Studentët dhe rektori Statovci përballë milicisë së regjimit okupator — nga qëndresa universitare te mesazhi i lirisë.
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Më 1 tetor 1997, Prishtina nuk ishte thjesht dëshmitare e një proteste studentore. Ajo ditë u shndërrua në një nga shenjat më të fuqishme të qëndresës qytetare, studentore dhe institucionale të shqiptarëve të Kosovës përballë një sistemi që synonte të mohonte jo vetëm të drejtat politike e kombëtare, por edhe lirinë e dijes, të arsimit dhe të shprehjes.
Njëzet e nëntë vjet më pas, ajo ngjarje duhet parë përtej dimensionit të saj të drejtpërdrejtë historik. Ajo ishte një dëshmi se universiteti mund të bëhet hapësirë e rezistencës paqësore dhe se studentët, kur mbrojnë të drejtën për arsim dhe dinjitet, mund të shndërrohen në bartës të një mesazhi që tejkalon muret e universitetit.
Në atë përballje, studentët nuk dolën në rrugë për privilegje. Ata kërkonin atë që në një shoqëri demokratike do të duhej të ishte e padiskutueshme: të drejtën për të studiuar në universitetin e tyre, në objektet universitare, në një mjedis të lirë dhe dinjitoz.
Por pikërisht kjo kërkesë e thjeshtë e bëri përballjen historike.
Universiteti si front i dijes dhe i lirisë
Në historinë e popujve, universitetet nuk kanë qenë vetëm institucione të arsimit të lartë. Në periudha të krizave të mëdha politike, ato janë shndërruar në vende ku mbrohen identiteti, kujtesa, liria e mendimit dhe dinjiteti njerëzor.
Universiteti i Prishtinës ishte një nga institucionet më të rëndësishme të jetës shoqërore e kombëtare të shqiptarëve të Kosovës. Për këtë arsye, përpjekja për ta kufizuar funksionimin e tij nuk mund të kuptohej vetëm si një konflikt administrativ apo akademik. Në sfond ishte një konflikt shumë më i thellë: a do të mund të vazhdonte një popull të ndërtonte dijen dhe institucionet e veta në kushtet e shtypjes politike?
Studentët e kuptuan këtë.
Dhe pikërisht për këtë arsye, 1 tetori 1997 mbetet një datë që nuk duhet të reduktohet në një episod të së kaluarës.Ajo është pjesë e historisë së rrugëtimit të Kosovës drejt lirisë.
Përballja me milicinë dhe fuqia e qëndresës paqësore
Përballë studentëve qëndronte aparati policor i regjimit. Përballë forcës fizike qëndronte një protestë paqësore.Ky kontrast është një nga dimensionet më domethënëse të asaj dite.
Studentët nuk kishin armë. Ata kishin pankarta, zërin, guximin dhe bindjen se e drejta për arsim nuk mund të negociohej me frikën.
Në këtë kuptim, protesta studentore ishte edhe një deklaratë politike dhe morale: një popull mund të nënshtrohet përkohësisht me forcë, por nuk mund t’i hiqet përgjithmonë e drejta për të kërkuar lirinë.
Rëndësia e kësaj qëndrese nuk qëndron vetëm në atë që ndodhi atë ditë, por edhe në mesazhin që ajo përcolli jashtë Kosovës.
Pamjet dhe dëshmitë për përballjen e studentëve me policinë e regjimit e bënë më të dukshme para opinionit ndërkombëtar gjendjen në Kosovë. Ato treguan se çështja e Kosovës nuk ishte thjesht një mosmarrëveshje e brendshme administrative, por një problem i të drejtave themelore të njeriut, i lirisë dhe i dinjitetit.
Roli i rektorit Statovci
Në këtë histori ka një dimension tjetër të rëndësishëm: roli i institucionit universitar dhe i rektorit Ejup Statovci.
Në periudha normale, drejtuesi i një universiteti menaxhon çështje akademike, administrative dhe institucionale. Në rrethana të jashtëzakonshme, përgjegjësia e tij bëhet shumë më e madhe.
Rektori Statovci dhe Universiteti i Prishtinës u gjendën në një pozitë ku mbrojtja e institucionit ishte e lidhur drejtpërdrejt me mbrojtjen e dinjitetit të studentëve dhe të së drejtës së tyre për arsim.
Kjo është arsyeja pse figura e rektorit Statovci duhet parë edhe në kontekstin e rezistencës institucionale.
Universiteti nuk ishte thjesht një ndërtesë,ishte një institucion.Dhe kur një institucion mbron të drejtën e studentëve të tij për të ekzistuar dhe vepruar në hapësirën e tyre universitare, ai bëhet pjesë e historisë së qëndresës.
Nga 1 tetori te ndërgjegjësimi ndërkombëtar
Historia nuk zhvillohet gjithmonë përmes një ngjarjeje të vetme. Shpesh ajo ndërtohet përmes shumë momenteve që, njëri pas tjetrit, krijojnë një realitet të ri politik.1 tetori 1997 ishte një prej këtyre momenteve.
Protesta studentore i dha një dimension të ri rezistencës paqësore në Kosovë. Ajo tregoi para botës se shqiptarët e Kosovës nuk po kërkonin vetëm ndryshim politik; ata kërkonin të jetonin me dinjitet dhe të ushtronin të drejtat e tyre themelore.Kjo kishte rëndësi edhe për zhvillimet e mëvonshme.
Në vitet që pasuan, çështja e Kosovës u bë gjithnjë e më e pranishme në diplomacinë ndërkombëtare. Kriza u përshkallëzua, lufta shpërtheu dhe më pas ndërhyrja ndërkombëtare e vitit 1999 ndryshoi rrënjësisht realitetin politik dhe juridik të Kosovës.
Prandaj, kur sot e shohim 1 tetorin 1997 nga perspektiva e historisë, nuk duhet ta shkëpusim nga procesi më i gjerë që çoi në çlirimin e Kosovës.
Natyrisht, nuk mund të thuhet se një protestë e vetme shkaktoi zhvillimet e mëvonshme. Por mund të thuhet se ajo ishte një nga shprehjet më të qarta të një shoqërie që kishte filluar ta sfidonte hapur sistemin e shtypjes.
Dimensioni kombëtar i 1 tetorit 1997
Për shqiptarët e Kosovës, universiteti ishte edhe një institucion i formimit të elitës intelektuale dhe profesionale.
Nëpërmjet tij u formuan breza juristësh, mjekësh, ekonomistësh, profesorësh, inxhinierësh, studiuesish dhe intelektualësh që do të merrnin pjesë në ndërtimin e institucioneve të Kosovës.Prandaj, mbrojtja e Universitetit të Prishtinës kishte një dimension kombëtar.
Por dimensioni kombëtar nuk duhet kuptuar si përjashtim ndaj të tjerëve. Përkundrazi, ai lidhej me një parim universal: e drejta e çdo populli për arsim, identitet, dinjitet dhe liri.
Kjo është edhe arsyeja pse historia e 1 tetorit mund të kuptohet njëkohësisht si histori shqiptare dhe si pjesë e historisë universale të rezistencës paqësore.
Liria nuk filloi më 1999
Një keqkuptim që duhet shmangur është ideja se historia e lirisë së Kosovës filloi vetëm me luftën e vitit 1998–1999.Liria nuk është një ngjarje e vetme,ajo ishte rezultat i një procesi të gjatë rezistence politike, qytetare, institucionale dhe, më vonë, të armatosur.
Studentët e 1 tetorit ishin pjesë e këtij procesi.
Ata dëshmuan se rezistenca kishte shumë forma dhe se liria kërkonte jo vetëm sakrificë, por edhe guxim intelektual.
Prandaj, krahas luftëtarëve, dëshmorëve dhe figurave politike të asaj periudhe, kujtesa historike duhet të ruajë edhe rolin e studentëve, profesorëve, mjekëve, gazetarëve, intelektualëve dhe qytetarëve që, në mënyrën e tyre, e sfiduan sistemin e shtypjes.Secili brez e ka mënyrën e vet të kontributit në liri.
Një mesazh për brezat e rinj
Njëzet e nëntë vjet pas 1 tetorit 1997, pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm se çfarë ndodhi atë ditë.Pyetja është: çfarë mësojmë sot prej saj?
Brezi i ri duhet ta kuptojë se institucionet nuk janë të përjetshme dhe se liria nuk duhet marrë si diçka e dhënë njëherë e përgjithmonë.
Universiteti, gjykata, parlamenti, mediat, institucionet publike dhe shoqëria civile kanë vlerë vetëm kur mbrojnë dinjitetin e qytetarit dhe funksionojnë në shërbim të së drejtës.
Historia e studentëve të 1 tetorit na kujton se frika mund të jetë e madhe, por edhe guximi qytetar mund të bëhet më i madh.
Nga kujtesa te përgjegjësia,përvjetorët nuk duhet të jenë vetëm ceremoni përkujtimore.Ata duhet të jenë momente reflektimi.
Nëse 1 tetori 1997 ishte një ditë kur studentët kërkuan të drejtën për të hyrë në universitetin e tyre, sot detyra e institucioneve është që asnjë qytetar të mos ketë nevojë të luftojë për të drejta që Kushtetuta, ligji dhe parimet demokratike duhet t’ia garantojnë.Kjo është mënyra më e denjë për ta respektuar atë histori.
Kosova e sotme është rezultat i shumë sakrificave
Prandaj kujtesa për 1 tetorin duhet të jetë një kujtesë për përgjegjësinë: përgjegjësinë për ta ruajtur lirinë, për ta forcuar shtetin e së drejtës, për ta mbrojtur arsimin dhe për të ndërtuar institucione që nuk frikësohen nga qytetari, por i shërbejnë atij.
1 tetori si simbol i lirisë
Sot, pas 29 vjetësh, 1 tetori nuk është vetëm një datë në kalendar.
Është simbol.
Është simbol i një brezi studentësh që vendosi të mos heshtte.
Është simbol i një universiteti që u bë pjesë e historisë së qëndresës.
Është simbol i një shoqërie që, në rrethana të vështira, kërkoi të drejtën për të jetuar me dinjitet.
Dhe është një dëshmi se rruga drejt lirisë ndërtohet hap pas hapi.
Nga bankat universitare, nga auditorët, nga protestat paqësore, nga sakrifica qytetare, nga rezistenca dhe më pas nga lufta çlirimtare, u ndërtua një proces historik që do të ndryshonte përgjithmonë fatin politik të Kosovës.
Prandaj, kur kujtojmë studentët e 1 tetorit 1997 dhe rektorin Statovci, nuk kujtojmë vetëm të kaluarën,kujtojmë një ide që nuk vjetrohet:
se dija kërkon liri, se dinjiteti kërkon drejtësi dhe se liria e një populli fillon atëherë kur ai nuk pranon më të jetojë në frikë.
Njëzet e nëntë vjet më pas, kjo mbetet një nga porositë më të fuqishme që 1 tetori mund t’ua përcjellë brezave të Kosovës dhe botës.