Traktati i Gaetës dhe e vërteta historike: Marinescu, Plasari dhe Xhufi në ballafaqim.

Analizë historike nga Rafael Floqi

A ishte Gjergj Kastrioti Skënderbeu vasal i mbretit Alfons V të Aragonës, apo një aleat i tij në luftën kundër Perandorisë Osmane? Një traktat i nënshkruar më 26 mars 1451 në Gaetë ka krijuar një nga debatet më interesante të historiografisë shqiptare. Historiani rumun Constantin Marinescu, duke studiuar dokumentet e Arkivit të Kurorës së Aragonës, e paraqiti marrëdhënien si një vasalitet të mirëfilltë. Aurel Plasari, në analizën e diplomacisë së Skënderbeut, nxjerr në pah njohjen e sovranitetit aragonez dhe zbatimin e marrëveshjes. Ndërsa Pëllumb Xhufi kundërshton barazimin e premtimit për vasalitet me nënshtrimin real politik. Ballafaqimi i këtyre tre autorëve na çon përtej mitit dhe na ndihmon të kuptojmë Skënderbeun si strateg, diplomat dhe udhëheqës të një lufte për mbijetesë.

I. Një pyetje që sfidon historinë tradicionale

Historia e Skënderbeut është rrëfyer për shekuj si historia e një njeriu që sfidoi perandorinë më të fuqishme të kohës. Për njëzet e pesë vjet, nga viti 1443 deri më 1468, Gjergj Kastrioti udhëhoqi qëndresën shqiptare kundër osmanëve dhe u bë një figurë e njohur e Evropës së krishterë. Por Skënderbeu nuk jetonte vetëm në fushën e betejës. Ai jetonte edhe në botën e diplomacisë mesjetare, ku sovraniteti, besnikëria feudale, tributet dhe mbrojtja e një monarku më të fuqishëm ishin instrumente të zakonshme politike.

Pikërisht këtu lind problemi historik.

Më 26 mars 1451, përfaqësuesit e Skënderbeut nënshkruan në Gaetë një marrëveshje me Alfonsin V, mbretin e Aragonës dhe të Napolit. Në këtë dokument përmendeshin dorëzimi i kështjellave, njohja e sovranitetit mbretëror dhe një betim i ardhshëm besnikërie e vasaliteti. A do të thotë kjo se Skënderbeu hoqi dorë nga pavarësia?

Traktati i Gaetës

Apo se, duke njohur formalisht një sovran të largët, ai siguronte mbështetjen e nevojshme për të vazhduar luftën kundër sulltanit? Përgjigjja kërkon dallimin midis tri gjërave: asaj që shkruhej në traktat, asaj që u zbatua në praktikë dhe asaj që synonin politikisht të dyja palët.

Pikërisht këto tri nivele na lejojnë të ballafaqojmë Marinescun, Plasarin dhe Xhufin.

II. Marinescu: dokumentet e Barcelonës kundër historisë së idealizuar

Në vitin 1923, historiani rumun Constantin Marinescu botoi në Paris studimin Alphonse V, roi d’Aragon et de Naples, et l’Albanie de Scanderbeg, në përmbledhjen Mélanges de l’École roumaine en France.

Rëndësia e studimit qëndronte në përdorimin e dokumenteve të Arkivit të Kurorës së Aragonës në Barcelonë, dhe Napoli të cilat ndriçonin politikën lindore të Alfonsit dhe marrëdhëniet e tij me prijësit shqiptarë.

Marinescu kritikonte mënyrën se si historia e Skënderbeut ishte mbështetur për një kohë të gjatë te Marin Barleti. Ai e konsideronte veprën e Barletit një rrëfim panegjirik, të mbushur me elemente retorike të Rilindjes. Kjo nuk do të thoshte se Marinescu mohonte heroizmin e Skënderbeut. Përkundrazi, ai kërkonte të shpjegonte se si ishte bërë e mundur qëndresa e gjatë e një prijësi shqiptar përballë një perandorie.

Përgjigjja e tij lidhej pjesërisht me ndihmën napolitane.

Në faqen 61 të studimit, Marinescu shprehet se, nga vendosja e bashkëpunimit ushtarak deri më 1458, fitoret e atribuuara vetëm Skënderbeut duhen vlerësuar duke marrë parasysh mbështetjen e mbretit të Napolit.

Kjo është një tezë e fortë, por duhet lexuar me kujdes. Dokumentet provojnë pjesëmarrjen dhe ndihmën e forcave aragoneze; ato nuk provojnë automatikisht se çdo fitore e Skënderbeut ishte e pamundur pa to. Marinescu i jep marrëdhënies një kuptim juridik të qartë: Alfonsi ishte suzereni, ndërsa Skënderbeu vasali i tij.

Por dokumentet që ai zbulon na japin mundësinë të shqyrtojmë edhe kufijtë e këtij interpretimi.

III. Alfonsi V dhe ëndrra e një perandorie mesdhetare

Për të kuptuar marrëveshjen e Gaetës, duhet të kuptojmë më parë Alfonsin V. Ai nuk ishte një bamirës i krishterimit që ndihmonte Skënderbeun vetëm nga solidariteti fetar.

Alfonsi ishte një monark ambicioz, sundimtar i Aragonës dhe Napolit, që kërkonte zgjerimin e ndikimit të tij në Mesdheun Lindor. Pas konsolidimit të pushtetit në Italinë e Jugut, ai shikonte drejt Ballkanit, Greqisë dhe trashëgimisë bizantine. Shqipëria kishte një rëndësi të veçantë në këto plane. Ajo ndodhej përballë brigjeve italiane dhe kontrollonte rrugë strategjike drejt brendësisë së Ballkanit.

Marinescu shkruan se zotërimet dhe forcat e koalicionit shqiptar të drejtuar nga Skënderbeu mund të shërbenin si bazë për ekspeditën që Alfonsi ëndërronte drejt Mesdheut Lindor.

Kështu, dy interesa u takuan. Skënderbeu kërkonte ushtarë, furnizime dhe mbështetje ndërkombëtare. Alfonsi kërkonte një pikëmbështetje në Shqipëri, nga e cila mund të zgjeronte ndikimin e tij kundër osmanëve dhe përballë Venedikut.

Aurel Plasari, në studimin Me mbretin Alfons për sovran, e trajton këtë marrëdhënie brenda një strategjie më të gjerë mesdhetare. Ai rikujton edhe se kontaktet e Skënderbeut me Alfonsin kishin nisur përpara vitit 1451. Pra, Traktati i Gaetës nuk ishte një vendim i papritur, por rezultati i një afrimi diplomatik.

Një tjetër rrethanë kishte rëndësi: Skënderbeu nuk mund të mbështetej pa kushte te Venediku.

Republika kishte interesat e veta tregtare dhe territoriale në Shqipëri. Ajo ishte e kujdesshme në marrëdhëniet me osmanët dhe nuk dëshironte një zgjerim të pakontrolluar të fuqisë së Kastriotit. Për Skënderbeun, Napoli ishte një alternativë.

Për Alfonsin, Skënderbeu ishte një partner ushtarak që mund t’i hapte portat e Ballkanit.

IV. Traktati i Gaetës: çfarë shkruhej në të vërtetë?

Democracia, parlamentarismo y asambleas, ¿un invento del siglo XIX?

Më 26 mars 1451, në Gaetë, përfaqësuesit e Skënderbeut arritën marrëveshjen me Alfonsin. Skënderbeu përfaqësohej nga peshkopi Stefan dhe një klerik dominikan. Marrëveshja përfshinte edhe të afërmit dhe baronët shqiptarë që përfaqësoheshin prej tyre.

Dispozitat e traktatit parashikonin se Alfonsi do të ndihmonte ushtarakisht Skënderbeun në luftën kundër osmanëve. Në këmbim, Skënderbeu angazhohej të njihte sovranitetin e mbretit dhe të dorëzonte Krujën e zotërimet përkatëse në administrimin e përfaqësuesve të tij.

Një klauzolë tjetër parashikonte që territoret e çliruara me ndihmën e Alfonsit do të njihnin autoritetin e mbretit aragonez. Më e rëndësishmja ishte dispozita për betimin e besnikërisë.

Në dokument përdoret formula: «iuramento et homagio de fidelita et de vassallagio».

Domethënë: betim dhe homazh besnikërie e vasaliteti. Kjo është gjuha juridike e feudalizmit.

Nuk kemi të bëjmë thjesht me dy udhëheqës që premtojnë të luftojnë kundër një armiku të përbashkët. Traktati parashikon një hierarki, ku njëri është sovrani dhe tjetri pranon detyrime vasale.

Por ka një hollësi vendimtare. Betimi personal i Skënderbeut parashikohej të kryhej pasi Alfonsi ta kishte ndihmuar të çlironte territoret e pushtuara nga osmanët.

Pikërisht kjo kushtëzim do të bëhej më vonë themeli i interpretimit të Pëllumb Xhufit. Një tjetër dispozitë parashikonte pagesën e një tributi vjetor pas çlirimit të territoreve, ndërsa Alfonsi merrte përsipër të respektonte privilegjet dhe zakonet vendore.

Në dokument shfaqen njëkohësisht dy elemente: njohja e autoritetit të mbretit dhe ruajtja e një hapësire të administrimit vendas. Kjo ishte një marrëveshje asimetrike, por jo domosdoshmërisht një projekt për shuarjen e menjëhershme të pushtetit të Kastriotit.

V. Aurel Plasari: sovraniteti aragonez dhe zbatimi i traktatit

Aurel Plasari e trajton këtë problem në kuadër të historisë politike të Skënderbeut, duke e lidhur me dokumentacionin diplomatik dhe marrëdhëniet ndërmjet fuqive të kohës. Në studimin Me mbretin Alfons për sovran, Plasari vë në dukje se traktati nuk kufizohej te një premtim abstrakt ndihme.

Ai përfshinte njohjen e sovranitetit të Alfonsit mbi territoret që Skënderbeu dhe aleatët e tij do të fitonin me ndihmën aragoneze. Ky është një dallim thelbësor.

Nëse Skënderbeu do të fitonte territore me ndihmën e Alfonsit, ato nuk do të konsideroheshin automatikisht zotërime të tij të pakushtëzuara. Marrëveshja parashikonte një autoritet më të lartë mbretëror.

Plasari ndalet edhe te zbatimi praktik.

Më 14 maj 1451, Alfonsi i dërgoi Skënderbeut disa mesazhe diplomatike. Në fund të majit, mbreti dërgoi në Shqipëri Bernat Vaquerin, një oficer të administratës së tij, të shoqëruar me njëqind këmbësorë dhe furnizime. Vaqueri kishte me vete edhe një kopje të traktatit. Kjo tregon se Napoli nuk e konsideronte marrëveshjen thjesht një deklaratë miqësie. Ai synonte të zbatonte dispozitat e saj. Në vijim, në Krujë u vendos një garnizon aragonez.

Për Plasarin, këto veprime janë pjesë e një marrëdhënieje reale politike dhe ushtarake, në të cilën Alfonsi ushtronte ndikim të drejtpërdrejtë. Por duhet bërë një dallim: prania e garnizonit të Alfonsit provon zbatimin e disa klauzolave të traktatit; ajo nuk provon vetvetiu se të gjitha kushtet e vasalitetit të ardhshëm ishin përmbushur.

Ky dallim është vendimtar për të kuptuar debatin me Xhufin.

VI. Pëllumb Xhufi: një vasal i premtuar, jo domosdoshmërisht një vasal real

Pëllumb Xhufi e ka trajtuar drejtpërdrejt këtë çështje në dy studime: Një vasal i premtuar: Skënderbeu dhe Alfonsi V i Napolit, botuar më 2011 në revistën Gjeopolitika, dhe Skënderbeu dhe Alfonsi V i Napolit: Vasal apo aleat?, botuar në Studime Historike, nr. 3–4, 2012.

Vetë titulli i studimit të parë përmban një tezë domethënëse: vasaliteti ishte premtuar, por kjo nuk do të thotë se ai ishte realizuar plotësisht. Xhufi nuk mohon ekzistencën e Traktatit të Gaetës dhe as dispozitat e tij feudale. Ai kundërshton përfundimin se këto dispozita mjaftojnë për ta cilësuar Skënderbeun një vasal të zakonshëm të mbretit të Napolit.

Sipas analizës së tij, traktati parashikonte që Alfonsi të çlironte me ushtrinë e vet territoret shqiptare të pushtuara nga osmanët. Më pas ato do t’i jepeshin Skënderbeut si zotërime feudale dhe vetëm atëherë ai do të shkonte në Napoli për të kryer betimin përkatës.

Problemi është se ky projekt i madh ushtarak nuk u realizua sipas parashikimit.

Alfonsi nuk ndërmori ekspeditën vendimtare për çlirimin e Shqipërisë. Ndihma e tij ishte reale, por më e kufizuar sesa ambiciet që shpreheshin në diplomacinë aragoneze. Prandaj Xhufi e dallon marrëdhënien e premtuar juridike nga statusi real i Skënderbeut. Një argument tjetër i tij lidhet me veprimtarinë diplomatike të Kastriotit.

Skënderbeu vazhdoi të negocionte me Papën, Venedikun dhe sundimtarë të tjerë evropianë. Ai nuk u soll si një fisnik që ia kishte dorëzuar politikën e jashtme sovranit të vet.

Për Xhufin, kjo autonomi diplomatike dhe ushtarake është një argument kundër interpretimit të vasalitetit të plotë.

VII. Kruja: kështjellë shqiptare apo zotërim aragonez?

Kruja është prova më konkrete dhe njëkohësisht më problematike e kësaj marrëdhënieje. Marinescu dokumenton praninë e administratës dhe garnizonit aragonez. Ai e sheh këtë si dëshmi të ushtrimit të sovranitetit të Alfonsit.

Plasari, duke ndjekur dokumentet e zbatimit të traktatit, tregon se dërgimi i oficerëve dhe trupave nuk ishte një veprim simbolik. Napoli kishte marrë përsipër një rol të drejtpërdrejtë në mbrojtjen e qendrës kryesore të qëndresës shqiptare.

Xhufi, nga ana tjetër, kërkon që prania e një garnizoni të mos barazohet automatikisht me nënshtrimin e plotë politik të Skënderbeut.

Në të vërtetë, këto fakte mund të bashkëjetojnë.

Një kështjellë mund të kishte një komandant të huaj, ndërsa sundimtari vendas të vazhdonte të ushtronte autoritet mbi forcat, marrëdhëniet politike dhe një pjesë të administrimit të vendit.

Kjo nuk e bënte marrëdhënien të barabartë, por as nuk e shndërronte domosdoshmërisht Skënderbeun në një guvernator të thjeshtë të Napolit.

Madje, një nga problemet më interesante është se Alfonsi kishte nevojë për Skënderbeun po aq sa Skënderbeu kishte nevojë për ndihmën e Alfonsit. Pa luftëtarët shqiptarë, pa njohjen e terrenit dhe pa autoritetin e Kastriotit, një garnizon i vogël aragonez nuk mund të siguronte sundimin mbi Arbërinë.

Pra, në planin juridik mund të kishte një hierarki feudale, por në planin ushtarak ekzistonte një varësi e ndërsjellë.

VIII. Dokumenti i vitit 1455: një provë në favor të Marinescut

Një dokument tjetër e ndërlikon interpretimin e Xhufit. Marinescu përmend një letër rekomandimi të shkurtit 1455, në të cilën Skënderbeu cilësohet në dokumentacionin aragonez: «capitaneus generalis in partibus Albanie, vassallus noster dilectus».

Domethënë, në përkthim: kapiten i përgjithshëm në viset e Shqipërisë, vasali ynë i dashur. Ky formulim është domethënës.

Në kancelarinë e Alfonsit, Skënderbeu nuk paraqitej thjesht si një aleat i jashtëm, por si një person i lidhur me mbretin përmes një marrëdhënieje vasale.

A e zgjidh kjo përfundimisht debatin?

Jo.

Ajo provon se Alfonsi dhe administrata e tij e konsideronin Skënderbeun vasal. Por për të vërtetuar realizimin e plotë të marrëdhënies feudale duhet të shqyrtohen edhe përmbushja e kushteve, betimi personal, investitura dhe ushtrimi konkret i autoritetit.

Megjithatë, kjo dëshmi nuk mund të anashkalohet.

Ajo tregon se Marinescu nuk e ndërton interpretimin e tij vetëm mbi tekstin e traktatit. Ai mbështetet edhe në korrespondencën diplomatike të mëvonshme.

Për rrjedhojë, argumenti se vasaliteti ishte vetëm një premtim duhet ballafaquar me faktin se kancelaria aragoneze e përdorte tashmë titullin e vasalit për Skënderbeun.

Ky është një nga momentet ku debati historik bëhet më i rëndësishëm sesa çdo përgjigje e gatshme.

IX. Ndihma e Napolit dhe autonomia e Skënderbeut

Marinescu i kushton rëndësi pjesëmarrjes së trupave napolitane në luftën kundër osmanëve.

Ai dokumenton dërgimin e ushtarëve, furnizimeve, grurit dhe materialeve ushtarake, si edhe veprimtarinë e oficerëve aragonezë në Shqipëri. Për këtë arsye, historiani rumun mendon se fitoret e Skënderbeut pas vitit 1451 duhen parë edhe në dritën e kësaj mbështetjeje.

Ky vlerësim korrigjon një dobësi të historiografisë heroizuese, e cila ndonjëherë e paraqet qëndresën shqiptare si një ndërmarrje krejtësisht të izoluar. Por nga ana tjetër, nuk duhet kaluar në ekstremin e kundërt.

Ndihma aragoneze nuk e zhduku rolin vendimtar të Skënderbeut si udhëheqës i ushtrisë shqiptare.

Këtë e dëshmon edhe fakti se, pas vdekjes së Alfonsit më 1458, Skënderbeu vazhdoi të ishte aktor i rëndësishëm i politikës ballkanike dhe evropiane. Marrëdhëniet me pasardhësin e Alfonsit, Ferranten, morën forma të tjera. Madje, Skënderbeu ndërhyri ushtarakisht në Itali në mbështetje të tij.

Xhufi e përdor këtë veprimtari të mëvonshme për të argumentuar se Kastrioti nuk mund të përkufizohet vetëm përmes një statusi vasal. Veçanërisht domethënës është dallimi që ai bën me kontratën feudale të vitit 1464, e cila lidhej me zotërimet e Skënderbeut në Mbretërinë e Napolit.

Të jesh vasal për feude të caktuara në Itali nuk do të thotë domosdoshmërisht të jesh vasal për të gjitha zotërimet e tua në Shqipëri. Ky dallim juridik është thelbësor dhe nuk duhet humbur në interpretimet e përgjithshme.

X. Tre historianë përballë të njëjtit traktat

Constantin Marinescu — Vasali në dokumentet aragoneze

Mbështetet te traktati, garnizoni në Krujë dhe korrespondenca mbretërore. Për të, marrëdhënia e suzerenitetit kishte marrë edhe formë praktike. Aurel Plasari (Author of Skënderbeu, një histori politike)

Aurel Plasari — Sovraniteti në politikën e fuqive

Shqyrton dispozitat e traktatit, veprimet e Alfonsit dhe diplomacinë e Skënderbeut në kontekstin e rivaliteteve mesdhetare. Erion Habilaj: Intervistë me historianin dhe intelektualin e mirënjohur, Pëllumb Xhufi, për 30 vitet e fundit, në Shqipëri – Radio Kosova e Lirë

Pëllumb Xhufi — Vasali i premtuar

Dallon angazhimin e kushtëzuar për vasalitet nga realizimi i tij dhe thekson autonominë politike e ushtarake të Skënderbeut.

Ballafaqimi i tyre nuk duhet të shndërrohet në një votim për të zgjedhur historianin që ka të drejtë.

Marinescu na jep dokumentet dhe dëshmitë e pranisë aragoneze.

Plasari na ndihmon të kuptojmë se traktati ishte pjesë e një politike më të gjerë mesdhetare dhe se marrëveshja u pasua nga veprime konkrete. Xhufi na kujton se në të drejtën feudale premtimi, kushti dhe realizimi i një marrëdhënieje nuk janë e njëjta gjë.

Në këtë mënyrë, tre këndvështrimet ndriçojnë aspekte të ndryshme të së njëjtës marrëdhënie.

XI. A ishte vasaliteti një humbje e pavarësisë?

Problemi më i madh në këtë debat është përdorimi i koncepteve moderne për të gjykuar marrëdhëniet e shekullit XV. Sot, pavarësia nënkupton sovranitetin e një shteti mbi territorin, popullsinë dhe institucionet e veta.

Në Mesjetë, sovraniteti mund të ishte i ndarë, i mbivendosur ose i kushtëzuar nga marrëdhënie personale midis sundimtarëve. Një princ mund të njihte një mbret si suzeren dhe njëkohësisht të ruante kontroll të gjerë mbi zotërimet e tij.

Mund të kryente homazh për një territor dhe të ishte politikisht autonom në një tjetër. Mund të pranonte mbrojtjen e një monarku pa hequr dorë nga drejtimi i ushtrisë së vet.

Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm nëse Skënderbeu ishte vasal. Duhet të pyesim: vasal në çfarë kuptimi, për cilat territore, me çfarë detyrimesh dhe në cilën periudhë?

Traktati i Gaetës dëshmon se Skënderbeu pranoi detyrime të rëndësishme ndaj Alfonsit.

Por veprimtaria e tij diplomatike dhe ushtarake tregon se ai nuk e humbi aftësinë për të vepruar si një udhëheqës politik me interesat e veta. Pikërisht këtu qëndron natyra e ndërlikuar e marrëdhënies.

XII. Skënderbeu, një vasal në letër dhe një aleat në luftë?

Traktati i Gaetës nuk e zvogëlon figurën historike të Skënderbeut. Ai na e paraqet atë më njerëzor, më politik dhe më realist. Skënderbeu nuk ishte një udhëheqës që vepronte jashtë rrethanave të kohës. Ai ishte një princ shqiptar i përballur me një perandori që dispononte burime shumë më të mëdha se të tijat.

Për të mbijetuar, ai kishte nevojë për aleanca.

Alfonsi, nga ana tjetër, nuk e ndihmonte pa interes. Ai synonte të zgjeronte ndikimin e Kurorës së Aragonës në Ballkan dhe të krijonte baza për projektet e veta mesdhetare. Në Gaetë, këto interesa u bashkuan në një traktat me gjuhë të qartë feudale.

Marinescu ka të drejtë kur na kujton se dokumentet nuk mund të injorohen: Skënderbeu pranoi njohjen e sovranitetit aragonez dhe kancelaria e Alfonsit e quante vasal. Plasari na tregon se kjo marrëveshje nuk ishte vetëm një formulë diplomatike. Ajo u shoqërua me dërgimin e trupave, furnizimeve dhe përfaqësuesve mbretërorë.

Xhufi ka të drejtë të kërkojë dallimin midis detyrimeve të premtuara dhe përmbushjes së tyre, duke na kujtuar se Skënderbeu vazhdoi të ushtronte një politikë të jashtme aktive.

Nga ballafaqimi i këtyre argumenteve del një përfundim më i nuancuar: Skënderbeu pranoi një marrëdhënie juridike vasaliteti të kushtëzuar me Alfonsin V, por në praktikën politike dhe ushtarake mbeti një aleat me autonomi të konsiderueshme. Kjo marrëdhënie nuk ishte as një aleancë e barabartë në kuptimin modern, as një nënshtrim absolut.

Ajo ishte një kompromis mesjetar midis një monarku që kërkonte zgjerim dhe një udhëheqësi që kërkonte mbijetesën e qëndresës së tij. Dhe ndoshta pikërisht këtu shfaqet një nga aftësitë më të mëdha të Skënderbeut: të përdorte rivalitetet e fuqive të kohës, pa e dorëzuar drejtimin e luftës që e bëri të famshëm.

Ai mund të kishte pranuar një suzeren në gjuhën e traktateve, por në malet, kështjellat dhe fushat e Arbërisë vazhdonte të ishte Gjergj Kastrioti, prijësi rreth të cilit organizohej qëndresa shqiptare.

Historia e tij nuk bëhet më e vogël kur lexohet përmes dokumenteve. Ajo bëhet më e ndërlikuar — dhe pikërisht për këtë, më e rëndësishme.

Shënime dhe Burime:

1. Constantin Marinescu, Alphonse V, roi d’Aragon et de Naples, et l’Albanie de Scanderbeg, në Mélanges de l’École roumaine en France, Paris, 1923. Veçanërisht faqet 42–53 dhe 61–66.

2. Aurel Plasari, Me mbretin Alfons për sovran, fq. 432–553. shqiptarja.com

3. Pëllumb Xhufi, Një vasal i premtuar: Skënderbeu dhe Alfonsi V i Napolit, Gjeopolitika, nr. 6, 2011, fq. 15–26.

4. Pëllumb Xhufi, Skënderbeu dhe Alfonsi V i Napolit: Vasal apo aleat?, Studime Historike, nr. 3–4, 2012.

5. Archivo de la Corona de Aragón, regj. 2697, fol. 103, Traktati i Gaetës, 26 mars 1451, sipas referencës arkivore të Marinescut.

Shënim redaksional: Citimet e shkurtra në gjuhën e dokumenteve mesjetare janë dhënë sipas burimeve të konsultuara. Interpretimi krahasues është i autorit të artikullit

Virgjil Kule/

Pse Lidhja e Lezhës dhe Skënderbeu nuk e morën dot qytetin e Danjës sipas premtimit të Lekë Zaharisë, zot i atij qyteti. Statutet e Shkodrës dhe ndikimi i tyre në këtë aferë politike. Ndryshe nga dokumentet juridike standarte të botës italike, statutet e Shkodrës kishin karakter të theksuar hibrid duke respektuar në mënyrë eksplicite zakonet lokale të fqinjëve dalmatë e shqiptarë dhe institucionet e tyre si psh. institucioni i besës (dmth i sigurise individuale dhe kolektive), i pronës, etj. Kjo bënte që feudalet fqinje ta shikonin Shkodren si një “safe haven” për veten dhe familjet e tyre në rast konfliktesh me njeri tjetrin ose me osmanët. Me fjalë të tjera, Statutet kishin krijuar kushtet juridike për pushtime paqësore nëpërmjet të ashtuquajturit absorbimit kontraktor ose përthithjes kontraktore.

Një episod domethënës që lidh historikisht Statutet e Shkodrës me një rast absorbimi ose përthithjeje të një principate shqiptare është episodi i vrasjes (krim pasioni) nga Nikollë Dukagjini i Lekë Zaharisë, zot i qytetit të Danjës. Vdekja e këtij të fundit krijoji konfliktin e parë midis Skënderbeut dhe Venedikut. Në Kuvendin e Lezhës, Lek Zaharia ia pati premtuar Danjën Skënderbeut dhe Lidhjes së Lezhës, por Venediku nxitoi ta merrte atë në zotërim duke joshur të ëmën e Lekës, Bosën, trashëgimtare e pronave të Zaharisë. Asaj iu ofrua një jetë e qetë dhe komode në qytetin e Shkodrës mbi bazën e klauzolës së Statuteve te Shkodrës që bënte fjalë për “liritë e të huajve për të ardhur e për t’u vendosur në atë qytet”mbi bazen e nje kontrate përthithëse ose sic thuhet në Statutet, në dialektin venecian: “De liberta de li forestieri a venir nella citta nostra a star”.

Juristët venecianë vrapuan te Bosa për t’i mbushur mendjen se vdekja e të birit, i cili pati marre qytetarine veneciane ne vitin 1442, përbënte një moment juridik trashgimie të tipit testament në favor të shtetit venecian. Ne fakt kjo nuk mjaftonte. Për ta joshur përfundimisht , ata i paraqitën asaj edhe faksimilet e pronës Zaharia të cilën e kishin regjistruar paraprakisht në Regjistrin Kadastral, në aktet e gjykatës dhe në arkivin e dhomës thesarit të qytetit të Shkodrës. Në zbatim të statuteve të Shkodrës ata i paraqitën gjithashtu te zbardhur vendimin e gjykatës së qytetit për një pension të majmë vjetor dhe për detyrimin e sigurimit të jetës së saj nëpërmjet aktit që e vendoste rezidencën e saj brenda mureve mbrojtëse të Shkodrës.

E gjendur para fakteve proceduriale të kryera në fshehtësi e me shpejtësi, ndoshta me hir a ndoshta me pahir, por më shumë besohet me hir, e joshur nga siguria për jetën dhe kushtet komode që premtoheshin, Bosa e nënshkroi kontratën. Në janar 1445 ajo i dorëzoi zyrtarisht Danjën, Shatin, Gjadrin e Dushmanin guvernatorit të Shkodrës Francesco Querini.

Pra kemi të bëjmë me një rast të pastër absorbimi kontraktor të cilin e mundësuan më së miri Statutet tepër elastike dhe hibride të Shkodrës. Dokumentat ishin qepur aq saktë sa Skënderbeut nuk i mbetej asnjë shteg juridik për të pretenduar Danjën sipas premtimit të Lekë Zaharisë. Dha e mori për dy vite rresht për të legalizuar premtimin e Lek Zaharisë, por dokumentet juridike të venecianëve ishin të pakundërshtueshme.

Atehere Skënderbeu vendosi të marrë me luftë atë që nuk e mori dot në rrugë ligjore. Ai e rrethoi qytetin e Danjës në fund të vitit 1447, por kjo eshte nje histori tjeter, vazhdimin e se ciles e gjeni te libri im per Gjergj Kastriotin.

Vetë Bosa nuk i gëzoi gjatë privilegjet e fituara në bazë të Statuteve të Shkodrës. Ajo vdiq në vitin 1448 gjatë një zjarri të madh që ra në Shkodër.

Nga Rafael Floqi/

Hyrje mbi artikullin e New-York Tribune, 28 shkurt 1920

Çështja e Adriatikut ishte një nga konfliktet më të ndërlikuara diplomatike që mbetën të pazgjidhura pas Luftës së Parë Botërore. Në pamje të parë, ajo dukej si një mosmarrëveshje ndërmjet Italisë dhe Mbretërisë Serbo-Kroato-Sllovene për Fiumen (Rijekën), Dalmacinë dhe kontrollin e bregdetit lindor të Adriatikut. Por pas kësaj përplasjeje fshihej edhe fati i Shqipërisë, pavarësia dhe tërësia territoriale e së cilës rrezikonin të sakrifikoheshin për të pajtuar pretendimet e dy fqinjëve.

Rrënjët e konfliktit gjendeshin te Traktati i fshehtë i Londrës, i 26 prillit 1915, me të cilin Fuqitë e Antantës i kishin premtuar Italisë Vlorën, Sazanin dhe territore të tjera në Adriatik, ndërsa Shqipëria e mbetur parashikohej të copëtohej në zona ndikimi dhe kontrolli. Pas luftës, krijimi i shtetit jugosllav e ndërlikoi më tej situatën. Italia kërkonte përmbushjen e premtimeve territoriale, ndërsa jugosllavët kundërshtonin zgjerimin italian në Dalmaci, por njëkohësisht synonin përfitime strategjike në Shqipërinë veriore.

Kështu, Shqipëria, megjithëse nuk ishte shkaktare e konfliktit, rrezikonte të bëhej monedhë shkëmbimi për zgjidhjen e tij. Marrëveshjet e propozuara në Paris, sidomos kompromisi i janarit 1920, parashikonin përfitime italiane në Vlorë dhe cenimin e sovranitetit shqiptar. Një marrëveshje italo-jugosllave mund të arrihej në kurriz të një kombi të tretë. Pikërisht këtu ndërhyri Presidenti Woodrow Wilson. Megjithëse sëmundja e rëndë e kishte penguar të merrte pjesë drejtpërdrejt në negociatat përfundimtare, mungesa e tij fizike nuk nënkuptoi mungesë politike. Përkundrazi, nga Washingtoni, përmes notave diplomatike të shkurtit 1920, Wilsoni kundërshtoi zgjidhjet që shpërblenin pretendimet territoriale të fuqive të tjera në dëm të popullsive të treta.

Artikulli i New-York Tribune, i 28 shkurtit 1920, është një dëshmi e rëndësishme e kësaj përplasjeje. Gazeta njoftonte se kryeministrat britanik dhe francez kishin pranuar propozimin amerikan për negociata të drejtpërdrejta italo-jugosllave dhe shprehnin pajtim me pikëpamjet e Wilsonit mbi të ardhmen e shqiptarëve, ndonëse nuk hiqnin dorë përfundimisht nga Traktati i Londrës.

Shqipëria përfitoi jo nga mungesa e Wilsonit në tryezën e bisedimeve, por nga vendosmëria e tij për të mos lejuar që mungesa amerikane të interpretohej si miratim i copëtimit të saj. Kjo ndërhyrje diplomatike, e ndërthurur me qëndresën dhe veprimin politik të vetë shqiptarëve, ndihmoi në ndryshimin e rrjedhës së ngjarjeve të vitit 1920. “Aleatëve u kërkohej të mbronin Interesat Shqiptare”

“Marrëveshje për Shqipërinë

Nëse, megjithatë, kjo përpjekje do të dështonte, kryeministrat francez dhe britanik pajtohen që Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Franca ta shqyrtojnë edhe një herë së bashku çështjen, me synimin për të arritur propozime konkrete.

Kryeministrat shprehin pajtimin e tyre me pikëpamjet e Presidentit Wilson lidhur me të ardhmen e popullit shqiptar dhe deklarojnë se janë të gatshëm t’u kërkojnë qeverive të interesuara që t’i përafrojnë synimet e tyre me qëndrimin amerikan. Sa i përket Traktatit të Londrës, kryeministrat deklarojnë se karakteri i tij sekret ishte diktuar nga nevojat ushtarake, të cilat kishin penguar publikimin e tij gjatë luftës.

Kryeministrat pranojnë se, nëse nuk arrihet një zgjidhje vullnetare e çështjes së Adriatikut, Traktati i Londrës do të mbetej, sipas tyre, alternativa e vetme e vlefshme. Përgjigjia që pranonte propozimin për t’i lënë Italinë dhe Jugosllavinë të negociojnë, tërhiqet nga ofertat e mëparshme. Aleatët do të mbrojnë interesat e Shqipërisë. Mungesa e përfaqësuesit amerikan cilësohet si një pengesë serioze.

LONDËR, 27 shkurt. — Kryeministrat e fuqive të Antantës kanë pranuar propozimet e Presidentit Wilson që çështja e Adriatikut të zgjidhet nëpërmjet negociatave ndërmjet qeverive italiane dhe jugosllave. Ata i kanë kërkuar Presidentit Wilson që t’u bashkohet në paraqitjen e këtij propozimi italianëve dhe jugosllavëve.

Fakti që kryeministrat kishin pranuar pikëpamjen e Presidentit Wilson u bë i njohur sot, kur u zbulua përmbajtja e notës së tyre, të dërguar në Washington të enjten, u pa se përgjigjja përsërit sigurimin se kryeministrat «nuk kishin pasur kurrë ndër mend të arrinin një zgjidhje përfundimtare pa marrë më parë mendimin e qeverisë së Shteteve të Bashkuara».

Nota mban datën 26 shkurt dhe thekson se mungesa e një përfaqësuesi amerikan ishte dëshmuar në praktikë si një pengesë pothuajse e pakapërcyeshme për suksesin e negociatave mbi çështjen e Adriatikut.

Ata i kërkojnë Wilsonit t’i bashkohet notës

Kryeministrat e vlerësojnë si një fakt të rëndësisë më të madhe gatishmërinë e shprehur nga Presidenti Wilson për të pranuar çdo zgjidhje «të pranueshme në mënyrë të ndërsjellë për Italinë dhe Jugosllavinë lidhur me kufirin e tyre të përbashkët në rajonin e Fiumes, me kusht që një marrëveshje e tillë të mos mbështetet në kompensime diku tjetër, në kurriz të popullsive të një fuqie të tretë».

Kryeministrat pajtohen se kjo do të ishte mënyra ideale për zgjidhjen e çështjes dhe shprehin gatishmërinë për të bërë gjithçka që është e mundur për të arritur një marrëveshje në këtë rrugë. Për ta lehtësuar këtë proces, ata janë të gatshëm të tërheqin propozimet e tyre të 9 dhjetorit dhe të 20 janarit, sepse besojnë se, nëse palët kryesore të interesuara mendojnë se Fuqitë Aleate dhe të Asociuara janë angazhuar tashmë në mbështetje të një zgjidhjeje të caktuar, do të jetë më e vështirë të arrihet një marrëveshje me vullnet. Prandaj, kryeministrat e ftojnë përzemërsisht Presidentin që t’u bashkohet në paraqitjen e një propozimi zyrtar qeverive italiane dhe jugosllave për të negociuar një marrëveshje, duke u nisur nga tërheqja e të gjitha propozimeve të mëparshme.

Pajtim lidhur me Shqipërinë

Megjithatë, nëse kjo përpjekje do të rezultonte e pasuksesshme, kryeministrat francez dhe britanik pajtohen që Shtetet e Bashkuara, Britania e Madhe dhe Franca ta shqyrtojnë edhe një herë së bashku çështjen, me synimin për të arritur në propozime konkrete.

Kryeministrat shprehin vlerësimin e tyre për pajtimin me pikëpamjet e Presidentit Wilson lidhur me të ardhmen e popullit shqiptar dhe deklarojnë se janë të gatshëm t’u kërkojnë qeverive të interesuara që t’i përshtatin synimet e tyre me qëndrimin amerikan.

Sa i përket Traktatit të Londrës, kryeministrat deklarojnë se «karakteri i tij sekret» kishte ardhur si pasojë e nevojave ushtarake, të cilat kishin penguar publikimin e tij gjatë luftës.

Kryeministrat pohojnë se nuk mund ta fshehin faktin që, nëse nuk arrihet një zgjidhje vullnetare e problemit të Adriatikut, Traktati i Londrës do të mbetej, për sa u përket atyre, e vetmja alternativë e vlefshme. Italia, thonë ata, ka bashkëpunuar me besnikëri në përpjekjet për të gjetur një zëvendësim për atë traktat dhe Aleatët shpresojnë se do të arrijnë ta gjejnë një zgjidhje të tillë.

Përgjigjja e kryeministrave do t’i dërgohet Presidentit

Përmbajtja pritet të bëhet publike deri të hënën, në lidhje me mosmarrëveshjen e Adriatikut. Nga korrespondenti i New-York Tribune në Washington

WASHINGTON, 27 shkurt. — Përgjigjja e kryeministrave britanik dhe francez ndaj notës së Presidentit Wilson mbi çështjen e Adriatikut mbërriti sot në Departamentin e Shtetit dhe iu përcoll menjëherë Presidentit, pa ndonjë koment lidhur me natyrën e komunikimit. Përgjigjja ishte hartuar brenda njëzet e katër orëve nga marrja e notës amerikane.

Departamenti i Shtetit njoftoi se nota e kryeministrave nuk do të bëhej publike në Shtetet e Bashkuara pa pëlqimin e ministrive të Jashtme britanike dhe franceze. Besohej se ky pëlqim do të sigurohej jo më vonë se të hënën, datë në të cilën të dy vendet synonin të publikonin të gjithë korrespondencën diplomatike mbi çështjen e Adriatikut, përfshirë disa nota të shkëmbyera ndërmjet britanikëve dhe qeverive jugosllave e italiane dhe të cilat nuk ndodhen në zotërim të Shteteve të Bashkuara.

Këto përfshijnë një memorandum të italianëve të datës 6 janar, një notë të italianëve të datës 10 janar dhe një notë të jugosllavëve të datës 28 janar. Një notë e qeverisë serbe, e datës 20 janar, një kopje e së cilës është marrë nga Departamenti i Shtetit, do të publikohet gjithashtu nga britanikët dhe më pas do të vihet në dispozicion për botim edhe këtu. Një tjetër element i korrespondencës, që do të bëhet i njohur me publikimin britanik të notave, është fakti se Britania e Madhe e kishte pranuar notën e 9 dhjetorit me kusht që ajo të mos konsiderohej si përfundim i negociatave dhe i korrespondencës mbi këtë çështje dhe që Italisë t’i lejohej të përgjigjej. Gjithashtu ishte përcaktuar që nota të mos konsiderohej ultimatum dhe të mos publikohej në atë kohë.

Pranimi i qëndrimit të Presidentit nga qeveritë aleate, siç u theksua, do ta linte të hapur rrugën për arritjen e një zgjidhjeje të çështjes së Adriatikut përmes negociatave ndërmjet jugosllavëve dhe Italisë.

Në Washington besohet se Presidenti nuk do të tërhiqet nga qëndrimi që ka mbajtur. Megjithatë, fakti që ai deklaroi në notën e tij të fundit drejtuar Britanisë së Madhe dhe Francës se përgjigjja e tij ishte përfundimtare, përveç rastit kur Italia dhe jugosllavët arrinin vetë një marrëveshje, linte të hapur mundësinë që i gjithë problemi të zgjidhej në këtë mënyrë.

Besohet se qeveria amerikane mund të ushtronte presion të mjaftueshëm mbi jugosllavët për të sjellë një marrëveshje ndërmjet dy vendeve. Nota e Wilsonit i hapte rrugën pranimit nga Shtetet e Bashkuara të çdo marrëveshjeje që mund të arrihej ndërmjet jugosllavëve dhe Italisë.

Senatorët ndahen për notat e Adriatikut

Hitchcock lavdëron qëndrimin e Wilsonit; Borah sheh një argument kundër Lidhjes së Kombeve

WASHINGTON, 27 shkurt. — Komentet e anëtarëve të Senatit sot lidhur me polemikën ndërmjet Presidentit Wilson dhe kryeministrave aleatë mbi zgjidhjen e çështjes së Adriatikut përputheshin përgjithësisht me qëndrimet e tyre ndaj traktatit të paqes. Kundërshtarët e traktatit e shihnin kërcënimin e Presidentit për t’u tërhequr nga çështjet evropiane për shkak të kësaj mosmarrëveshjeje si një shembull të problemeve evropiane në të cilat Shtetet e Bashkuara mund të përfshiheshin në të ardhmen dhe si një argument kundër hyrjes së Amerikës në Lidhjen e Kombeve.

Nga ana tjetër, mbështetësit demokratë të administratës përshëndetën qëndrimin e Presidentit dhe këmbëngulën se ai kishte rivendosur autoritetin e tij mbi politikën e jashtme të Shteteve të Bashkuara.

Senatori Hitchcock deklaroi se disa kopje të notave të ndryshme mbi Adriatikun i ishin dërguar Senatit pasditen e një dite më parë për përdorim nga senatorët. Sot ai i përfshiu ato në procesverbalin parlamentar dhe kërkoi botimin e tyre si dokumente publike.

“Mendoj se Presidenti qëndron mbi një bazë shumë të fortë dhe në një pozitë tepër të fuqishme”, deklaroi senatori Hitchcock. “Është një pozitë absolutisht e pathyeshme, siç dëshmohet nga korrespondenca.”

“Besoj se qëndrimi i Presidentit do të ketë një ndikim të shëndetshëm. Ai ka treguar jashtë vendit se punët e jashtme të këtij vendi janë në duart e tij dhe jo në duart e shumicës së Senatit. Është bërë e qartë se kombet e përfshira nuk mund ta shpërfillin ose ta sfidojnë atë. Presidenti e bëri të qartë se veprimi i parashikuar nga Aleatët do të përdorej si argument kundër Lidhjes së Kombeve.”

Borah tregon përplasjen e ideve

Senatori Borah, republikan nga Idaho: “Lloyd George praktikisht tha: ‘Nëse nuk përjashtoni çështjen e lirisë së deteve, nuk do të ketë Lidhje të Kombeve.’ Clemenceau tha: ‘Nëse nuk më jepni skemën time të reparacioneve, nuk do të ketë Lidhje të Kombeve.’ Baroni Makino tha: ‘Nëse nuk më jepni Shantungun, nuk do të ketë Lidhje të Kombeve.’ Presidenti tani thotë: ‘Nëse nuk pranoni planin e Adriatikut që unë propozoj, nuk do të ketë Lidhje të Kombeve.’”

“Me fjalë të tjera, Lidhja e Kombeve nuk detyron askënd, përveç atyre që janë mjaftueshëm të fortë për ta mbështetur me forcë kërcënimin e tyre. Ashtu si të gjitha lidhjet e tjera, ajo është detyruese për kombet e vogla dhe krejtësisht pa fuqi e pa efekt ndaj kombeve të mëdha.”

“Kjo polemikë duhet të studiohet me kujdes nga populli amerikan, sepse dëshmon se Evropa nuk propozon, as tani dhe as në të ardhmen, të pranojë parimin e Katërmbëdhjetë Pikave ose parimet amerikane të paqes.” “Pavarësisht nëse Presidenti tërhiqet, nëse Lloyd George tërhiqet apo, siç ka më shumë gjasa, nëse ata miratojnë ndonjë plan që arrin të njëjtin rezultat, duke u dukur sikur të dyja palët mbeten të palëkundura, polemika zbulon se koncepti evropian i marrëdhënieve ndërkombëtare dhe koncepti amerikan janë në kundërshtim të plotë dhe të përhershëm.”

Theksohet çështja e Nenit X

Senatori Lenroot, republikan nga Wisconsin: “Shqetësimi i Presidentit lidhur me situatën e Adriatikut duhet të largojë çdo dyshim të mundshëm për domosdoshmërinë e rezervës sonë ndaj Nenit X. Mund të lindin situata të tjera, mbi të cilat ne nuk kemi kontroll, dhe që do ta bënin detyrimin e imponuar nga Neni X po aq të papranueshëm sa ç’e konsideron Presidenti zgjidhjen e propozuar për çështjen e Adriatikut.”

Senatori Moses, republikan nga New Hampshire: “Nëse Presidenti është në gjendje të na fusë në një situatë të tillë përpara se të jemi angazhuar në Lidhjen e Kombeve, çfarë nuk do të ishte në gjendje të bënte nëse do të ishim anëtarë të saj?” Senatori New, republikan nga Indiana: “Është e paimagjinueshme që të krijohet një situatë në të cilën qeveria e Shteteve të Bashkuara të vendoset në pozitën e marrjes së autoritetit përfundimtar mbi ndarjen e territoreve evropiane për të cilat nuk kemi interes, apo të përpiqet të diktojë përcaktimin e kufijve të vendeve evropiane me të cilat nuk kemi dhe nuk duhet të kemi lidhje të tilla.”

“Ky duhet të jetë qëndrimi i tanishëm i qeverisë së Shteteve të Bashkuara. Një qëndrim i kundërt do të na përfshinte në mënyrë të pashmangshme në grindje të përhershme, rezultati dhe përmasat e të cilave vetëm mund të përfytyrohen.” Senatori King, demokrat nga Utah: “Presidenti e ka shprehur qëndrimin e tij me një gjuhë bindëse. Natyrisht, jam dakord që nuk duhet të bëhet asnjë zgjidhje që në ndonjë mënyrë do të shkelte ose do të dobësonte [tekst i paqartë në origjinal]. Nëse zgjidhja që kundërshtohet do të miratohej, ajo mund të krijonte një precedent për ne në zgjidhjen e çështjeve të ngjashme në të ardhmen, mbi të njëjtën bazë.”

Senatori Thomas, demokrat nga Colorado: “Zhvillimet e Adriatikut përbëjnë një ilustrim të shkëlqyer të një vargu të madh çështjesh në të cilat do të përfshiheshim nëse do të hynim në Lidhjen e Kombeve, çështje të huaja për traditat dhe interesat tona.

Si e vetmja fuqi e madhe e painteresuar drejtpërdrejt dhe si kombi më i madh në botë, do të ishte e pashmangshme që të na kërkohej vazhdimisht të arbitronim këto mosmarrëveshje të Botës së Vjetër.”

“Sado drejtësi të tregonim në vendimet tona, pala humbëse do të ndihej e dëmtuar dhe ne do të duhej të mbanim barrën e pakënaqësisë së saj. Është mirë që po na kujtohet tani ky fakt, sepse parashikoj se në një të ardhme jo shumë të largët do ta kuptojmë se incidenti i Fiumes ishte një mjet i providencës për të na e bërë të qartë…” [Vazhdimi është i dëmtuar në OCR.]

Qëndrimi i Amerikës: vështirësia e madhe e Aleatëve

LONDËR, 27 shkurt. — Gazeta britanike Westminster Gazette, duke komentuar këtë pasdite situatën në Adriatik, shkruan:

“Ka pak arsye që nota të mos ishte publikuar ashtu siç ishte shkruar dhe marrë. Ndërmjet Aleatëve dhe Shteteve të Bashkuara është krijuar një situatë delikate, por ajo nuk mund të përkeqësohet nga një diskutim i hapur.” Gazeta deklaron se Presidenti Wilson ka të drejtë në mënyrën se si e sheh çështjen e Adriatikut. Ajo pohon se vështirësia ndërmjet Aleatëve dhe Shteteve të Bashkuara qëndron në faktin se:

“Zoti Wilson nuk pranon asnjë përgjegjësi për Traktatin e Londrës, i cili është bërë i vjetruar si pasojë e shpërbërjes së Austro-Hungarisë dhe në të cilin ai nuk ka qenë palë.”

“Traktati i Versajës dhe traktati i aleancës me Francën, nëse do të pranoheshin pa rezerva, do ta përfshinin Amerikën në një detyrim për të ruajtur zgjidhje kufitare, të cilat ai (Presidenti Wilson) i konsideron, në këtë rast, të padrejta.” “Kjo është vështirësia e tij. Vështirësia e Aleatëve qëndron në faktin se ata nuk e dinë nëse Amerika do të pranojë, në çfarëdo rrethane, ndonjë detyrim të kësaj natyre. Ngërçi i krijuar vjen po aq nga bllokimi i traktatit në Senat, sa edhe nga vështirësitë e brendshme të vetë çështjes së Adriatikut

QËNDRIMI I AMERIKËS VËSHTIRËSIA E MADHE E ALEATËVE

LONDËR, 27 shkurt. — Gazeta britanike Westminster Gazette, duke komentuar këtë pasdite gjendjen e krijuar rreth çështjes së Adriatikut, shkruan:

“Ka pak arsye përse nota të mos ishte publikuar ashtu siç ishte shkruar dhe marrë. Ndërmjet Aleatëve dhe Shteteve të Bashkuara është krijuar një situatë delikate, por ajo nuk mund të përkeqësohet nga një diskutim i hapur.”

Gazeta deklaron se Presidenti Wilson ka të drejtë në mënyrën se si e trajton çështjen e Adriatikut. Ajo pohon se vështirësia ndërmjet Aleatëve dhe Shteteve të Bashkuara qëndron në faktin se:

“Zoti Wilson nuk pranon asnjë përgjegjësi për Traktatin e Londrës, i cili është bërë i vjetruar për shkak të shpërbërjes së Austro-Hungarisë dhe në të cilin ai nuk ka qenë palë.”

“Traktati i Versajës dhe traktati i aleancës me Francën”, vazhdon gazeta, “do ta përfshinin Amerikën, nëse do të pranoheshin pa rezerva, në një detyrim për të ruajtur zgjidhje kufitare, të cilat ai (Presidenti Wilson) i konsideron, në këtë rast, të padrejta. Kjo është vështirësia e tij. Vështirësia e Aleatëve qëndron në faktin se ata nuk e dinë nëse Amerika do të pranojë, në çfarëdo rrethane, ndonjë detyrim të kësaj natyre.

Ngërçi i krijuar është po aq pasojë e bllokimit të traktatit në Senat, sa edhe e ndonjë vështirësie të brendshme të vetë çështjes së Adriatikut.” Ky koment i Westminster Gazette, i ribotuar nga gazeta amerikane, tregon se refuzimi i Wilsonit për të marrë përgjegjësi për Traktatin e Londrës shihej si një qëndrim i arsyeshëm edhe nga një pjesë e shtypit britanik. Për çështjen shqiptare, rëndësi ka fakti se ky traktat parashikonte cenimin e sovranitetit dhe tërësisë territoriale të Shqipërisë. Megjithatë, vetë artikulli nuk e përmend Shqipërinë shprehimisht në këtë pjesë.

Kerkimet arkivore ofrojnë detaje të shumta historike rreth aleancës midis Skënderbeut dhe kalorësit anglez, Sir John of Newport.

I dërguar special i Papës dhe Ndërmjetës Diplomatik

Përpara se të luftonte në vijën e pare të betejave, John of Newport ishte thellësisht i përfshirë në diplomacinë evropiane. Të dhënat e arkivore që flasin rreth Papa Kalixtit III e identifikojnë John of Newport si (i dërguar special) i Papës në Bosnjë, Sllavoni dhe Arbëri.

Ai ishte këshilltar dhe dhomatar (camerlengus) i Mbretit Alfonso V të Aragonit dhe Napolit, i cili ishte mbështetësi kryesor financiar i Skënderbeut përmes Traktatit të Gaetës.

Kjo lidhje e dyfishtë i lejoi John of Newport të vepronte si një ndërmjetës i nivelit të lartë, duke u shndërruar nga një i dërguar diplomatik në një komandant aktiv i një skuadre ushtarësh të huaj, (harkëtarë mjaft të stërvitur e të talentuar) që kishin ardhur për të luftuar përkrah Skënderbeut dhe nën urdhrat e tij.

Kthesa e Madhe në Betejën e Albulenës (1457)

Momenti përcaktues ushtarak i John of Newport erdhi më 2 shtator 1457, gjatë Betejës së Albulenës (Ujit të Bardhë).

Një ushtri osmane prej rreth 80,000 burrash nën komandën e Isak Bej Evrenozit dhe nipit të rebeluar të Skënderbeut, Hamza Kastriotit, kishte vërshuar në Arbëri. Skënderbeu kishte kaluar muaj të tërë duke u pregatiur për ta përballuar me sukses këtë betejë dhe për ta evituar humbjen.

John of Newport komandonte një njësi të specializuar harkëtarësh profesionistë Anglezë dhe Uellsianë (me harqe të gjata dhe kthetra). Harqe të gjata angleze (longbow) ishin ende një armë legjendare në Evropë.

Kur Skënderbeu nisi sulmin e tij të papritur ndaj kampit osman, harkëtarët e John of Newport lëshuan breshëri shkatërruese shigjetash. Beteja ishte një fitore e shkëlqyer arbërore që dërmoi forcat osmane dhe shpëtoi kryengritjen.

Një Paralajmërim Dramatik për Papën

Pas fitores së vitit 1457, Skënderbeu mbetej në rrezik të pashmangshëm. Ai e dërgoi John of Newport në Romë së bashku me një ambasador që po kthehej nga Napoli.

Sipas një letre të ruajtur nga Kardinali Enea Silvio Pikolomini (i cili më vonë do të bëhej Papa Piu II), John of Newport mbërriti në gjykatën papale për të kërkuar përforcime.

John of Newport, duke folur si një dëshmitar okular i makinerisë luftarake osmane, paralajmëroi hapur dhe prerazi Evropën Perëndimore duke u thënë: “Pushtimi i Evropës do të jetë një fakt, sepse nuk ka asnjë fuqi tjetër të aftë t’u rezistojë osmanëve nëse kështjella arbërore bie.”

Pjesë e një “Legjioni të Huaj” Ndërkombëtar

John of Newport nuk ishte një anomali e vetme. Administrata e Skënderbeut në kryeqytetin e tij, Krujë, tërhiqte një numër të madh luftëtarësh të ardhur nga vende të tjera, si dhe mjaft tregtarë dhe kalorës nga Evropa Perëndimore, të cilët e shihnin rezistencën arbërore si vijën e parë të mbrojtjes së Krishtërimit.

Stefan Maramonte, për shembull ishte një luftëtar i njohur italo-sllav që shërbeu si ambasador i Skënderbeut në Milano, apo Vullnetarët Gjermanë, të regjistruar si ushtarë të dalluar që ndihmuan në mbrojtjen e Krujës gjatë rrethimeve brutale osmane, apo dhe Pal dhe Andrea Gazulli, dijetarë dhe diplomatë arbërorë me arsim të lartë, të cilët menaxhonin rrjetet e Skënderbeut në Venecia, Romë dhe Raguzë (Dubrovnik).

—-

Shënim:

William “Bill” Bland, shkrimtar, historian dhe aktivist britanik marksist-leninist (enverist), ishte themelues i Shoqatës “Albania Society of Britain”. Për vite me radhë, ai u përpoq të zbulonte gjurmët historike të John of Newport dhe lidhjet e tij me Skënderbeun.

Gjatë një vizite në Shqipëri më 1984, Bland kërkoi në arkivat shqiptare dokumente për të hartuar një studim historik dhe biografik mbi këtë kalorës. Megjithatë, ai pranoi se nuk kishte gjetur dokumente origjinale në Shqipëri dhe se duhej t’i vazhdonte kërkimet diku tjetër.

Sipas tij, dëshmitë më të rëndësishme për ekzistencën dhe rolin e Newport-it gjendeshin në arkivat italiane dhe të Vatikanit, përfshirë letrat e kardinalit Piccolomini, dhe jo në dokumentet e ruajtura në Shqipëri.

Interesi i Bland-it për John of Newport lidhej me përpjekjen për të dokumentuar historinë e marrëdhënieve anglo-shqiptare. Ai e shihte Newport-in si një simbol të hershëm të bashkëpunimit mes dy popujve, një perëndimor që kapërceu dallimet kulturore për të luftuar përkrah Skënderbeut.

Megjithatë, nuk mund të përjashtohet mundësia që ky angazhim të kishte edhe motive të tjera. Si një përkrahës i vendosur i enverizmit, Bland mund të ketë përfituar nga fondet që regjimi komunist shqiptar u shpërndante grupeve marksiste-leniniste në vende të ndryshme të botës. Në atë periudhë, shuma të konsiderueshme financiare përfundonin në duart e individëve dhe organizatave që pretendonin se mbështesnin regjimin e Enver Hoxhës, por që në disa raste mund të kishin më shumë interesa personale dhe politike sesa bindje të mirëfillta ideologjike.

Përgatiti: NDREK GJINI

Virgjil Kule/

Në shekullin e 19-të vendet e Ballkanit fituan pavarësinë nga Perandoria Otomane. Të nxitur nga ky fakt, rilindasit ia hynë punës për të gjallëruar ndjenjat kombëtare të shqiptarëve.

Vunë re se mungonte dokumentacioni historik që do të vërtetonte se shqiptarët e kishin kundërshtuar me armë pushtimin osman dhe se Shqipëria nuk ishte Turqi (sikundër pretendonin vendet fqinje), ndaj meritonte pavarësinë.

I vetmi dokumentacion i mirënjohur historik në shkallë europiane ishte epopeja 25-vjeçare e Skënderbeut. Për vetë kohëzgjatjen e epopesë, ky përbënte një dokument të plotë e të pakundërshtueshëm.

I pari shkroi për të arbëreshi Jeronim de Rada, pastaj vazhdoi bektashiu Naim Frashëri, më tej i krishteri Jani Vreto.

Ata promovuan figurën e harruar të Skënderbeut bash në kohën që ajo do t’i shërbente përpjekjeve komplekse për pavarësi kombëtare.

Nëpërmjet kësaj figure, autorët e shekullit të 19-të u paraqitën fuqive europiane vendimmarrëse një dokument vendimtar historik që mbështeste fuqimisht aspiratën e shqiptarëve për pavarësi.