Përtheu dhe divulgoi, Rafael Floqi/
Nga artikulli shkencor bioRxiv PDF – Ancient DNA reveals the origins of the Albanians,
Një studim i madh shkencor ndërkombëtar me titull “Ancient DNA Reveals the Origins of the Albanians” (“ADN-ja e Lashtë Zbulon Origjinën e Shqiptarëve”), i botuar fillimisht në platformën shkencore bioRxiv dhe më pas i zgjeruar në revistën Nature Human Behaviour, ka rihapur një nga debatet më të mëdha historike të Ballkanit: origjinën dhe vazhdimësinë historike të shqiptarëve.
Për më shumë se një shekull, historianë, gjuhëtarë, arkeologë dhe ideologë politikë kanë debatuar nëse shqiptarët janë pasardhës të ilirëve të lashtë, të dardanëve, të thrakëve apo të një përzierjeje popullsish ballkanike. Në mungesë të provave të drejtpërdrejta të shkruara nga lashtësia, këto debate shpesh janë shndërruar në beteja politike dhe identitare. Tani, për herë të parë, analiza e ADN-së së lashtë sjell të dhëna shkencore që ndriçojnë historinë demografike të Ballkanit Perëndimor gjatë tre mijë viteve të fundit.
Studimi përfaqëson një nga hetimet gjenetike më të mëdha të kryera ndonjëherë në Evropën Juglindore. Duke analizuar mijëra mostra të ADN-së së lashtë dhe duke i krahasuar ato me popullsitë moderne, studiuesit përpiqen të rindërtojnë vazhdimësinë e popullsive, lëvizjet migratore dhe formimin e etnosit shqiptar.
Megjithëse gjenetika nuk mund të zëvendësojë historinë apo gjuhësinë, rezultatet e studimit ofrojnë prova të rëndësishme se shqiptarët modernë janë thellësisht të rrënjosur në Ballkanin Perëndimor dhe ruajnë një shkallë të konsiderueshme vazhdimësie nga popullsitë e lashta ballkanike.
Historia e popullit shqiptar ka qenë prej kohësh objekt debatesh, pasi shqiptarët shfaqen për herë të parë në burimet historike në shekullin XI të erës sonë dhe gjuha e tyre nuk lidhet ngushtë me asnjë degë tjetër të mbijetuar indo-evropiane. Këtu, për të rindërtuar historinë e tyre, ne analizuam mbi 6,000 gjenome të lashta nga Euroazia Perëndimore dhe 74 mostra të reja të sekuencuara nga shqiptarë etnikë të sotëm.
Metodologjia
Duke përdorur një gamë metodash të gjenetikës së popullatave, përfshirë një protokoll të përmirësuar për të zbuluar segmentet e trashëgimisë së përbashkët gjenetike (identity-by-descent) midis individëve të lashtë dhe atyre modernë, ne zbulojmë një vazhdimësi të prejardhjes së Ballkanit Perëndimor të Epokës së Vonë të Bronzit dhe Epokës së Hekurit në Shqipërinë e Mesjetës së Hershme, në një shkallë më të madhe sesa në rajonet fqinje të Ballkanit.
Ne konstatojmë se shqiptarët e sotëm rrjedhin kryesisht nga ky grup paleo-ballkanik i mbijetuar, i cili të paktën që në vitet 800–900 të erës sonë shfaqte tashmë një profil gjenetik që sugjeron se ishte paraardhës i shumë shqiptarëve modernë.
Për më tepër, ne vërejmë përzierje gjenetike të strukturuar gjeografikisht me grupe të lidhura me Evropën Lindore mesjetare, që mesatarisht përbën 10–20% te shqiptarët e sotëm.
Gjetjet tona ofrojnë njohuri mbi proceset demografike që formësuan prejardhjen shqiptare dhe ndihmojnë në përcaktimin e zonës së origjinës së gjuhës shqipe.
Një Projekt Shkencor i Paprecedent
Kërkimi u realizua nga një ekip ndërkombëtar gjenetistësh, arkeologësh, antropologësh dhe historianësh nga institucione evropiane dhe amerikane. Shkencëtarët analizuan më shumë se 6,000 mostra të ADN-së së lashtë nga Evropa Juglindore dhe i krahasuan ato me ADN-në e popullsive moderne ballkanike, përfshirë 74 individë shqiptarë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe diaspora.
Studimi Leonidas-Romanos Davranoglou, Alban Lauka, Aris Aristodemou, Zoltán Maróti, Gjergj Bojaxhi, Ardian Muhaj, Ilia Mikerezi, David Wesolowski, Brian D. Joseph & Alexandros Heraclides Nature Human Behaviour (2026)
Përdorimi i ADN-së së lashtë – i njohur si aDNA – ka revolucionarizuar kërkimet historike gjatë viteve të fundit. Në vend që të mbështeten vetëm te kronikat, objektet arkeologjike apo rindërtimet gjuhësore, shkencëtarët tani mund të analizojnë drejtpërdrejt materialin gjenetik të nxjerrë nga mbetjet njerëzore.
Në këtë rast, studiuesit analizuan skelete që i përkisnin periudhave të ndryshme historike:
- Popullsi të Epokës së Bronzit
- Popullsi të Epokës së Hekurit dhe ilirë të lashtë
- Popullsi të periudhës romake
- Popullsi të Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës së Hershme
- Komunitete mesjetare të periudhës së migrimeve sllave
Qëllimi nuk ishte thjesht të përcaktohej “kush rrjedh nga kush”, por të ndiqej vazhdimësia afatgjatë e popullsive dhe ndryshimet demografike.
Studimi shmang përfundimet e thjeshta nacionaliste. Përkundrazi, ai thekson se të gjitha popullsitë ballkanike janë produkte si të vazhdimësisë, ashtu edhe të përzierjes. Megjithatë, një nga përfundimet më të forta të tij është se shqiptarët ruajnë një vazhdimësi të jashtëzakonshme me popullsitë e Ballkanit Perëndimor që ekzistonin para migrimeve sllave të shekujve VI dhe VII.
Debati Historik mbi Origjinën e Shqiptarëve
Origjina e shqiptarëve ka qenë prej kohësh një nga temat më të debatueshme të historiografisë ballkanike.
Narrativa tradicionale shqiptare pohon se shqiptarët janë pasardhës të ilirëve të lashtë, fise indo-evropiane që banonin në pjesën më të madhe të Ballkanit Perëndimor para pushtimit romak. Kjo tezë u mbështet nga shumë studiues shqiptarë gjatë Rilindjes Kombëtare dhe më vonë nga historianë si Eqrem Çabej, Aleks Buda dhe Selami Pulaha.
Kundërshtarët e tezës së vazhdimësisë ilire argumentonin se mungonin provat e drejtpërdrejta që lidhin ilirët e lashtë me shqiptarët mesjetarë. Disa studiues të huaj propozonin teori alternative që lidhnin shqiptarët me popullsi thrake apo dake më në lindje.
Problemi kryesor ka qenë gjithmonë mungesa e dokumenteve të shkruara. Gjuha shqipe shfaqet relativisht vonë në burimet historike. Përmendja e parë e pranuar gjerësisht për shqiptarët daton në shekullin XI, në burimet bizantine që flasin për “Albanoi”.
Ky boshllëk kronologjik krijoi terren për spekulime dhe manipulime politike.
Studimi i ri gjenetik nuk “provon” teorinë ilire në mënyrë të thjeshtëzuar. Identitetet etnike të lashtësisë nuk përputhen automatikisht me kombet moderne. Por të dhënat mbështesin fuqishëm idenë se shqiptarët u formuan nga popullsi që kanë jetuar vazhdimisht në Ballkanin Perëndimor që nga lashtësia.
Vazhdimësia Gjenetike në Ballkanin Perëndimor
Ndoshta përfundimi më i rëndësishëm i studimit është prova për një vazhdimësi të gjatë gjenetike në Ballkanin Perëndimor.
Studiuesit zbuluan se shqiptarët modernë janë gjenetikisht më afër popullsive të lashta nga rajonet që përkojnë afërsisht me Shqipërinë, Kosovën, Malin e Zi dhe pjesë të Maqedonisë së Veriut.
Kjo vazhdimësi duket veçanërisht e fortë nga periudha romake dhe Antikiteti i Vonë deri në Mesjetë.
Me fjalë të tjera, pavarësisht pushtimeve, luftërave, romanizimit, sundimit bizantin, migrimeve sllave dhe pushtimit osman, një pjesë e konsiderueshme e popullsisë mbeti gjenetikisht e qëndrueshme në rajon.
Studiuesit identifikuan gjithashtu një vazhdimësi të fortë midis popullsive të Epokës së Hekurit në Ballkanin Perëndimor dhe shqiptarëve modernë.
Kjo nuk do të thotë se shqiptarët mbetën “të pastër” apo të izoluar. Ashtu si të gjithë popujt evropianë, shqiptarët kanë përjetuar përzierje dhe ndryshime demografike. Por profili bazë gjenetik ka treguar një qëndrueshmëri të jashtëzakonshme.
Studimi rrëzon kështu teoritë më të vjetra që pretendonin se shqiptarët u zhvendosën në Ballkan gjatë Mesjetës nga rajone të tjera.
Përkundrazi, provat tregojnë për një etnogjenezë lokale ballkanike.
Ndikimi i Migrimeve Sllave
Një nga pyetjet qendrore historike lidhet me ardhjen e popullsive sllave në Ballkan gjatë shekujve VI dhe VII. Këto migrime transformuan pjesën më të madhe të Evropës Juglindore si në aspektin gjuhësor, ashtu edhe demografik. Shumica e popujve modernë ballkanikë kanë shkallë të ndryshme të trashëgimisë gjenetike sllave.
Studimi konfirmon se edhe shqiptarët kanë përthithur elementë sllavë. Megjithatë, kjo përqindje rezulton më e ulët sesa në shumë popullsi fqinje.
Ky përfundim përputhet me provat historike dhe gjuhësore që sugjerojnë se komunitetet shqiptare mbijetuan në zona malore dhe relativisht të izoluara, ku ruajtën gjuhën dhe identitetin e tyre kulturor pavarësisht presioneve të jashtme.
Studiuesit theksojnë se shqiptarët formojnë një grup gjenetik të veçantë që nuk mund të shpjegohet vetëm nga popullsitë sllave mesjetare.
Përkundrazi, shqiptarët duket se rrjedhin kryesisht nga një bazë para-sllave ballkanike, e përzier më vonë me ndikime sllave.
Ky përfundim është i rëndësishëm sepse mbështet idenë se gjuha shqipe ka mbijetuar nga lashtësia dhe nuk është produkt i një migrimi të vonshëm.
Roli i Gjeografisë
Gjeografia ka luajtur një rol të madh në mbijetesën dhe vazhdimësinë shqiptare. Terrenet malore të Shqipërisë veriore, Kosovës dhe Maqedonisë Perëndimore kanë shërbyer shpesh si strehë gjatë periudhave të pushtimeve dhe trazirave.
Gjatë historisë së Ballkanit, shoqëritë malore kanë ruajtur më mirë gjuhët dhe traditat e vjetra sesa popullsitë e qendrave të mëdha perandorake. Rezultatet e studimit përputhen me vëzhgimet antropologjike mbi qëndrueshmërinë e komuniteteve malore.
Kjo ndihmon të shpjegohet edhe pse shqipja ruajti tipare unike indo-evropiane që mungojnë në gjuhët sllave fqinje. Vetë mbijetesa e gjuhës shqipe ka qenë gjithmonë një nga argumentet më të forta për vazhdimësinë historike. Gjenetika tani shton një shtresë të re provash në mbështetje të kësaj vazhdimësie.
Bashkësia Geg–Tosk
Të dy grupet lidhen me një bazë të përbashkët: vazhdimësinë e popullsive paleo-ballkanike të Bronxit të Vonë dhe Epokës së Hekurit në Ballkanin Perëndimor. Pra, sipas këtij fragmenti, shqiptarët e sotëm — përfshirë Gegë dhe Toskë — rrjedhin kryesisht nga një bërthamë e lashtë vendëse ballkanike, e ruajtur më fort në trevat shqiptare sesa në disa rajone fqinje.
Dallimet Geg–Tosk nuk paraqiten në këtë pjesë si ndarje të mëdha gjenetike, por më tepër si dallime të brendshme rajonale brenda së njëjtës popullsi shqiptare. Gegët, në veri, dhe Toskët, në jug, mund të kenë pasur ndikime të ndryshme historike, gjeografike e kulturore, por fragmenti thekson vazhdimësinë e përbashkët më shumë sesa ndarjen.
Ky studim, nga sa tregon fragmenti, mbështet idenë se Gegët dhe Toskët nuk janë dy origjina të ndara, por dy variante historiko-gjeografike të një trungu të përbashkët shqiptar, me rrënjë të forta në Ballkanin Perëndimor të lashtë.
ADN-ja e Lashtë dhe Çështja Ilire
Pyetja që shumë lexues shtrojnë menjëherë është e thjeshtë: A provon studimi se shqiptarët janë ilirë?
Shkencërisht, përgjigjja është më komplekse. Identitetet etnike të lashtësisë nuk mund të barazohen drejtpërdrejt me kombet moderne. Vetë ilirët nuk përbënin një popull të vetëm të unifikuar, por një grup të gjerë fisesh që banonin në Ballkanin Perëndimor.
Ajo që demonstron studimi është se shqiptarët modernë trashëgojnë një pjesë të madhe të ADN-së së tyre nga popullsi të lashta të Ballkanit Perëndimor, në territore që historikisht lidhen me fiset ilire. Kjo përbën mbështetjen më të fortë shkencore deri tani për një formë të vazhdimësisë ilire.
Megjithatë, studiuesit shmangin terminologjinë nacionaliste. Gjenetika mund të identifikojë vazhdimësinë e popullsive, por nuk mund të përcaktojë me siguri absolute gjuhën apo identitetin etnik.
Por kur vazhdimësia gjenetike përputhet me gjeografinë, arkeologjinë dhe gjuhësinë, atëherë pesha e provave bëhet shumë e fortë.
Gjuha dhe Identiteti
Një nga implikimet më të rëndësishme të studimit lidhet me gjuhën shqipe. Shqipja është një degë më vete e familjes indo-evropiane. Ajo nuk i përket degëve sllave, greke apo romane.
Gjuhëtarët kanë argumentuar prej kohësh se shqipja u zhvillua brenda Ballkanit dhe ruan shtresa të huazimeve latine që datojnë që nga periudha romake. Kjo sugjeron se komunitetet shqipfolëse kanë qenë të pranishme në Ballkan që gjatë Perandorisë Romake.
Tani, provat gjenetike e përforcojnë këtë interpretim.
Studiuesit argumentojnë se paraardhësit e shqiptarëve formuan një popullsi të dallueshme në Ballkanin Perëndimor përpara se shqiptarët të përmendeshin në burimet bizantine të Mesjetës.
Kjo mbështet idenë se identiteti shqiptar u zhvillua gradualisht nga popullsi lokale ballkanike dhe jo nga një migrim i papritur.
Një Sfidë për Mitet Politike
Ballkani ka vuajtur shpesh nga historia e politizuar. Narrativat konkurruese kombëtare janë përpjekur të monopolizojnë lashtësinë për të justifikuar pretendime moderne territoriale dhe politike. Studimi i ri sfidon mitet e thjeshta nacionaliste nga të gjitha anët.
Së pari, ai tregon se popullsitë ballkanike janë thellësisht të ndërlidhura gjenetikisht. Asnjë komb modern ballkanik nuk është “i pastër” apo i izoluar nga fqinjët. Së dyti, ai demonstron se vazhdimësia dhe përzierja ekzistojnë njëkohësisht.
Së treti, ai konfirmon se shqiptarët kanë rrënjë të thella në Ballkanin Perëndimor, që paraprijnë migrimet sllave.
Për historiografinë shqiptare, studimi përfaqëson një përforcim të rëndësishëm shkencor të tezave tradicionale të vazhdimësisë. Për studimet ballkanike në përgjithësi, ai nxit një largim nga narrativat politike drejt një historie të bazuar mbi prova.
Kufizimet e Studimeve Gjenetike
Megjithëse shumë i rëndësishëm, studimi ka edhe kufizimet e veta. Gjenetika nuk mund të përcaktojë e vetme etninë, gjuhën apo kulturën. Identiteti njerëzor formohet nga shumë faktorë përtej ADN-së.
Popullsitë e lashta kanë qenë vetë të ndryshueshme dhe të përziera. Kulturat arkeologjike nuk përputhen gjithmonë me grupet etnike. Për më tepër, Ballkani ka përjetuar migrime, luftëra dhe lëvizje popullsish për mijëra vjet.
Vetë autorët e studimit bëjnë thirrje për kujdes në interpretimet politike të rezultateve.
Megjithatë, ADN-ja e lashtë është bërë një nga mjetet më të fuqishme për rindërtimin e historisë njerëzore. Kur kombinohet me gjuhësinë, arkeologjinë dhe burimet historike, ajo mund të ndriçojë procese historike që më parë mbeteshin të fshehura.
Pse Ka Rëndësi Ky Studim
Rëndësia e këtij kërkimi shkon përtej Shqipërisë.
Ballkani mbetet një nga rajonet më të debatueshme historikisht në Evropë. Çështjet e identitetit, vazhdimësisë dhe migrimeve vazhdojnë të ndikojnë diskursin politik edhe sot. Studime shkencore si ky ndihmojnë në zëvendësimin e miteve me prova.
Për shqiptarët, rezultatet ofrojnë mbështetje të fortë për thellësinë historike të pranisë së tyre në Ballkanin Perëndimor.
Për historianët, studimi demonstron se bashkëpunimi ndërdisiplinor mund të transformojë kuptimin tonë për botën e lashtë.
Dhe për publikun e gjerë, ai kujton se identiteti është njëkohësisht i lashtë dhe në zhvillim.
Historia e shqiptarëve nuk është histori izolimi, por mbijetese: mbijetesa e një populli ballkanik përmes pushtimit romak, invazioneve barbare, sundimit bizantin, migrimeve sllave, pushtimit osman dhe nacionalizmave moderne. Provat e reja gjenetike nuk i japin fund debatit historik. Por ato e ndryshojnë atë në mënyrë thelbësore.
Për herë të parë, çështja e origjinës së shqiptarëve nuk mbështetet vetëm te legjendat, kronikat apo interpretimet politike. Ajo mbështetet edhe në vetë gjurmën biologjike të popullsisë. Dhe kjo gjurmë tregon qartë drejt rrënjëve të thella dhe të qëndrueshme të shqiptarëve në Ballkanin Perëndimor që nga lashtësia.