Dr. Dorian Koçi/

Lidhjet midis historisë, letërsisë së kultivuar, artit figurativ dhe formësimit të identiteteve kombëtare zënë një vend qendror në shumicën e studimeve mbi kombet e Evropës Qendrore dhe Lindore. Çështja e identitetit, dhe për rrjedhojë edhe ngritja e një ndërgjegjeje kombëtare, lidhet ngushtë me historinë, letërsinë e kultivuar dhe kulturën. Kultura mund të kuptohet si një “model historikisht i transmetuar nga kuptimet e mishëruara në simbole, një sistem i koncepteve të trashëguara të shprehura në forma simbolike, me të cilat njerëzit komunikojnë, përjetësojnë dhe zhvillojnë njohuritë e tyre lidhur me qëndrimet ndaj jetës”.

Vepra e Sali Shijakut shfaqet në horizontin kulturor të Shqipërisë rreth 40 vjet pas themelimit të shtetit shqiptar. Ajo trajton historinë e largët dhe të afërt të shqiptarëve, dhe përmes mesazheve të saj ndërton identitetin modern kombëtar të popullit shqiptar. Ndryshe nga tablo të elitës evropiane të një shekulli më parë, si ato të Eugène Delacroix, Edward Lear apo Jean-Léon Gérôme, të cilat rrëfenin ngjizjen e identitetit shqiptar për sy të huaj, vepra e Shijakut është shumëngjyrëshe dhe funksionon në dy tonalitete kryesore: njëra për shqiptarët, për të njohur veten, dhe tjetra për të huajt, për të shkatërruar paragjykimet dhe për të kuptuar më mirë shqiptarët.

Pasqyrimi i jetës folklorike shqiptare, i bazuar në mozaik ngjyrash të papërsëritshëm dhe në elemente moderniste, rrëfen kështjellën e mbijetesës së shqiptarëve përmes shekujve, si popull dhe si etni e dallueshme qartë nga fqinjët në Ballkan. Sali Shijaku, duke eksportuar përjetimin e tij mbi të shkuarën historike të Shqipërisë në tablo historike, krijoi një epope historike që lidh të kaluarën me të tashmen e vendit të vet.

Tabloja Mic Sokoli (1978) është një pasqyrim i shpirtit të kombit, siç do të thoshte Herderi: një model unik i Njeriut Shqiptar, që ngrihet si vigan mbi peizazhin e mbuluar me re, i veshur me rroba tradicionale shqiptare, për të shprehur revoltën ndaj neglizhencës së shqiptarëve në fatin e tyre dhe për të shkatërruar jo vetëm një top dhe dy topçinj të mjeruar osmanë, por të gjithë Perandorinë Osmane. Në këtë mënyrë, tablotë historike të Shijakut shërbejnë si model narrativ për përpunimet e para shkencore mbi historitë kombëtare dhe si një vektor i shkëlqyer për përhapjen e një vizioni të ri të së kaluarës.

Frank Shkreli/

Fillimi i organizimit të shqiptarëve në Amerikë

Në kuadër të 115-vjetorit të martirizmit të tij. Nga Frank Shkreli – Petro Nini Luarasi: “Edhe 99 herë të rrëzohemi, përsëri duhet të ngrihemi” | Gazeta Telegraf — Petro Nini Luarasi ka qendruar në Shtetet e Bashkuara gjatë viteve 1904-1908, periudhë e rëndësishme kjo e veprimtarisë së tij patriotike dhe arsimore në komunitetin shqiptar të Amerikës. Qëndrimi i Petro Nini Luarasit në Shtetet e Bashkuara gjatë atyre viteve përbën një kapitull të rëndësishëm në historinë e veprimtarisë së tij patriotike dhe arsimore në Shtetet e Bashkuara. Në Amerikë, ai u lidh me kolonitë shqiptare të kohës dhe u përfshi në përpjekjet e intelektualëve e veprimtarëve shqiptarë të kohës, për ruajtjen e gjuhës, arsimit dhe ndërgjegjes kombëtare në Amerikë. Në një periudhë kur çështja shqiptare kërkonte jo vetëm përpjekje brenda vendit, por edhe organizim e sensibilizim në diasporë, Luarasi e shihte arsimin dhe gjuhën shqipe si themelet e identitetit kombëtar. Vitet e tij në Amerikë përkojnë me një periudhë të vrullshme të zgjimit kombëtar shqiptar. Përmes kontakteve, me bashkatdhetarët dhe veprimtarët. Petro Nini Luarasi vazhdoi të propagandonte idenë se shkolla shqipe, libri shqip dhe gjuha shqipe ishin armët më të fuqishme të një kombi që kërkonte lirinë dhe pavarësinë. Përvoja amerikane i dha atij mundësi të njihte nga afër organizimin e komuniteteve shqiptare në mërgim dhe rolin që diaspora në Amerikë mund të luante në mbështetje të çështjes kombëtare.

Kjo periudhë dëshmon se veprimtaria e Petro Nini Luarasit nuk u kufizua vetëm në Shqipëri. Ai ishte një prej atyre patriotëve që e kuptuan heret rëndësinë e lidhjes së shqiptarëve brenda atdheut me bashkatdhetarët në diasporë. Si më lartë, kontributi i tij në Amerikë duhet parë si pjesë e pandarë e misionit të tij të madh: mbrojtjen e gjuhës shqipe, përhapjen e arsimit kombëtar dhe forcimin e vetëdijes shqiptare në prag të Pavarësisë së Shqipërisë. Burimet e konfirmojnë periudhën 1904–1908 dhe rolin e Luarasit në organizimin patriotik të shqiptarëve në Amerikë, veçanërisht në shoqëritë “Mall i Mëmëdheut” dhe “Pellazgu”. Petro Nini Luarasi në Amerikë ishte një nga pionerët e lëvizjes shqiptare në këtë vend. Në vitin 1904, Petro Nini Luarasi mbërriti në Shtetet e Bashkuara, duke nisur një kapitull të ri në jetën e tij të gjatë patriotike. Qëndrimi i tij në Amerikë, deri në vitin 1908, nuk ishte thjesht një periudhë mërgimi. Ai e shndërroi atë në një mision të mirëfilltë kombëtar, duke iu kushtuar organizimit të shqiptarëve dhe përhapjes së ideve të Rilindjes Kombëtare.

Në Amerikë ai u përpoq të zgjonte ndërgjegjen kombëtare të emigrantëve shqiptarë, duke i nxitur ata të mos shkëputeshin nga gjuha, kultura dhe fati i atdheut. Veprimtaria e tij duhet parë në kuadrin e një periudhe kur komunitetet shqiptare në Shtetet e Bashkuara po shndërroheshin gradualisht në një forcë të organizuar në mbështetje të çështjes kombëtare. Vitet e tij në Amerikë përkojnë edhe me shfaqjen e figurave të tjera që do të luanin një rol të madh në jetën kombëtare shqiptare në Amerikë. Shoqëria “Besa-Besën”, e themeluar në Boston më 6 janar 1907, përfshinte ndër figurat e saj të njohura, Fan Nolin e Sotir Pecin. Në këtë atmosferë të zgjimit kombëtar u zhvillua edhe shtypi shqiptar në Amerikë. Luarasi lidhet me gazetën “Kombi”, të botuar në Boston më 1908, ndërsa gjatë viteve 1907–1908 bashkëpunoi edhe me organin “Drita” të Sofjes. Shkrimet e tij kishin karakter patriotik, arsimor dhe publicistik, duke mbrojtur të drejtën e shqiptarëve për gjuhën dhe kulturën e tyre kombëtare.

Kështuqë, kontributi i Petro Nini Luarasit në Amerikë nuk duhet parë si një episod i shkëputur nga veprimtaria e tij në Shqipëri. Përkundrazi, vitet 1904–1908 përbëjnë një hallkë të rëndësishme midis luftës së tij për shkollën shqipe në atdhe dhe organizimit të shqiptarëve në diasporë. Ai ishte një prej atyre patriotëve që e kuptuan se çështja shqiptare duhej të mbrohej jo vetëm në Shqipëri, por edhe përtej Atlantikut. Kur u kthye në atdhe në vitin 1908, Luarasi vazhdoi veprimtarinë e tij patriotike dhe, po atë vit, mori pjesë si delegat në Kongresin e Manastirit, i cili do të sanksiononte alfabetin e përbashkët të gjuhës shqipe. Kështu, rruga e Petro Nini Luarasit — nga shkollat e fshehta shqipe të Kolonjës, te komunitetet shqiptare të Amerikës dhe më pas te Kongresi i Manastirit — përbën një nga dëshmitë më të fuqishme të sakrificës së brezit të Rilindasve për gjuhën, arsimin dhe lirinë e Shqipërisë.

Petro Nini Luarasin nuk mund të quhet, pa reserve, si “themeluesi i lëvizjes shqiptare në Amerikë”. Besoj se më e saktë dhe, historikisht, më e mbrojtshme do të ishte si, “një nga pionierët dhe nismëtarët e lëvizjes së organizuar shqiptare në Amerikë”, përfshir lidhjet e tij me Vatren dhe Diellin. Këtu duhet bërë një ndarje kronologjike e rëndësishme: Petro Nini Luarasi ishte në Amerikë më 1904–1908, ndërsa Federata Pan-Shqiptare “Vatra” u themelua vetëm në vitin 1912. Prandaj nuk do të ishte, historikisht, e saktë të thuhej se Luarasi ishte anëtar apo themelues i “Vatrës”. Por, lidhja e tij me rrethin patriotik të shqiptarëve enë Amerikë që më vonë krijoi “Vatrën” dhe themeloi gazetën “Dielli” është shumë e rëndësishme.

Një dëshmi e rëndësishme është bashkëpunimi i tij me Sotir Pecin dhe Fan Nolin në nismën për botimin e gazetës “Kombi”, e cila filloi të botohej në Boston në vitin 1906. “Kombi” u bë një nga organet e para të rëndësishme të shtypit shqiptar në Amerikë dhe synonte të shërbente si lidhje midis shqiptarëve të Amerikës dhe Atdheut. Burimet e kohës dhe studimet mbi diasporën shqiptare e përmendin Petro Nini Luarasin si njërin ndër figurat që kontribuan në këtë përpjekje. Në vitin 1907, Luarasi u lidh gjithashtu me shoqërinë “Besa-Besën”, të themeluar në Boston nga Fan Noli dhe Sotir Peci. Kjo shoqëri do të luante një rol të rëndësishëm në organizimin e shqiptarëve të Amerikës dhe, më vonë, do të lidhej me procesin që çoi në krijimin e “Vatrës”. Petro Nini Luarasin ishte një nga figurat e hershme që erdhi në Amerikë përpara themelimit të Federatës Vatra dhe gazetës Dilli, që me rolin e tij në komunitett, ndikoi shumë në përhapjen e nacionalizmit shqiptar përmes librave dhe fletushkave në gjuhën shqipe.

Për këtë arsye – në 115-vjetorin e martitizimit të tij — e kujtojmë këtë figurë të dalluar kombëtare, veçanërisht të rëndësishme edhe për historinë e shqiptarëve të Amerikës. Petro Nini Luarasi ishte në mesin e atyre që hodhën farën për mësimin e gjuhës shqipe dhe për mbrojtjen e interesave kombëtare shqiptare në fillim të shekullit të kaluar, ndërsa, “Dielli”, “Vatra” dhe organizata të tjera që u themeluan gjatë dekadave të shekullit XX e deri në ditët e sotëme, do ta çonin më tej këtë mision. Sot, më shumë se një shekull më vonë, frytet e asaj pune dhe të përpjekjeve të shumë shqiptarëve të tjerë të asaj kohe janë ende të dukshme. Në qytete të ndryshme të Shteteve të Bashkuara, qindra organizata, shoqata, kisha, xhami, qendra kulturore, media dhe institucione të komunitetit shqiptar vazhdojnë veprimtarinë për ruajtjen e gjuhës, kulturës, traditave dhe identitetit shqiptar.

Natyrisht, këto zhvillime nuk janë vetëm rezultat i punës së një individi. Ato janë fryt i përpjekjeve të brezave të tërë shqiptarësh, që nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX, e kuptuan se komuniteti në mërgim mund të bëhej një mbështetje e rëndësishme për Kombin dhe për Shqipërinë. Petro Nini Luarasi zë një vend të veçantë në këtë histori. Ai ishte një nga ata që hodhën farën. Brezat që erdhën më pas e ujitën dhe e zhvilluan atë. Dhe sot, kur shohim veprimtarinë e gjallë të komuniteteve shqiptare në Amerikë, mund të shohim edhe një pjesë të trashëgimisë së asaj pune të nisur më shumë se një shekull më parë. Historia e Petro Nini Luarasit, pra, nuk i përket vetëm së kaluarës. Ajo është edhe një histori e vazhdimësisë, nga përpjekjet e para për të mësuar e përhapur gjuhën dhe kulturën shqipe, te institucionet dhe organizatat shqiptaro-amerikane që vazhdojnë sot të punojnë për gjuhën, kulturën dhe identitetin kombëtar të shqitarëve në këtë vend të madh e të dashur për për të gjithë ne.

Kjo është ndoshta dëshmia më e bukur se puna e një atdhetari nuk matet vetëm me vitet që ai jeton apo me kohën që qëndron në një vend. Ajo matet edhe me gjurmët që lë dhe me brezat që vazhdojnë atë punë që ai nisi më shumë se një shekull më parë. Ai, pra, ishte Petro Nini Luarasi!

Aleksandër Çipa/

Po pse duhet të mbesim përherë në statusin e një populli kohëhumbur? Një popull i papërgatitur?

Përherë të papërgatitur do të mbesim ne?!? Në Europë dhe gjetkë, po rilind nacionalizmi. Madje edhe më tepër: po rikrijon strukturat dhe ka nisur mësymjet elektorale. Në rajonin tonë këto aksione politike kanë nisur dhe investimet malinje janë shtuar e po shtohen. Parimet neoliberale po eklipsohen, janë kapërcyer dhe, nuk janë e, sipas gjasave, nuk do të jenë më brendi e rendit global. Ku jemi dhe si jemi ne shqiptarët?! Çdo të bëjmë? Do të mbesim siç na lënë apo do të ndërtojmë sërish vonesën dhe diversitetin vrasës dhe pengues?!? Nga axhendat zyrtare të partive kryesore është hequr projekti i bashkimit kombëtar.

Diversiteti fetar po theksohet, me ushqime nga jashtë, si të jemi të ndryshëm deri në pa përafrim. Konstitucionin shpirtëror e kemi varfëruar dhe po biem pre e ushqimeve kanceroze prej tezave dhe identiteteve të rreme të shitura dhe hedhura si doktrina të rreme. Në besimet tona po trajtohet si mish i huaj besimi gjithëkombëtar dhe kombësia e vetme. Historia e pluhurtranzicionit dhe e post-pluhurtranzicionit është kohë e shuarjes dhe zhbërjes së ndërgjegjes për ide dhe kombësi në kushtet dhe kohën kozmopolite.

Jemi mpakur dhe zhbërë në strukturën tonë të substancës kombëtare si shoqëri të sotme.

Shoqëritë tona shqiptare, në hapësirën shqiptare janë aq të ndryshme sa Ben Blushi me Kim Mehmetin, sa Aurel Plasari me Veton Suroin, sa Edi Rama me Albin Kurtin dhe sa himni shpesh pa zë i Kosovës me himnin e aq atakuar kombëtar ( që shpesh shumë shqiptarë e keqcilësojnë, si të Shqipërisë). Të gjithë të pozicionuar në llogoret e mosbesimit, duke u betuar për besim vetlm tek e vetes. Jemi një shoqëri e turpshme, por fatkeqësisht po shndërrohemi në sjellje dhe shpërbërje ndaj referencave të historisë dhe qenies sonë, si një popull i paturpshëm. Në këtë gjendje , përballë kësaj që po vjen në Botë dhe sidomos më afër nesh, jemi si në atë imazhin e Nolit kryeministër që ndërsa vibte rrëmeti, i binte flautit…!

A mund ta rikthejmë siç e meritojmë dhe siç na duhet ekzistencialisht kuktin e bukur përbashkues të Rilindjes Kombëtare?! A mund ta rinisëm prej aty ku e la Naim Frashëri, At Gjergj Fishta, Hafiz Ali Korça , Mit’hat Frashëri, Ndre Mjeda, Parashqevi Qiriazi, Luigj Gurakuqi, Bajo Topulli, Shahin Kolonja etj. etj?!. Vetëm kjo formulë dhe kësi përbërjeje në një vepër të re përbashkimi na mban si komb e popull në jetë.! Patriotizmi që ngjizet së bashku me mendimin dhe arsyetimin logjik nuk efërsohet si nacionalizëm, por formëson kombëtarizmin. Ne për këtë kemi sot nevojë. Vetëm kjo na bën një komb, një flamur.

Albert Vataj/

Më 20 shtator 1685, në Padovë të Italisë, doli nga shtypi Cuneus Prophetarum, Çeta e profetëve, vepra madhore e Pjetër Bogdanit, një nga monumentet themelore të letërsisë, kulturës dhe mendimit shqiptar. Vepra, e konceptuar si një traktat teologjik e filozofik dhe e shkruar në shqip e latinisht, përfaqëson një nga kulmet e letërsisë së vjetër shqipe dhe një dëshmi të jashtëzakonshme të aftësisë së shqipes së shekullit XVII për të shprehur ide të ndërlikuara teologjike, filozofike, kozmologjike e morale.

Pjetër Bogdani, klerik, teolog, filozof dhe kryeipeshkëv, lindi rreth vitit 1625–1627 në Has dhe vdiq më 6 dhjetor 1689 në Prishtinë. Jeta e tij u zhvillua në një kohë të trazuar, kur fjala e shkruar shqipe ishte ende e rrallë dhe kur përpjekja për ta përdorur gjuhën vendase si mjet të dijes, besimit dhe mendimit përbënte një akt të rëndësishëm kulturor. Çeta e profetëve nuk ishte një vepër e lindur papritur në vitin e botimit. Bogdani e kishte përfunduar dorëshkrimin rreth vitit 1675 dhe ia kishte paraqitur Kongregatës së Propagandës së Fesë për botim. Për shkak të kërkesave të saj, ai punoi edhe për versionin përkatës në gjuhë të tjera. Pas një udhe të gjatë përgatitore, libri u botua më në fund në Padovë më 20 shtator 1685, me ndihmën e kardinalit Gregorio Barbarigo.

Titulli i plotë latin i veprës “Cuneus Prophetarum de Christo Salvatore Mundi et eius Evangelica Veritate” e përcakton boshtin teologjik të saj: Krishti si Shpëtimtar i botës dhe e vërteta ungjillore. Por rëndësia e veprës shkon përtej një teksti thjesht fetar. Në të bashkohen teologjia, filozofia, historia biblike, morali, kozmologjia dhe poezia, ndërsa ligjërimi shqip dëshmon një përpjekje të vetëdijshme për ta bërë gjuhën bartëse të dijes së kohës. Pikërisht këtu qëndron një nga madhështitë e Bogdanit: ai nuk e përdor shqipen vetëm për të rrëfyer apo për të predikuar. Ai përpiqet ta mendojë botën në shqip.

Dhe kjo është një ngjarje shumë më e madhe sesa thjesht botimi i një libri. Në faqet e Çetës së profetëve, shqipja shfaqet e aftë të mbajë mbi vete koncepte abstrakte, argumente teologjike, kundërvënie filozofike dhe ndërtime të ndërlikuara sintaksore. Studiuesit kanë vënë në dukje pikërisht këtë zhdërvjelltësi të ligjërimit të Bogdanit dhe përpjekjen e tij për të ringjallur fjalë e shprehje të vjetra, për të krijuar fjalë të reja dhe për të pasuruar terminologjinë teologjike e shkencore.

Prandaj Çeta e profetëve nuk është vetëm një monument i letërsisë së vjetër shqiptare. Është edhe një dëshmi e pjekurisë së shqipes së shkruar në një periudhë kur dokumentimi i saj ishte ende i kufizuar. Gjuha që gjejmë te Bogdani nuk është një gjuhë e paaftë për të shprehur mendimin e ndërlikuar; përkundrazi, ajo shfaqet me një elasticitet dhe pasuri që e bëjnë të mundur artikulimin e një bote të tërë konceptuale.

Kjo nuk do të thotë se Çeta e profetëve provon në vetvete se sa e lashtë është shqipja. Por ajo dëshmon diçka po aq të rëndësishme: se në shekullin XVII shqipja kishte arritur një nivel të konsiderueshëm të përpunimit letrar dhe konceptual, shumë më përpara se standardizimi modern i saj. Në këtë kuptim, Bogdani qëndron si një nga figurat që i dhanë shqipes autoritetin e një gjuhe të dijes dhe të letërsisë.

Edhe vetë forma e librit është e jashtëzakonshme. Botimi i vitit 1685 përmban pjesë në shqip dhe latinisht, ndërsa në krye të veprës gjenden kushtime dhe poezi në disa gjuhë. Ka edhe poezi shqipe të Llukë Bogdanit dhe Llukë Sumës, ndërsa vargje të vetë Pjetër Bogdanit janë të shpërndara në pjesë të ndryshme të veprës. Kështu, Çeta nuk është vetëm një traktat; ajo është edhe një hapësirë ku proza, poezia, teologjia dhe filozofia takohen.

Dhe në këtë hapësirë dëgjohet një zë që, ndonëse i shekullit XVII, tingëllon çuditërisht i afërt: “Të lutemi pra, litari em i urtë, të më ndijeçë në gjeç fjalëzë, që të trazon veshëtë. Përse as dielli pa hije as hëna pa mjegullore mbi faqe nuk anshtë…” Në këtë gjuhë të vjetër nuk duhet parë vetëm ndryshimi nga shqipja e sotme. Duhet parë vazhdimësia e mendimit shqiptar. Fjalët kanë ndryshuar, drejtshkrimi ka ndryshuar, sintaksa është zhvilluar, por në themel qëndron e njëjta përpjekje njerëzore: të emërtohet bota, të kuptohet e panjohura dhe të gjendet një rend përballë kaosit.

Bogdani ishte, në këtë kuptim, më shumë se një shkrimtar fetar. Ai ishte një nga ata njerëz që e kuptuan se gjuha është edhe atdhe i mendimit. Një popull që shkruan në gjuhën e vet jo vetëm ruan fjalët; ai ruan mënyrën e vet për ta parë dhe për ta interpretuar botën. Prandaj figura e tij do të mbetej e lidhur me historinë e mëvonshme të vetëdijes kombëtare shqiptare. Të quash Bogdanin “përfaqësues të Rilindjes Kombëtare” në kuptimin kronologjik do të ishte anakronike, pasi Rilindja Kombëtare shqiptare i përket kryesisht shekullit XIX. Por është më e saktë ta shohim atë si një pararendës të hershëm të vetëdijes kulturore e gjuhësore që më vonë do të marrë formë të plotë gjatë Rilindjes. Tek ai gjendet tashmë bindja se gjuha, dija dhe identiteti kulturor janë të lidhura ngushtë.

Bogdani i parë përmes Rugovës

Katër shekuj më vonë, vepra e tij do të vazhdonte të zgjonte interesin e studiuesve. Një prej interpretimeve më të rëndësishme të shekullit XX është studimi i Ibrahim Rugovës, Vepra e Bogdanit, 1675–1685 (Cuneus Prophetarum), botuar në Prishtinë nga Rilindja më 1982, në një vëllim prej 312 faqesh.

Është domethënëse që Rugova, atëherë studiues dhe kritik letrar, iu përkushtua një figure si Bogdani shumë përpara se të hynte në jetën politike. Kjo vepër e vitit 1982 mbetet një pikë e rëndësishme në studimin modern të autorit të Çetës së profetëve.

Një libër që i mbijetoi kohës

Çeta e profetëve u ribotua më pas në Venedik, më 1691 dhe 1702, duke dëshmuar se vepra nuk mbeti e mbyllur në kufijtë e kohës së saj. Por rëndësia e saj nuk matet vetëm me numrin e ribotimeve apo me vendin që zë në historinë e letërsisë. Rëndësia e saj është se, në një kohë kur shqipja ende nuk kishte statusin e një gjuhe të konsoliduar letrare, një njeri guxoi t’i kërkonte asaj të shprehte universin.

Bogdani nuk e gjeti shqipen të gatshme për detyrën që i ngarkoi. Ai e punoi, e gdhendi, e zgjeroi dhe e vuri përballë filozofisë, teologjisë dhe dijes. Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij: ai nuk shkroi vetëm një libër në shqip; ai ndihmoi që shqipja të bëhej gjuhë e një libri të madh.

Më 20 shtator 1685, në një shtypshkronjë të Padovës, nuk u shtyp vetëm një traktat teologjik. U shtyp një dëshmi. Dëshmia se shqipja mund të bëhej gjuhë e mendimit, e dijes, e poezisë dhe e pyetjeve më të mëdha të njeriut. Dhe, katër shekuj më pas, Çeta e profetëve vazhdon të na kujtojë se historia e një gjuhe nuk fillon vetëm atëherë kur ajo standardizohet. Ajo fillon shumë më herët, në çastin kur dikush beson se ajo gjuhë është e denjë të mbajë mbi vete peshën e mendimit.