Prof. Skender Asani/

18 Maji, i shpallur Ditë Ndërkombëtare e Muzeve nga International Council of Museums në vitin 1977, përkujtohet në mbarë botën si simbol i kujtesës kolektive, identitetit historik dhe ndërgjegjes kulturore. Për shqiptarët në Maqedonin e Veriut, kjo datë shfaqet si një kujtesë e dhimbshme e mungesës së një institucioni të mirëfilltë muzeor ku do të konservohej dhe prezantohej trashëgimia e pasur iliro-arbërore-shqiptare. Kjo trashëgimi, në vend se të mbrohej, analizohej dhe interpretohej mbi baza shkencore, për dekada me radhë i është nënshtruar projekteve sistematike të zhdukjes, deformimit dhe falsifikimit historik, kulturor dhe identitar.

Një shoqëri që nuk arrin ta ruajë historinë e saj, rrezikon të humbasë vetëdijen historike, të asimilohet dhe përfundimisht të shndërrohet në një entitet tjetër kulturor. Në këtë realitet tragjik, shqiptarët në Maqedoninë e Veriut vazhdojnë të mbeten pa një muze kombëtar që do të dëshmonte vazhdimësinë e tyre historike në këto troje. Ndërkohë, elitat politike shqiptare kulturën dhe trashëgiminë e kanë lënë nën mëshirën e politikave shtetërore të karakterizuara nga qasje të ngurta dhe asimiluese ndaj trashëgimisë iliro-arbërore-shqiptare, në vend që ato t’i shndërronin në projekt kombëtar. Në depot dhe bodrumet e muzeve shtetërore vazhdojnë të heshtin miliona artefakte, të privuara prej dekadash nga interpretimi i tyre autentik shkencor, ndërsa dëshmitë e pakta që dalin në dritë shpeshherë i nënshtrohen shtrembërimeve interpretative me synim zbehjen e gjurmëve të identitetit shqiptar.

Si mund të anashkalohen gurët mbivarrorë të zbuluar në Scupi, të cilët dëshmojnë qartë vazhdimësinë dardane të këtyre territoreve, por që ende nuk gëzojnë njohjen e merituar institucionale dhe kontekstin e tyre të drejtë historik? Kjo heshtje institucionale ndaj trashëgimisë nuk paraqet vetëm krizë kulturore, por edhe krizë të memories historike të një populli që ende përpiqet të ruajë ekzistencën e tij në një hapësirë ku historia e tij i paraprin shumë narrativave politike të ndërtuara më vonë mbi të.

Në Bienalen e 61-të Ndërkombëtare të Venecias, të titulluar “Në Çelësa Minorë” dhe të organizuar nga Koyo Kouoh, artisti shqiptar Alfred Mirashi, i njohur edhe si MILOT, do të ekspozojë në Palazzo Donà delle Rose. Kuratori Joan Abelló ka bashkuar veprat e 23 artistëve, artistë që janë ende midis nesh dhe të tjerë që janë ndarë nga jeta, të cilët përfaqësojnë vende të ndryshme anembanë botës, nga Guinea Ekuatoriale në Kinë, Rumani, Itali dhe vende të tjera. Komisioneri Paulo Speller e ka mbështetur fuqimisht iniciativën dhe, për herë të parë, Republika e Guinesë Ekuatoriale është ndër shtatë vendet që marrin pjesë në Bienalen Ndërkombëtare të Artit. Bienalja e Venecias dhe vetë qyteti distancohen nga çdo formë mbylljeje ose censure ndaj kulturës dhe artit; ato mbështesin dialogun, lirinë krijuese dhe artistike, për të forcuar afërsinë midis popujve dhe kulturave të ndryshme, duke shpresuar që konfliktet, luftërat dhe vuajtjet t’ia lënë vendin vëllazërisë dhe unitetit.

Miloti, artist poliedrik dhe me një kalibër të lartë moral e profesional, mishëron këtë shpresë me veprën e titulluar “Senza Chiave” (“Pa Çelës”), një instalacion që paraqet tridhjetë pllaka — sipërfaqe pritjeje dhe ushqimi — secila me diametër 50 centimetra. Në sipërfaqen e secilës janë pozicionuar një numër çelësash, relike të një kohe kur posedimi i tyre nënkuptonte hyrjen, kufizimin dhe kontrollin, në një ekuilibër të heshtur, të pezulluar diku midis gjestit të zakonshëm dhe ritualit të përditshëm. Çelësat, të shtrembëruar, të ngjyrosur, të rreshtuar, të përsëritur dhe të renditur, nuk duket se mbartin më funksionin e tyre origjinal: ata nuk hapin dhe nuk mbyllin më asnjë dry, por thjesht ekzistojnë.

Ngjyra është një tipar dallues; ajo i kufizon ata, vepron si një fushë veprimi, duke i transformuar dhe duke i larguar nga materia për t’i çuar në një botë ku kujtesa e sendeve ka ende shtetësi, por nuk është më diçka që mund të preket, të nuhatet apo të dëgjohet. Tingulli dhe zhurma nuk kanë më funksionin e tyre të saktë të përditshëm, por bëhen një shenjë e pashmangshme e një fati të pashprehshëm, duke tretur kohën kur posedimi i tyre lejonte hyrjen në një vend real.

Vepra ofron një këndvështrim të rëndësishëm për të reflektuar mbi përvojën njerëzore dhe artistike të Milotit, refugjat në vitin 1991 gjatë valës së parë të eksodit shqiptar. “Pa Çelës” ngjall emocione të lidhura me kujtimet e fëmijërisë, të shtëpive dhe familjeve shqiptare, ku çelësat ishin një shenjë e përkatësisë ndaj një bërthame konkrete dhe emocionale. Në vizionin bashkëkohor, kjo bërthamë shtrihet përtej etnive dhe kulturave të ndryshme dhe çelësat nuk janë më të nevojshëm për të hapur hapësirën e jetesës, por thjesht “pushojnë” në pjatën që i mban.

Dyert bëhen të padukshme dhe drynat inekzistentë; kështu, çelësat humbasin peshë, zbrazen dhe shndërrohen në simbole të një transcendence, të një hapjeje ndaj botës bashkëkohore. Një formë lirie që nuk i përket më një objekti, por që fiton vetëdije në mendim, në trup dhe në tingull. Një liri pa dryna, pa pragje, pa çelësa. Miloti lëviz në kufirin midis imagjinares dhe reales, duke i dhënë kuptime të ndryshme objektit, i cili nuk gjen një dimension të vetëm, por konsiderohet — herë pas here — ose i aftë të hapë, ose thjesht të dëshmojë për ekzistencën e vet.

Biografi

Pas vlerësimeve të publikut dhe kritikës që mori në Bienalen e 6-të të Artit të Pekinit në Muzeun Kombëtar të kryeqytetit, ku ishte protagonist në ekspozitën “Thyerja e Dritës – Yan Laichao & Milot”, të organizuar nga GDMOA dhe të kuruar nga Ji Shaofeng, nga 10 tetori 2025 deri më 6 janar 2026 në Muzeun e Artit Guangdong në Guangzhou, ai është i pranishëm edhe në Ekspozitën e 61-të Ndërkombëtare të Artit në Venecia.

Një artist bashkëkohor me famë ndërkombëtare, ai lindi në vitin 1969 në Milot, një fshat në komunën e Kurbinit, në veri të Shqipërisë. Kjo tokë “e thatë dhe e shkretë”, e shkatërruar nga dhuna e ushtruar nga njeriu mbi njeriun për shkak të ideologjive, tani është bërë një tokë shprese, falë pjesërisht angazhimit njerëzor dhe artistik të Milotit, i cili aktualisht jeton dhe punon në Firence, por që nuk e ka harruar kurrë vendlindjen e tij.

Pasi ndoqi shkollën e mesme të arteve në Durrës, ai mbërriti në Itali në vitin 1991 me eksodin e parë të 6 marsit, menjëherë pas rënies së regjimit komunist në Shqipëri. Ai u regjistrua në Akademinë e Arteve të Bukura në Brera, ku — siç deklaron vetë në një intervistë — përjetoi vitet më të bukura dhe më të gjalla nga pikëpamja artistike. Miloti u diplomua në pikturë në vitin 1999. Më pas mori një bursë në Universitetin e Artit dhe Dizajnit në Loughborough të Anglisë dhe nisi udhëtimin drejt Botës së Re, duke qëndruar për një periudhë në Nju Jork. Pas kthimit në Itali, artisti u vendos fillimisht në Napoli dhe më pas në Firence, ku jeton dhe punon edhe sot.

Arti i tij ngjall interes të madh dhe nxjerr në pah një personalitet “vullkanik dhe të vrullshëm, por njëkohësisht edhe të ëmbël dhe të ndjeshëm”. Miloti mbart në vetvete mundimin dhe sakrificën, lodhjen e dikujt që i është dashur të përkulet për t’iu hapur botës, por në të njëjtën kohë ai shijon kënaqësinë e artit të tij. Një art që është shprehje dhe dëshmi e një udhëtimi — udhëtimit të tij — dhe që manifestohet në temën e çelësit.

Prej vitit 2000, veprat e tij udhëtojnë kudo dhe janë ekspozuar në ekspozita kolektive dhe personale në shumë qytete italiane dhe të huaja: fillimisht në Otranto, në Kështjellën e Aragonës; më pas në Milano, në Museo Permanente; në Napoli, në Museo del Maschio Angioino; në Palazzo Reale në Torino; në Venecia për ekspozitën “Open 14”, një ekspozitë ndërkombëtare skulpture dhe instalacionesh e kuruar nga Paolo De Grandis; në Galerinë Tornabuoni në Firence; si edhe në Turqi, Kinë dhe në shumë vende të tjera ku mesazhi i “Çelësave” të tij mund të hapë dyer dhe të bashkojë popujt në frymën, si piktoriale ashtu edhe skulpturore, të një marrëdhënieje njerëzore dhe vëllazërore.

Ekspozitat ku ai ka marrë pjesë dhe katalogët përkatës janë kuruar nga historianë dhe kritikë të njohur të artit bashkëkohor, nga Francesco Poli dhe Eduardo Cicelyn te Paolo Thea, nga Philippe Daverio te Jean Blanchaert, nga Anselmo Villata te James Genovese dhe Charlotte Stein, si dhe nga Massimo Guastella te Alberto Ghinzani, për të përmendur vetëm disa.

Çmimet dhe nderimet për artistin janë të shumta. Në vitin 2010 ai fitoi “Çmimin e Ekselencës” në ekspozitën Napoli Cultural Classics. Gjatë Lojërave Olimpike të vitit 2012, u vlerësua me medaljen e artë në pikturë në Muzeun Barbican Center në Londër. Po atë vit, u ftua të marrë pjesë në Bienalen e 6-të Ndërkombëtare të Artit të Pekinit në Muzeun Kombëtar në Pekin. Në vitin 2015 fitoi çmimin e parë në Muzeun e Kubit të Ujit në Pekin. Në vitin 2016, Miloti u emërua Profesor Vizitor nga Universiteti Shandong i Artit dhe Dizajnit në Kinë dhe, po atë vit, kuroi seksionin ndërkombëtar të Bienales së 6-të të Fotografisë Jinan në Kinë.

Në Romë fitoi çmimin e parë në ekspozitën “Ekselencimi i Artit Bashkëkohor”, të kuruar nga Francesco Gallo Mazzeo. Vitin pasardhës, kuroi një ekspozitë personale të fotografit ndërkombëtar Zeng Yi në Muzeun Kombëtar në Tiranë dhe, në vitin 2020, u emërua Drejtor i Muzeut të Artit DODO në Pekin.

Gjatë çerekut të parë të shekullit XXI, Miloti ka ekspozuar piktura dhe skulptura në Itali dhe jashtë saj pa ndërprerje. Artin e tij e bëjnë edhe më të fuqishëm “Çelësat” e famshëm monumentalë, të cilët janë bërë një emblemë e vlerësuar dhe e porositur nga e gjithë bota, duke u vendosur në hapësira të rëndësishme publike.

Ndër veprat e tij publike të përhershme, në vitin 2017 kujtojmë instalimin prej çeliku Corten në Cervinara, në provincën e Avellino-s: “një çelës gjigant në formë U-je, 20 metra i lartë dhe me peshë 4,000 kilogramë, i cili qëndron në hyrje të qytetit Irpinia”, si dhe “Chiave Rossa”, i realizuar prej çeliku të lyer me ngjyrë të kuqe në Lizzanello, në provincën e Leçes. Kjo u pasua nga “Chiave di Montevergine”, “Çelësi i Sotëm”, një vepër jashtëzakonisht e mundimshme, e ekspozuar në Piazza Municipio të Napolit në vitin 2023.

Dy vjet më vonë, pas 60 ditësh planifikimi dhe 7 muajsh pune me mbi 30 punëtorë, “Çelësi Shqiptar” u realizua si një çelës monumental prej çeliku Corten, me peshë pothuajse 20,000 kilogramë, i cili qëndron me krenari në Shkodër.

Falë pjesëmarrjes së tij në këto përvoja jashtëzakonisht të rëndësishme, që e kanë prezantuar në ekspozita të shumta në Evropë dhe në botë, artisti italo-shqiptar Alfred Milot Mirashi gëzon vlerësimin e kritikëve dhe koleksionistëve të nivelit të lartë dhe karakterizohet nga një shkathtësi artistike që magjeps dhe ngjall interes të madh në botën e artit.

“Komunikatë shtypi për Bienalen e Venecias”

“Nân”… kur fjala, poezia, shpirti, zani tue u ba kangë, e tue ardh përmes një virtuoziteti të Alis, munden me hy njaq thellë, sa me mujt me lëkund; edhe themelet e burrit ma t’fortë, djalit ma trim, e zemrës ma të zjermshme. E sakaq arrijnë me shpërfaqë në skënën e madhe të Eurovision 2026, fuqin e artit shqiptar, atë qi e shenjtnon mrekullia e krijimit.

Përfaqsimi i Shqipnis, në ngjarjen ma t’randsishme t’kangës, me “Nân” të Alis, asht në tansinë e vet, nji tregus i artit të madh, talenteve të jashtëzakonshme qi mëkon kjo shpirtje shqiptare e shndrrume n’altar.

Çdo fjalë e varg, strofë e refren e kësaj kange, asht një za etern, thirrja e një shpirti galaktik qi depërton thellë si një sëmbim në plagën e ikjes, nanave qi t’vetmume presin fmijët që nuk kthehen, shpirtin e tyne që vuan dhe synin qi nuk teret. E kujt nuk guxon me i fol kjo fjalë, me ju përgjëru kjo lutje, me trand kjo dhimbje.

“Nân” e shkodranit Alis Kallaçi, asht nji hymn, asht një za i zemërt e thirrje e shpirtshme qi shpërthen nga thellë, atje ku struket drojet, e këndon vajtushëm; pritja e nanave, nanat qi err e terr mbajnë vesh se dera troket e zilja bjen, e zemra i çon ata me hapa t’mundimshëm, te krahnori qi gjimon mallit dhe dhimbjes, me mëku puthje qi dridhen e me u pa sysh të mbytun në dete të trazimt t’idhnimit.

“Nân” nuk ngulmon për me mbërrit te figuracioni i randuem, as te ndërtimet poetike të stërhollueme. Ajo njimendet me ken drithëruse, njejt si nji prekje e drojshme qi ngucat lëngime e landime që flenë n’thellsi t’shpirtit t’nanave. Fuqia e ksaj kange gufon prej intimitetit, prej atij boshllëkut t’heshtun e tronditës qi krijon ikja e fëmijëve.

Vargu “Nâna në prag aty ngel në derë”, asht ndoshta boshti emocional i krejt kangës. Aty përmblidhet jo veç simbolika ikonike e nans e ngjizun në ndërkohje dhe e gdhendun n’shkam me daltën e vetimave t’dhimbjes, idhnimit e faljes. Pragu këtu nuk asht vetëm nji vend fizik, ai bahet kufi mes jetës qi hup nëpër botë zogjt, n’kërkim t’andrrave, e jetës që mbetet pezull. Dy javë e dy vjet shkrijnë njani-tjetrin në perceptimin e mungesës qi kafshon dhe dhemb. Si tue dasht me kumtu, se koha nuk matet ma me kalendar, por me mall.

Teksti ka meritën se e shmang melodramën në fjalën e drejtpërdrejt, por dukshëm e struk në metafor dhe thjeshtësi. Dhembja nuk klith, gjithqysh, por rrjedh kadalë nëpër detaje të vogla, mistike ndoshta, si hijet në korridor, zanat që duken sikur ndigjohen ende n’oborr, shtrimi i vendeve për fjetje edhe pse askush nuk kthehet. N’tansi ky panoramim i varguar asht nji pamje krejt e zakont, por tejshpuese. Dhe pikërisht aty qëndron e vërteta dhe thelbsorja artistike e kangs. Nuk ka familje shqiptare qi nuk e vuan kët mungim, qi nuk i dhemb kjo plagë, ku nuk asht nji nanë qi pret.

Në fund, “Kur po vjen, moj nân’? / Se malli m’than” e përmbys këndvështrimin. Deri aty kemi ndigjue zanin e nanës që pret, mandej del zani i fëmijës që tash e kupton peshën e mungimit. Kjo kthesë e beftë i nep kangës nji frymëmarrje ciklike, nana pret fëmijën, e fëmija, larg, nis me kërkue nanën, për epje, prehje e mall.

“Nân” nuk asht nji kangë që kërkon me tronditë me madhështi poetike, ajo fiton sepse asht e ndishme, sa ç’asht e dhimbshme vetmia e nanave qi presin, sa ç’mbetet trishtuse ikja e fëmijëve.

Dhe në këtë akt komunikimi, kanga, përmes fjalës, vargut, mesazhit, zanit, muzikës, krejt këtij teatraliteti solemn, vjen për të dëshmu jo vetëm fuqinë e artit, sa edhe me zgju zemrat me i ba vend këtij ndijimi, me i thirr shpirtnat, me ju ba krah këtij fluturimi etern, me sëmbu tana vetmit e nanave qi dhimbja i struk te pritja, te…, oh

“Ta dish se nâna po ju pret,

Ee nâna ju po ju përcjell.

Nâna në prag aty ngel në derë,

dy javë, dy vjet, iku kjo verë…”.

S’mundesh lotin e kafshue e dhimbjes me i dalë ballë.

Albert Vataj

Saimir Kadiu/

Duke ndjekur parmbrëmë live në TOB koncertin e Tedi Papavramit…dhe një histori nga koha e studimeve në SHBA…

Gati tridhjetë vjet më parë, ndërsa studjoja në New York University, fati më dha mundësinë të takoj njerëz nga profesione të ndryshme, disa prej të cilëve kishin ndikim të drejtpërdrejtë në jetën e këtij metropoli.

New Yorku nuk eshte thjesht një qytet ku jetohet, por një univers i gjallë, një orkestër e madhe ku çdo rrugë, çdo teatër, çdo sallë koncertesh luan rolin e vet. New Yorku eshte një simfoni e gjallë e kulturës dhe ambicies njerëzore. Broadway dhe Lincoln Center jane tempuj të artit që e bëjne qytetin të pulsoje me energji të pashtershme.

Kuptohet që koha ime si student nuk më linte hapësirë për një “dashuri” të plotë ndaj artit dhe kinemasë, por unë përpiqesha të thithja çdo informacion kulturor që qarkullonte në ajrin e qytetit më të rëndësishëm të botës. Çdo ekspozitë, çdo premierë, çdo koncert ishte një fije e re në tapetin e madhështisë së New Yorkut.

Nje dite nje profesor i imi me foli me superlative per nje violinist te ri nga Ballkani qe kishte filluar te studjonte nen drejtimin e Dorothy DeLay dhe Itzhak Perlman ne Juilliard School, nje nga shkollat me te famshme elitare te botes per muziken, kercimin dhe dramaturgjine qe ka formuar breza të tërë artistësh fitues te çmimeve Grammy, Tony, Emmy dhe Oscar.

Juilliard School konsiderohet maja e formimit artistik në SHBA dhe botë, një simbol i traditës, inovacionit dhe prestigjit në artet skenike.

Motra e tij ishte profesoreshe e historise se artit ne kete shkolle.

Talenti nga Ballkani quhej Stefan Milenkoviç, ishte nje 20 vjecar serb nga i jati (Zoran Milenkoviç, violinist) dhe me rrenje italiane nga e ëma (Lidija Kajnaco, pianiste). Kishte lindur ne Beograd me 25 janar 1977.

Kisha degjuar per kete talent te madh qe vinte nga ish Jugosllavia. Vendi i tij kishte bere te pamunduren per krijimin e mundesive per ta impostuar ne nivelin me te larte boteror te violines.

Milenkovic kishte performuar që femije perpara Reaganit (1987), Gorbaçovit (1988) dhe Papa Vojtiles (1991) ne koncerte qe kishin patur jehone boterore.

Në moshën 16 vjeç kishte dhënë koncertin e tij të 1000-të në Monterrey, Meksikë – një rekord i jashtëzakonshëm për një adoleshent.

Te nesermen per ti bere “sfide” profesorit tim si “ballkanas” qe isha, i dhurova nje CD te sapo dale te muzikes se Prokofiev, interpretuar nga violinisti yne i talentuar Tedi Papavrami… (Prokofiev, Tedi Papavrami, Polish National Radio Symphony Orchestra, Antoni Wit – Violin Concertos Nos. 1 And 2 Sonata For Solo Violin).

Profesori im nuk e kuptoi qellimin e dhurates.

Me falenderoi te nesermen. E kishte pelqyer shume, por e mendoi Papavramin si francez (ne CD ku jepej informacion per pjeset e luajtura te Prokofiev, Papavrami permendej si violinist francez).

“Edhe ne shqiptaret e kemi Milenkoviç-in tone”- i thashe…

I tregova historine e tij, dergimin ne France ne kohen e Enver Hoxhes, arratisjen me prinderit e tij si dhe tragjedine e pjeses se mbetur te familjes ne Shqiperi… ku i internuan gjyshin 80 vjecar (nje mjek i njohur ne Shqiperi)…dhe i shemben edhe shtepine ku kishte lindur…

Por Shqiperine nuk ia shkulen dot nga zemra…

Qasja e dy regjimeve ne Tirane dhe Beograd (megjithe diferencat qe egzistonin midis tyre) ne ate kohera ishte e njejte… promovimi i talenteve te tilla per ti perdorur më pas ne sherbim te sistemit.

Tedi filloi “bashkejetesen” me violinen qysh ne moshem 4 vjecare. Talenti i tij u be i njohur ne Shqiperi shume shpejt. Në moshën 8 vjeç interpretoi Sarasate me Orkestrën Filarmonike të Tiranës.Në moshën 11 vjeç luajti Koncertin e parë të Paganinit, duke u konsideruar një talent i jashtëzakonshëm.

Në shtator 1982, kur ai ishte vetem 11 vjeç, falë flautistit Alain Marion, qeveria franceze i ofron një bursë studimi në Francë ku studion pranë Conservatoire National Superieur de Musique në Paris, nën drejtimin e Pierre Amoyal (1949 -), nje prej violinisteve me te medhenj te gjenerates se tij.

Në vitin 1985 fiton konkursin “Rodolfo Lipitzer” në Gorizia, në 1986 fiton me unanimitet “Çmimin e parë të Konservatorit të Parisit, në vitin 1987 merr diplomën e Konservatorit të Losanës.

Më pas ndjek studimet muzikore nën drejtimin e violinistit te shquar francez Zino Francescati (1902-1991) dhe talentit te madh te Konservatorit Çaikovski te Moskes Viktori Mullova (1959 -).

Në vitin 1992 vlerësohet nga Sacem me çmimin “George Enescu” dhe në 1993 fitoi çmimin e parë dhe çmimin special të publikut në konkursin ndërkombëtar “Sarasate “ në Pamplona.

Për profesorin tim, ajo që dëgjoi nga unë, për talentin, arritjet dhe per dramën familjare të një gjeniu të tillë si Tedi Papavrami, ishte e pabesueshme.

Ai psherëtiu dhe tha vetëm një fjalë… “Why?” (“Përse?”).

Një pyetje që mbetet pezull, si një notë e gjatë në ajër, që nuk gjen kurre nje përgjigje të plotë.

Sot perjetuam nje koncert fantastik te Tedit… me një program me “24 Kapriçot e Paganinit”, një nga veprat më të famshme dhe më të vështira të repertorit violinistik (Niccolò Paganini – 24 Kapriçot për violinë solo (Op. 1)).

Vepra konsiderohet si “Everesti” i violinistëve për shkak të vështirësisë teknike dhe shprehjes dramatike.

Kapriçot e Paganinit janë të rralla të interpretohen si cikël i plotë në një mbrëmje të vetme, gjë që e bën këtë ngjarje një kulm të sezonit kulturor ne TOB.

Kapriçot janë “24 maska” të Paganinit, ku ai shfaq fytyra të ndryshme të shpirtit njerëzor: lozonjare, të dhimbshme, të guximshme, të përhumbura. Ato nuk janë thjesht ushtrime teknike, por poema muzikore që e bëjnë violinën të flasë me gjuhën e pafundësisë.

Interpretimi i plotë live i 24 Kapricove është një sfidë e jashtëzakonshme, ndaj vetëm disa violinistë e kanë marrë përsipër. Më të dokumentuarit janë: Nikolay Madoyan, Soovin Kim, Heorhii Sokolov, Shlomo Mintz, Alexander Markov, Ilya Grubert, Nicolas Koeckert.

Edhe pse u largua si fëmijë nga Shqipëria, ai kurrë nuk e shkëputi lidhjen shpirtërore me vendin e tij. Në çdo tingull të violinës së tij, në çdo kapriço të Paganinit, dëgjohet një fije e hollë që e lidh me rrënjët shqiptare.

Por Tedi nuk është vetëm violinist. Ai është bërë një “Jusuf Vrioni” i ri, duke i dhënë frëngjishtes zërin e Ismail Kadaresë. Deri më sot ka përkthyer 12 vepra të gjeniut tonë të letrave, duke e bërë Kadarenë të flasë me një elegancë të re në gjuhën e Voltaire-it. Ky është një akt i rrallë intelektual, që e vendos Papavramin jo vetëm në piedestalin e muzikës, por edhe në atë të kulturës së përbotshme.

Nuk është e lehtë të gjesh një violinist tjetër që guxon të hyjë në aventurën e përkthimit. Nuk besoj që një talent serb si Milenkoviç të ketë marrë përsipër të sjellë në frëngjisht apo anglisht veprën e Ivo Andriçit apo Danilo Kišit. Ky është një dallim i madh: Tedi është jo vetëm virtuoz, por edhe intelektual i plotë, një ambasador i kulturës shqiptare.

Prandaj duhet të jemi krenarë për Tedi Papavramin – violinistin që ngjitet në skenat më të mëdha të botës dhe intelektualin që nderon Shqipërinë me çdo faqe të përkthyer e çdo notë të luajtur. Ai është një shembull i gjallë se si arti dhe mendimi bashkohen për të krijuar një figurë të klasit të lartë, që i jep vendit tonë një zë të fuqishëm në kulturën botërore.

Tedi Papavrami është një poet i violinës, ku çdo tingull i tij është i ngarkuar me intensitet emocional dhe teknikë të përsosur.

Ai e shndërron violinën në një zë dramatik, që lëviz mes pasionit dhe meditimit. Interpretimet e tij të Paganinit janë të njohura për virtuozitetin ekstrem, ndërsa ato të Prokofievit dhe Ysaÿe për thellësinë shpirtërore.

Në artin e tij, muzika është një rrëfim i jetës, ku përzihen kujtimet e fëmijërisë në Shqipëri, përvoja e emigrimit dhe universi kulturor francez. Papavrami mbetet një figurë që ndërthur traditën klasike shqiptare me modernitetin evropian, duke u bërë një ambasador i kulturës shqiptare në botë.

Papavrami padyshim eshte një violinist i nivelit të lartë ndërkombëtar dhe shpesh përmendet krahas emrave si Joshua Bell, Maxim Vengerov, Leonidas Kavakos, Nemanja Radulović, James Ehnes apo violinistët rusë si Gidon Kremer dhe Shlomo Mintz. Ai ka një profil unik që e dallon nga bashkëkohësit e tij.

Papavrami është virtuoz, i aftë të interpretojë repertor të vështirë si 24 Kapriçot e Paganinit me një intensitet dramatik. Në këtë aspekt, ai afrohet shumë me Vengerov dhe Kavakos.

Ndryshe nga Bell (i ngrohtë dhe komunikativ) apo Radulović (ekstravagant dhe teatral), Papavrami është më introspektiv dhe filozofik, duke e bërë violinën një mjet meditimi.

Ai ka regjistruar Prokofiev, Ysaÿe, Franck, Paganini – repertor që kërkon jo vetëm teknikë, por edhe thellësi shpirtërore. Kjo e vendos pranë violinistëve si Kremer dhe Tetzlaff, që njihen për qasje intelektuale.

Papavrami është i veçantë sepse ka dhënë kontribut edhe si përkthyes i Kadaresë në frëngjisht, duke e bërë profilin e tij më të gjerë se thjesht muzikor. Ky element nuk gjendet tek violinistët e tjerë të gjeneratës së tij.

Sot me 13 maj, ylli ynë i violinës feston ditën e lindjes…

Ai ka zgjedhur që këtë moment ta shënojë me një koncert në Shqipëri – një gjest i thellë kuptimplotë që dëshmon se rrënjët e tij mbeten të pandara nga atdheu.

Në tingujt e violinës së tij, publiku shqiptar nuk dëgjon vetëm virtuozitetin e një artisti të madh, por edhe mallin, dashurinë dhe respektin për vendin ku ai u formua.

Ky koncert është më shumë se një ngjarje muzikore: është një rikthim shpirtëror, një urë mes skenës botërore dhe kujtesës kombëtare.

Papavrami, me violinën e tij, na kujton se arti nuk njeh kufij, por gjithmonë mban gjallë lidhjen me origjinën.

Albert Vataj/

Në peizazhin kulturor të pas-viteve ’90 në Shqipëri, roli i botuesit u shndërrua nga një funksion thjesht teknik në një mision të mirëfilltë ndërmjetësimi kulturor. Në krye të këtij procesi, Bujar Hudhri dhe shtëpia botuese “Onufri” kanë gdhendur një emër që sot është sinonim i cilësisë, qëndrueshmërisë dhe, mbi të gjitha, dinjitetit të librit shqip. Megjithëse shpesh identifikohet si botuesi besnik i kolosit Ismail Kadare, kontributi i Hudhrit shtrihet shumë përtej një emri të vetëm, duke u kthyer në një institucion që mbron dhe lartëson vlerat letrare kombëtare.

Letrat shqipe në kapërcyellin e kohës

Në kapërcyellin e viteve ’90, kur shembej një sistem politik dhe me të edhe një mënyrë e të menduarit, lexuesi shqiptar nisi të humbiste lidhjen me letërsinë e vet. Ishte një largim i ngadaltë, por tronditës, një shkëputje shpirtërore që rrezikonte të kthente në të huaj vetë krijuesin në gjuhën e tij. Sipas Bujar Hudhrit, “humbësi më i madh” i kësaj periudhe ishte pikërisht shkrimtari shqiptar, i cili, duke humbur lexuesin, rrezikonte të humbiste edhe busullën e vet krijuese në atë ububushmëri të gjëmimshme prurjesh, zërash dhe tundimesh të gjithfarshme që vërshuan pas hapjes së kufijve.

Ishte koha kur lexuesi shqiptar po kalonte jo vetëm një kufi politik, por edhe një prag të thellë shpirtëror e kulturor. Letërsia e huaj, e ndaluar për dekada dhe e dëshiruar si “fruti i ndaluar”, hyri vrullshëm në hapësirën shqiptare, duke sjellë magjepsjen e botëve të panjohura, të stileve të reja dhe të lirisë së shprehjes. Përballë këtij shpërthimi, letërsia shqipe, e promovuar dhe e mbështetur nga sistemi totalitar, mbeti e pambrojtur, thuajse në një krizë identiteti. Shumëkush nisi ta shihte atë si një trashëgimi të konsumuar, të lidhur padrejtësisht me një epokë që po përmbysej.

Por pikërisht në këtë kohë mjegulle dhe pasigurie, Bujar Hudhri zgjodhi të sfidonte “regjimin” e ri të harresës dhe të shpërfilljes. Ai mori mbi vete rrezikun dhe barrën e një misioni kulturor, ta shndërronte Shtëpinë Botuese Onufri në një tempull të letrave shqipe, në një strehë ku fjala artistike të mos mbetej jetime në vendin e vet. Në një kohë kur tregu kërkonte sensacionin e shpejtë dhe përkthimet e bujshme, Hudhri besoi tek vlera e autorit shqiptar, tek dinjiteti i gjuhës dhe tek nevoja që një komb të mos e humbte kujtesën e vet letrare.

Ai nuk hyri në botën e përbindshme dhe kaotike të botimeve thjesht si botues. Ai erdhi me një mision, të mbrojë vazhdimësinë shpirtërore të kulturës shqiptare. Të ruajë lidhjen mes lexuesit dhe krijuesit. Të dëshmojë se letërsia shqipe nuk ishte një relike e së kaluarës, por një organizëm i gjallë, i aftë të mbijetojë, të ripërtërihet dhe të flasë me zërin e vet në kohët moderne.

Në këtë përpjekje, ai nuk mbrojti vetëm libra, ai mbrojti një vetëdije kulturore. Sepse kombet nuk rrënohen vetëm kur humbasin territorin apo historinë, por edhe kur humbasin gjuhën e shpirtit të tyre, letërsinë.

Arkitekti i një standardi të ri botues

Themelimi i “Onufri” nuk ishte thjesht ngritja e një shtëpie botuese në kuptimin administrativ apo tregtar të fjalës. Ishte një përgjigje e vetëdijshme ndaj nevojës urgjente për të krijuar një strehë elitare për letrat shqipe në një kohë kur tranzicioni kishte tronditur jo vetëm institucionet politike dhe ekonomike, por edhe vetë kriteret e kulturës. Në atë mjegullnajë vlerash të përmbysura, ku gjithçka dukej e lejueshme dhe ku libri rrezikonte të shndërrohej në mall të zakonshëm tregu, Bujar Hudhri e kuptoi se botuesi nuk mund të ishte thjesht një “shtypës librash”. Ai duhej të ishte një kurator i ndërgjegjes estetike dhe i shijes publike.

Që në fillesë, Hudhri e pa librin si një akt kulture totale. Për të, rëndësi nuk kishte vetëm teksti, por edhe mënyra se si ai i paraqitej lexuesit: gjuha, redaktimi, përkthimi, grafika, cilësia tipografike, raporti mes përmbajtjes dhe formës. Ai punoi me këmbëngulje për të vendosur standarde të reja profesionale në botimin shqiptar, duke i kushtuar një vëmendje të rrallë korrektesës gjuhësore dhe estetikës së librit si objekt kulturor.

Në një treg ku improvizimi shpesh mbizotëronte mbi profesionalizmin, “Onufri” u shndërrua në sinonim serioziteti dhe cilësie. Por ndoshta arritja më e rëndësishme e Hudhrit ishte krijimi i një marrëdhënieje besimi, diçka që tregut të ri shqiptar i mungonte thellësisht. Lexuesi nisi të besonte se një libër i botuar nga “Onufri” mbante një garanci vlerash: kujdes në përzgjedhje, respekt ndaj autorit dhe përgjegjësi ndaj lexuesit. Në një kohë kur shumë botime dilnin pa filtër estetik dhe pa kriter kulturor, “Onufri” krijoi një identitet që nuk mbështetej te zhurma e tregut, por te autoriteti moral dhe intelektual i zgjedhjes.

Hudhri i rezistoi tundimit të komercializmit të skajshëm, atij mentaliteti që e sheh librin vetëm si produkt konsumi dhe lexuesin vetëm si klient. Ai zgjodhi një rrugë më të vështirë: të investojë te letërsia e mirëfilltë, te autorët që kërkojnë kohë për t’u kuptuar dhe te librat që nuk konsumohen menjëherë, por mbeten. Në këtë mënyrë, ai nuk ndërtoi vetëm një shtëpi botuese; ai ndërtoi një shkollë kulture botuese, një model që ndikoi në ngritjen e vetë standardit të librit shqip pas viteve ’90.

Në fund, roli i Bujar Hudhrit në kulturën shqiptare nuk mund të matet vetëm me numrin e librave të botuar. Ai duhet parë si arkitekti i një etike të re botimi, ku libri trajtohet jo si mall kalimtar, por si pjesë e kujtesës dhe dinjitetit të një kombi.

Hudhri, letërsi me paratë e mia

Bujar Hudhri hyri në marrëdhënie me letërsinë shqipe jo thjesht për t’iu kundërvënë një kohe të vështirë dhe kërcënuese për fatin e saj, por për të mbrojtur vetë dinjitetin e fjalës së shkruar. Në një periudhë kur shumëkush përpiqej të nxirrte fitim nga pasuria shpirtërore, ai pati guximin të bënte të kundërtën, të shpenzonte nga vetja për letërsinë. Jo për lavdi, jo për treg, jo për interes, por për një besim që e kishte kthyer në mision.

Sepse duhej një lloj tjetër njeriu për të bërë atë që bëri ai, të botonte me paratë e veta autorë shqiptarë, të mbështeste pena që nuk premtonin fitim të shpejtë, por që sillnin një gur themeli në kështjellën e letrave shqipe. Në një treg të pangopur nga komercialja dhe ngutja e konsumit kulturor, ai zgjodhi të investonte tek ajo që nuk matej me fitim, por me vlerë. Dhe kjo ishte një sfidë jo vetëm ekonomike, por edhe morale.

Edhe këtë risk ai e mori mbi vete për një qëllim po aq të madh sa vetë akti i botimit, mbrojtjen e letërsisë shqipe nga zbehja, nga mënjanimi, nga humbja e terrenit përballë indiferencës së lexuesit dhe zhurmës së tregut. Ai e kuptoi se rreziku nuk vinte vetëm nga mungesa e lexuesit, por edhe nga mediokriteti që kërkonte të hynte me forcën e parasë në historinë e letërsisë shqipe. Ishte koha kur shumëkush mendonte se mjaftonte të kishte para për të botuar dhe, përmes botimit, për të kërkuar një vend të pamerituar në kujtesën letrare të një kombi.

Hudhri nuk e pranoi këtë logjikë. Ai nuk lejoi që libri të shndërrohej në një treg vanity-je, ku ambicia personale të zinte vendin e meritës artistike. Për të, botimi nuk ishte një shërbim mekanik, por një akt përgjegjësie kulturore. Ai mbrojti filtrin e cilësisë, autoritetin e vlerës dhe seriozitetin e përzgjedhjes. Dhe këtë e bëri duke vënë në rrezik jo rrallë edhe vetveten, duke investuar kohë, mund, besim dhe para për të ruajtur dinjitetin e letrave shqipe.

Në këtë mënyrë, ai nuk u bë vetëm botues. U bë rojtar i një thesari shpirtëror. Sepse botoi jo atë që shitej më lehtë, por atë që mendonte se duhej të mbetej. Dhe kjo është ndoshta forma më e rrallë e përkushtimit ndaj kulturës, të japësh nga vetja për të shpëtuar atë që koha, tregu dhe mediokriteti rrezikojnë ta shuajnë.

Kadare, ekskluziviteti i “Onufrit”

Është pothuajse e pamundur të flasësh për Bujar Hudhrin pa ndalur te marrëdhënia e tij me Ismail Kadare, një marrëdhënie që kapërcen kufijtë e zakonshëm të bashkëpunimit mes autorit dhe botuesit, për t’u shndërruar në një ngjarje me rëndësi historike për letrat shqipe. Botimi i veprës së plotë të Kadaresë nga Onufri nuk ishte thjesht një projekt editorial, ishte një akt kulture dhe përgjegjësie kombëtare, një përpjekje për ta vendosur krijimtarinë e shkrimtarit më të madh shqiptar në një arkitekturë botuese dinjitoze, të kuruar sipas standardeve më të larta bashkëkohore.

Megjithatë, merita e jashtëzakonshme e Hudhrit qëndron në faktin se ai nuk mbeti nën hijen e kësaj madhështie. Përkundrazi, ai arriti ta shndërrojë këtë bashkëpunim në një platformë emancipimi për vetë kulturën shqiptare, duke dëshmuar se një botues mund të jetë jo vetëm administrator i librit, por edhe bashkëkrijues i kujtesës letrare të një kombi.

Pas botimit të librit “Dialog me Alain Bosquet”, rreth tridhjetë vite më parë, Kadareja mori një vendim që do të shënonte një kthesë të rëndësishme në historinë e botimeve shqipe: ai ia besoi ekskluzivisht “Onufrit” të drejtën e botimit të veprës së tij në gjuhën shqipe, brenda dhe jashtë kufijve të Shqipërisë. Kontrata u nënshkrua në Elbasan, aty ku “Onufri” kishte selinë e vet në atë kohë, në një atmosferë që sot mund të lexohet si një moment themelues për botimin modern shqiptar.

Vetë Kadareja, në një intervistë të dhënë gazetares Natasha Këlliçi në Radio Televizioni Shqiptar, do të shprehej: “Onufrin e kam zgjedhur për botuesin tim të tanishëm dhe të ardhshëm, midis botuesve të tjerë shqiptarë. Më është dukur një botues serioz, por më kryesorja, më është dukur se në aksionin e tij të botimit nuk udhëhiqet nga etja për fitime, që për fat të keq është shumë e shpeshtë në jetën e sotme shqiptare dhe në vendet e tjera të Europës Lindore, por ka edhe njëfarë idealizmi, domethënë, në kuptimin shpirtëror të gjërave.”

Këtë dëshmi do ta sillte më pas në vëmendje edhe vetë Hudhri, duke treguar zanafillën e një bashkëpunimi që nuk mbeti vetëm marrëveshje mes një botuesi dhe një shkrimtari të madh, por u kthye në një ngjarje që i dha zëshmëri, prestigj dhe vetëbesim letërsisë shqipe. Në një kohë kur lexuesi shqiptar po joshej fuqishëm nga letërsia e huaj, prania e Kadaresë në “Onufri” krijoi një qendër graviteti kulturore, një rikthim të vëmendjes te libri shqip si vlerë dhe identitet.

Ky bashkëpunim do të kurorëzohej me botimin e veprës shtatëvëllimëshe të Kadaresë, edicioni më i plotë dhe më serioz i botuar deri më sot. Ai e paraqet krijimtarinë kadareane në përmasën e saj integrale, të sistemuar me rigorozitet tekstologjik dhe me një kujdes estetik që e ngre librin në nivelin e një objekti kulture. Ky botim mbetet jo vetëm një referencë për lexuesin shqiptar, por edhe versioni themelor mbi të cilin do të mbështeten botimet e ardhshme në shqip dhe në gjuhë të huaja.

Në këtë mënyrë, bashkëpunimi Kadare-Hudhri nuk është vetëm histori suksesi editorial. Ai është dëshmi se si idealizmi, serioziteti dhe besimi tek vlera mund të krijojnë institucione kulturore që mbijetojnë përtej kohës dhe tregut.

“Alblibris”, libri shqip në SHBA

Në Shtetet e Bashkuara, pronari i Onufri, Bujar Hudhri, në bashkëpunim me shqiptaro-amerikanin Pashko Camaj, hodhën një hap me rëndësi të veçantë për kulturën shqiptare në diasporë, themelimin e “Alblibris”, librarisë online të librit shqip në Amerikë. Një platformë e konceptuar për të sjellë librin fizik shqip pranë shqiptarëve të SHBA-së, por edhe më gjerë, kudo ku jeton dhe kërkon të mbajë gjallë lidhjen me gjuhën amtare një shqiptar.

Themelimi i “Alblibris” përfaqëson një nga nismat më domethënëse kulturore të shqiptarëve në diasporë dhe, në shumë kuptime, ndër të parat përpjekje serioze e të strukturuara për ta institucionalizuar librin shqip në Amerikë. Në një realitet shpesh të vështirë emigracioni, ku komuniteti shqiptaro-amerikan ka qenë historikisht i përqendruar tek mbijetesa ekonomike, integrimi social dhe ndërtimi i një jete të re, krijimi i një strukture kushtuar ekskluzivisht librit shqip plotëson një mungesë të kahershme dhe dëshmon një vizion kulturor afatgjatë.

Sepse “Alblibris” nuk është thjesht një ndërmarrje tregtare apo një platformë shitjeje librash. Në thelb, ai synon të bëhet një institucion identiteti për shqiptarët e Amerikës, një urë që lidh brezat me gjuhën, kujtesën dhe trashëgiminë shpirtërore të kombit. Në një kohë kur asimilimi kulturor është një proces i pashmangshëm për komunitetet emigrante, libri mbetet ndoshta forma më e qëndrueshme e rezistencës së identitetit. Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e kësaj nisme.

Për dekada me radhë, libri shqip në SHBA ka qenë i fragmentuar, i shpërndarë në mënyrë rastësore dhe shpesh i paarritshëm për lexuesin. Ka pasur botime sporadike, përpjekje individuale dhe iniciativa të izoluara, por ato kanë vuajtur mungesën e një infrastrukture profesionale për promovimin, shpërndarjen dhe qarkullimin e librit shqip. Në mungesë të një qendre organizuese, shumë libra mbeteshin të panjohur, ndërsa lexuesi shqiptar në Amerikë shpesh e kishte të vështirë të krijonte një marrëdhënie të vazhdueshme me letërsinë në gjuhën amtare.

“Alblibris” erdhi pikërisht për ta kapërcyer këtë boshllëk. Ai krijon mundësinë që libri shqip të mos mbetet më një mall nostalgjik që bartet në valixhe nga Shqipëria apo Kosova, por të bëhet pjesë organike e jetës kulturore të diasporës shqiptare në Amerikë. Përmes kësaj platforme, lexuesi shqiptar fiton akses më të drejtpërdrejtë në letërsinë shqipe bashkëkohore, në autorët klasikë, në botimet studimore, historike dhe artistike, duke krijuar një hapësirë ku gjuha shqipe vazhdon të jetojë jo vetëm në kujtesë, por edhe në lexim.

Në këtë kuptim, “Alblibris” është më shumë se një librari. Është një përpjekje për të ndërtuar një atdhe kulturor në mërgim. Një dëshmi se libri shqip, edhe larg trojeve amtare, vazhdon të kërkojë lexuesin e vet dhe të mbajë ndezur ndjenjën e përkatësisë.

Përtej Kadaresë, një shtëpi për letërsinë shqipe

Megjithëse emri i Ismail Kadare mbetet boshti më i madh simbolik i historisë së Onufri, merita e vërtetë e Bujar Hudhrit qëndron në faktin se ai nuk e reduktoi kurrë këtë shtëpi botuese në hijen e një autori, sado i madh të ishte ai. Përkundrazi, “Onufri” u shndërrua në një strehë të gjerë dhe dinjitoze për vetë letërsinë shqipe, një hapësirë ku klasikët dhe bashkëkohësit, tradita dhe risia, përvoja dhe zërat e rinj bashkëjetuan në një dialog të vazhdueshëm kulturor.

Kolana e botimeve të “Onufrit” u pasurua me emra që përfaqësojnë ndër ndërgjegjet më të rëndësishme të letrave shqipe. Në këtë univers botues gjetën vend autorë si Martin Camaj, Robert Shvarc, Amik Kasoruho, Pashko Gjeçi, Anton Pashku, Dritëro Agolli, Fatos Kongoli, Zija Çela, Ben Blushi, Mira Meksi, Visar Zhiti, Bardhyl Londo, Besnik Mustafaj, Preç Zogaj, Mimoza Ahmeti, Agron Tufa, Luljeta Lleshanaku, Liridon Mulaj, Ervin Hatibi dhe shumë të tjerë, secili me botën, stilin dhe individualitetin e vet krijues.

Ajo që e bën të veçantë këtë panoramë është fakti se Hudhri arriti të ruajë një ekuilibër të rrallë mes brezave dhe prirjeve estetike. Ai nuk ndërtoi një katalog të orientuar nga moda kalimtare apo nga grupimet letrare, por një mozaik përfaqësues të vetë zhvillimit të letërsisë shqipe. Brenda kësaj hapësire, bashkëjetojnë poetika të ndryshme, përvoja të kundërta, tradita gegë e toske, zëra të Kosovës dhe të Shqipërisë, autorë të afirmuar dhe shkrimtarë që kërkonin ende vendin e tyre në hartën letrare.

Në këtë mënyrë, “Onufri” kontribuoi jo vetëm në ruajtjen e trashëgimisë së letrave shqipe, por edhe në ripërtëritjen e saj. Këta autorë, me veprat dhe individualitetet e tyre, e pasuruan traditën tonë letrare dhe e bënë atë më të denjë për t’u përfaqësuar në kulturat dhe sfidat krijuese të botës bashkëkohore.

Por roli i Bujar Hudhrit nuk u kufizua vetëm te autorët e njohur. Ai u shqua gjithashtu për aftësinë për të zbuluar, promovuar dhe mbështetur talentet e reja. “Onufri” u bë një trampolinë për zëra të rinj të letërsisë shqipe, duke u ofruar atyre jo një botim periferik apo formal, por të njëjtin dinjitet editorial që u jepej autorëve të afirmuar. Për Hudhrin, talenti nuk matej me famën, por me vlerën e brendshme të zërit krijues.

Kjo qasje e bëri “Onufrin” më shumë sesa një shtëpi botuese: e ktheu në një institucion formues të kulturës shqiptare moderne, ku libri nuk shërbente vetëm për të ruajtur kujtesën e së kaluarës, por edhe për të hapur udhë drejt së ardhmes së letërsisë shqipe.

Kujtesa historike si qëllim

Kujtesa historike si qëllim është, dhe duhet të mbetet, një nga misionet më të larta të çdo botuesi që e sheh librin jo thjesht si produkt tregu, por si akt përgjegjësie ndaj kombit dhe kulturës. Sepse një popull nuk jeton vetëm me të tashmen, ai mbijeton dhe ndërton të ardhmen përmes kujtesës që arrin të ruajë për vetveten. Dhe botuesi, kur ka mundësitë, mjetet dhe vullnetin e nevojshëm, bëhet jo vetëm ndërmjetës i dijes, por edhe roje i ndërgjegjes historike të një shoqërie.

Në këtë kuptim, veprimtaria e Bujar Hudhrit dhe e “Onufri” ka pasur një dimension që shkon përtej letërsisë artistike. Ajo ka qenë edhe një përpjekje e vazhdueshme për të rikthyer në vëmendje kujtesën historike dhe identitare të shqiptarëve, përmes botimit të memuaristikës, dokumenteve, dëshmive dhe studimeve albanologjike që ndriçojnë zona të lëna në hije, të heshtura apo të shtrembëruara nga koha dhe ideologjitë.

Hudhri e kuptoi se historia nuk ruhet vetëm në arkiva, por edhe në librat që arrijnë te lexuesi. Për këtë arsye, ai u dha hapësirë botimeve që sjellin kujtime, dëshmi personale, reflektime historike dhe kërkime shkencore mbi fatin e shqiptarëve, kulturën, traditat dhe dramat e tyre kolektive. Nëpërmjet këtyre botimeve, shumë ngjarje, figura dhe përvoja që rrezikonin të mbeteshin në harresë, fituan mundësinë të bëhen pjesë e vetëdijes sonë kombëtare.

Ky angazhim ka një rëndësi të veçantë në një shoqëri si e jona, e cila për dekada ka kaluar përmes censurës, deformimeve ideologjike dhe boshllëqeve të qëllimshme në rrëfimin historik. Duke botuar libra që rikthejnë kujtesën dhe dëshmitë autentike, “Onufri” ka ndihmuar jo vetëm në pasurimin e kulturës sonë, por edhe në rindërtimin e një marrëdhënieje më të ndershme me të kaluarën.

Në këtë mënyrë, libri bëhet më shumë se objekt leximi. Ai shndërrohet në dokument të ndërgjegjes sonë kolektive, në një mjet për të kuptuar se kush kemi qenë, çfarë kemi humbur dhe çfarë duhet të ruajmë. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga meritat më të rëndësishme të Bujar Hudhrit: ai e pa botimin si një mënyrë për të mbrojtur identitetin kulturor shqiptar nga harresa, shpërfillja dhe varfërimi shpirtëror.

Sepse kombet nuk humbasin vetëm kur pushtohen apo copëtohen. Ato humbasin edhe kur harrojnë. Dhe libri, në duart e njerëzve me vizion, mbetet një nga format më të fuqishme të rezistencës kundër harresës.

Botuesi si ambasador kulturor

Veprimtaria e Bujar Hudhrit nuk kufizohet brenda mureve të Onufri dhe as vetëm në procesin teknik të botimit të librit. Ai është shndërruar ndër vite në një figurë aktive të jetës kulturore shqiptare, një mbrojtës i përkushtuar i gjuhës shqipe dhe një ambasador i palodhur i librit shqiptar në hapësirat ndërkombëtare të kulturës. Në një kohë kur shumë kultura të vogla rrezikojnë të mbeten periferike përballë globalizimit, Hudhri e kuptoi se libri shqip kishte nevojë jo vetëm të botohej, por edhe të përfaqësohej me dinjitet në botë.

Pjesëmarrja e tij në panairet ndërkombëtare të librit, nga Frankfurt Book Fair deri te Paris Book Festival dhe aktivitete të tjera letrare europiane, nuk ka qenë një prani formale apo protokollare. Përmes kësaj veprimtarie, ai ka kërkuar ta bëjë letërsinë shqipe pjesë të dialogut kulturor ndërkombëtar, duke dëshmuar se gjuha dhe krijimtaria jonë kanë vlera që meritojnë të komunikojnë përtej kufijve kombëtarë.

Në vizionin e Hudhrit, libri shqip nuk është parë kurrë si një produkt lokal i destinuar të qarkullojë vetëm brenda hapësirës shqiptare. Përkundrazi, ai është trajtuar si një pasuri shpirtërore dhe identitare që duhet të gjejë rrugën drejt lexuesit të huaj, drejt kulturave të tjera, drejt një komunikimi universal ku letërsia bëhet përfaqësuese e historisë, ndjeshmërisë dhe vetë shpirtit të një kombi.

Por roli i tij si ambasador kulturor shfaqet edhe në marrëdhënien që ka ditur të krijojë mes autorit dhe lexuesit. Hudhri nuk e ka parë promovimin e librit si një ritual marketingu, por si një ngjarje të mirëfilltë kulturore. Shumë prej promovimeve dhe takimeve letrare të organizuara prej tij janë shndërruar në hapësira debati dhe reflektimi, ku nuk flitet vetëm për librin si objekt, por për vlerën, etikën, kujtesën dhe të ardhmen e letërsisë shqipe.

Ai ka ditur të ndërtojë ura komunikimi mes brezave, mes autorëve dhe publikut, mes kulturës shqiptare dhe botës. Në këtë mënyrë, figura e botuesit tek Bujar Hudhri fiton një dimension më të gjerë, ai nuk mbetet vetëm ndërmjetës i tekstit, por bëhet përfaqësues i kulturës, promovues i identitetit dhe mbrojtës i dinjitetit të gjuhës shqipe në arenën ndërkombëtare.

Sepse, në fund, një komb nuk përfaqësohet vetëm nga politika apo ekonomia e tij. Ai përfaqësohet edhe nga librat që shkruan, nga gjuha që ruan dhe nga njerëzit që kanë kurajën t’ia prezantojnë këto vlera botës me dinjitet dhe besim.

Bujar Hudhri, gazetari që nuk e braktisi pasionin

Bujar Hudhri, fillimisht i formuar si gazetar dhe më pas i shndërruar në një nga figurat më të rëndësishme të botimeve shqiptare, mbetet një shembull i rrallë i besnikërisë ndaj një pasioni që nuk u shua as në përplasjen me kohët e vështira të tranzicionit. Rruga e tij, që nga Elbasani drejt Tiranës, nuk ishte thjesht një zhvendosje gjeografike, por një lëvizje e brendshme drejt një ideali: besimi se fjala e shkruar, qoftë si gazetari, qoftë si letërsi, mbetet një formë rezistence ndaj harresës dhe banalitetit.

Në një periudhë kur media e shkruar shqiptare po përjetonte një tkurrje dramatike, gazetat print po mbylleshin njëra pas tjetrës, ndërsa ato që mbijetonin shpesh e bënin këtë duke sakrifikuar cilësinë, thellësinë dhe besueshmërinë e informacionit, Hudhri nuk u tërhoq nga kjo krizë. Përkundrazi, ai iu rikthye gazetarisë si një formë kujtese dhe si një hapësirë ku fjala ende mund të ruante dinjitetin e saj. Në vend që ta shihte zhdukjen e gazetës së shtypur si fund të një epoke, ai e pa si një sfidë për të shpëtuar atë që kishte më shumë vlerë: marrëdhënien e drejtpërdrejtë mes tekstit dhe lexuesit.

Në këtë kontekst lindi e përjavshmja ExLibris, një projekt që e ktheu Hudhrin sërish në territorin e gazetarisë së shkruar, por tashmë në një formë të transformuar, jo vetëm si informim, por si kulturë, si kujtesë dhe si promovim i letërsisë. “ExLibris” u bë një hapësirë ku fjala nuk konsumon lajmin e ditës, por ndërton vazhdimësi kulturore, ku autorët, krijuesit dhe studiuesit gjejnë një platformë për të komunikuar me publikun përtej ritmit të shpejtë të mediave digjitale.

Në një kohë kur leximi i gazetës së shtypur është bërë gjithnjë e më i rrallë dhe kur vëmendja publike fragmentohet nga shpejtësia e informacionit, ekzistenca e “ExLibris” merr një domethënie simbolike. Ajo nuk është thjesht një botim periodik; është një akt që sfidon rrjedhën e kohës, një këmbëngulje për të ruajtur një formë komunikimi që i jep hapësirë mendimit, reflektimit dhe thellësisë. Në këtë kuptim, ajo shndërrohet në një nga zërat e paktë që vazhdojnë të mbajnë gjallë traditën e gazetarisë kulturore në Shqipëri.

Përmes këtij projekti, Bujar Hudhri dëshmon se gazetaria nuk është thjesht profesion i së shkuarës së tij, por një komponent i pandarë i identitetit të tij kulturor. Ai nuk e ka braktisur kurrë pasionin për fjalën e shkruar; përkundrazi, e ka rimenduar atë, duke e zhvendosur nga lajmi i menjëhershëm drejt reflektimit kulturor dhe promovimit të letërsisë.

Në këtë mënyrë, “ExLibris” nuk është vetëm rikthimi i një gazetari te origjina e tij, por edhe një dëshmi se edhe në epokën e dominimit digjital, fjala e shtypur mund të mbijetojë, nëse mbështetet mbi vizion, përkushtim dhe besim te vlera e saj shpirtërore.

Bujar Hudhri, që e shndërroi “Onufri-n” në ikonë

Bujar Hudhri nuk është thjesht një botues. Ai është një nga ata njerëz të rrallë që e kanë jetuar librin si mision dhe jo si profesion të zakonshëm. Nëpërmjet Onufri, ai ka ndërtuar jo vetëm një institucion botues, por një hapësirë dinjiteti për letërsinë shqipe, një adresë prestigji ku emri i autorit respektohet dhe ku libri trajtohet si një monument i kulturës kombëtare.

Në një kohë kur tranzicioni i gjatë shqiptar rrezikoi të relativizonte vlerat, të çorientonte lexuesin dhe ta kthente kulturën në konsum të shpejtë, Hudhri zgjodhi rrugën më të vështirë: të mbrojë seriozitetin e librit dhe autoritetin e fjalës së shkruar. Ai krijoi një standard të ri botimi, ku cilësia estetike, korrektesa gjuhësore, përgjegjësia editoriale dhe përzgjedhja e kujdesshme e autorëve u kthyen në parime themelore. Përmes këtij vizioni, “Onufri” u bë më shumë sesa një shtëpi botuese; u bë një institucion kulture dhe kujtese.

Kontributi i tij nuk matet vetëm me titujt e botuar apo me emrat e mëdhenj që mbart katalogu i “Onufrit”. Ai matet me ndikimin që pati në vetë marrëdhënien e shqiptarëve me librin. Hudhri ndihmoi në rikthimin e besimit te letërsia shqipe, në kohë kur lexuesi rrezikonte të largohej prej saj. Ai mbrojti autorët shqiptarë, krijoi hapësirë për talentet e reja, promovoi klasikët, mbështeti studimet albanologjike dhe kontribuoi në ruajtjen e kujtesës sonë kulturore e historike.

Në historinë e letërsisë shqipe të tridhjetë viteve të fundit, figura e tij qëndron si një kolonë mbështetëse, duke na kujtuar se pas çdo libri të rëndësishëm qëndron gjithmonë edhe një botues me vizion, me pasion dhe me integritet të lartë njerëzor. Sepse librat nuk lindin vetëm nga talenti i autorit; ata mbijetojnë dhe marrin jetë publike falë njerëzve që besojnë tek vlera e tyre dhe që janë të gatshëm të sakrifikojnë për t’i sjellë te lexuesi.

Bujar Hudhri ka dëshmuar se të botosh shqip nuk është thjesht një sipërmarrje ekonomike. Është një akt dashurie ndaj gjuhës, ndaj kulturës dhe ndaj vetë kombit. Është një përgjegjësi për të mbrojtur fjalën shqipe nga harresa, banaliteti dhe mediokriteti. Dhe pikërisht për këtë, veprimtaria e tij mbetet një dëshmi e rrallë përkushtimi në jetën kulturore shqiptare.

Në këtë 70-vjetor të lindjes së tij, ne nuk vijmë vetëm me urime dhe fjalë mirësjelljeje. Vijmë me mirënjohje. Me respekt për atë që ai përfaqëson dhe për atë që ka bërë për letërsinë shqipe, për autorët shqiptarë, për librin dhe leximin, për kulturën tonë dhe për vetë dinjitetin e fjalës së bekuar shqipe.