6 maj 1405 – 6 maj 2026 – në kujtim të 621-vjetorit të lindjes së Skënderbeut.

Nga: Hysen S. Dizdari

Tiranë, më 5 maj 2026

Autor i librit: “Skënderbeu në pullat shqiptare (1913–2023)”

Nderim dhe mirënjohje për skulptorin prof. Heinrich Kautsch (1859–1943), autor i medaljeve me portretin e Skënderbeut

Populli shqiptar dhe, veçanërisht, ne studiuesit e historisë së filatelisë shqiptare, duhet t’i jemi mirënjohës një studiuesi të ri dhe shumë të talentuar, i cili jeton dhe punon në Francë dhe quhet Aurenc Bebja. Ai na ka gëzuar pa masë me zbulimin e një dokumenti të ri: një libër i botuar në vitin 1912 në Romë, Itali, të cilin e ka publikuar në blogun https://www.darsiani.com më 13 janar 2018, ku shkruan:

“Në veprën me titull ‘L’Albania’ të Vico Mantegazzas, botuar në vitin 1912 në Romë nga shtëpia botuese ‘Bontempelli e Invernizzi’, gjejmë në faqen 17 një portret të Gjergj Kastriotit – Skënderbeut në medaljen e krijuar nga skulptori Heinrich Kautsch.”

Zbulimi i medaljes me portretin e Skënderbeut, i botuar në librin “L’Albania” të autorit Vico Mantegazza, mund të konsiderohet si një nga zbulimet më të rëndësishme të vitit 2018 në lidhje me studimet përkujtimore për 621-vjetorin e lindjes së Skënderbeut, për këto arsye:

Skulptori i njohur, prof. Heinrich Kautsch (1859–1943), është autor i disa medaljeve dhe skulpturave, të cilat janë vlerësuar nga specialistët e arteve figurative si ndër më të arrirat; ato spikasin për stilin e veçantë të kompozimit dhe për bukurinë e rrallë artistike.

Libri me titull “L’Albania”, i cili paraqet një medaljon të skulptorit Heinrich Kautsch, vërteton nga një burim i dytë i pavarur se autori i medaljonit me portretin e Skënderbeut, që ka shërbyer për të ilustruar pullën e parë shqiptare, është pikërisht Heinrich Kautsch.

Por, për hir të së vërtetës, duhet thënë se medaljoni që paraqitet në librin “L’Albania” nuk është identik me atë që shfaqet në pullën e emetuar më 1 dhjetor 1913; megjithatë, mendohet se Qeveria e patriotit Ismail Qemali mund të ketë porositur disa medaljone te skulptori Heinrich Kautsch (studiues të tjerë në të ardhmen mund të zbulojnë dokumente apo libra me medaljonin autentik).

Portreti i Skënderbeut në medaljonin e krijuar nga skulptori Heinrich Kautsch, i paraqitur në pullën e parë shqiptare të emetuar më 1 dhjetor 1913, ka disa veçori të spikatura:

Së pari: Pulla me portretin e Skënderbeut, e krijuar fillimisht në medaljon, u emetua me vendim të Qeverisë së Ismail Qemalit më 1 dhjetor 1913 dhe u shtyp në një tirazh prej 2 milionë e 950 mijë kopjesh, sipas John S. Fipps-it në librin e tij “Pullat dhe postat e Shqipërisë dhe të Epirit 1878–1945”, faqe 121.

Megjithatë, një dokument i zbuluar nga Thimi Nika, studiues i njohur dhe autor i librit “Historia e filatelisë shqiptare” (2013), faqe 95, thekson: “Përlindja e Shqipërisë”, në numrin 21 të datës 15–28 mars 1914, shënon se të gjitha pullat me portretin e Skënderbeut u shtypën në tirazhin 2 875 000 copë.

Pra, bazuar në këto dy burime të pavarura, portreti i Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti – Skënderbeu, është shtypur në rreth tre milionë kopje dhe kjo pullë është përhapur në të gjithë botën. Ajo e ka bërë më të njohur portretin e tij se çdo dokument tjetër dhe, me të drejtë, është cilësuar si emisioni me tirazhin më të madh në historinë e pullës shqiptare.

Së dyti: Kjo pullë shënon realizimin e parë artistik të portretit të Skënderbeut në një pullë shqiptare, me tipare që përputhen me përshkrimet autentike të dhëna nga At Dhimitër Frangu, bashkëkohës i tij dhe arkëtar personal, në librin “Veprat e lavdishme të Skënderbeut”, përkthyer nga Lek Pervizi (Tiranë, 2005).

Ky libër, siç theksohet nga përkthyesi, është ndër të vetmit që bazohet në dëshmi të drejtpërdrejta të bashkëkohësve dhe është botuar fillimisht në italisht në vitin 1506, duke u ribotuar më pas rreth 20 herë në gjuhë të ndryshme. Edhe portreti në kopertinën e këtij libri ngjan me atë të pullës së vitit 1913.

Së treti: Në shenjë respekti dhe mirënjohjeje ndaj prof. Heinrich Kautsch-it, propozohet që Komisioni Shtetëror i Pullës Shqiptare të emetojë një pullë përkujtimore me portretin e tij, së bashku me medaljonin e Skënderbeut të realizuar prej tij, brenda vitit 2026.

Gjithashtu, pjesë e këtij emisioni mund të jenë edhe studiues të njohur si John S. Fipps dhe Thimi Nika, të cilët kanë kontribuar në dokumentimin e origjinës së këtij portreti.

Fragment nga poema “Skënderbeu” – Naim Frashëri (1898)

Kush nuk e di Skënderbenë,

Që nderoi mëmëdhenë?

Dhe sot nga armët e tija

Kullon thjesht trimëria!

E di njerëzia e tërë

Atë zot ç’punë ka bërë:

Kur hiq Skënderbeu shpatë,

Trimave u jepte datë!

A e shihni Skënderbenë,

Mbret i mirë, trim e burrë,

U përpoq për mëmëdhenë,

Po s’i vdes emri kurrë.

Skënderbeu është i gjallë,

Rron e mbretëron për jetë;

Kjo fjalë s’është përrallë,

Ndaj të urtit është e vërtetë.

Më 3 maj 1877, në Transilvani, atëherë pjesë e Perandorisë Austro-Hungareze, lindi studiuesi hungarez Franz Nopcsa, në një familje aristokrate me prejardhje rumune. Me rekomandimin e ungjit dhe kumbarit të tij, baroni Nopcsa, kryemjeshtër i oborrit të Mbretëreshës Elisabeta të Austrisë, studioi në liceun vjenez “Maria-Theresianum”.

Nopcsa u shqua si një nga figurat më të rëndësishme të shkencës europiane në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX. Ai ishte paleontolog i njohur dhe gjeolog i Ballkanit, duke dhënë kontribute të spikatura në themelimin e paleofiziologjisë, si dhe në albanologji dhe studimet mbi Europën Juglindore.

Udhëtimet e tij në zonat më të thella të Shqipërisë Veriore, ku asnjë i huaj nuk kishte shkelur më parë, e bënë atë një ekspert të shquar të gjuhës, zakoneve dhe kulturës shqiptare. Gjatë qëndrimeve të shumta në Shqipëri, ai kreu kërkime të gjera në etnologji, gjeografi, gjeologji dhe paleontologji, duke lënë pas një corpus të rëndësishëm shkencor mbi shoqërinë dhe territorin shqiptar të asaj kohe.

Trashëgimia e tij dorëshkruese, e njohur si “Ditarët e Nopcsa-s”, përmban përshkrime të detajuara nga ekspeditat në Shqipëri dhe Ballkan, të shoqëruara me harta, skica dhe ilustrime origjinale. Një pjesë e madhe e tyre i kushtohet Shqipërisë, duke dokumentuar strukturën shoqërore, të drejtën zakonore, kulturën materiale dhe shpirtërore.

Bibliografia e Nopsca-s përfshin mbi 186 punime shkencore, kryesisht në paleontologji, gjeologji dhe albanologji, prej të cilave një numër i konsiderueshëm i kushtohet Shqipërisë. Trashëgimia e tij shkencore në paleontologji iu dhurua Muzeut Britanik në Londër, ndërsa materiali albanologjik iu besua albanologut Norbert Jokl në Vjenë, pjesë e të cilit sot ruhet në Bibliotekën Kombëtare të Austrisë.

Ndër dorëshkrimet më të rëndësishme përmenden studimet mbi fiset e malësisë së Veriut dhe të drejtën e tyre zakonore, një vepër e gjerë mbi besimet dhe zakonet shqiptare, shënime dialektologjike mbi gegërishten veriperëndimore, si dhe kujtimet e tij mbi udhëtimet në Ballkan.

Nopcsa nuk u kufizua vetëm në studime: ai u përfshi edhe në politikën e kohës dhe në vitin 1913 ofroi veten si kandidat për fronin e Shqipërisë. Megjithatë, jeta e tij përfundoi në mënyrë tragjike në vitin 1933, kur vrau sekretarin e tij shqiptar dhe më pas kreu vetëvrasje.

www.akad.gov.al

Prof.Begzad Baliu/

Me rastin e 600-vjetorit të lindjes së Gjergj Kastriotit Skënderbeut (1405-1468) janë zhvilluar shumë aktivitete shkencore, kulturore e madje politike. Janë të paktë studiuesit dhe njerëzit e kulturës, të cilët nuk janë angazhuar të japin një kontribut sado modest për njohjen dhe vlerësimin e këtij personaliteti me përmasa kombëtare e europiane.

Në këtë rrjedhë një kontribut të rëndësishëm ka dhënë edhe njëri prej krijuesve tanë në fushë të letërsisë e kulturës në Suedi, shkrimtari Sokol Demaku, duke përkthyer njërën prej veprave të trashëgimisë skenderbeguane në gjuhën suedeze, atë të Stefan Zanoviqit, Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia. Stockholm: Anders Zetterberg, 1788. Të dhënat bibliografike në thonë se vepra është shkruar në gjuhën suedeze të shekullit XVIII. Është botuar në shtypshkronjën: Anders Zetterberg. Lloj i veprës: histori e romanizuar/biografi heroike. Tekst i mbishkruar sipas traditës barletiane. Botimi në gjuhën shqipe: Stefan Zanoviq, E quajti Kastrioti i madh i Shqipërisë Skënderbeu: Historia. Përkthyer nga Sokol Demaku (nga suedishtja e vjetër, sipas Sven Esselius). Prishtinë, 2024. ISBN: 978-91519-5595-7.

Të dhënat enciklopedike e bibliografike veç tjerash na thonë se Stefan Zanoviq (i njohur edhe si Stiepan Zanović) ishte një figurë e shekullit XVIII, me origjinë nga hapësira dalmato-ballkanike (zakonisht lidhet me Budvën ose zonat përreth Adriatikut), i cili u bë i njohur në Evropë si aventurier, shkrimtar dhe intelektual i shtirur. Ai veproi në një kontekst kulturor tipik për epokën e iluminizmit, duke lëvizur midis oborreve dhe qendrave urbane evropiane, ku ndërtoi identitete të ndryshme sociale dhe kulturore. Në literaturën enciklopedike nordike ai paraqitet si një figurë margjinale, por karakteristike për kulturën kosmopolite dhe shpesh spekulative të shekullit XVIII.

Zanoviq u dallua për prodhimin e teksteve historiko-letrare dhe për një prirje të fortë drejt fabulimit dhe stilizimit të figurave historike. Vepra e tij për Skënderbeun – Den store Castriotto af Albanien kallad Scanderbeg. Historia (Stockholm, 1788) – përfaqëson pikërisht këtë tip diskursi: një përzierje e historiografisë, moralizimit dhe retorikës heroike, e cila mbështetet në traditën e Marin Barleti, por e transformon atë në një narrativë të përshtatur për publikun evropian të kohës. Në këtë aspekt, Zanoviq nuk është historian në kuptimin kritik modern, por një ndërmjetës diskursiv i miteve historike.

Në biografinë e tij, ai mbetet një figurë kontradiktore: i përfshirë në aventura politike dhe mashtrime identitare (duke pretenduar herë pas here prejardhje fisnike ose role të fabrikuara), ai përfundoi jetën në kushte tragjike në fund të shekullit XVIII. Enciklopeditë evropiane, përfshirë traditën suedeze, e trajtojnë atë si shembull të tipit “aventurier intelektual”, një figurë që qëndron në kufirin midis kulturës së lartë dhe manipulimit letrar, duke reflektuar tensionet midis dijes, autoritetit dhe fabulës në epokën e iluminizmit.

Ndërmjet Barletit dhe Zanoviqit

Studimi në fjalë ndërtohet mbi një premisë të qartë metodologjike dhe teorike: teksti i Stefan Zanoviq nuk përfaqëson një burim historik autonom, por një konstrukt diskursiv sekondar, i ndërtuar mbi matricën historiografike të Marin Barleti. Në këtë kuptim, analiza nuk synon të verifikojë faktografinë historike, por të zbulojë mekanizmat e riartikulimit të figurës së Skënderbeut në një kontekst të ri kulturor, duke u mbështetur në një qasje të integruar historiko-filologjike, intertekstuale dhe semiotike. Kjo qasje lejon të kuptohet procesi i kalimit nga një historiografi humaniste, e strukturuar mbi modelin latin dhe mbi retorikën klasike, në një diskurs iluminist evropian, ku historia funksionalizohet si instrument i ideologjisë, i etikës dhe i modelimit kulturor.

Në rrafshin strukturor, analiza dëshmon një vazhdimësi të qartë të modelit barletian, pasi Zanoviq ruan skeletin kronikal të rrëfimit: origjinën fisnike të Kastriotëve, fazën e pengmarrjes dhe të edukimit në oborrin osman, rikthimin në atdhe dhe ciklin e luftërave kundër Perandorisë Osmane. Kjo strukturë nuk është një krijim origjinal, por një riprodhim i një modeli të konsoliduar historiografik, i cili funksionon si bazë për ndërtimin e mëtejshëm të rrëfimit. Megjithatë, në nivelin interpretativ, kjo vazhdimësi shoqërohet me një zhvendosje të rëndësishme: ajo që te Barleti paraqitet si një paradoks providencial i historisë, te Zanoviq riformulohet si një proces racional dhe pedagogjik i formimit të heroit, duke reflektuar një ndryshim të thellë në mënyrën e konceptimit të historisë dhe të individit.

Transformimi më i dukshëm ndodh në nivelin e diskursit dhe të strukturës narrative, ku rrëfimi historik zëvendësohet nga një narrativë e dramatizuar dhe moralizuese. Ndërhyrjet alegorike, si prologu me Menandrin (Burrë i fortë) dhe CLEARC-un (Modelin etik të heroit), nuk kanë funksion informativ, por vendosin një horizont etik, duke e orientuar interpretimin e figurës së Skënderbeut drejt një sistemi vlerash universale. Kështu, historia largohet nga funksioni i saj dokumentues dhe shndërrohet në një formë të artikuluar të filozofisë morale, ku rrëfimi shërben për të edukuar dhe për të modeluar perceptimin e lexuesit.

Në prizmin karakterologjik, figura e Skënderbeut pëson një zgjerim të rëndësishëm semantik dhe funksional. Nga një hero historik dhe ushtarak, i artikuluar si mbrojtës i krishterimit dhe i rendit evropian, ai shndërrohet në një model etik dhe politik, që mishëron virtyte universale si drejtësia, maturia dhe vetëkontrolli. Ky transformim realizohet përmes një strategjie diskursive që thekson cilësitë morale dhe shoqërore të figurës, duke e zhvendosur fokusin nga akti historik drejt normës etike.

Në këtë mënyrë, Skënderbeu nuk mbetet më vetëm një figurë e së kaluarës, por bëhet një model antropologjik dhe normativ për shoqërinë. Në nivelin e përfaqësimit të luftës, analiza evidenton një kalim nga një strukturë historiko-retorike drejt një estetike të hiperbolës dhe të dramatizimit. Përshkrimet e betejave te Zanoviq karakterizohen nga amplifikimi numerik dhe nga ndërtimi i një imazhi të epërsisë absolute të heroit, duke e transformuar luftën nga një fakt historik në një spektakël narrativ. Më e rëndësishmja, ky proces shoqërohet me një vetëdije të qartë të autorit për natyrën e mitizimit, çka e dallon atë nga modeli barletian dhe e vendos tekstin në një nivel më të avancuar refleksiv, ku historia dhe narrativa ndërthuren në mënyrë të ndërgjegjshme.

Në konceptin ideologjik dhe kulturor, shtesat që sjell Zanoviq janë vendimtare për kuptimin e figurës së Skënderbeut në kontekstin e shekullit XVIII. Figura universalizohet dhe integrohet në një sistem evropian referencial, ku ajo vendoset në marrëdhënie me figura të tjera paradigmatike të historisë botërore. Njëkohësisht, artikulohet një diskurs politik i tipit iluminist, në të cilin Skënderbeu paraqitet si model i sovranitetit dhe i autonomisë politike. Paralelisht, estetizimi i narrativës dhe futja e elementeve të ndjeshmërisë dhe të jetës shoqërore e afrojnë tekstin me format e romanit historik dhe të letërsisë së shekullit XVIII, duke e shndërruar atë në një strukturë hibride midis historiografisë dhe letërsisë.

Në këtë rrjedhë, analiza dëshmon një proces të trefishtë të ndërtimit diskursiv të figurës së Skënderbeut: ruajtjen e strukturës historike të modelit barletian, transformimin e narrativës në një diskurs moral dhe estetik, dhe shtimin e një shtrese të re ideologjike dhe kulturore, të karakterizuar nga universalizimi evropian dhe nga artikulimi i vlerave iluministe. Si rezultat, figura e Skënderbeut kalon nga një hero i kronikës historike në një simbol kompleks kulturor dhe konceptual, që funksionon si model etik, politik dhe antropologjik në horizontin e Evropës së shekullit XVIII.

Rafaela Prifti/

Ledia Xhoga brought the rich landscape of Misinterpretation to the Fan Noli Cultural Center and Library in a virtual event last Sunday afternoon, April 26. The 2025 Booker Prize nominated author walked us through her haunting story of an Albanian woman in present day New York, a character defined by susceptibility to other people’s pain. Misreadings anchor the mini-plots of her debut novel, weaving the nuances of translation into the complexities of human intimacy. Thanks to her authentic storytelling and warmth, it was an afternoon of literary discovery and wonder that truly deserves an Encore!

Real places – Raw emotions Sunday’s book talk revealed just how much reality grounds Ledia Xhoga’s fiction. From the streets of New York to the historic castle of Berat, Albania, the story’s locations, right down to the specific hotel, are places readers can visit both on the page and in person. Even the bridge on the Slovakian-Hungarian border, a question put to the author by Director Bob Tochka, is real. In fact, Xhoga once considered applying for a fellowship based there.

The novel’s Albanian-ness is woven into gestures, dialogue, in silences. Her narrative captures these subtle nuances with intensity that it is no surprise she has already been approached for film adaptations.

Budding Bards Take Heart! For aspiring writers, Ledia offered a dose of reality and encouragement: reaching a final of revisions and tireless drafting and revision. The great news? She has already submitted her next novel and the Fan Noli Cultural Center and Library is ready for it. We’re even hopeful Ledia will join us in person for the launch. It seems the ‘secret weapon’ was the lure of Shkodra Byrek brought all the way from Braintree. Behold the taste of home!

Poets Welcome For poets doubting their move into prose, Xhoga views a poetic background as a major advantage in building impactful narratives.

Missed the Sunday talk? Artan Malaj’s photos can get you into the mood of the event, while Fan Noli Cultural Center will post a short video soon. Stay tuned for more highlights from our conversation with the author ️

Want to listen? Misinterpretation is available as an audiobook in both UK and US versions across most major platforms.

Why it matters? Authentic storytelling by Albanian writers elevates our cultural footprint in the contemporary world of the arts. Supporting the talented writers honors our rich literary heritage and inspires the creators of tomorrow.

Before our next live event, take a moment to read this earlier interview with Ledia Xhoga, author of Misinterpretation, longlisted for the 2025 Booker Prize.

https://gazetadielli.com/conversation-with-ledia-xhoga…

——————————————————————–

Prezantimi i librit Misinterpretation në bashkëbisedimin përmes Zoom me autoren Ledia Xhoga të dielën na fali befasi të këndshme dhe zbulime të reja interpretimi të novelës së saj të parë, kandiduar në listën e gjatë të Booker Prize 2025.

Këto mbresa dhe foto nga artisti Artan Malaj përcjellin atmosferën e takimit mujor të serisë së librit Peter dhe Naum Prifti në Qendren Kulturore dhe Bibliotekën Fan Noli në Boston.

#LediaXhoga#Misinterpretation#FanNoliCulturalCenter#ThePeterandNaumPriftiDistinguishedBookSeries#Bookstagram