shkollës Normale të Elbasanit, duke lënë gjurmë të rëndësishme në historinë e arsimit shqiptar.

Shkollimin fillor e kreu në Leçe të Italisë, të mesmen në Zalcburg të Austrisë, ndërsa studimet e larta në Fakultetin e Filozofisë të Universitetit të Vjenës. Në vitet 1939–1943 punoi si mësues në Liceun e Tiranës dhe të Korçës. Mori pjesë në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare dhe më 1944 u zgjodh nënkryetar i Këshillit ANÇ të qarkut të Elbasanit.

Në vitet 1945–1946 drejtoi Bibliotekën Kombëtare, ku dha një ndihmesë të çmuar në organizimin e fondit të saj. Më pas ishte një ndër organizatorët e Institutit të Shkencave, ku themeloi sektorin e historisë dhe sociologjisë, duke kontribuar në ngritjen e sektorëve të arkeologjisë, historisë së lashtë, mesjetës, kohës së re, artit mesjetar dhe etnografisë. Me formimin e Institutit të Historisë dhe të Gjuhësisë më 1955, Buda hodhi bazat e medievistikës shqiptare, duke e vendosur këtë fushë në themelet e saj shkencore.

Me ngritjen e Universitetit të Tiranës, ai u bë një ndër themeluesit e katedrës së historisë së Shqipërisë dhe të kursit të historisë së Shqipërisë në Fakultetin e Historisë dhe të Filologjisë. Punoi me përkushtim për përgatitjen e historianëve të rinj, sidomos në fushën e historisë mesjetare, duke formuar breza të tërë studiuesish.

Akademia e Shkencave e Shqipërisë e kujton me nderin akademikun Buda, duke e vlerësuar si një simbol të përkushtimit dhe vizionit europian për zhvillimin e shkencës dhe kulturës kombëtare.

www.akad.gov.al

Prof. Dr. Pal Nikolli/

​Imazhi bashkëngjitur dokumenton faqen e titullit të një libri me rëndësi të veçantë për historiografinë antike të Ballkanit. Vepra mban titullin origjinal në gjuhën gjermane “Die alten Pelasger und ihre Mysterien” (Pellasgët e vjetër dhe misteret e tyre), e shkruar me shkrimin tradicional të kohës (Fraktur/Gotik). Ky studim voluminoz prej 472 faqesh është botuar në Lajpcig (Leipzig) në vitin 1825, nga shtëpia botuese e njohur C. H. F. Hartmann.

​Autor i këtij punimi është Christian Gottlob Eißner (Eissner), i cili në kopertinë identifikohet si famullitar (pift) në lokalitetin Groß-Naundorf. Ky detaj dëshmon për një prirje të përhapur në Gjermaninë e shekullit të XIX, ku klerikët dhe intelektualët lokalë i kushtoheshin studimeve të thella filologjike dhe historike. Vula e rrumbullakët në qendër të faqes dëshmon se ky ekzemplar specifik i digjitalizuar ka qenë pjesë e fondit të Bibliotekës Kombëtare të Napolit (Biblioteca Nazionale di Napoli) përpara se të bëhej pjesë e arkivave globale.

​Për shkak të vjetërsisë së saj, kjo vepër ka kaluar prej kohësh në domenin publik dhe gëzon statusin e të drejtës së hapur të autorit. Libri ekziston plotësisht falas (free) online në versionin e tij të plotë të skanuar. Ndërfaqja që shihet në imazh i përket platformës prestigjoze Internet Archive, ku çdokush mund ta shfletojë ose ta shkarkojë atë në format PDF. Po ashtu, i njëjti skanim gjendet lehtësisht edhe në platformën Google Books, duke u ofruar studiuesve dhe të apasionuarve pas historisë një qasje të menjëhershme pa asnjë sforcim financiar.

​Trajtimi i pellazgëve, ilirëve dhe shqiptarëve.

​Ky libër është produkt i rrymës së Romanticizmit Evropian, një epokë e karakterizuar nga kërkimi i ethshëm i rrënjëve të qytetërimit dhe gjuhëve indoevropiane. Tezat e Eißner-it mbi këtë subjekt mund të përmblidhen në pikat kryesore të mëposhtme:

– ​Pellazgët si popull zanafillor (Urvolk): Autori mbron idenë se pellazgët nuk ishin thjesht një mit, por populli zanafillor më i rëndësishëm i hapësirës ballkanike dhe mesdhetare. Sipas tij, përpara se Greqia Antike të arrinte shkëlqimin e saj, ishte kultura, teologjia dhe sistemi shpirtëror pellazg ai që hodhi themelet e qytetërimit. “Misteret” e famshme fetare të antikitetit (si ato të Elevzinës apo Samothrakës) i atribuuohen pikërisht urtësisë së lashtë pellazge.

– ​Lidhja me ilirët: Edhe pse libri përqendrohet kryesisht në anën mistike dhe gjuhësore, ai ndjek vijën akademike gjermane e cila e shihte rajonin e Ilirisë si urën kryesore të shtrirjes pellazge. Ilirët vlerësoheshin si pasardhësit e drejtpërdrejtë gjeografikë dhe biologjikë të këtij trungu të stërlashtë.

– Rëndësia për shqiptarët: Gjatë shekullit të XIX, studime të kësaj natyre shërbyen si lëndë e parë për albanologët e hershëm (si Johann Georg von Hahn). Teza e mbrojtur në këtë periudhë argumentonte se shqiptarët, përmes gjuhës së tyre unike dhe të izoluar nga familjet e tjera gjuhësore, përfaqësonin mbetjen e gjallë dhe të vetme të këtij qytetërimi pellazgo-ilir. Libri i Eißner-it ndihmon për të kuptuar sesi lindi dhe u zhvillua kjo teori në qarqet intelektuale evropiane përpara se të përqafohej nga Rilindja Kombëtare Shqiptare.

​Si konkluzion, dokumenti në fjalë përbën një dëshmi të çmuar të mendimit akademik të shekullit të XIX. Ai tregon vlerësimin që studiuesit gjermanë kishin për rrënjët prehistorike të Ballkanit, duke ndriçuar lidhjet e lashta që më vonë do të formësonin teoritë mbi origjinën autoktone të popullit shqiptar.

Saimir Kadiu/

Hasan Tahsini (7 prill 1811 – 3 KORRIK 1881)

«”O ti mbret, o shumë i lartë Kryetar,

Nga e dlirta fryma jote unë marr

Të Edenit erën, hirin parajsor,

O Hasan Tahsini, o trëndafil qiellor.”

— Naim Frashëri»

Më 3 korrik 1881, plot 145 vjet më parë, në Stamboll u nda nga jeta një nga mendjet më të ndritura që ka nxjerrë kombi shqiptar: Hasan Tahsini. Ai nuk ishte vetëm një rilindës, por një dijetar me përmasa evropiane, një personalitet që bashkoi shkencën, filozofinë, arsimin dhe idealin kombëtar në një jetë të vetme.

I lindur më 7 prill 1811 në Ninat të Çamërisë, Hasan Tahsini u formua në një kohë kur shqiptarët ende nuk kishin shtetin e tyre, por kishin filluar të ndërtonin vetëdijen kombëtare. Ai do të bëhej një nga shtyllat intelektuale të kësaj lëvizjeje.

Nëse Jeronim de Rada ishte poeti që zgjoi ndërgjegjen kombëtare, Pashko Vasa zëri politik i shqiptarëve, Abdyl Frashëri arkitekti i organizimit politik dhe Sami Frashëri ideologu i kombit modern, atëherë Hasan Tahsini ishte mendja shkencore e Rilindjes Shqiptare. Ai përfaqësonte atë tip intelektuali që besonte se një komb nuk mund të bëhej i lirë pa dije dhe pa shkencë.

Poliedrik në formimin e tij, Tahsini ishte astronom, matematikan, fizikan, filozof, psikolog, gjuhëtar dhe pedagog. Për bashkëkohësit ai konsiderohej shqiptari më i ditur i Perandorisë Osmane.

Kur Perandoria Osmane vendosi të modernizonte arsimin e lartë sipas modeleve evropiane, Hasan Tahsini ishte një nga dy intelektualët e përzgjedhur për t’u dërguar në Paris, që të përvetësonin arritjet më të fundit të shkencës. Ai jetoi në kryeqytetin francez për rreth dymbëdhjetë vjet (1856–1868). Paradoksi i bukur i jetës së tij ishte se, ndërsa shërbente si imam i Ambasadës Osmane në Paris, studionte matematikë, astronomi, fizikë dhe shkencat natyrore në universitetet franceze, duke dëshmuar se për të feja dhe shkenca nuk ishin kundërshtare, por dy rrugë drejt njohjes.

Kur u kthye në Stamboll, iu besua një nga detyrat më të rëndësishme akademike të kohës. Në vitin 1870 u emërua rektori i parë i Universitetit të Stambollit (Darülfünun), duke hyrë në histori si drejtuesi i parë i universitetit modern osman. Ai ligjëroi fizikë, astronomi, matematikë, filozofi dhe psikologji, duke qenë ndër profesorët që hodhën themelet e arsimit të lartë modern në Perandorinë Osmane.

Sami Frashëri e quante Hasan Tahsinin “më i larti ndër të lartët”, një vlerësim që tregon respektin e jashtëzakonshëm që gëzonte në botën intelektuale të kohës.

Por Hasan Tahsini nuk ishte vetëm një shkencëtar. Ai ishte edhe një patriot i përkushtuar. Ishte ndër themeluesit e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, një nga organizatat më të rëndësishme politike të Rilindjes Kombëtare. Punoi për hartimin e një alfabeti shqip, duke besuar se gjuha dhe shkrimi ishin themelet mbi të cilat do të ndërtohej identiteti kombëtar. Ai dëshironte që shqipja të kishte një alfabet të veçantë, si shprehje e personalitetit historik e kulturor të shqiptarëve.

Kontributi i tij si mësues ishte po aq i madh sa ai si studiues. Në auditorët dhe rrethin e tij intelektual u formuan figura që më vonë do të shkruanin historinë e Shqipërisë: Abdyl Frashëri, Naim Frashëri, Sami Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto dhe Ismail Qemali, njeriu që do të shpallte Pavarësinë më 1912. Pak intelektualë shqiptarë mund të krenohen se kanë ndikuar drejtpërdrejt në formimin e kaq shumë personaliteteve të mëdha.

Ndryshe nga shumë rilindës të tjerë, të cilët u shquan në letërsi ose në politikë, Hasan Tahsini solli në botën shqiptare frymën e iluminizmit evropian. Ai ishte ndër të parët që kërkoi që shqiptarët të përqafonin metodën shkencore, arsimin modern dhe mendimin racional si rrugë për zhvillimin e kombit.

Sot, kur përmendim figurat më të mëdha të shekullit XIX shqiptar, emri i Hasan Tahsinit qëndron natyrshëm përkrah atyre të De Radës, Pashko Vasës, Abdylit, Naimit dhe Sami Frashërit. Por ai mbetet i veçantë për një arsye: ishte njeriu që i dha Rilindjes sonë dimensionin shkencor.

Në një epokë kur kombet ndërtoheshin me armë dhe diplomaci, Hasan Tahsini besonte se arma më e fuqishme ishte dija.

Dhe pikërisht për këtë arsye, ai mbetet një nga figurat më të mëdha të historisë shqiptare: jo vetëm si rilindës, por si dijetar universal, pedagog, filozof dhe një nga mendjet më të ndritura që ka nxjerrë ndonjëherë kombi ynë.