Nga Rafael Floqi/
Në përfundim të Luftës së Parë Botërore, rajoni i Adriatikut u shndërrua në një nga nyjet më të tensionuara të diplomacisë ndërkombëtare. Në qendër të kësaj përplasjeje qëndronte vizioni i Presidentit amerikan Woodrow Wilson, i cili u përball drejtpërdrejt me ambiciet territoriale të fuqive evropiane, sidomos të Italisë.
Në vitin 1915, përmes Traktati Të Londrës, Italia ishte joshur të hynte në luftë në krah të Antantës, duke iu premtuar territore të gjera në Adriatik. Këto përfshinin pjesë të bregdetit dalmat, qytetin e Fiumes (Rijeka), si dhe ndikim të konsiderueshëm mbi Shqipërinë.
Ky traktat përfaqësonte kulmin e diplomacisë së fshehtë: territore që u përkisnin popujve të tjerë negocioheshin pa praninë dhe vullnetin e tyre.
Wilson kundër diplomacisë së vjetër
Kur Woodrow Wilson mbërriti në Konferencën e Paqes se Parisit, ai solli një qasje krejt të re. Me 14 Pikat e tij, ai refuzoi hapur parimin e traktateve të fshehta dhe kërkoi që kufijtë të vendoseshin mbi bazën e vetëvendosjes së kombeve.
Në çështjen e Adriatikut, kjo përkthehej në:
refuzimin e pretendimeve italiane mbi territore me shumicë jo-italiane
mbështetjen për krijimin dhe stabilizimin e shteteve të reja si Jugosllavia
mbrojtjen e integritetit territorial të Shqipërisë
Wilson e konsideronte Adriatikun jo si “det italian”, por si një hapësirë ndërkombëtare ku duhej të respektohej balanca etnike dhe politike.
Konflikti me Italinë dhe kriza e Fiumes
Një nga përplasjet më të forta ndodhi për qytetin e Fiumes (sot Rijeka). Italia kërkonte aneksimin e tij, ndërsa Wilson kundërshtonte, duke argumentuar se popullsia nuk ishte kryesisht italiane.
Kriza arriti kulmin kur delegacioni italian u largua përkohësisht nga konferenca në shenjë proteste. Wilson reagoi duke iu drejtuar drejtpërdrejt opinionit publik italian, duke mbrojtur parimet e tij dhe duke refuzuar kompromiset që binin ndesh me vetëvendosjen.
Ky ishte një moment i rrallë në historinë diplomatike: një president amerikan që sfidonte publikisht një aleat evropian në emër të parimeve.
Në historinë e diplomacisë amerikane të fillimshekullit XX, marrëdhënia midis Charles R. Crane dhe Presidentit Woodrow Wilson përfaqëson një nga rastet më domethënëse kur idealet politike u përkthyen në veprim konkret ndërkombëtar. Kjo marrëdhënie pati jehonë të veçantë edhe për fatin e Shqipërisë, në një moment kur ekzistenca e saj si shtet ishte seriozisht e rrezikuar.
Konteksti historik: Shqipëria në rrezik zhdukjeje
Pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, Europa u gjend përballë një rikonfigurimi të madh territorial. Në Konferencën e Paqes në Paris fuqitë e mëdha diskutonin kufijtë e rinj, shpesh mbi baza interesash strategjike dhe jo domosdoshmërisht mbi parime etnike apo historike.
Shqipëria, e shpallur shtet më 1912, rrezikonte të copëtohej mes fqinjëve – Greqisë, Serbisë dhe Italisë – sipas traktateve të fshehta të kohës së luftës. Pikërisht në këtë moment kritik, ndërhyrja e Shteteve të Bashkuara dhe veçanërisht e Presidentit Wilson ndryshoi rrjedhën e historisë.
Wilson dhe doktrina e vetëvendosjes
Presidenti Woodrow Wilson hyri në Konferencën e Parisit me një vizion të ri për rendin botëror, të mishëruar në 14 Pikat e tij. Një nga shtyllat kryesore ishte parimi i vetëvendosjes së kombeve – ide që sfidonte drejtpërdrejt marrëveshjet e fshehta dhe planet për ndarje territoriale.
Wilson kundërshtoi hapur projektet për copëtimin e Shqipërisë, duke e konsideruar të papranueshme që një komb i vogël të zhdukej për interesa gjeopolitike.
Ky qëndrim ishte vendimtar për ruajtjen e integritetit territorial shqiptar në fazat kritike të negociatave.
Roli i Charles R. Crane: ndërmjetësi i ideve wilsoniane
Charles R. Crane ishte një figurë kyçe në rrethin e ngushtë të Wilsonit. Industrialist i pasur, por edhe intelektual me interes të thellë për popujt e Evropës Lindore dhe Lindjes së Mesme, Crane shërbeu si një ndërmjetës informal diplomatik.
Ai ishte bashkëdrejtues i Komisionit të famshëm King-Crane Commission, një mision hetimor i dërguar nga Wilson për të kuptuar dëshirat e popujve në territoret ish-osmane. Edhe pse ky komision u përqendrua kryesisht në Lindjen e Mesme, ai përfaqësonte një metodë të re: dëgjimin e popujve përpara vendimmarrjes.
Crane ishte gjithashtu një mbështetës i fortë i kombeve të vegjël dhe kishte simpati për aspiratat shqiptare. Ai kishte udhëtuar në Shqipëri në kohën e Kryengritjeve kundër Turqisë dhe ne Kryengritjen e Malësisë se Madhe. Patrioti Kristo Dako Christo Dako u kthye për një periudhë të shkurtër në Shqipëri në qershor të vitit 1911, pikërisht në kulmin e Kryengritjes Shqiptare të vitit 1911, së bashku me Charles Richard Crane nga Çikago. Atje ai u burgos për një kohë të shkurtër për shkak të veprimtarisë së tij nacionaliste. Ai u lirua falë ndërhyrjes së Crane-it, ndërsa përndjekësi i tij, Şhefkqet Turgut Pasha, u largua menjëherë nga autoritetet osmane. Charles Crane do të bëhej një nga lobuesit e paktë të çështjes shqiptare në atë kohë, duke ndikuar, sipas burimeve, mbi qeverinë amerikane për të ushtruar presion diplomatik në favor të Shqipërisë ndaj britanikëve gjatë Konferencës së Londrës të viteve 1912–1913. Dako ishte redaktor i gazetës Dielli dhe kryetar i Vatra në vitin 1913. Në vitin 1914 ai vizitoi për një kohë të shkurtër vendlindjen e tij në Shqipëri. Për shkak të mospajtimeve të mëvonshme me Fan Noli, ai u tërhoq pjesërisht nga veprimtaria në Vatra.
Në vitin 1918 ai iu bashkua “Partisë Politike Shqiptare”. Në vitin 1916 botoi në Southbridge, Massachusetts, gazetën jetëshkurtër me tetë numra “Biblioteka Zëri i Shqipërisë” (“Voice of Albania Library”). Më vonë Dako mori pjesë në Paris Peace Conference në vitin 1919. Ai u takua dy herë me presidentin e atëhershëm të Shteteve të Bashkuara, Woodrow Wilson. Bashkëshortja e tij, Sevasti Dako, i shkroi Wilson-it për t’i shpjeguar aspiratat kombëtare të shqiptarëve.
Përmes kontakteve dhe ndikimit të tij në qarqet amerikane, ai ndihmoi në formësimin e një qasjeje më të drejtë ndaj çështjeve të Ballkanit.
Shqipëria dhe ndërhyrja amerikane
Në Paris, delegacioni shqiptar përballej me një situatë të pafavorshme. Fuqitë evropiane ishin të prirura të respektonin marrëveshjet e mëparshme sekrete. Megjithatë, qëndrimi i Wilsonit – i mbështetur nga rrethi i tij, përfshirë Crane – krijoi një kundërpeshë të fuqishme. Refuzimi amerikan për të njohur traktatet e fshehta dhe insistimi mbi parimin e vetëvendosjes:
ndaloi legjitimimin e ndarjes së Shqipërisë
i dha kohë diplomacisë shqiptare të organizohej
vendosi një precedent moral në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Trashëgimia historike
Ndikimi i Woodrow Wilson dhe Charles R. Crane në çështjen shqiptare nuk ishte rezultat i një traktati të vetëm, por i një filozofie politike që sfidoi realpolitikën tradicionale evropiane.
Për shqiptarët, Wilson mbeti simbol i mbrojtjes së të drejtave kombëtare, ndërsa Crane përfaqëson atë figurë më pak të njohur, por thelbësore, që ndihmoi në përhapjen dhe zbatimin praktik të këtyre ideve. Historia e marrëdhënies midis Crane dhe Wilson tregon se diplomacia nuk është vetëm çështje marrëveshjesh, por edhe e ideve dhe e njerëzve që i mbrojnë ato. Në një epokë të dominuar nga interesat e fuqive të mëdha, ndërhyrja e tyre krijoi një hapësirë për drejtësi ndërkombëtare – një hapësirë në të cilën Shqipëria arriti të mbijetojë si shtet.
Shqipëria në ekuacionin e Adriatikut
Çështja e Adriatikut nuk mund të kuptohet pa Shqipërinë. Italia synonte të kishte një rol dominues në këtë vend, madje edhe protektorat të drejtpërdrejtë.
Qëndrimi i Woodrow Wilson ishte vendimtar:
ai kundërshtoi planet për ndarjen e Shqipërisë
refuzoi legjitimitetin e marrëveshjeve të fshehta që e parashikonin këtë ndarje
mbështeti ekzistencën e një shteti shqiptar të pavarur
Në këtë mënyrë, Shqipëria u bë pjesë e një beteje më të madhe: përplasjes midis realpolitikës evropiane dhe idealizmit wilsonian.
Adriatiku si provë e rendit të ri botëror
Për Wilsonin, Adriatiku ishte një test i vërtetë për rendin e ri ndërkombëtar që ai synonte të krijonte. Nëse fuqitë e mëdha do të vazhdonin të ndanin territore sipas interesave të tyre, atëherë parimet e tij do të dështonin.
Megjithëse jo të gjitha synimet e tij u realizuan plotësisht, ndikimi i tij ishte i thellë:
traktatet e fshehta humbën legjitimitetin moral
koncepti i vetëvendosjes u bë standard ndërkombëtar
shtetet e vogla fituan një mbrojtje politike të re
Ndërhyrja e domosdoshme e diasporës shqiptare
Roli i Woodrow Wilson në çështjen e Adriatikut ishte më shumë se një ndërhyrje diplomatike – ishte një përpjekje për të transformuar mënyrën se si funksiononte politika ndërkombëtare.
Në këtë përballje midis parimeve dhe interesave, Adriatiku u bë një skenë ku u vendos jo vetëm fati i territoreve, por edhe drejtimi i rendit botëror pas Luftës së Parë Botërore.
Për Shqipërinë, kjo ndërhyrje mbeti jetike: ajo e vendosi çështjen shqiptare brenda një kornize më të gjerë drejtësie ndërkombëtare, duke i dhënë mundësi të mbijetojë si shtet në një nga momentet më të rrezikshme të historisë së saj. Në këtë kohë është mjaft e rëndësishme të evidentohet roli i Vatra dhe i Fan Noli, si edhe analiza e tyre e hollësishme e gjeopolitikës dhe e interesave italiane pas Luftës së Parë Botërore.
Në memorialin e zbuluar prej meje në dokumentet arkivore italiane paraqitet qëndrimi i shqiptarëve në dy letra: njëra e Vatrës dhe tjetra e Christo Dako, të cilën do ta botojmë në një numër tjetër.
Në letrën shoqëruese, të firmosur nga sekretari i Vatrës, Leon Kristo, paraqitet situata, vendimi juridik dhe përmenden dy fakte kryesore :
Zotëri, Kam nderin t’ju informoj se në një takim të Vatrës (organizatës shqiptare në Shtetet e Bashkuara), të mbajtur më 15 Mars 1918, pas shqyrtimit dhe diskutimit të kujdesshëm, dolëm me deklarata e bashkangjitur me titull: “ Deklarata e Vatrës në lidhje me një Protektorat të mundshëm Italian në Shqipëri “, që u miratua unanimisht. Gjithashtu u votua për të dërguar kopje të certifikuara siç duhet të kësaj deklarate Presidentit të Shteteve të Bashkuara, të Nderuarit Charles R. Crane, një mik i nderuar i Shqipërisë, dhe Kolonel E. M. House, i cili, siç e dimë, është seriozisht i shqetësuar me problemet ekonomike dhe politike që rrjedhin nga lufta.”
Ky memorial paraqet një nga dokumentet më të rëndësishme të mendimit politik shqiptar pas Luftës së Parë Botërore, ku shfaqet qartë shqetësimi patriotik për fatin e Shqipërisë dhe rrezikun që paraqiste një protektorat italian.
Autorët argumentojnë me largpamësi se një kontroll italian mbi Shqipërinë nuk do të sillte stabilitet, por do të krijonte konflikte të reja ndërkombëtare, rivalitete në Ballkan dhe tensione në Mesdhe. Ata e shohin “protektoratin” si një formë të maskuar aneksimi dhe paralajmërojnë se italianizimi gradual, kolonizimi ekonomik dhe kontrolli i Vlorës do të çonin në humbjen e pavarësisë shqiptare. Dokumenti denoncon gjithashtu politikën italiane gjatë Luftërave Ballkanike dhe traktatet sekrete për copëtimin e Shqipërisë, duke e paraqitur Italinë si një fuqi që kishte përdorur intrigën diplomatike për të dobësuar shtetin shqiptar.
Në të njëjtën kohë, memoriali dëshmon një nivel të jashtëzakonshëm intelektual dhe diplomatik të elitës patriotike shqiptare të lidhur me Vatra.
Argumentimi është i ndërtuar mbi analiza gjeopolitike, ekonomike dhe strategjike të marrëdhënieve ndërkombëtare, duke treguar një kuptim të thellë të rivaliteteve mes Italisë, Francës, Britanisë dhe shteteve ballkanike. Autorët nuk kufizohen vetëm në kundërshtimin e Italisë, por propozojnë një alternativë moderne dhe vizionare: mbështetjen amerikane si garanci për një Shqipëri të pavarur, demokratike dhe të zhvilluar sipas idealeve të lirisë dhe vetëqeverisjes. Besimi i tyre tek Woodrow Wilson dhe tek roli i Shteteve të Bashkuara tregon jo vetëm orientimin perëndimor të patriotëve shqiptarë, por edhe aftësinë e tyre për ta ngritur çështjen shqiptare në nivelin e diplomacisë ndërkombëtare
“MEMORIAL I FEDERATËS PANASHQIPTARE TË AMERIKËS “VATRA”
LETËR QARKORE ,
97 Compton St., Boston, Mass., 20 Mars 1918.
DEKLARATAT E “VATRËS” MBI NJË PROTEKTORAT TË MUNDSHËM ITALIAN MBI SHQIPËRINË ·
“Një protektorat italian do të ishte një burim fërkimesh midis Italisë dhe Austrisë nga njëra anë, dhe Italisë dhe Ballkanit nga ana tjetër. Mund të provokojë lehtësisht ndërlikime ndërkombëtare në të ardhmen e afërt dhe të mbjellë farat e një lufte tjetër botërore. Shpërbërja e Austrisë dhe eliminimi i saj nga arena ballkanike nuk do ta zgjidhte situatën, pasi në atë rast Serbia më e madhe, ose Bullgaria më e madhe, ose të dyja, me ndihmën e mundshme të Greqisë, do të zëvendësonin Monarkinë e Danubit.
Së fundmi, por jo më pak e rëndësishme, duhet të merret në konsideratë antagonizmi franko-italian në lidhje me Detin Mesdhe. Ky antagonizëm do të bëhej më i akut ditën që Italia, me protektoratin e saj mbi Shqipërinë dhe zotërimin e Vlorës, praktikisht dominonte Mesdheun qendror nga Vlora në Tripoli.
Përveç Francës, nuk është e sigurt, nëse Anglia do të ishte e kënaqur me një zgjidhje të tillë.
– II. Një protektorat italian mbi Shqipërinë do të ishte thjesht një emër tjetër për “aneksimin”. Depërtimi ekonomik do të ishte faza e parë, e ndjekur nga kolonizimi sistematik. Shqipëria është shpopulluar nga lufta, uria dhe sëmundjet; Italia, nga ana tjetër, në provincat e saj jugore, ka një popullsi të tepërt që mund të tundohet ta derdhet në Shqipëri në vend që ta lërë të shkrihet në “tenxheren e madhe të Amerikave”.
Nën një protektorat italian, është e pashmangshme që Shqipëria të italianizohet brenda pak dekadash. As nuk shohim se si mund të shmangen rreziqe të tilla me anë të “shifonëve” të rremë prej letre.
III. Italia nuk do të jetë e kënaqur me një protektorat mbi Shqipërinë. Ajo do të këmbëngulë në sovranitet dhe kontroll absolut të portit të Vlorës dhe të rrethinave të saj. Kjo është shumë e njohur për t’u provuar. Vetë italianët nuk e kanë mbajtur kurrë sekret.
Në fillim të luftës, Austria u ofroi atyre Vlorën si çmim të neutralitetit të tyre. Aleatët morën një angazhim në lidhje me Vlorën, me qëllim që të tërhiqnin Italinë në kauzën e tyre.
Për më tepër, një traktat sekret, i zbuluar nga Bolshevikët, tregon se Italia kishte rënë dakord për copëtimin e Shqipërisë nga shtetet fqinje ballkanike me kusht që ajo të mbante Vlorën, me një brendësi të gjerë dhe të sigurt.
Italia nuk do të jetë kurrë në gjendje ta shkatërrojë me të drejtë këtë provë thelbësore; dhe shqiptarët e dinë mirë se “protektorat italian” do të thotë “pushtim”.
IV. Në dritën e këtij traktati sekret, i gjithë qëndrimi i lig i Italisë ndaj shtetit të sapolindur shqiptar mund të konsiderohet si një seri sistematike intrigash që synojnë të provokojnë rënien e Shqipërisë së pavarur dhe të fitojnë një mundësi për të pushtuar Vlorën.
Gjatë Luftërave Ballkanike, Austria dhe Italia fillimisht ranë dakord ta ndanin Shqipërinë në dy sfera ndikimi: Shqipëria veriore nën Austrinë dhe Shqipëria jugore nën Italinë. Sipas kësaj marrëveshjeje, Austria do të detyronte zbrazjen e sferës së saj të ndikimit nga serbët dhe malazezët, ndërsa Italia mori përgjegjësinë për zbrazjen e seksionit që i ishte caktuar nga grekët.
Austria dërgoi dy ultimatume, të mbushura me ndërlikime ndërkombëtare, dhe i detyroi serbët dhe malazezët të zbraznin territorin e caktuar shtetit shqiptar nga Konferenca e Londrës. Por Italia i lejoi grekët të vazhdonin të pushtonin Shqipërinë jugore dhe ishte bashkëpunëtore në komedinë e përgjakshme të së ashtuquajturës Qeveri Autonome e Epirit të Veriut nën Z. Zografos, të vënë në skenë nga Greqia me ndihmën e ushtarëve dhe oficerëve grekë, me anë të pushkëve dhe municioneve. Rezultati ishte që Shqipëria u përmbyt me gjak nga banditët grekë, dhe rreth njëqind mijë refugjatë të varfër vdiqën fjalë për fjalë nga uria në ullishtat e Vlorës.
Të gjithë shqiptarët, me të drejtë ose pa të drejtë, e konsiderojnë Italinë përgjegjëse për këtë krim. Kulmi i paudhësisë u arrit kur Italia Ishte, siç dihet, kryengritja e popullit shqiptar kundër shtypjes turke që shkaktoi luftën e parë ballkanike; as shqiptarët nuk do t’u nënshtrohen sundimtarëve nga vende të tjera apo atyre që dëshirojnë t’i zotërojnë ata “nën forma të fshehta kontrolli”.
Një protektorat italian ose ndryshe do të nënkuptonte demonstrime të vazhdueshme lufte, dhe paqja e dëshiruar në Ballkan do të mbetej e pamundur.
Është e qartë se nëse Italisë ose ndonjë kombi tjetër do t’i jepej një protektorat, rivalët ambiciozë do të nxitonin të armatosnin dhe pajisnin, në shenjë proteste, malësorët shqiptarë, të cilët konsideroheshin nga Turqia, në periudhën e saj të shkëlqimit, si luftëtarët më të guximshëm që mund të komandonte.
– IX. Ne besojmë se është dëshira pothuajse unanime e shqiptarëve që, kur të rivendoset pavarësia e tyre, atyre t’u jepet ndihma dhe bashkëpunimi i ndonjë kombi të madh pa ambicie politike për t’i shërbyer dhe pa dëshirë për pushtim territorial.
Është e vështirë të imagjinohet se çdo komb evropian mund të çlirohet nga dyshimi për interesa egoiste. Shtetet e Bashkuara duket se janë i vetmi komb të cilin shqiptarët mund ta shikojnë me besim të plotë.
Nëse një Komisioner ose Komision Amerikan do të emërohej nga Shtetet e Bashkuara për të ndihmuar shqiptarët në formimin dhe qeverisjen e një shteti të suksesshëm, çdo shqiptar besnik do të deklaronte veten të kënaqur. Mijëra prej atyre që erdhën në Amerikë për të fituar lirinë që u është mohuar në atdheun e tyre do të ishin të etur të ktheheshin në vendin e tyre të lindjes dhe të bashkëpunonin në rehabilitimin e tij dhe në futjen e ideve amerikane të lirisë dhe zhvillimit politik dhe ekonomik.
Institucionet kulturore amerikane do të ishin një bekim për Shqipërinë, pasi kultura anglo-saksone i përshtatet më së miri shpirtit viril dhe puritan të racës shqiptare. Luginat pjellore të Shqipërisë nuk janë kultivuar kurrë me mjete dhe metoda bujqësore moderne, në përdorimin e të cilave udhëzimi i miqve dhe mësuesve amerikanë do të ishte më efektiv se ai i çdo kombi tjetër.
Mosinteresimi i Shteteve të Bashkuara do të ishte një siguri për të gjitha shtetet e Evropës se Shqipëria nuk do të ngatërrohej në makinacionet politike të Fuqive të tjera; dhe nuk do të shqetësonte paqen e Ballkanit, nën një qeveri të përshtatshme të vetën.
Kushte të tilla janë absolutisht të paarritshme nga një protektorat italian. Italia nuk është një shtet i zhvilluar mirë për sa i përket bujqësisë; Dihet mirë se para luftës së tanishme, Italia ishte e detyruar të importonte sasi të mëdha kapitali gjerman për të zhvilluar burimet e saj. Fushat, qytetet, qytezat dhe industritë e saj janë dëmtuar tashmë nga lufta dhe mund të vuajnë më tej. Prandaj, për shumë vite që do të vijnë, Italia do të ketë nevojë për të gjitha burimet e saj për rindërtimin dhe zhvillimin e saj të brendshëm, dhe nuk do të jetë në gjendje të kujdeset për nevojat urgjente të përparimit të Shqipërisë. Çdo hap që Italia ndërmerr për zhvillimin ekonomik të Shqipërisë do të konsiderohej nga shqiptarët jo si një bekim, por si një hap drejt dominimit politik.
Një protektorat italian do ta linte prandaj Shqipërinë ekonomikisht të varfër, ndërsa me zhvillim të përshtatshëm dhe vetëmohues, pasuria e fushave, pyjeve dhe minierave të saj mund të kontribuonte menjëherë në lehtësimin e Evropës së shkatërruar dhe të vuajtur. Ne besojmë se sa më sipër përfaqëson mendimin e përgjithshëm të të gjithë shqiptarëve.
Në kuvendin e fundit të Federatës Shqiptare, korrikun e kaluar, një protestë e fuqishme kundër një protektorati italian u votua unanimisht dhe iu telegrafua Presidentit Wilson, Anglisë, Francës dhe Rusisë.
Federata Pan-Shqiptare Vatra (nënshkruar)
FAN S. NOLI, President.
Unë, i nënshkruari, Leon Christo, Sekretar i “Vatrës”, vërtetoj se kjo është një kopje autentike e procesverbalit të “Vatrës” dhe se votimi u krye nga “Vatra” në takimin e mbajtur në Boston, Massachusetts, më 15 mars 1918.
Në dëshmi të kësaj (vulë) (nënshkruar) LEON CHRISTO, Sekretar.