Akademik Emeritus Gjovalin Shkurtaj/

(Vlerësime dhe nderim meritor për Nikollë, Mirash, Martin dhe Drita Ivanaj)

Së pari (e krykreje), dua të shpreh falënderimin që jam ftuar të flas në këtë konferencë përkujtimore dhe, duke qenë edhe i lindur e i rritur në Malësinë e Madhe, të shpreh miradijen, mirënjohjen dhe të bashkohem me vlerësimet meritore që janë shprehur e po ritheksohen sot për figurat e shquara të familjes IVANAJ: Nikollë bej Ivanaj (1879-1951), Martin Ivanaj (1888-1940), Mirash Ivanaj (12 mars 1891-22 shtator 1953) dhe Drita Ivanaj (1933-2025 ), ndër të cilët, edhe sot, plot 72 vjet vdekjes, si yll drite shkëlzen i lavdishmi dijetar e shtetar, Mirash Ivanaj nga Bekajt e Trieshit.

Çfarë mund të them unë sot, në këtë tubim mbasi dëgjuam gojëtarët parafolës?!

Së pari, sipas traditave të hershme e të pavdira të kuvendimit në anët tona, t’u them: U lumtë goja të gjithë atyre që i blatuan fjalë nderuese e vlerësime meritore kësaj yjësie pishtarësh të atdhetarisë shqiptare, që i kanë lënë Shqipërisë e kombit shqiptar një trashëgimi të rrallë familjare, të lidhur si degët në trungun e atdhetarisë e të letrave shqipe. Nuk më mbetet tjetër veçse të përulem me respekt para atyre emrave të ndritur dhe të shpreh se, ndërsa çdo shqiptare e shqiptar ka pengun moral e atdhetar të jetë krenar për këta bij e bija të familjes Ivanaj, unë, si i lindur e i rritur në Kastrat të Malësisë së Madhe, si bashkëvendas malësor e kam detyrë e nder ta ndiej veten dyfish krenar, sepse familja Ivanaj ishte një nga dyert më të shquara malësore, nga Bekajt e Trieshit, mal i parë e prijatar në të gjitha betejat për mbrojtjen e trojeve shqiptare nga synimet grabitqare të fqinjve shovinistë e të Perandorisë Osmane.

Malësia e Madhe është quajtur e tillë : E MADHE, jo nga madhësia truallësore e as nga malet e larta e sasia e vogël e tokës së punueshme, e tokës së bukës, por sepse krahina jonë, është dalluar në rrjedhë të shekujve se ka lindur e rritur bija e bij të mëdhenj, të shquar në luftë kundër pushtueseve të huaj, po edhe bujarë si askush tjetër në trevat shqëptare, si dhe mendtarë e burra të urtë, të ditur e të përvujtë, po që kishin trashëguar brezpasbrezi zgjuarsi e urtësi e që e tëhollonin fjalën në kuvend më mirë se shkollarët në oborret mbretërore a në zyrat e diplomatëve të Evropës.

Ja pse, në ato bjeshkë e vise malore, dikur pa rrugë makine e që mezi mbërrihej në to me këmbë apo me kuaj, shkonin e rrinin me javë e muaj figurat më të shquara të Kombit shqiptar, si Atë Gjergj Fishta, Atë Anton Harapi, Dom Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi etj. Po edhe zonja e zotërinj të shquar nga oborret mbertërore të Evropës, si mis Edith Durham, e dashuruar më virtytet e bujarinë malësore, e mbiquajtur edhe “Krajlica e Malësisë”, baron Franz Nopça e plot të tjerë.

Dhe, qysh kur kam qenë i ri, si student kur fillova të mblidhja të dhëna gojore për studimin e të folmes së Kastratit tim, pastaj dhe të pjesëve të tjera të Malëssië, do të shënoja se Trieshjanët janë dalluar edhe për mençuri e urti dhe për aftësi të të folurit qartë e bukur shqip e shqiptarisht. Prej andej ishin edhe pinjojt e derës IVANAJ: Nikollë, Mirash, Martin, të cilët, bashkë me Dritën, të bijën e Martinit (e mbesë e Mirashit), i kam quajtur PISHTARË ATDHETARIE ME NDIHMESA TË SHQUARA PËR ARSIMIN E KUTURËN SHQIPTARE NGA MALËSIA E MADHE.

Së dyti, mendoj se raste si ai i Mirash Ivanajt dhe i krejt asaj yjësie pishtarësh të dalluar për atdhetari e shqiptari, por që do të pësonin dënime e keqtrajtime pak të thuash të padrejta, me burgosje e cilësime si armiq të popullit e me mospërnendjen jo vetëm të kontributeve po as edhe t’u përmendej emri për disa dhjetëvjeçarë, deri në kohën e ndërrimit të sistemit, dëshmojnë se njerëzit e mëdhenj e me vepra e veprimtari të vyera, nuk vdesin kur japin frymën e fundit, por kur harrohen.

Ivanajt si yjësi pishtarësh të atdhetarisë e të shqiptarisë, nuk u harruan, as nuk u mbuluan me lëmashkun e tëhuajësimit e nënvlerësimit, që mjerisht për shumë kohë u lëshua mbi ta, porse ata, si Feniksi i legjendave, do të rilindnin prej asaj që kishin lënë në të mirë të Atdheut.

Konferenca e sotme, si dhe botimet, librat dhe dekorimet e këtyre personaliteteve të shquara, qoftë edhe pse me vonesë, tregojnë se e drejta sidoqoftë edhe pse vonon, me kohë del në dritë e na kujton sa e vyer dhe meritore ka qenë jeta, veprimtaria atdhetare, arsimore, publicistike dhe shqiptaripohuese e Ivanajve.

Mirash Ivanaj është, pa dyshim, një prej atyre personaliteteve të shquara, emri, veprat e ndihmesat e pavdira (apo, po ta themi ndryshe: me çfarë kontribuoi, shkroi dhe botoi) dhe me pësimet e dënimet e pamarituara e çnjerëzore që mori padrejtësisht, na ndjellin në shpirt dy ndjenja të fuqishme e të kundërta:

Për çfarë ka bërë ai për Shqipërinë, shqiptarinë dhe për arsimin kombëtar në gjuhën shqipe, na bën krenar dhe ai do të lëvdohet sa të jetë jeta. Në zërin “Ivanaj”në Fjalorin tim të Malësisë së Madhe, kam përmendur se ai është edhe si patronim në Kastrat, Hot, Triesh etj. si dhe në Bregun e Matës e gjetiu në rrethin e Lezhës ku ka ngulime malësorësh.

Dhe, me aq sa mund të përfshihej në një fjalor leksikor e dialektologjik, kam gjetur rastin të shkruaj edhe këta rreshta “Mirash Ivanaj (1891-1953), veprimtar, drejtues dhe organizator reformator i arsimit kombëtar, Mësues i Popullit; i lindur në Bekaj të Trieshit; në vitet 1933-1935 ministër i Arsimit, vepër e të cilit ka qenë reforma arsimore e viti 1933, me anën e së cilës u shtetëzuan, u kombëtarizuan dhe u laicizuan shkollat shqiptare. Dekoruar me titullin “Nderi i Kombit” (2003). (FESH, Vëll. I, f.1055); Nikollë Ivanaj (1879-1951), veprimtar i lëvizjes kombëtare demokratike, publicist.I lindur në Triesh, i shkolluar në Beograd, Zagreb e Vjenë. Botoi në Raguzë (Dubrovnik) gazetën “Shpnesa e Shqypnisë” në të cilën mbrojti platformën e Rilindjes për çlirimin kombëtar të atdheut dhe për formimin e shtetit shqiptar të pavarur. (FESH, Vëll. II, f.1056). (Shih: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Gj.Shkurtaj, Fjalor Leksiko-Frazeologjik dhe Etnolinguistik i Malësisë së Madhe, Tiranë, 2012, f.423). Rasti i sotëm natyrisht e kërkonte të shtoj e ta përpajnoj me disa të dhëna të tjera, duke synuar ta paraqesim sa më mirë veprimtarinë dhe ndihmesat e shumta e të shumënduershme të kësaj yjësie pishtarësh të atdhetarisë dhe të arsimit e kulturës kombëtare shqiptare.

Mirash Ivanaj ishte ideatori i reformës së njohur si “Reforma Ivanaj në arsim”; mbrojtës i arsimit kombëtar, laik dhe shtetëror; kundërshtar i pushtimit fashist; një intelektual dhe shtetar me integritet të lartë moral.” Reforma e Shkollës kombëtare e Mirash Ivanaj ka pasur rëndësi themelore kundër asimilimit të kombit shqiptar, për tejkalimin e përçarjes fetare dhe zgjimin e ndërgjegjes kombëtare. Ajo është vlerësuar me të drejtë si “digë” e pengesës së ndikimit politik dhe kulturor të shkollave private të shteteve të huaja në arsimimin dhe edukimin e shqiptarëve, përkatësisht në asimilimin e tyre. Pikërisht, shkollat e huaja private kanë qenë pengesë në lëvizjen për çlirimin kombëtar të shqiptarëve. Prandaj shkolla kombëtare ka qenë domosdoshmëri historike, me të cilën ishte e lidhur qenia dhe ardhëmeria e Shqipërisë dhe kombit shqiptar.

Mirash Ivanaj, si intelektual me formim shkencor dhe atdhetar, duke ecur në gjurmë të Rilindjes Kombëtare vlerësonte se shqiptarëve u duhej një shkollë e përbashkët unike kombëtare, e drejtuar nga shteti shqiptar. Vizioni i tij i sistemi arsimor ishte lufta për shkollën kombëtare si përçuese e ndërgjegjes kombëtare dhe konsolidimi i unitetit kombëtar, pavarësisht nga përkatësia fetare. Sipas Mirash Ivanajt krijimi dhe afirmimi i shkollës kombëtare shqiptare duhet të jetë jo vetëm shqipe nga gjuha, por edhe ilumuniste nga përmbajtja, jo vetëm laike, por edhe masive, e përbashkët për të pasurin e të varfërin, për myslimanë e të krishterë, për djemtë e vajzat, një shkollë ku të arsimoheshin e edukohshin qytetarë të ndërgjegjshëm, jo vetëm të ditur, por edhe atdhetarë. Kjo ka qenë një platformë arsimore dritëdhënëse për kombin shqiptar.

Në 1923, bashkë me kushëririn Nikollë Ivanaj botuan në gazetën “Republika” me divizën e huazuar nga Mazzini “Republika asht e vetmja trajtë ligjore dhe logjike qeverimi”. U botuan 30 numra ku ranë në sy për tema në përputhje me problemet që shqetësonin botën shqiptare dhe shkëlqeu për guximin e saj politik e nivelin intelektual. Qysh në numrin e parë në tetorin e vitit 1923, shpalosi një program me 11 pika, ku pika e parë shkruante “Shkolla fillore dhe të mesme vetëm në dorë të shtetit” e cila u pasua nga shumë polemika me klerin në përgjithësi dhe etërit jezuitë në veçanti. Dënoi Kongresin e Durrësit e traktatin e fshehtë që u bë me qeverinë italiane më 20 gusht 1919, kritikoi Kuvendin Kushtetues me 318 anëtarë, ku shumë prej tyre me shkollim gjysmak dhe vuri në pah shqetësimin që vijonte gjyqi në bazë të Sheriatit.

Në vitin 1932 Mirash Ivanaj u caktua mësues në Tiranë, ku drejtor ishte Karl Gurakuqi. Në sajë të rritjes së reputacionit të tij, u bë Ministër i Arsimit më 1933, pasi vdiq Hilë Mosi. Në 11 janar 1933 Pandeli Evangjeli i ngarkuar të formonte kabinetin e ri, i paraqiti të nesërmen Zogut listën ku Ivanaj ishte ministër më i ri i arsimit. Ndërmori disa reforma për të homogjenizuar gjendjen e arsimit në vend. Nisi të shtetëzonte shkollat e huaja dhe qeveria Shqiptare u vu nën presion për politikat e saja, në veçanti nga qeveria e Italisë fashiste. Në shtator të vitit 1934 paraqiti ligjin e ri për arsimin, duke e bërë 5-vjeçaren fillore arsim të detyruar. Krijoi gjithashtu institute edukuese dytësore të ndryshme. “Ligji i Arsimit”, i quajtur “Ligji Ivanaj” ishte ligji më i rëndësishëm e më i plotë i periudhës. Qëllimi i tij ishte të krijonte dhe integronte sistemin e arsimit kombëtar në Shqipëri.

Në verën e vitit 1935 dha dorëheqjen në shenjë proteste pasi Gjykata e Hagës detyroi qeverinë shqiptare që të moderonte politikat e saj ndaj shkollave minoritare. Më pas, Mirash Ivanaj emërohet kryetar i Këshillit të Shtetit dhe këshilltar i mbretit Zog deri më 7 prill 1939. Bashkë me miqtë Safet Butka dhe Qemal Butka mobilizoi studentët shqiptarë në protestat kundër hyrjes së italianëve.

U kthye në Shqipëri në tetor 1945 i kërkuar edhe nga Gjergj Kokoshi. Autoritetet e larta i luten që të shpallë kandidaturë për deputet nga ana e Frontit Demokratik, gjë për të cilën refuzoi. Punoi në shkollën pedagogjike të Tiranës nga nëntori i 1945 deri më 15 maj 1946, kohë kur u arrestua si “agjent i anglezëve”.

Kur u caktua mësues në gjimnazin e Shkodrës, në kurrikulën e tij radhiti gjuhët që zotëronte, të gjallat: shqip, serbisht, italisht, rumanisht, bullgarisht, gjermanisht dhe frëngjisht; të vdekurat: latinisht, greqisht, sanskritisht, gotisht, gjuhët e Italisë së poshtme dhe gjuhën sllavonike.Bashkë me të vëllain lanë një libër me poezi shkruar në gjuhën serbe me titullin “Epopeja e Njeriut”, përkthyer në gjuhën shqipe nga Lazër Radi.

Po theksoj, pa u zgjatur,vetëm disa elemente që dëshmojnë se Ivanajt (apo kjo yjësi pishtarësh të atdhetarisë e të kulturës shqiptare) ishin dukshëm shqiptarë nga Malësia e madhe, shqiptarë besnikë të traditave atdhetare. Familja e Martinit dhe Mirashit vazhdoi të ruajë një mënyrë të vjetër jetese, nga ato tipike shqiptare të hershme e me vlera të përhershme, e cila është e pasqyruar në legjendat dhe mitet e heronjve të fiseve të tyre.

Brenda rrethit të familjes , midis shumë gjërave të tjera, ata kishin një njohje deri në detaje të ceremonive jetësore, mijëravjeçare të vjetra, dhe të ruajtura shumë mirë, si martesat dhe vdekjet, sepse motrat e tyre, edhe pse vetëm me shkollë fillore ishin martuar me fise të tjera ( Hoti dhe Gruda ) në Malësinë e Shkodrës. Ata u rritën mirë, në një sistem me kuptimin e plotë të fjalës klasik Shqiptar, bazuar në traditën e trimërisë, bujarisë dhe ndershmërisë. Këto ishin cilësitë e njohura kudo për kualitetin e fiseve shqiptare, pjesë e të cilave ishte edhe familja e tyre, të devotshëm pas Kodit të Lekës ( Kanuni i Lekë Dukagjinit ).

E njëjta gjë mund të thuhet për ruajtjen e të gjith elementeve të rendësishme dokësore e etnike, të besimit fetar katolik dhe të emrave emrave vetjakë. Bijat e bijtë e derës së Ivanajve, ashtu si mallim Malësia jonë e Madhe, kanë pasur emra të bukur, emra të hershëm shqiptarë, po edhe me përmbajtje e frymë shqiptaripohuese. Mirash, që vjen nga mbiemri “i mirë”, ka qenë nga më të pëlqyeshmit jo vetëm në Triesh, po edhe gjithandej në Malësinë tonë, duke e ndarë hapësirën e pëlqyeshmërisë me Marashin (nga mbiemri i marë “i mbarë’), që del dendur edhe me formën zbunuese Mashi.

Po ashtu, shumë të hershëm e të pëlqyeshm në Malësinë tonë kanë qenë edhe emrat Nikollë e Martin, prej të cilëve, gjithandej kanë qenë të njohur edhe etnikat prej tyre, si Nikollaj, Martinaj. Dhe, po ashtu, një emër shumë të bukur e shqiptar, do të gjenin edhe për mbesën e Mirashit, Drita Ivanaj, të bijën e Martinit dhe të Gjyzepina Poliotit (Giuseppina Poglioti), e cila, ashtu si e kishte emrin, fati do ta ndihmonte të ishte pikërisht një “dritë”e pashuar, e cila, me veprimtarinë e kujdesin e saj të vazhdueshëm, do të bënte të mundur ruajtjen dhe zbardhjen e nxjerrjen në ditë të të gjitha shkrimeve e ndihmesave të Ivanajve, duke vepruar me vendosmëri për të kapërcyer të gjitha pengesat burokratike, pa u lodhur e pa u larguar nga ndjekja konsekuente kërkesave të drejta të saj. Vetëm për të marrë shtëpinë e okupuar të shtetëzuar nga komunistët, kaloi përmes një kalvari të gjatë ecejakesh, deri sa më në fund e realizoi.

Në atë shtëpi ajo vendosi zyrat e Fondacionit “Martin e Mirash Ivanaj – Institut”, i ngjashëm me simotrën e tij në Nju York. Aty, në ballkonin e shtëpisë, Drita shpalosi flamurin shqiptar, të ruajtur nga nëna, Pina Pogliotti Ivanaj. Aty, flamuri kuq e zi, e ndaloi rrugëtimin e gjatë, Shqipëri, Itali, SHBA dhe më në fund në vendin e vet, në Shqipëri.

Tani në Tiranë, flamuri, simbol i historisë së popullit shqiptar, valon i lirë në ballin e Shtëpisë Ivanaj, për të treguar edhe një pjesë të historisë së dhimbshme gjatë diktaturës komuniste. Në 1995 u hap “Martin and Mirash Ivanaj Foundation”, krijuar nga mbesa, Drita Ivanaj e bija e Martinit. Të nxisë dhe të çojë përpara interesat publike në kulturën dhe arsimin shqiptar brenda dhe jashtë vendit; të inkurajojë dhe shpërndajë njohuri mbi traditat shqiptare intelektuale, juridike dhe shkencore; të kultivojë ide të reja inovative dhe sipërmarrëse duke i kthyer në projekte domethënëse dhe partneritete të suksesshme; të mbështesë edukimin e popullit shqiptar duke dokumentuar historinë e tij heroike dhe propaganduar dijen për përparimin e Shqipërisë në botën e lirë.

Një nga nismat e bukura është edhe çmimi. “Mësuesi i Vitit”. U krijua me qëllim promovimin e arsimit ndër të rinjtë shqiptarë.Çdo shoqëri që aspiron progresin e mbështet atë tek arsimi, dhe thelbi i çdo sistemi arsimor është padyshim mësuesi. Në Shqipëri, ku debatet mbi infrastrukturën shkollore dhe politikat arsimore janë të përditshme, vëmendja shpesh devijohet nga figura e mësuesit. Për të ndryshuar këtë paradigmë, Fondacioni “Mirash Ivanaj” ka ndërmarrë një iniciativë unike, duke themeluar çmimin “Mësuesi i Vitit”.

Një nismë e re që synon të vlerësojë figurën e mësuesit dhe rolin e tij në shoqëri. Çmimi është frymëzuar nga vizioni i Mirash Ivanajt, reformator i arsimit shqiptar, i cili e konceptonte dijen dhe arsimin si themel të një shteti modern dhe të zhvillimit shoqëror.

Përmes këtij çmimi, Fondacioni synon të promovojë vëmendjen dhe mirënjohjen publike ndaj mësuesve, duke dhënë mundësinë nxënësve, ish-nxënësve dhe prindërve të propozojnë dhe të votojnë online për mësuesin që vlerësojnë më shumë si shenjë falënderimi për kontributin e tij.

Së mbrami, duke ripohuar se u ndjeva shumë i nderuar që isha sot në këtë konferencë kaq domëthënëse dhe simbolike, po lejohem ta përmbyll kumtesën time me një dëshirë. Jemi në kohën kur Akademia jonë ka ndërmarrë hartimin e përditësuar të disa veprave të mëdha, si Historia e Shqipërisë dhe Encikopedia Shqiptare. Në ato vepra, pa dyshim, është rasti të përmenden të gjitha kontributet e Ivanajve e në të gjitha fushat. Po përmend, shkurt, disa prej tyre.

Për zërin Arsimi Kombëtar Shqiptar, duhet shënuar se Mirash Ivanaj, si shkencatar dhe atdhetar në gjurma të rilindasve kombëtar dhe të përpjekjeve të mëdha të tij, ka kryer të ashtuquajturën”Reformën Ivanaj”. Ai vlerësonte se shqiptarëve u duhej një shkollë e përbashkët unike kombëtare e drejtuar nga shteti shqiptar.

Vizioni i tij i sistemi arsimor ishte lufta për shkollën kombëtare si përçuese e ndërgjegjes kombëtare dhe kosolidimi i unitetit kombëtar, pavarësisht nga përkatësia fetare. Sipas Mirash Ivanaj krijimi dhe afirmimi i shkollës kombëtare shqiptare duhet të jetë jo vetëm shqipe nga gjuha, por edhe ilumuniste nga përmbajtja, jo vetëm laike, por edhe masive, e përbashkët për të pasurin e të varfërin, për myslimanë e të krishterë, për djelmë e vajzat, një shkollë ku të arsimoheshin e edukohshin qytetarë të ndërgjegjshëm, jo vetëm të ditur, por edhe atdhetarë. Kjo ka qenë një platformë arsimore dritëdhënëse për kombin shqiptar.

Për zërin e historisë së etnofolklorit shqiptar duhet përmendur se Nikoll Ivanaj mblodhi këngë popullore nga Malësia e Madhe, ndër to edhe 13 këngë legjendare.Po ai qe gazetar e themelues i organeve të shtypit me rëndësi për kohën dhe për historinë e gazetarisë e të publicistikës shqiptare.Më 1905-1908 botoi gazetën “Shpnesa e Shqypnisë”në Dubrovnik; në janar të vitit 1919 filloi botimin e një gazete tjetër “Koha e re” në Shkodër, e cila, më 31 janar 1919 botoi lajmin për vdekjen e Ismail Qemalit. Në vitin 1923 bashkë me të kushëririn Mirash Ivanaj botoi gazetën “Republika” që doli në Shkodër deri më 1925.Po Nikoll Ivanaj ka botuar dhe një libër autobiografik me titullin “Historia e Shqipërisë së re”-Vuajtjet dhe veprimet e mia (1943-1945). Kjo, përpos tjerash, ka rëndësi dhe për historinë e memuaristikës shqiptare.

Në variantin më të gjerë, që nuk po e lexoj për arsye kohe, kam përmbledhur në formë zërash për fjalor enciklopedik e për t’u shërbyer atyre që duan të kenë një pamje të mirë për yjësinë Ivanaj, kam përmbledhur në mënyrë të thukët, palcën e vlerësimeve që duhen ditur për secilin: për Martinin, për Mirashin dhe për Dritën. Qofshin të paharrueshëm dhe, siç këndohet edhe në këngët malësorçe, po e mbyll me urimin: Lavdi i tyre brez mbas brezi u këndoftë!

Bibliografi:

Hamdi Bushati, Shkodra dhe motet. Vëll. 1. Shkodër: Idromeno, 1998). f. 557–558.

Iliaz Gogaj. Mirash Ivanaj: personalitet i shquari i universit shqiptar. Tiranë, 2004, Erik. f. 240.

Uran Butka, Artikull serial “Historia e panjohur e ish-ministrit të Zogut, Mirash Ivanaj”, botuar në disa pjesë, ku trajtohen jeta, reforma arsimore, mërgimi, kthimi në Shqipëri, arrestimi dhe vdekja e Ivanajt.

Lazër Radi, Misteret e një ministri: vitet e fundit të Mirash Ivanajt. Tiranë, 1994. Lilo. f. 11

Lazër Radi, Ministri i hekurt,Mirash Ivanaj, Tiranë,2018.

Kastriot Dervishi Kryeministrat dhe ministrat e shtetit shqiptar në 100 vjet. Tiranë, 2012, 55. f. 140–141.

Fadil Podgorica, Fjalor etnofolklorik. Shkodër, Camaj-Pipa, 2004.

Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Historia e Popullit Shqiptar, Vëll. III , Tiranë, 2007.

Arben Puto, Shqipëria Politike 1912-1939, Tiranë 2009, fq. 502 )

Romeo Gurakuqi, Phoenix, 2011.

Edwin Jacques, Historia e Popullit Shqiptar nga lashtësia deri në ditët e sotme, SHBA, Carolina, 1995.

Nikë Gashaj, Mirash Ivanaj figurë e ndritur e kombit shqiptar, Gazeta “Nacional”, 16 shtator 2015.

Atdheu është atdhe, bile edhe atëhere kur të vret! Letra e fundit e Mitrush Kutelit shkruar së shoqes Efterpisë përfundon me këtë fragment të dhimbshëm:

Fëmijët i porosit ta duan vendin dhe gjuhën tonë gjer në vuajtje. Të mos u shqasë zemra kundër Shqipërisë as kur do të vuajnë pa faj. Atdheu është atdhe, bile atëhere kur të vret. Këtu kanë lindur, këtu të rrojnë me mish e shpirt, qoftë edhe me dhembje. Atalanta dhe Pandeli kanë prirje për letërsi. Le të mbarojnë studimet në ndonjë degë praktike- ajo fizikë; ay, mjekësi ose ndonjë fakultet tjetër, fjala vjen, për arësimtar, -dhe le të merren edhe me letërsi. Por jo si profesjon kryesor.

Profesionismi në letërsi, në vëndin tonë, është, hë për hë, një rrugë vuajtjesh, buka e tij është e hidhur. E hidhur, them, për atë që s’di marifete dhe hipokrizira. Tereni i letërsisë është një tokë tek gëlojnë gjerprinjtë. Të vrasin shokët, se ju bën hije. Dhe kur nuk u bën hije do të thotë se nuk je i zoti për letërsi. Dorëshkrimet ja u le atyre të dyve, sidomos Pandeliut. Të mos i prekë askush! Ay do të rritet, do të lexojë shënimet e parealizuara, do t’i përpunojë. Për këtë duhet të grumbullojë më parë shumë kulturë. Talenti, prirja nuk vlejnë asgjë pa punë, pa kulturë.

Askush të mos më prekë dorëshkrimet para se të më rritet djali! I vini në arkë, i mbyllni! Polikseni dhe Atalantë! Pandeli dhe Doruntinë! Të doni njëri-tjetrin, të ndihmoni njëri-tjetrin, të duroni njëri-tjetrin! Mos vini re vogëlsirat, mos u grindni për vogëlsira, për asgjë. Hithni tutje inatin, se ay është burim i shumë të këqijave. Përpiqi të mos ju rritet mëndja. Inati dhe mendjemadhësia na kanë bërë dëme të mëdha. Na prishnë. Zemra juaj të mos njohë urrejtjen, grindjen, mërinë.

Urtësi, butësi, zemërgjërësi! Hapni sytë për çdo hap që bëni në jetë. Jeta mund të prishet nga një hap i gabuar, vetëm nga një hap. Pastaj vinë greminat. Kur t’ju vijë koha, martohuni. Të dëgjoni zërin e zemrës, po edhe të arësyes. Shpesh, zemra të shpje në udhë të gabuar, në qoftë se nuk e drejton arësyeja. Mos i kërkoni shumë jetës, sepse jeta është koprace në mirësi. Mos ëndëroni ato që nuk realizohen dot. Mos u matni me hijen e mëngjezit, që sjell mëndjemadhësinë. Do t’i kërkoni jetës aq sa mund t’ju japë.

Ta doni dhe nderoni mamanë, se ka qënë trime në jetë, ka vojtur shumë. Të dy kemi vojtur. Embëlsojani pak pleqërinë pas kaq tufanesh. Ajo ka grumbulluar shumë përvoje nga jeta e hidhur, dhe kjo përvoje mund të jetë e dobishme për ju, që të mos vuani. Doruntina është më e vogla. Ajo ka nevojë për mjaft vjet ndihme dhe drejtimi. Mos i kurseni ndihmën tuaj, që të mund të prehem i qetë në dhe. Mos më qani! Mbahuni! Unë e rrojta jetën, mbarova qerthullin tim. Nuk dua t’ju shohin të tjerët kur qani. Më dëgjoni? Lotët janë të kotë. Kush vdes nuk ngjallet. Unë asqë dua të ngjallem, asqë dua ta filloj jetën përsëri. Mjaft! Këtë porosi mos e shkelni.

Efterpi, më fal për këtë mërzitje të fundit! Mbahu dhe jepu zemër fëmijëve. Bëj siç të porosita. Mos ndrysho asgjë. Nuk dua njerëz në varrimin tim. Më të shumtit vinë për sehir, për formë. Unë i kam urryer ngahera varrimet e bujëshme, me kallaballëk. Edhe disa fjalë: kuptohet se nuk do të lajmërosh as njerëzit e tu, këtu ose në Korçë, me përjashtim të Foqit dhe Nestit.

Të përqafoj, të lutem të më falësh dhe lamtumirë.

Yti

Dhimitraq.

Marrë nga Lazer Stani.

Albert Vataj/

Ndërsa vetëdija dhe përkatësia jonë identitare si komb dhe si kulturë, na thërret, ishin të shumtë ata që e ngjitën në apogje thesarin tonë shpirtëror, dhe i’a dhanë dritës së njohjes atë çfarë rrezikohej nga harrimi ose tjetërsimi, At Zef Valentini mbetet zëri dhe vullnesa që arriti të inte një vend dominues. Ka njerëz që lindin në një atdhe dhe jetojnë për të. Ka të tjerë që, pa qenë bij të një toke, e zgjedhin atë me vetëdije si vendin ku do të përmbushin misionin e jetës së tyre. Këta janë më të rrallët. Ata nuk i lidh gjaku, por dashuria; nuk i udhëheq interesi, por e vërteta; nuk kërkojnë lavdi, por dritë për atë që historia ka lënë në hije.

Një prej këtyre njerëzve ishte Zef Valentini. Italian nga lindja, jezuit nga thirrja, evropian nga kultura dhe shqiptar nga përkushtimi, ai u bë një nga arkitektët më të mëdhenj të albanologjisë moderne. Për më shumë se gjysmë shekulli ai iu përkushtua me një pasion të rrallë kërkimit të së vërtetës historike mbi Shqipërinë, duke hyrë në arkiva, duke deshifruar mijëra dokumente, duke rindërtuar me durimin e një murgu dhe me saktësinë e një shkencëtari kapituj të tërë të së kaluarës sonë kombëtare.

Historia shqiptare ka njohur shumë studiues të shquar, vendas dhe të huaj, por pak prej tyre kanë lënë një gjurmë aq të thellë sa Zef Valentini. Vepra e tij nuk është vetëm një koleksion librash dhe studimesh; ajo është një themel mbi të cilin janë ngritur breza të tërë historianësh, albanologësh dhe studiuesish të qytetërimit shqiptar. Nëse sot dimë më shumë për Arbërinë mesjetare, për marrëdhëniet e saj me Venedikun, për organizimin politik, shoqëror, kishtar dhe juridik të trojeve shqiptare, kjo i detyrohet në një masë të jashtëzakonshme punës së tij titanike.

Në përvjetorin e lindjes së tij, nuk kujtojmë vetëm një dijetar të madh. Ne nderojmë një ndërgjegje shkencore të rrallë, një humanist evropian që e deshi Shqipërinë me përkushtimin e atij që besonte se popujt e vegjël e mbrojnë identitetin e tyre përmes kujtesës, dhe se kujtesa mbijeton vetëm kur mbështetet mbi dokumentin, mbi faktin dhe mbi të vërtetën. Prandaj emri i Zef Valentinit mbetet sot jo vetëm një kapitull i ndritur i albanologjisë, por edhe një shembull i pavdekshëm i besnikërisë ndaj dijes dhe i dashurisë ndaj një kombi që ai zgjodhi ta bënte pjesë të përjetshme të jetës dhe veprës së tij.

Më 1 korrik 1900, në Padovën e Italisë, lindi një nga emrat më të ndritur të albanologjisë botërore, Zef Valentini (Giuseppe Valentini), studiuesi që, më shumë se kushdo tjetër në shekullin XX, e ngriti kërkimin mbi historinë shqiptare në shkallën e një disipline të mbështetur mbi dokumentin, metodën dhe rigorozitetin shkencor. Ai nuk ishte shqiptar nga gjaku, por u bë shqiptar nga përkushtimi. Nuk e trashëgoi Shqipërinë si atdhe, por e zgjodhi atë si mision. Pikërisht për këtë arsye emri i tij zë një vend të veçantë në panteonin e personaliteteve që i kanë shërbyer kulturës dhe historisë sonë kombëtare. Klerik jezuit, filozof, teolog, historian, albanolog, gjuhëtar, arkivist dhe pedagog i shquar, Zef Valentini përfaqëson modelin më fisnik të dijetarit evropian që e konsideron kërkimin shkencor jo thjesht profesion, por një akt shërbimi ndaj së vërtetës.

I formuar në kolegjet jezuite të Italisë dhe i diplomuar në filozofi e teologji në Romë, ai mbërriti në Shqipëri në vitin 1922, në një kohë kur shteti shqiptar ishte ende në vitet e para të konsolidimit të tij. Ajo që për shumë të huaj ishte një vend i panjohur, për Valentinin u bë vendi ku do të kalonte më shumë se dy dekada të jetës dhe ku do të ndërtonte veprën që do ta bënte të pavdekshëm. Në Kolegjin Saverian të Shkodrës ai shërbeu si mësues dhe më pas si drejtues, por misioni i tij nuk kufizohej brenda mureve të shkollës. Brenda pak vitesh ai përvetësoi gjuhën shqipe me një përpikëri të admirueshme, studioi dialektet, traditat, zakonet dhe burimet historike, duke hyrë në thellësi të shpirtit dhe kulturës shqiptare.

Shkodra e viteve ’20 dhe ’30 u bë laboratori intelektual ku Valentini zhvilloi pjesën më të rëndësishme të kërkimeve të tij. Ai drejtoi revistat “Leka” dhe “Lajmëtari i Zemrës së Jezu Krishtit”, dy prej tribunave më të rëndësishme të mendimit kulturor shqiptar të kohës. Në faqet e tyre botoi studime që shtriheshin nga historia mesjetare te etnologjia, nga gjuhësia te e drejta zakonore shqiptare, duke dëshmuar një kulturë enciklopedike dhe një metodologji kërkimore të jashtëzakonshme. Në të njëjtën kohë ishte bashkëpunëtor i rregullt i revistave prestigjioze italiane, si “Civiltà Cattolica” dhe “Quaderni di Dante”, ku prezantonte para botës akademike evropiane historinë, kulturën dhe identitetin shqiptar.

Por madhështia e Zef Valentinit nuk qëndron vetëm te numri i veprave të tij. Ajo që e bën të pazëvendësueshëm është mënyra se si ai e ndryshoi vetë metodën e studimit të historisë shqiptare.

Ai nuk u mjaftua me rrëfimet tradicionale apo me interpretimet e përsëritura. Ai zbriti në arkiva, kërkoi dokumentin origjinal, krahasoi burimet, analizoi tekstet dhe ndërtoi historinë mbi prova. Për Valentinin, dokumenti ishte autoriteti më i madh. Kulmi i kësaj pune titanike është pa dyshim vepra monumentale “Acta Albaniae Veneta saeculorum XIV et XV”, një korpus prej 27 vëllimesh, që përmbledh mijëra dokumente të nxjerra nga Arkivi Shtetëror i Republikës së Venedikut.

Ky koleksion përfaqëson një nga ndërmarrjet më të mëdha dokumentare në historinë e albanologjisë. Ai solli në dritë burime autentike mbi marrëdhëniet politike, diplomatike, ushtarake dhe ekonomike ndërmjet Republikës së Venedikut dhe principatave shqiptare gjatë shekujve XIV dhe XV. Përmes këtyre dokumenteve marrin jetë administrata mesjetare shqiptare, qytetet bregdetare, fisnikëria arbërore, tregtia, e drejta, organizimi shoqëror dhe roli strategjik që trojet shqiptare luanin në Mesdheun e kohës.

Nëpërmjet punës së tij, historia shqiptare doli nga mjegulla e hamendësimeve dhe fitoi bazën e fortë të dokumentit arkivor. Breza të tërë historianësh shqiptarë dhe të huaj kanë ndërtuar studimet e tyre mbi themelet që ai ngriti me durim, përpikëri dhe përkushtim.

Pas largimit të detyruar nga Shqipëria në vitin 1943, Zef Valentini nuk u shkëput kurrë shpirtërisht prej saj. Përkundrazi, në Universitetin e Palermos, ku drejtoi Katedrën e Albanologjisë dhe Institutin Ndërkombëtar të Studimeve Shqiptare, ai e shndërroi albanologjinë në një fushë studimi me prestigj ndërkombëtar, duke formuar studiues të rinj dhe duke i dhënë Shqipërisë një vend të denjë në hartën akademike evropiane.

Ai botoi qindra studime mbi historinë e Arbërisë, mbi Kanunin, mbi organizimin kishtar, mbi institucionet politike, mbi etnografinë, filologjinë dhe kulturën shqiptare. Çdo tekst i tij mbetet edhe sot një model metodologjik për seriozitetin, saktësinë dhe ndershmërinë shkencore.

Më 16 nëntor 1979, Zef Valentini u nda nga jeta, por jo nga historia që kishte ndihmuar të rindërtohej. Veprat e tij vazhdojnë të jenë pikë referimi për çdo studiues që dëshiron të kuptojë Shqipërinë mesjetare dhe zhvillimin historik të kombit shqiptar.

Në historinë e albanologjisë ka emra të mëdhenj, por Zef Valentini qëndron ndër më të shquarit. Ai dëshmoi se dashuria për një popull nuk matet me vendlindjen, por me përkushtimin ndaj së vërtetës së tij historike. Ai nuk kërkoi lavdi, por dokumente; nuk ndërtoi mite, por provoi fakte; nuk shkroi histori për të kënaqur ideologjitë, por për t’i shërbyer së vërtetës.

Prandaj, në përvjetorin e lindjes së tij, kujtojmë jo vetëm një dijetar të madh, por një mik të rrallë të Shqipërisë, një humanist evropian dhe një nga arkitektët më të rëndësishëm të historiografisë shqiptare moderne. Emri i Zef Valentinit mbetet një monument i dijes, një simbol i përkushtimit dhe një dëshmi se kërkimi i së vërtetës është forma më e lartë e dashurisë ndaj një kombi.

Albert Vataj/

Sot, në përvjetorin e lindjes së tij, drita e kujtimit kthehet pas te një njeri që nuk na përkiste me gjak, por që zgjodhi t’i përkiste Shqipërisë me shpirt. Robert Elsie ishte një udhëtar i amshuar i shpirtit shqiptar, një shtegtar i palodhur që i fali kombit tonë një pasuri të pamatshme, duke nxjerrë në dritë atë që shpesh ne vetë e kishim harruar, ose e kishim lënë në mëshirë të harresës dhe fatit. Kontributi i tij i jashtëzakonshëm për të promovuar dhe mbrojtur kulturën, traditat dhe pasurinë shpirtërore të shqiptarëve është një thesar që kapërcen kufijtë e përpjekjeve të zakonshme. Elsie nuk ishte thjesht një studiues i ftohtë i arkivave; ai ishte një urë e gjallë mes shqiptarëve dhe botës, një mbrojtës i rreptë i së vërtetës sonë historike dhe një dëshmitar besnik i identitetit tonë kombëtar.

Veprimtaria e tij, e shtrirë në shumë fusha dhe e shquar për një cilësi monumentale, mbetet nga më përfaqësueset që njohu ndonjëherë kjo shkencë. Ikja e tij la pas një hendek të thellë në studimet hulumtuese, një zbrazëti në përpjekjen e vazhdueshme për të ndriçuar etapat, figurat dhe momentet kyçe të historisë, gjuhës dhe kulturës shqiptare. Elsie ishte nga ata të rrallët që luftoi me një përkushtim të pathyeshëm kundër harresës, kundër tjetërsimit dhe kundër çdo tentativë për denigrimin e thesareve tona shpirtërore. Ai i shpëtoi nga hija e fshirjes epokat tona kulturore, duke i kthyer ato në një testament të gjallë të qenies sonë si komb.

Humbja e tij nuk qe thjesht ndalja e një hapi në udhën e jetës; ishte shuarja e një dielli, rrezet e të cilit depërtuan në mjegullat e kohës dhe nxorën në pah një univers vlerash të fshehura, të shpërfillura apo të cenuara. Përmes punës së tij, ai i bëri të dukshme kapacitetet e një populli që u mbrujt nën stuhitë e shekujve, duke gdhendur një identitet që shpesh u vu në sprovë, por që kurrë nuk u shua. Gjuha, letërsia, folklori, fotografia, gojtaria, historia, etnosi, këto ishin sferat ku Elsie ushtroi magjinë e vështrimit të tij të mprehtë. Ai pati mirësinë të na shpërblente me një punë të pakursyer dhe bujarinë ta bënte këtë trashëgimi të respektuar në arenën ndërkombëtare.

Thelbin e misionit të tij ai vetë e përmblidhte me një thjeshtësi prekëse: “Nuk ka një përkufizim të vetëm për albanologjinë, por për mua thelbi i saj është të prezantoj shqiptarët dhe botën shqiptare para gjithë botës.

Të tregoj se kush janë, cila është historia, kultura dhe jeta e tyre. Shqipëria është ende një vend i panjohur, ndaj unë e shoh si detyrë që ta bëj të njohur.”

Ky shkrimtar, albanolog, përkthyes dhe interpret i shpirtit tonë, i cili ndërroi jetë në moshën 67-vjeçare, la pas një pasuri shkencore që nuk vjetrohet. Materialet e tij të shumta, dorëshkrimet, zbulimet fotografike (si ato të fotografisë së hershme në Ballkan), hulumtimet gjuhësore e historike, përbëjnë një dritë të fortë që shpërndau mjegullat ballkanike. Ai rrëzoi hamendësime të qëllimshme dhe kundërshtoi me forcën e dokumentit shkencor sulmet denigruese të rretheve antishqiptare, duke dëshmuar me fakte të gjalla përkatësinë europiane dhe lashtësinë e popullit tonë.

Elsie nuk ishte thjesht një studiues i përpiktë, por edhe një avokat i flaktë i së vërtetës shqiptare, një ndërkombëtarizues i vlerave tona më fisnike, që i kumtoi fuqishëm në foltoret e botës së qytetëruar. Ai iu bashkua plejadës së albanologëve të mëdhenj të historisë, por do të mbahet mend si ai që i dha zërin më modern, më të besueshëm dhe më të dashur këtij populli.

Nga Vankuveri në gjiun e shqipërisë, një jetë në shërbim të shkencës

Udhëtimi i tij jetësor ishte sa gjeografik, aq edhe intelektual.

Robert Elsie lindi më 29 qershor 1950 në Vankuvër, Kanada. Mbaroi studimet e filologjisë klasike dhe gjuhësisë në Universitetin e Kolumbisë Britanike më 1972.

Ndoqi studime të avancuara në Universitetin e Lirë të Berlinit, në École Pratique des Hautes Études në Paris, në Institutin e Dublinit për Studime të Larta dhe në Universitetin e Bonit, ku mbrojti doktoraturën më 1978.

Që nga viti 1978, ai vizitoi herë pas herë Shqipërinë në kuadrin e bashkëpunimeve shkencore mes Universitetit të Bonit dhe Akademisë së Shkencave, si dhe u bë një figurë qendrore dhe e pandarë e Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare në Prishtinë.

Punoi për Ministrinë e Jashtme gjermane në Bon dhe, nga viti 2002 deri më 2013, shërbeu si interpret i nivelit të lartë në Tribunalin e Hagës.

Ishte anëtar i Shoqatës së Evropës Juglindore, anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, si dhe anëtar nderi i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës. Kur u nda nga jeta më 2 tetor 2017, ai la pas amanetin më prekës që një i huaj mund të linte: të prehej përgjithmonë në Shqipëri. Sot, trupi i tij pushon në prehjen e qetë të Alpeve Shqiptare, në atë tokë që e deshi pa kushte dhe që e ndriçoi me mendjen e tij gjeniale.

Sot, kujtimi për Robert Elsie-n nuk është thjesht një shënim në kalendar, por një përkulje e thellë mirënjohjeje për një jetë që iu fal shqiptarëve. Në çdo faqe libri të përkthyer, në çdo fotografi të zbuluar, në çdo studim e artikull, ai vazhdon të na kthejë tek vetvetja, duke na kujtuar pasurinë që shpesh e kemi të vështirë ta ruajmë e ta çmojmë vetë. Robert Elsie u bë zëri i ndërgjegjes sonë kombëtare. Kujtimi i tij është një amanet i gjallë për të mos lënë kurrë të veniten ato vlera që ai i ngriti në altarin e kulturës botërore, një thirrje që na fton të jemi krenarë për trashëgiminë tonë dhe ta mbrojmë atë me po aq dashuri, përkushtim dhe dinjitet sa ai na e mësoi. I përjetshëm qoftë kujtimi dhe drita e tij mes nesh!