Me respekt të veçantë, Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra, gazeta Dielli, mbarë vatranët e shqiptaro-amerikanët përkujtojnë me nderim dhe vlerësim patriotin e shquar, vatranin e përkushtuar, aktivistin e flaktë të çështjes kombëtare, atdhetarin fisnik Zef Balaj. Katër vite pas largimit, zemërbardhi e shpirtmadhi Zef Balaj i mungon shumë familjes së tij e kujtdo që e ka njohur, punuar e bashkëpunuar me të. I veçantë si njeri, si frymë, si shembull, Zef Balaj ishte fisnik, vizionar, besnik dhe atdhetar në të gjithë angazhimin e tij për 6 dekada.

Zef Balaj la pas një emër të mirë, të respektuar e të nderuar dhe një trashëgimi të shkëlqyer familjare, patriotike, komunitare e atdhetare.

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra është krenare që e ka vlerësuar Zef Balajn titull nderimi SENATOR I PËRJETSHËM I VATRËS me motivacion: “Shembull i atdhetarit të vërtetë, anëtarit të denjë të Federatës Vatra, kontribues dhe veprimtar i palodhur, bamirësit të madh dhe mbi të gjitha, njeriut të mirë”.

Presidenca e Republikës së Shqipërisë gjithashtu e ka nderuar patriotin Zef Balaj për veprimtari patriotike e merita të veçanta atdhetare me Titullin e Lartë: “Kalorës i Urdhërit të Skënderbeut”.

Qoftë i përjetshëm nderimi dhe kujtimi për jetën dhe veprën e Zef Balaj.

Me mirënjohje dhe respekt të veçantë

Kryetari i Vatrës

Dr. Elmi Berisha

Prof. Dr. Vullnet Ameti/

Gëzuar Pashkët të gjithë vëllezërve ortodoksë!

Ka figura që i përkasin historisë, dhe ka të tjera që i përkasin ndërgjegjes. Fan Noli është nga ato të rrallat që nuk mund të kufizohen në kohë, sepse ai nuk jetoi thjesht në një epokë por u bë vetë boshti rreth të cilit filloi të rrotullohej vetëdija shqiptare.

Ta quash “qendër sizmiologjike” nuk është metaforë e rastësishme. Noli ishte ai që ndiente lëkundjet më të holla të shpirtit të kombit, ato që të tjerët as i dëgjonin e as i kuptonin.

Ai regjistroi në thellësi shekujsh dhimbjen, përçarjen, mungesën e vetëdijes, por njëkohësisht edhe mundësinë e ringritjes dhe si çdo sizmograf i vërtetë, ai nuk i krijoi këto dridhje por i përktheu, i bëri të lexueshme, i shndërroi në thirrje.

Atëbotë e karakterizuar nga konservatorizëm i varfër, Noli erdhi si një çarje në qiell. Emri i tij, Theofan “shfaqja e Zotit” duket sikur nuk ishte rastësi, por një paralajmërim i një shfaqjeje më të madhe: shfaqjes së mundësisë që shqiptari të bëhej i vetëdijshëm për veten.

Ai nuk ishte thjesht themelues i Kishës Autoqefale Shqiptare por themelues i një mënyre të re të të menduarit. Duke e sjellë liturgjinë në gjuhën shqipe, ai bëri një akt që në thelb ishte filozofik, e ktheu fenë nga një rit i huaj në një përjetim të brendshëm. Ai e zbriti hyjnoren në gjuhën e njeriut dhe e ngriti njeriun drejt dinjitetit të vet.

Por madhështia e tij qëndron pikërisht tek fakti se ai nuk u kuptua plotësisht. Si çdo figurë që ecën përpara kohës, ai u duk i tepërt, i çuditshëm, madje i rrezikshëm. Sepse Noli nuk ofronte rehati, ai kërkonte transformim.

Nuk pranonte kompromis me të keqen e zakonshme, me atë që shoqëritë e dobëta e quajnë “realitet”.

Në të vërtetë, drama e Fan Noli është drama e vetë ndërgjegjes shqiptare: një luftë e përhershme mes idealit dhe cinizmit, mes dritës dhe hijes, mes guximit për të ndryshuar dhe frikës për të mbetur po ai që je.

Ai përktheu Shekspirin, Servantesin, Bethovenin e shumë të tjerë, por përkthimi i tij më i madh ishte vetë Shqipëria nga një ide e paqartë në një projekt shpirtëror. Ai besoi se një komb nuk ndërtohet vetëm me kufij, por me vetëdije.

Sot, në këtë festë të Ringjalljes, figura e tij merr një dimension edhe më të thellë. Sepse Noli ishte, në mënyrën e tij, një apostull i ringjalljes shqiptare. Ai besoi tek një rilindje që nuk vinte nga jashtë, por nga brenda njeriut shqiptar nga drita e mendjes dhe pastërtia e shpirtit.

Dhe ndoshta pyetja më e madhe që na lë ai nuk është çfarë bëri për ne, por nëse ne jemi ende të aftë të dëgjojmë ato dridhje që ai regjistroi dikur.

Nëse po, atëherë Pashkët nuk janë vetëm një festë. Janë një kujtesë se ringjallja është gjithmonë e mundur për një njeri, për një shpirt dhe për një komb.

Dhe në fund, kur largohesh nga ajo hapësirë e mbushur me histori dhe shpirt, kupton se nuk je ti ai që e le pas atë vend por është ai vend që nuk të lë më ty.

Sepse Fan Noli nuk qëndron në muret e një kishe, as në faqet e librave, as në datat përkujtimore. Ai jeton në atë pjesë të heshtur të ndërgjegjes sonë, aty ku lind pyetja më e vështirë: a kemi guximin të jemi më të drejtë, më të thellë, më të vërtetë?

Kjo jo është therja më e madhe sepse Noli nuk na mungon si figurë… na mungon si standard.

Në këtë dritë të Pashkëve, ndërsa flasim për ringjalljen, ndoshta e vërteta më e dhimbshme është se ai është ende gjallë… por a jemi ne?

Vizita në Boston, në Katedralja Ortodokse Shqiptare e Shën Gjergjit, nuk ishte thjesht një vizitë por një përballje me historinë, me gjuhën, me vetveten. Sepse ka vende ku hyn si vizitor… dhe del prej andej si njeri tjetër.

Brenda atyre mureve, ku dikur fjala shqip u ngrit për herë të parë si lutje, ndjeva diçka që nuk përshkruhet lehtë. Ishte një përjetim i rrallë, thuajse i pashpjegueshëm, ku për një çast të vetëm ndjeva se koha ishte pezulluar dhe se Fan Noli nuk i përkiste së shkuarës, por ishte aty, i gjallë, i pranishëm, i heshtur dhe njëkohësisht i fuqishëm.

Teksa jehona e liturgjisë në gjuhën shqipe mbushte hapësirën, nuk dukej sikur dëgjoje vetëm një ritual fetar. Ishte si një dialog i thellë mes brezave, një vazhdimësi që kapërcente historinë. Në atë çast kuptova se disa figura nuk vdesin kurrë, sepse nuk kanë jetuar vetëm në trup, por në vetë strukturën shpirtërore të një kombi.

Noli nuk ishte vetëm një klerik, një politikan apo një shkrimtar. Ai ishte një ndërgjegje. Një “qendër sizmiologjike” që ndiente dridhjet më të thella të shpirtit shqiptar dhe i kthente ato në fjalë, në ide, në veprim.

Ai e kuptoi se një komb nuk humbet vetëm kur humb territorin por humbet kur harron të mendojë, kur pushon së ndjeri, kur pranon të jetojë pa dinjitet.

Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij.

Ai e solli Zotin në gjuhën e popullit, por njëkohësisht e ngriti popullin drejt një ideje më të lartë për vetveten.

Ai përktheu Ungjillin, por në të vërtetë përktheu shqiptarin tek shqiptari. Ai nuk ndërtoi vetëm një kishë ndërtoi një pasqyrë, ku një komb mund të shihte për herë të parë fytyrën e vet pa frikë.

Të ndjesh Fan Noli si të gjallë do të thotë të kuptosh se ai nuk është një kapitull i mbyllur, por një pyetje e hapur. Një sfidë që i bëhet çdo brezi: a jemi ne të denjë për atë vetëdije që ai kërkoi të zgjojë?

Në këtë kuptim, ai mbetet një sizmograf i përhershëm jo më për të regjistruar dridhjet e kohës së tij, por për të matur heshtjen tonë, kompromiset tona, largimin tonë nga ideali.

Dhe pikërisht këtu, në këtë festë të shenjtë të Pashkëve, figura e tij merr një dimension tjetër. Sepse ringjallja që ai predikoi nuk ishte vetëm shpirtërore në kuptimin fetar; ishte një ringjallje e mendjes, e dinjitetit, e guximit për të qenë më shumë se ç’jemi.

Nga ajo ditë në Boston, më mbeti një bindje e qartë: disa njerëz nuk jetojnë për të kaluar, por për të mbetur si dridhje e përhershme në ndërgjegjen e një kombi.

Fan Noli është pikërisht ajo dridhje që ende pret të dëgjohet.

A jemi gjallë mjaftueshëm për të mbajtur peshën e asaj që ai la pas?

Dhe ndoshta kjo është e vërteta që dhemb më shumë:

Sepse në fund, nuk do të gjykohemi për atë që kujtuam nga Fan Noli…por për atë që bëmë me atë që ai na mësoi dhe nëse një ditë dikush do të pyesë çfarë mbeti nga ne le të mos jetë heshtja përgjigjja.

Ndriçim Kulla/

Ka varre që heshtin si gurë të zakonshëm dhe ka varre që flasin. Ky është një nga ata që flet. Jo me zë, por me një jehonë të thellë që duket sikur vjen nga një kohë që nuk pranon të mbyllet. Para këtij varri nuk qëndron vetëm një trup i fikur, por një ndërgjegje që vazhdon të trazojë mendimin shqiptar. Këtu pushon një njeri që nuk u pajtua kurrë me mediokritetin, që e donte Shqipërinë me një dashuri të ashpër, të pamëshirshme, gati si një gjykatës që nuk fal.

Nëse do të kërkonim një figurë që mishëron paradoksin e madh të shpirtit shqiptar, do të na duhej të ndaleshim pikërisht këtu. Sepse Faik Konica ishte njëkohësisht dritë dhe hije, ndërtues dhe shkatërrues, dashnor i gjuhës dhe shpesh përbuzës i njerëzve që e flisnin atë. Ai nuk ishte një figurë e butë e Rilindjes, ai ishte një nga ato mendje që nuk pranonin të qetësoheshin, që nuk e gjenin paqen as në fitore, as në humbje.

Shqipja, kjo gjuhë e vjetër që kishte kaluar nëpër shekuj si një lumë i turbullt, gjeti tek ai një mjeshtër të rrallë. Në duart e tij ajo nuk ishte më vetëm një mjet komunikimi, por një armë, një pasqyrë, një instrument i hollë kirurgjik që mund të priste deri në thelbin e realitetit. Në një kohë kur ajo ende kërkonte trajtën e saj përfundimtare, kur ishte e ndarë në rrjedha e dialekte, ai e ngjeshi, e lëvdoi dhe i dha një finesë që ende sot mbetet e paarritshme. Pas Naim Frashëri dhe përkrah figurave si Fan Noli e Andon Zako Çajupi, ai u bë një nga arkitektët e asaj që ne sot e quajmë gjuhë letrare.

Por ndoshta më e çuditshme se gjuha ishte marrëdhënia e tij me kombin. Ai e deshi Shqipërinë jo si një vend që duhet përkëdhelur, por si një ide që duhet formësuar, shpesh edhe me dhunën e fjalës. Në një kohë kur të tjerët predikonin, ai sulmonte. Në një kohë kur të tjerët edukonin me durim, ai përdorte ironinë si kamzhik. Dhe pikërisht këtu lind ajo ndarje e madhe që e ndjek edhe sot figurën e tij: a ishte ai një edukator apo një gjykatës i pamëshirshëm?

Ndoshta përgjigjja është se ai i kishte të dyja, por në një mënyrë që Shqipëria e kohës nuk ishte ende gati ta pranonte. Sepse Rilindja shqiptare kishte nevojë për zëra që bashkonin, ndërsa ai shpesh përçante. Ajo kishte nevojë për butësi pedagogjike, ndërsa ai sillte një elitizëm të ftohtë, të mësuar në sallonet e Evropës. Duke jetuar larg, ai e pa Shqipërinë si një ide për t’u realizuar, jo si një realitet për t’u duruar.

Dhe megjithatë, pa të, kjo ide do të ishte më e varfër.

Nëpër faqet e tij, Shqipëria shfaqet si një vend që duhet të bëhet, jo thjesht të jetë. Ai nuk e pranoi kurrë atë siç ishte. Ai e kërkoi gjithmonë siç duhej të ishte. Në këtë kuptim, ai ishte më shumë një projekt sesa një njeri i kohës së vet. Dhe si çdo projekt i madh, ai mbeti i papërfunduar.

Para këtij varri, njeriu e ndien se historia nuk është e drejtë me ata që e tejkalojnë kohën e tyre. Ata shpesh duken të ashpër, të padrejtë, madje edhe arrogantë. Por ndoshta kjo është çmimi i të parit më larg se të tjerët. Sepse kush sheh më larg, sheh edhe më qartë mangësitë e së tashmes.

Dhe kështu, figura e Faik Konica mbetet si një gur i rëndë në ndërgjegjen tonë kombëtare. Ai nuk na lejon të rehatohemi në vetëkënaqësi. Ai na kujton se kultura nuk është zbukurim, por betejë; se gjuha nuk është trashëgimi e vdekur, por një organizëm që kërkon mjeshtër; se kombi nuk është një fakt i dhënë, por një detyrë e përhershme.

Ndoshta për këtë arsye, edhe sot, para këtij varri, nuk ndjejmë vetëm respekt. Ndjejmë edhe një lloj shqetësimi. Sepse ai na sheh ende, me atë vështrim të ftohtë e të mprehtë, sikur të na pyesë: çfarë keni bërë me atë që ju lashë?

Dhe kjo pyetje është më e rëndë se çdo monument.

Sepse monumentet ngrihen për të qetësuar ndërgjegjen e një kombi, ndërsa pyetjet e mëdha e trazojnë atë. Dhe Faik Konica nuk ishte nga ata që ndërtonte qetësi; ai ndërtonte shqetësim. Ai e dinte se një popull që rehatohet në lavdinë e vet të shkuarës, fillon të shuhet në heshtje.

Në këtë kuptim, ai mbetet një nga zërat më të pakëndshëm dhe më të domosdoshëm të historisë sonë. Sepse zërat e këndshëm të bëjnë të ndihesh mirë, por nuk të ndryshojnë. Ndërsa zërat si i tij, që shpesh therin dhe bezdisin, janë ata që e shtyjnë një shoqëri të dalë nga vetja.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse ai nuk u desh kurrë plotësisht.

Sepse ai nuk i dha shqiptarëve atë që ata donin të dëgjonin. Ai u tha atë që ata kishin nevojë të dëgjonin. Dhe këto dy gjëra rrallë përputhen.

Në këtë dritë, edhe ashpërsia e tij merr një kuptim tjetër. Ajo nuk ishte thjesht temperament. Nuk ishte vetëm egocentrizëm, siç shpesh është gjykuar. Ishte edhe një mënyrë për të tronditur një ndërgjegje kolektive që rrezikonte të mbetej në gjumë. Një përpjekje për të krijuar një elitë mendimi në një shoqëri që ende nuk e kishte formuar plotësisht atë.

Dr. Paulin Marku/

Athanas Gegaj është një figurë e rëndësishme në historinë e Federatës “Vatra” për angazhimin e tij në drejtimin e gazetës “Dielli”. Gjatë periudhës që drejtoi gazetën përpiqej të lartësonte me profesionalizëm linjën editoriale, trajtonte me përkushtim tema historike e kulturore. Editori Athanas Gegaj informonte opinionin publik nëpërmjet gazetës për situatën politike, ekonomike e shoqërore në atdhe. Ai herë pas here shfaqte shqetësime për gjendjen politike në Shqipëri, edhe pse përpiqej të mos e përfshinte shumë gazetën me politikë por pasioni dhe interesi për atdheun e shtynë të shkruante për gjendjen dhe vështirësitë e popullit shqiptar. Athanas Gegaj ishte formuar në perëndim dhe kishte mbrojtur gradën shkencore, doktor shkencash. Ai ishte njohës shumë i mirë i historisë sepse ka kryer studime të thelluara për historinë dhe kishte publikuar në revista e gazeta të ndryshme. Po ashtu, ishte aktiv në organizime e manifestime të ndryshme, patriotike e politike. Dr. Gegaj njihte disa gjuhë të huaja. Këto veçori intelektuale e profesionale e karakterizonin editorin e ardhshëm të gazetës më të vjetër të diasporë, “Dielli”, cili do ta drejtonte për tetë vite (1963-1971) duke u përballur me sfida dhe vështirësi të ndryshme.

Athanas Gegaj ishte një veprimtarë e intelektual i njohur në komunitetin shqiptarë në emigracion, fillimisht në Evropë e pastaj në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai kishte qenë aktiv në jetën komunitare shqiptare të diasporës duke u angazhuar në lëvizje të ndryshme patriotike e politike, si: Blloku Indipendent, sekretar e redaktor i gazetës L’AlbanieLibre; organizator në lëvizjen Balli Kombëtar; për pak kohë Komiteti Shqipëria e Lirë, etj…, dhe në shtator të vitit 1963 zgjidhet editor i gazetës “Dielli”. Dr. Gegaj kishte jetuar në Itali deri në vitin 1960, pastaj në Francë qëndroi për dy vite, deri në 1962, dhe pastaj u largua për në Amerikë me ndihmën dhe bashkëpunimit e shqiptarëve të Amerikës, ku fillimisht për pak kohë u angazhua tek “Shqipëria e Lirë” dhe pastaj zgjidhet për të drejtuar gazetën “Dielli”.

Mbledhja e 18 gushtit 1963, e mbajtur në zyrën e “Vatrës” në Boston nga Komisioni Qendror për të zgjedhur kryetarin e Federatës dhe më pas një komision tjetër i përbërë nga KristoThanas, Antoni Athanas, Peter Cikos, Dr. Hamdi Oruci dhe Selaudin Velaj zgjedhën editor të gazetës “Dielli” Dr.Athanas Gegën.

Zgjedhja e tij u bë dhe me pëlqimin e Fan Nolit. Ai e njihte prej kohësh dhe kishte konsideratë për të edhe për faktin se i bashkonte fusha e studimeve për historinë kombëtare dhe se të dy kishin kryer studime të thelluara për heroin kombëtar, Gjergj Kastrioti, Skënderbeun.

Drejtimi i gazetës ishte një sfidë e madhe për pasuesin e Diellit, Qerim Panariti, i cili ishte i vetëdijshëm për përgjegjësinë dhe për sulmet që do t’i vinin nga faktori politik, të nxitura nga qeveria komuniste dhe fabrikimi i akuzave ndaj profilit të editorit të sapo zgjedhur. Pikërisht, ashtu ndodhi siç dr. Athanas Gegaj e kishte parashikuar në shkrimet e tij. Sulmet dhe shantazhet nuk munguan dhe ato ishin të vazhdueshme që nga dita që u zgjodh editor dhe deri në largimin e tij nga gazeta “Dielli”. Sipas dokumenteve arkivore të Vatrës, rezulton se Sigurimi i Shtetit i asaj kohe i kishte ndjekur me përparësi zhvillimet në “Vatër, përfshirë dhe zgjedhjen e editorit të ri në vitin 1963. Gjithashtu, ishte urdhëruar që të mblidhen sa më shpejt materiale për editorin e gazetës “Dielli” Athanas Gega me të dhëna përkatëse, si: gjeneraliteti, kur është larguar nga vendlindja, ku ka studiuar, ku ka qëndruar në emigracion, aktiviteti i tijpatriotik e politik, si dhe kërkohej që të mblidhen sa më shumë informacione për lidhjet e tij.

Dokumenti mbyllet që kërkohej me urgjencë që “të demaskohej figura e tij”, por në fakt qëllimi i propagandës komuniste dhe agjentëve të tyre ishte shantazhimin e opinionin publiki editorit, Dr.Athanas Gegaj.

Dr. Athanas Gega u zgjodh për të drejtuar gazetën “Dielli” falë vlerave intelektuale dhe formimit të tij në aspektin akademik dhe njohurive të gjera në fushën historike e mediatike, si dhe për shkak se ishte njohës i mirë i disa gjuhëve të huaja. Një tjetër arsye që e favorizoi atë për të marrë drejtimin e gazetës ishte edhe fakti se njihej për qëndrimet e tij antikomuniste. Të gjitha këto veçori ishin të rëndësishme dhe thelbësore për të fituar besimin për drejtimin e gazetës “Dielli” sepse duhet thënë se qeveria komuniste shqiptare përpiqej të depërtonte nëpërmjet formave dhe mjeteve të ndryshme në Federatën “Vatra” për peshën dhe rëndësinë që kishin shqiptarët e Amerikës. Dokumentet e kohës vërtetojnë se njerëz të posaçëm informoheshin në mënyrë të vazhdueshme dhe ndiqnin të gjithë veprimtarinë e shqiptarëve të Amerikës, duke i kushtuar vëmendje të veçantë shtypit të kohës.

Në Amerikë ishin krijuar disa grupime antikomuniste, kryesisht emigrantët politik merreshin me propagandë dhe shprehni haptazi qëndrimet e tyre kundër regjimit. Ata kishin arritur të organizonin manifestime e protesta kundër regjimit nëpërmjet klubeve shqiptare, shoqatave e organizatave të ndryshme në Amerikë. Qeveria shqiptare nuk kishte marrëdhënie diplomatike midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Shqipërisë por Tirana zyrtare kishte njerëz të besueshëm në Amerikëqëndiqninaktivitetet e shqiptarëve dhe linjën editoriale të gazetës “Dielli”. Nëpërmjet formave të ndryshme regjimi bënte përpjekje të vazhdueshme për të bërë për vete shumë figura të ndritura shqiptare në Amerikë, si dhe të ushtronte propagandën e saj për të goditur personalitete shqiptare me ndikim të madh në komunitet, përfshirë edhe drejtues të “Vatrës” dhe të “Diellit”, si: Qerim Panariti, Refat Gurrazezi, Athanas Gegaj, Antoni Athanas, etj…

Athanas Gegaj, ishte shumë i angazhuar me mbarëvajtjen e gazetës por krahas punës editoriale ai përpiqej të bashkëpunonte me komunitetin shqiptar në Amerikë për të organizuar dhe forcuar “Vatrën”. Ai udhëtonte herë pas here nga Bostoni për në New York dhe nëpër shtetet përreth, për të organizuar degët e “Vatrës” dhe për të takuar intelektualët shqiptar. Sipas dokumenteve të kohës, evidentohet se ai ishte i përkushtuar në krye të gazetës “Dielli”, dhe kishin konsideratë për editorin dhe e falënderonin dr. Athanas Gegën për punën e tij të palodhur dhe për bashkimin e shqiptarëve pa dallim feje dhe krahine. Por krahas, vlerësimeve dhe konsideratës kishte edhe pakënaqësi ndaj tij, nga dy kategori njerëzish: së pari, sepse ishte kritik ndaj qeverisë komuniste; dhe së dyti, përplasjet midis grupeve në “Vatër” e rendonin pozitën e editorit të gazetës. Ai kishte komunikim dhe bashkëpunim të vazhdueshëm me ish editorin e “Diellit” Rifat Gurazezi, ku kishte këshilla dhe letërkëmbime të vazhdueshme, ndonjëherë me replikat thumbuese midis tyre duke ruajtur një komunikim me ironi dhe humor të hollë.

Në një letër të Athanas Gegës dërguar Rifat Gurazezit, ndër të tjera ai i pohonte se, “nuk më intereson politika por flas e shkruaj për politikë (shoqërore) siç bajshi ju kur e kishit “Diellin” në dorë. Dhe e vijonte letrën e tij duke iu përgjigjur se: “për kuriozitet shfletova numrat kur ishit editor, e ç‘politikë”, duke i dhënë të kuptoj se edhe Gurazezi shkruante për politikë gjatë kohës që drejtonte gazetën.

Por ç‘është e vërteta, Dr. Gegaj, kritikonte politikën e brendshme të qeverisë komuniste dhe e konsideronte politikë shtypëse, ndërsa për mënyrën e bërjes së politikës së jashtme në marrëdhënie me Perëndimit, e veçanërisht me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ishte kundër asaj qasjeje diplomatike dhe shprehej se po i bëhej një dëm i madh Shqipërisë. Po ashtu, ai pohonte se kishte pakënaqësi të madhe në komunitetin shqiptar për shkak të izolimit të vendit dhe të mos lejimit të emigrantëve shqiptarë për t’u kthyer në atdhe për të takuar të afërmit e tyre.

Ndonëse për këtë çështje “Vatra” në vitin 1969 iu drejtua Organizatës së Kombeve të Bashkuara për t’u angazhuar që shteti shqiptar të zbatonte ndaj shtetasve të tij parimet dhe të drejtat që përcaktonte Karta e OKB, por asgjë nuk ndryshoi dhe shqiptarët nuk lejoheshin të kthehen në vendlindje. Gazeta nuk ishte vetëm organ informimi për komunitetin por ishte një zë i fortë për të mbrojtur të drejtat e shqiptarëve në mërgatë.

Referuar dokumenteve të kohës rezulton se qeverisë komuniste tentonte në forma dhe mënyra të ndryshme për kapjen dhe vënien nën kontroll të “Vatrës” dhe të gazetës “Dielli” por nuk i arriti objektivat, ndonëse shkaktonte probleme të ndryshme. Duhet thënë seregjimi arriti të krijonte njëfarë përçarje dhe të nxiste mosmarrëveshje midis vatranëve por Federata “Vatra” vijoi me veprimtarinë patriotike sepse ishte organizata më e vjetër në Amerikë dhe kishte mbledhur rreth saj, shumë intelektual e patriot të shquar që ishin antikomunist. Edhe editori i gazetës, Dr. Athanas Gegaj ishte një ndër kundërshtarët e qeverisë komuniste dhe nuk u kompromentuam nga regjimi dhe drejtonte gazetën “Dielli” me profesionalizëm dhe përkushtim. Gjatë periudhës që drejtonte gazetën ai u përball edhe me vështirësi ekonomike për të mbuluar shpenzimet dhe botimin e gazetës.

Në komunikimin e vazhdueshëm që kishte me ish editorine gazetës, Rifat Gurazezi përveç se evidentohet bashkëpunimi për shkrime në gazetën “Dielli” në letërkëmbimet e tyre diskutohet edhe përgjendjen e vështirë ekonomike që po kalonte gazeta. Ish-editori, Gurazezi i shprehte keqardhje për vështirësitë ekonomike që po kalonte gazeta “Dielli”dhe i shkruante se “e mora letrën tënde dhe se jam tepër i shqetësuar për gjendjen e vështirë ekonomike të “Vatrës” dhe për vështirësitë që keni për botimin e gazetës. Ç’mund të bëjmë! Besoj të erdhi radha ty të punosh për “Vatrën” pa marr rrogë sikur punova dhe unë vjet me radhë.”

Në një tjetër letërkëmbim, të dërguar më 6 nëntor 1971 Athanas Gegaj i pohonte Rifat Gurazezit se ishte i shqetësuar për situatën e brendshme në “Vatër” dhe për mos pagesat e anëtarësisë, të cilat kishin shkaktuar vështirësi financiare për botimin e gazetës “Dielli”. Letra e tij mbyllet: “unë do të kryej detyrën deri në pikën e fundit, dhe nuk do të veproj, në asnjë mënyrë, që organizata të pësojë përçarje. Sot jam, nesër nuk jam më. Por “Vatra” duhet të vazhdojë, sepse është gjëja më e bukur që ka komuniteti ynë. Është një trashëgim madhështor, për Ne të gjithë. I vetmi trashëgim. Ti mos u bëj merak, nuk do të sjellë turbullime e përçarje.” Pavarësisht vështirësive financiare që po kalonte gazeta asokohe, Athanas Gegaj vijonte me të njëjtin përkushtim punën si editor i gazetës dhe për botimin e saj.

Dr. Athanas Gegaj drejtoi gazetën për tetë vite me profesionalizëm dhe integritet të lartë duke kultivuar vlerat kombëtare shqiptare në diasporën e largët. Ai nuk e ndaloi veprimtarinë e tij atdhetare në drejtimin e gazetës “Dielli” për asnjë arsye, as nga sulmet politike dhe as atëherë kur “Vatra” kishte vështirësie konomike. Ai u largua në vitin 1971 nga drejtimi i gazetës “Dielli” me dorëheqje, duke lënë një trashëgimi të shkruar në shtypin e kohës, i cili trajtonte jetën dhe aktivitetin e shqiptarëve në Amerikë, tema historike dhe kulturore si dhe informonte për situatën politike, ekonomike e shoqërore në vendlindje, duke qenë një zë i fuqishëm në opinionin publik.

Flamur Vezaj – Mashqip.com/

Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “VATRA” në Boston, në bashkëpunim me Kishën Ortodokse Shqiptare “Holy Trinity”, organizuan promovimin e librit “Saint Paul in Dyrrach” të profesor Thanas Gjika përpara komunitetit shqiptar në Boston, në një atmosferë të ngrohtë dhe familjare që bashkoi besimtarë, intelektualë dhe dashamirës të historisë.

Në këtë aktivitet u prezantua ribotimi i korrigjuar i veprës, i pasuruar me të dhëna të reja historike dhe me hartografi të detajuar mbi udhëtimet misionare të Shën Palit në territoret iliro-shqiptare. Libri sjell një rishikim të thelluar të burimeve, duke synuar të saktësojë itineraret dhe datimet e predikimeve të Apostullit të Kombeve.

Për librin foli edhe peshkopi i Kishës Shqiptare “Shën Trinia”, Theofan Koja, i cili mbajti një recension vlerësues duke e cilësuar veprën si një studim të bazuar në fakte, data dhe harta konkrete që ndriçojnë më qartë udhëtimet e Shën Palit. Sipas tij, përkthimet dhe interpretimet e mëparshme nuk kishin arritur të saktësonin këto detaje, ndërsa puna kërkimore e Gjikës sjell një qartësi të re historike, veçanërisht në lidhje me vizitat në Durrës dhe në qytete të tjera ilire gjatë shekullit të parë.

Një vlerësim i veçantë për librin erdhi edhe përmes kumtesës së Sokol Paja, e cila u lexua nga gazetari Flamur Vezaj. Në këtë analizë theksohet se vepra përbën një dëshmi historike dhe biblike që vendos trojet shqiptare në hartën e studimeve ndërkombëtare, duke identifikuar ndalesat e Shën Palit në qytete si Dyrrach (Durrësi), Lissus (Lezha), Apollonia, Buthrotum (Butrinti) dhe Nikopoli i Epirit. Dy hartat e reja të udhëtimeve misionare konsiderohen një kontribut i rëndësishëm për studiuesit dhe institucionet fetare.

Vetë autori, profesor Thanas Gjika, shpjegoi se ribotimi është rezultat i një pune shumëvjeçare kërkimore dhe korrigjuese mbi botimin e parë të vitit 2022, duke theksuar se libri synon të plotësojë boshllëqet dhe pasaktësitë që kanë ekzistuar në studimet mbi udhëtimet e Shën Palit. Ai theksoi rëndësinë e analizës së burimeve të Dhjatës së Re dhe përpjekjen për të identifikuar me saktësi vendet dhe datat e vizitave të apostullit në rajon.

Aktiviteti u zhvillua në ambientet e Kishës “Holy Trinity” dhe u moderua me profesionalizëm nga Elisabeta Gaço, ndërsa në fund të pranishmit patën mundësi të bashkëbisedojnë me autorin dhe të marrin librin të firmosur prej tij.

Ky promovim përbën një tjetër dëshmi të angazhimit të VATRA-s në Boston për të mbështetur studimet historike dhe trashëgiminë kulturore shqiptare, duke sjellë në vëmendje figura dhe tema që lidhin rrënjët shpirtërore të kombit me historinë e krishterimit në trojet shqiptare.