Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra në bashkëpunim me Qendrën Kulturore “Nënë Tereza” të Kishës Katolike “Zoja e Shkodrës” ju ftojnë në promovimin e veprës së skulptorit të shquar shqiptaro-amerikan “Vasil Rakaj” me autore Suzana Varvarica Kuka.

Promovimi zhvillohet ditën e diel, më 13 shtator 2026, ora 1.30 pm, adresa: 361 W Hartsdale Ave, Hartsdale, NY 10530.

Ftohet komuniteti të marrë pjesë.

Julika Prifti/

Edhe pse Tirana e viteve ’60 mbante peshën kryesore të jetës kulturore në vend, skena e saj artistike mbetej e zbehtë dhe e izoluar. Sipas mundësive, disa ndiqnin programet televizive të RAI-it dhe stacione të tjera të huaja në radio për të qenë pak të lidhur me jetën artistike të botës, për të njohur këngët dhe artistët e mëdhenj, koncertet e tyre në Romë, Paris, Londër, si një botë e pakapshme për ne. Prej koncerteve të muzikës së lehtë me “këngëtarë të jashtëm” në fillim të viteve ’80 kujtoj koncertin e artistes greke, Marinella në Pallatin e Sportit Partizani, në fund të viteve ’80 Albano dhe Romina Power, në stadiumin Qemal Stafa, një shfaqje e mrekullueshme që më mbush me emocion e nostalgji edhe sot.

Atëherë ishte koha kur artistët shqiptarë vështirë se mund të ngjiteshin në skenat ndërkombëtare, ndërsa sot yjet tona të muzikës ngjiten në platformat më prestigjioze të botës. Prej tyre veçoj Rita Orën, me të cilën ndiej një afërsi familjare ndonëse nuk ishim takuar kurrë dhe u përkasim brezave të ndryshëm. Kjo lidhje e ka zanafillën tek arti dhe artistët në familjet tona. Tregimi i babait tim “Tre Vetë Kapërcejnë Malin” frymëzoi dy projekte kinematografike. Në Kosovë u jetësua si film televiziv nga regjisori i madh Besim Sahatçiu, ndërsa në Shqipëri u realizua si produksion me skenar të Naum dhe Vladimir Priftit e regjinë mjeshtërore të Vladimir Prifti.

Rita Ora është mbesa e regjisorit të ndjerë Besim Sahatçiu. Ai e kishte shprehur shpesh dëshirën për ta kthyer mbiemrin e tij në shqip dhe mbesa e ka çuar në vend atë amanet. E frymëzuar edhe nga lidhja shpirtërore midis dy artistëve në familjet tona, unë u nisa bashkë me shoqen e gjimnazit për në koncertin e Ritës në Ohër. Ishte si një udhëtim në kohë, por edhe një takim prekës me ëndrrat e rinisë sonë.

Koncerti i Rita Orës, një nga ngjarjet muzikore të sezonit të festivaleve verore 2026, ishte një spektakël plot gjallëri, energji dhe profesionalizëm, me interpretime të këngëve të saj më të njohura dhe ato më të rejat. Mes shumë të rinjve në stadiumin “Bilhanini Izvari” edhe ne u ndjemë sërish gjimnaziste. Kënduam, duartrokitëm dhe shijuam çdo moment të mbrëmjes. Përshëndetja në gjuhën shqipe e Rita Orës e ndezi edhe më shumë entuziazmin e të rinjve të shumtë shqiptarë. Bukuria e Ohrit, freskia e liqenit, atmosfera e qytetit e koncertit u bashkuan në një mbrëmje të paharrueshme tek të gjithë pjesëmarrësit.

Dikur ëndërronim të shihnim artistët e mëdhenj të botës, sot udhëtojmë për të duartrokitur një artiste shqiptare në skenat botërore. Artistë si Rita Ora i kanë dhënë emrit shqiptar një vend të merituar në skenën botërore. Ata na bëjnë të ndihemi më të pasur shpirtërisht dhe më krenarë për identitetin tonë. Ndërsa Rita ndez dritat e skenave të festivaleve verore, ajo ndriçon edhe një pjesë të shpirtit të atij brezi që dikur guxonte vetëm të ëndërronte.

Foto: https://ina-online.net

Për shekuj me radhë, Shqipëria ka qenë për Evropën njëkohësisht afër dhe larg. Afër në hartë, por larg në përfytyrim. Pranë Adriatikut, por e mbështjellë me një mjegull legjendash, paragjykimesh dhe misteresh.

Prandaj, kur lexojmë se “Shqipëria ka qenë toka e njeriut të lirë… e njeriut të ashpër dhe zemërmirë”, duhet të ndalemi pak. Sepse kjo fjali nuk është thjesht një kompliment. Ajo është pjesë e një historie shumë më të gjatë të mënyrës se si bota e jashtme është përpjekur ta shpjegojë shqiptarin. Dhe jo gjithmonë ia ka dalë. Sepse Shqipëria ka qenë shpesh më e madhe se korniza në të cilën është vendosur.

Roberto Morozzo della Rocca, në studimin e tij “Kombi dhe feja në Shqipëri 1920–1944”, vëren se literatura evropiane e shekujve XIX dhe XX e ka trajtuar shpesh Shqipërinë si një vend të pakrahasueshëm, me një origjinalitet të theksuar historik dhe kulturor.

Ai vëren se shqiptarët janë parë përmes një galaktike stereotipesh: popull i papërkulur dhe gjakatar, por edhe i lirë; vend i egër, por i pastër; hapësirë mes Lindjes dhe Perëndimit; mes natyrës së paprekur dhe qytetërimit; mes së lashtës dhe modernes.

Kështu Shqipëria u shndërrua në një lloj pasqyre ku secili udhëtar shihte edhe diçka nga vetja. Për disa ishte Shqipëria e njeriut të lirë. Për të tjerë, Shqipëria e “egërsisë”. Për disa, një Evropë e vonuar. Për të tjerë, një botë që kishte ruajtur diçka që qytetërimi modern e kishte humbur. Dhe ndoshta pikërisht këtu gjendet një nga paradokset më interesante të historisë sonë. Shqipëria është përshkruar shpesh më shumë për atë që evropianët mendonin se ishte, sesa për atë që realisht ishte. Morozzo e formulon këtë me një mprehtësi të veçantë: miti i Shqipërisë si një vend unik shpesh është përjetësuar përmes retorikës, duke konfirmuar me përshtypje të jashtme atë që ishte “zbuluar” ndonjëherë edhe përpara se të shihej e të verifikohej. Dhe kjo është një vërejtje që duhet ta mbajmë mend. Sepse ekzotizimi është një formë tjetër e mosnjohjes.

Një nga të huajt që i dha Shqipërisë një vend të veçantë në imagjinatën evropiane ishte. Kur Byron mbërriti në Shqipëri në vitin 1809, ai nuk pa thjesht një periferi të Perandorisë Osmane. Ai pa një botë njerëzore që e magjepsi, veshjet, armët, malet, mikpritjen, krenarinë dhe karakterin e shqiptarëve.

Në letrat e tij dhe në “Childe Harold’s Pilgrimage”, Shqipëria shfaqet me ngjyra të forta romantike.

Ai shkroi për shqiptarët si njerëz të fortë, krenarë, të lidhur me lirinë dhe me një kod nderi që për poetin romantik kishte një bukuri të veçantë. Por Byroni nuk duhet lexuar vetëm si një fotograf i Shqipërisë. Ai ishte edhe poet romantik. Dhe romantizmi kishte prirjen ta shndërronte realitetin në mit. Prandaj Shqipëria e Byronit është njëkohësisht Shqipëria reale dhe Shqipëria e ëndërruar.

Në fillim të shekullit XX, një tjetër figurë e jashtëzakonshme do të bëhej një nga dëshmitaret më të fuqishme të Shqipërisë, Edith Durham nuk ishte një turiste që kaloi rastësisht nëpër Shqipëri. Ajo udhëtoi, jetoi me njerëzit, pa varfërinë, konfliktet, zakonet, mikpritjen, gjakmarrjen, strukturat fisnore dhe realitetin politik. Dhe, ndonëse edhe ajo mbarti me vete disa prej ideve të kohës së saj, gradualisht u bë një prej mbrojtëseve më të vendosura të shqiptarëve në opinionin britanik. Libri i saj “High Albania” është një dëshmi e fuqishme e kësaj bote. Durham u mahnit nga malësorët, nga mikpritja dhe nga një ndjenjë e fortë dinjiteti që ajo e dalloi te njerëzit e veriut. Ajo nuk e fshehu ashpërsinë e jetës shqiptare, por refuzoi ta reduktonte shqiptarin në stereotipin e “barbarit”.

Dhe kjo është e rëndësishme. Sepse të duash një popull nuk do të thotë të fshehësh mangësitë e tij, do të thotë të mos lejosh që mangësitë ta përkufizojnë të tërin.

Shkrimtarja britanike e vizitoi Jugosllavinë dhe Ballkanin dhe shkroi gjerësisht për rajonin. Në këto udhëtime, Shqipëria dhe shqiptarët shfaqen brenda një tabloje ballkanike ku kufijtë politikë nuk përputhen gjithmonë me kufijtë kulturorë. Ajo, si shumë udhëtarë të tjerë perëndimorë, e ndjeu se Ballkani ishte një hapësirë ku historia kishte lënë shtresa të shumta, ilire, romake, bizantine, osmane, katolike, ortodokse, myslimane. Dhe Shqipëria, pikërisht për shkak të këtij ndërthurimi, nuk ishte e lehtë për t’u futur në një kategori të vetme.

Një nga dëshmitë më interesante është ajo e , e cila e vizitoi Shqipërinë në vitet 1920. Lane u mahnit nga ideja e lirisë shqiptare dhe nga mënyra se si shqiptarët kishin ruajtur identitetin e tyre përballë perandorive dhe pushtimeve. Për të, Shqipëria ishte një vend ku njeriu mund të ishte i varfër, i armatosur, i ashpër dhe i ekspozuar ndaj rreziqeve, por ende të ruante diçka që ajo e konsideronte themelore: lirinë individuale.

Kjo Shqipëri do të bëhej pjesë e rëndësishme e librit të saj “Peaks of Shala”. Por edhe këtu duhet bërë dallimi mes dokumentit dhe interpretimit. Lane nuk po na jepte një fotografi laboratorike të Shqipërisë. Ajo po na jepte Shqipërinë që kishte përjetuar dhe interpretuar vetë. Dhe kjo është pikërisht arsyeja pse këto dëshmi janë kaq të çmuara.

Në shekujt XIX dhe XX, një pjesë e udhëtarëve evropianë e përshkruanin Shqipërinë si “vendin e fundit” përpara një Evrope të qytetëruar. Ishte një mënyrë problematike të menduari. Sepse pyetja që duhet bërë është: Kush e përcakton se ku mbaron qytetërimi? Nëse kriteri është infrastruktura, Shqipëria ishte prapa. Nëse kriteri është zhvillimi industrial, po.

Nëse kriteri është shteti modern, gjithashtu. Por nëse kriteri është aftësia e një populli për të mbijetuar, ruajtur gjuhën, zakonet, identitetin dhe ndjenjën e dinjitetit në kushtet më të vështira historike, atëherë historia merr një tjetër kuptim. Kjo është arsyeja pse shumë udhëtarë, pasi kaluan nga përshkrimi ekzotik te kontakti real me njerëzit, filluan ta shihnin Shqipërinë ndryshe.

Morozzo della Rocca ka prekur një të vërtetë thelbësore: Shqipëria shpesh është përdorur si prizëm ku evropianët projektonin ëndrrat dhe ankthet e veta.

Kjo është ndoshta fjalia që duhet të na shoqërojë gjatë gjithë leximit të historisë së imazhit të Shqipërisë.

Shqipëria ka qenë:

toka e njeriut të lirë dhe e njeriut të egër;

toka e njeriut të ri dhe e njeriut primitiv;

toka e lirisë dhe e tiranisë;

e komunizmit të realizuar dhe e gulagut pranë shtëpisë;

parajsë e papërlyer dhe mbeturinë e një bote të lashtë.

Sa kontradiktore! Por ndoshta jo aq shumë. Sepse një vend i panjohur ka gjithmonë prirjen të bëhet projekcion i imagjinatës së atij që e vështron. Dhe Shqipëria ishte një nga vendet më të përshtatshme për këtë projekcion: malet e saj, deti, izolimi, historia, zakonet, gjuhët, fetë, kanunet, luftërat dhe mbijetesa e saj i dhanë Evropës material të bollshëm për të ndërtuar një mit.

Dhe këtu duhet të jemi të drejtë edhe me veten.

Nuk ka nevojë ta zbukurojmë Shqipërinë duke mohuar varfërinë, prapambetjen, gjakmarrjen, analfabetizmin, konfliktet, sundimet e huaja apo dramat e saj historike.

Një patriotizëm që mohon faktet nuk është dashuri për atdheun. Është frikë nga e vërteta. Por po aq e padrejtë është edhe e kundërta: ta përkufizosh Shqipërinë vetëm përmes plagëve të saj. Sepse midis këtyre dy skajeve ndodhet Shqipëria reale.

Ajo e malësorit dhe e qytetarit, e fshatit dhe e qytetit, e lahutës dhe e universitetit, e kullës dhe e bibliotekës, e Kanunit dhe e Kushtetutës, e izolimit dhe e hapjes, e varfërisë së dikurshme dhe e aspiratës së sotme.

Një Shqipëri kontradiktore, siç janë pothuajse të gjitha shoqëritë që kanë kaluar nëpër histori të trazuara.

Ka pasur edhe “penëthyer”, siç mund të thuhet, që e kanë parë Shqipërinë përmes paragjykimeve, interesave politike, orientalizmit apo thjesht padijes.

Por ata nuk janë e gjithë historia. Në anën tjetër qëndrojnë studiues, shkrimtarë, udhëtarë e diplomatë që u përpoqën të kuptonin. Dhe kjo përpjekje meriton të kujtohet. Sepse një popull nuk e ndërton vetëm vetë portretin e tij. Ai ndërtohet edhe nga mënyra se si e kanë parë të tjerët. Dhe në këtë pasqyrë të huaj Shqipëria ka marrë shumë fytyra. Por njëra prej tyre përsëritet vazhdimisht, njeriu shqiptar si qenie e vështirë për t’u nënshtruar. Ndoshta kjo është ajo që i ka intriguar më shumë të huajt, jo varfëria, jo malet, jo ekzotizmi. Por kryeneçësia për të mbetur vetvetja.

Sot, kur Shqipëria është më e hapur ndaj botës se kurrë më parë, miti po zëvendësohet gradualisht nga realiteti. Turisti nuk vjen më vetëm për të kërkuar “vendin e fundit të Evropës”. Studiuesi nuk vjen vetëm për të zbuluar një popull ekzotik. Bota po e njeh Shqipërinë si një vend evropian me historinë, kulturën, plagët, kontradiktat dhe potencialet e veta. Por një gjë nuk ka ndryshuar: Shqipëria vazhdon të jetë një vend që kërkon të kuptohet. Dhe ndoshta ky është edhe një prej fatit të saj më të veçantë. Sepse disa vende bëhen interesante pasi i kupton. Shqipëria bëhet interesante pikërisht sepse, sa më shumë e njeh, aq më shumë kupton se nuk mund ta mbyllësh në një përkufizim.

Ajo ka qenë për të huajt njëherësh mal, det, kufi, mister, liri, varfëri, krenari, dhimbje dhe shpresë.

Por mbi të gjitha ka qenë një tokë njerëzish që kanë luftuar gjatë për të mos u zhdukur nga historia.

Dhe kjo ndoshta është dëshmia më e madhe që mund t’i japim botës:

Jo se kemi qenë gjithmonë më të mirët.

Jo se kemi qenë gjithmonë viktima.

Jo se kemi qenë gjithmonë heronj.

Por se, pavarësisht gjithçkaje, kemi mbetur.

Dhe një popull që mbetet, pasi historia ka provuar kaq shumë herë ta fshijë, meriton jo vetëm të admirohet, meriton të kuptohet. A nuk është ky vend për t’u adhuruar, njëjt si misteri i besimit, e hirit dhe hyjt.

Përgatiti: Albert Vataj

Nënë Tereza, gruaja që, kur t’i ngulte sytë, të shikonte në shpirt… dhe të mbushte me dritë

Më 4 shtator 2016, në Sheshin e Shën Pjetrit në Romë, Papa Françesku e shpalli shenjtore gruan e vogël shqiptare, e cila kishte zgjedhur të jetonte mes më të varfërve të të varfërve, atyre që bota i kishte harruar, braktisur, përzënë nga kujtesa dhe nga ndërgjegjja.

Ajo ditë nuk ishte vetëm një ceremoni kanonizimi. Ishte një dëshmi se, në një botë që mat gjithçka me madhështinë, pushtetin, pasurinë dhe famën, një jetë e kushtuar krejtësisht tjetrit mund të bëhet më e madhe se çdo monument.

Dhe megjithatë, edhe pas shenjtërimit, pyetja vazhdon të endet nëpër botë:

“E kush ishte kjo grua?”

Kush ishte ajo që zgjodhi të mos jetonte për veten?

Kush ia ndezi në zemër atë zjarr të pashuar dashurie për të varfrit, për të braktisurit, për fëmijët pa nënë e baba, për të sëmurët që askush nuk donte t’i prekte, për njerëzit që shoqëria i kishte dënuar me një vdekje të dyfishtë, së pari të trupit, pastaj të dinjitetit?

Kush ishte ajo grua e vogël me sari të bardhë, me shiritat blu, që kalonte nëpër rrugët e Kalkutës, aty ku mjerimi nuk ishte një statistikë, por një fytyrë, një trup, një plagë, një frymëmarrje e fundit?

Ajo nuk shkonte atje për ta parë mjerimin.

Ajo shkonte për ta prekur si dhimbje shpirti.

Dhe pikërisht këtu nis madhështia e saj.

Sepse është e lehtë të flasësh për të varfrit nga larg. Është e lehtë të ndiesh keqardhje për një fotografi, për një lajm, për një shifër. Është shumë më e vështirë të përkulesh mbi një trup që kudërbon nga plagët, t’i kapësh dorën një njeriu që të gjithë e kanë braktisur dhe t’i thuash: “Ti ke ende vlerë.”

Një ditë, në “Shtëpinë e Zemrës së Papërlyer të Zojës”, në Kalkutë, sollën një burrë që dukej më shumë si një hije njeriu sesa si njeri. Ishte kockë e lëkurë, një trup i rrënuar nga sëmundja dhe braktisja. Plagët i ishin mbushur me krimba. Goja i ishte tharë aq shumë, sa nuk mund të kapërdinte më as ushqim.

Gratë me sari bardhë e blu përpiqeshin t’i njomnin buzët. Motrat i lanin trupin e mbuluar me baltë e jashtëqitje.

Dhe atëherë u afrua ajo.

Nënë Tereza.

Jo si një grua që kishte ardhur për të parë një të mjerë, por si një nënë që kishte ardhur pranë fëmijës së saj.

Ajo nisi t’ia hiqte krimbat nga plagët.

Era ishte e padurueshme. Një tjetër njeri ndoshta do të ishte tërhequr, do t’i kishte mbyllur sytë, do të kishte kthyer kokën.

Por Nënë Tereza nuk e ktheu kokën.

Sepse për të, përpara saj nuk ishte një trup i kalbur.

Ishte një njeri.

Dhe kur ai, me atë pak zë që i kishte mbetur, e pyeti:

— Si mund ta durosh erën e qelbur që del nga trupi im?

Ajo iu përgjigj me një nga ato fjalitë që nuk kanë nevojë për shpjegim:

“Çka ndjej unë nuk është asgjë, në krahasim me atë që vuan ti.”

Burri e kuptoi se ajo nuk ishte si të tjerët.

Dhe e bekoi:

— Bekuar qofsh!

Por ajo nuk pranoi bekimin.

“Jo, i bekuar je ti, sepse vuan me Jezusin dhe si Jezusi.”

Dhe këto, sipas rrëfimit, ishin fjalët e fundit që ai dëgjoi.

Ndoshta atë çast ai njeri nuk kishte më asgjë nga ato që bota i quan pasuri. Nuk kishte shtëpi, emër, pushtet, bukuri, shëndet, as të ardhme.

Por kishte diçka që bota ia kishte mohuar deri atëherë, dikë që e shikonte si njeri.

Dhe ndoshta ky ishte një nga misionet më të mëdha të Nënë Terezës, t’u kthente njerëzve jo vetëm bukën, ilaçin apo një shtrat për të vdekur, por dinjitetin e të qenit njeri.

Ajo nuk mund ta ndalonte çdo vdekje, por mund të bënte që askush të mos vdiste i padashur.

Nuk mund ta zhdukte çdo varfëri, por mund të bënte që i varfri të mos ndiente se ishte i tepërt në këtë botë.

Nuk mund ta shëronte çdo trup, por mund t’i jepte një dorë që nuk tërhiqej prej tij.

Dhe kjo ishte mrekullia e saj e përditshme.

Nganjëherë, ajo i shkëpuste sytë nga mjerimi dhe i drejtonte nga bota që e rrethonte. Shihte njerëzit e ngopur që nuk ishin të lumtur, të pasurit që ishin shpirtërisht të varfër, ata që kishin gjithçka përveç një arsyeje për ta dashur jetën.

Dhe atëherë zëri i saj bëhej një qortim për ndërgjegjen njerëzore: “Duhet të marrë fund kjo indiferencë. Në botë po zhduket dashuria.”

Sepse ajo e dinte diçka që shoqëritë moderne shpesh harrojnë, varfëria nuk është vetëm mungesa e bukës.

Ka edhe një varfëri tjetër, shumë më e frikshme mungesa e mëshirës.

Mund të kesh shtëpi dhe të jesh i pastrehë në shpirt.

Mund të kesh pasuri dhe të jesh i varfër në dashuri.

Mund të kesh mijëra njerëz rreth vetes dhe të mos kesh askënd që të të prekë me dhembshuri.

Mund të ushqesh trupin dhe të lësh shpirtin të vdesë.

Prandaj ajo fliste për një varfëri që nuk matet me para, varfërinë e dashurisë.

Dhe kjo ndoshta është arsyeja pse Nënë Tereza vazhdon të na shqetësojë edhe sot.

Sepse ajo nuk na pyet sa kemi.

Na pyet çfarë bëjmë me atë që kemi.

Nuk na pyet sa të mëdhenj jemi.

Na pyet sa herë jemi përkulur mbi dikë që kishte nevojë për ne.

Nuk na pyet sa kemi folur për njerëzimin, na pyet sa njerëz kemi dashur vërtet.

Ajo kërkonte njerëz që “shpërvjelin mëngët”, që nuk kanë frikë të ndotin duart me baltë, që përkulen mbi të varfrit, mbi të sëmurët, mbi ata që janë në grahmat e fundit të jetës, mbi fëmijët e flakur në kazanet e plehrave, mbi ata që bota e pasur, e ngopur dhe e etur për më shumë, i sheh si mbetje.

Ajo zgjodhi të mos kishte duar të pastra, nëse pastërtia e tyre do të vinte nga mosprekja e vuajtjes.

Dhe kjo është ndoshta një nga trashëgimitë më të mëdha të saj.

Sot, kur përkujtojmë përvjetorin e shenjtërimit të saj, nuk është e mjaftueshme të përsërisim se Nënë Tereza ishte shqiptare, se lindi në Shkup, se u bë murgeshë, se themeloi Misionaret e Bamirësisë, se mori Çmimin Nobel për Paqen apo se u shpall shenjtore.

Këto janë të dhëna të biografisë.

Por Nënë Tereza nuk është vetëm një biografi.

Ajo është një pyetje.

Një pyetje që na drejtohet neve.

Çfarë bëjmë kur përpara nesh kemi një njeri që vuan?

Kthejmë kokën?

Nxitojmë të kalojmë?

E fotografojmë?

Flasim për të?

Apo përkulemi?

Ndoshta ky është kuptimi më i thellë i shenjtërisë së saj. Ajo na mëson se madhështia nuk fillon atje ku ngrihet njeriu mbi të tjerët, por atje ku përkulet për t’i ngritur ata.

Dhe prandaj Nënë Tereza është ende mes nesh.

Jo vetëm në altarin ku u vendos më 4 shtator 2016.

Ajo është në çdo dorë që zgjatet drejt një të rrëzuari, te çdo nënë që ushqen një fëmijë të huaj, te çdo mjek që nuk largohet nga shtrati i një të sëmuri, te çdo njeri që zgjedh mëshirën kur bota i ofron indiferencën dhe te çdo zemër që ende di të vuajë për tjetrin.

Ndoshta ky është kuptimi i vërtetë i një shenjtori, të mos jetë një figurë e vendosur larg nesh, por një dritë që na bën të shohim më qartë veten.

Dhe Nënë Tereza na sheh, na i ngul sytë.

Na shikon përtej fytyrës, përtej rrobave, përtej pasurisë, përtej emrit, përtej asaj që duam t’u tregojmë të tjerëve. Na shikon në shpirt.

Dhe ndoshta, përballë atij vështrimi të qetë e të mëshirshëm, pyetja nuk është më: “E kush ishte kjo grua?”

Pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është: “Çfarë ka mbetur prej saj brenda nesh?”

Përgatiti: Albert Vataj

Shpendi Topollaj/

In memoriam – Me rastin e 120 vjetorit të lindjes.

Lexoja jetën e maestro Mihal Cikos në librin e Thimi Çollakut dhe për asnjë çast nuk më ndaheshin tingujt e Rusallkës, asaj poemës të njohur të Pushkinit, që aq bukur e kishte përshtatur në muzikë Dargomizhkij, dhe që atë ditë kremtimi të Pavarësisë të vitit 1953 në Tiranë, shënonte fillimin e operistikës shqiptare dhe kurorëzimin e Teatrit tonë të Operas dhe Baletit. Lexoja dhe mendoja se ç`do të ishim ne, këtu në mes të Evropës, pa punën sizifiane dhe përkushtimin e atyre artistëve që të parët e kishin kuptuar rolin e kulturës në përgjithësi dhe të muzikës në veçanti, në qytetërimin e një populli të porsa dalë nga terri shekullor i sa e sa pushtimeve dhe fatkeqsive historike. Pra, i atyre artistëve që edhe pse i njihnin mungesat dhe vështirësitë e kohës, jo vetëm donin të ringjallnin traditën dhe dashurinë e popullit tonë për muzikën, por dhe ta çonin shumë më përpara atë; pse jo, edhe në lartësinë e veprës së gjigantëve si Moxarti, Bet`hoveni, Verdi, Puçini, Maskanji, Donixeti, Shtrausi, Vagneri, Vivaldi, Belini etj.

Nga shumë gjëra të mençura që ka thënë F. Niçe, ja vlen të sjellim ndërmend atë se “Pa muzikë jeta do të ishte gabim”. Mjafton të kujtojmë gjithashtu, se çfarë rëndësie i kanë vënë njerëzit muzikës qysh në kohët e lashta, kur në mitologji, zunë vend Apoloni me lirë në dorë, si perëndi i muzikës, Efterpi si mbrojtëse e muzikës, Pani me fyellin e tij, këngët magjepsëse të sirenave, Orfeu, babai i këngës, Orgjitë (festat e Dionizit) që shoqëroheshin me këngë e muzikë, e plot të tjera. Prandaj, asnjëherë nuk do të mungojë nderimi e respekti për ata artistë që bënë aq shumë për ne dhe njëkohësisht duke u rritur edhe vetë profesionalisht si virtuozë të vërtetë. Dhe, natyrisht që midis tyre zë një vend të veçantë Mihal Ciko, të cilin shumica e këngëtarëve, kompozitorëve dhe instrumentistëve, me të drejtë e kanë quajtur mësuesin e tyre. Autori Thimi Çollaku, na e përshkruan jetën e Mihalit nëpërmjet fakteve të njohura botërisht. Mihali nuk është i shkëputur nga koha kur jetoi, nga ngjarjet që rrodhën, nga shokët që e rrethonin dhe nga klima, nevojat dhe kërkesat për mbijetesë që vendi kishte.

E parë kështu, autori na jep lidhjen e fortë të përpjekjeve të këtij intelektuali për përhapjen e muzikës, jo vetëm si qetësuese e shpirtrave të trazuara të shqiptarve, por edhe si mjet ndërgjegjësimi të ndjenjës së atdhedashurisë. Vetë ai, qysh herët në Rumani, ku kishte shkuar familja e tij, dhe kish nisur studimet për muzikë, me përkrahjen e Viktor Eftimiut, u aktivizua në rrethet patriotike, si shoqëria “Liria”. Pikërisht këtu, sikurse shprehet autori “Ai shihte te kënga e muzika, te skena e arti, vlerat që e ngrenë lart prestigjin e kombit, forcën, që emancipon dhe fisnikëron shpirtrat e njerëzve.” Ndaj si bariton, këndon kudo që mundet, këngë shqiptare, fiton simpatinë dhe duartrokitjet e dëgjuesve dhe kthehet në vendlindje, ku së bashku me mërgimtarë të ardhur edhe nga SH. B. A. dhe gjithë sa gjeti aty, japin koncerte muzikore mbresëlënëse dhe me një ndikim të pazëvendësueshëm.

Tani Mihali luan edhe në pjesë teatrore, si fjala vjen në dramën “Vdekja e Pirros”, të cilat gjithashtu kishin frymë të theksuar patriotike. I organizonin këto pjesë të zgjedhura për qytetarë e fshatarë, a për nxënës shkollash, pa asnjë përfitim, madje duke shpenzuar nga mundësitë e tyre. Ishte kohë idealesh dhe nuk kishte mënyrë tjetër argëtimi, ndaj interesimi dhe pjesëmarrja qe aq e madhe. Me kohë, Mihal Ciko vazhdon studimet në Konservatorin “Xhuzepe Verdi” të Milanos, ku jo vetëm njeh personalitete të artit muzikor dhe jep koncerte nëpër vende të ndryshme, por dhe i fton ata në Shqipëri. Sa hare sillnin ato arie operash të mrekullueshme, të kënduara si nga mjeshtrit italianë ashtu dhe nga artistë shqiptarë si Mihali apo veprimtari i njohur dhe mbështetësi i tij Thoma Nasi me shokë. Në libër ndeshim një konstatim të goditur: “Muzika ka qenë dhe mbetet gjuhë e përbashkët e popujve, gjuha që kuptohet nga të gjithë, e dëshëruar prej të gjithëve, ilaçi që i zbut zemrat dhe shpirtrat, i afron ato, pavarësisht nga mosha, ngjyra e lëkurës, pavarësisht nga kombësia dhe shtetësia, pavarësisht nga besimet dhe filozofitë.”

Këtë moto ndoqi Mihali edhe kur punoi si drejtues i formacioneve muzikore në Radio Tirana, duke vazhduar të përhapë në eter tingujt e majave të krijimtarisë botërore. Gjithashtu, ai krijoi korin e radios, ka ndihmuar dhe aktivizuar këngëtarët që më pas bënë emër, u angazhua vetë në çdo program, krijoi dhe sistemoi fonotekën e radios, dha një kontribut të çmuar në krijimin e radiostacioneve lokale, krijoi shkollën e këngës dhe muzikës, u shqua si pedagog, bashkëpunoi me këshillin antifashist nacional – çlirimtar, interpretoi gjithmonë deri në skenat ballkanike, me nivel shumë të lartë muzikën popullore, të huaj dhe atë lirike, punoi me vullnet të rrallë edhe për ngritjen e teatrit, pra ashtu sikurse shprehet energjiku Gaqo Avrazi …emrin e Mihal Cikos “e gjen në themelin dhe në historikun e institucioneve më të rëndësishme muzikore, në Filarmoninë e shtetit dhe në Liceun Artistik “Jordan Misja”, në teatrin e operas e baletit dhe në Institutin e Lartë të Arteve, kudo ku mbillej dhe një “pemë e re” për lulëzimin e artit tonë, kudo ku kërkohej mund e dije, për të realizuar ato aspirata, të cilat për Cikon, sado entuziast atëherë, kur nisi rrugën e artit, ishin të paimagjinueshme.”

Vështirë të gjesh një të dytë si ai në tërë historinë e artit tonë. Duhej një kulturë superiore që fare mirë pasqyrohet tek i biri, maestro Zhani Ciko që ka ecur plot dinjitet në gjurmët e të atit, por dhe dashuri e veçantë për atdhe dhe sidomos përkushtim pa rezerva ndaj asaj që mund të bësh për vendin tënd. Dhe Mihal Ciko që jetoi në dy sisteme, i kishte të treja këto veti, pasi jo më kot, qysh në tetor të vitit 1924 është cilësuar si lulja e djalërisë korçare në ideal dhe në art. Me kohë, ai u bë lulja e burrërisë shqiptare në ideal dhe në art, aq sa meriton fjalët e arta të Gëtes se “Pavdekësia është mundësia e së kaluarës për të vepruar në mënyrë të frytshme në të tashmen.”