Saimir Kadiu/
Më 25 maj 1964, u shua ne Viene, një nga figurat më të veçanta, më aristokratike, fëlliqësisht më të sulmuara dhe më tragjikisht të vetmuara të historisë shqiptare: Eqrem Vlora (1 dhjetor 1885 – 25 MAJ 1964).
Ai nuk ishte thjesht një bej i fundit i një bote që po perëndonte. Ishte një dëshmitar i rrallë i Shqipërisë osmane, i shpalljes së pavarësisë, i kaosit ballkanik, i luftërave botërore dhe i shembjes së një rendi të tërë kulturor. Me të u shua jo vetëm një njeri, por një kujtesë e gjallë e Shqipërisë së vjetër.
Eqrem bej Vlora vinte nga një familje që kishte hyrë prej kohësh në historinë kombëtare.
Ishte i afert i Ismail Qemalit, por rruga e tij nuk ishte ajo e tribunëve revolucionarë. Ai zgjodhi më shumë të ishte vëzhgues, kronikan, intelektual dhe udhëtar i përhershëm mes Lindjes dhe Perëndimit. I edukuar në ambientet elitare të Perandorisë Osmane dhe të Evropës Qendrore, ai mbeti gjithë jetën një shqiptar me shpirt europian dhe një europian me mall të pashërueshëm për Shqipërinë.
Në kujtimet e tij, Shqipëria nuk del si slogan, por si dhimbje. Ai e pa vendin e vet të copëtuar nga tribalizmi, varfëria, fanatizmi politik dhe hakmarrjet e pafundme. E deshi me një dashuri aristokratike: pa ulërima patriotike, por me trishtimin e atij që sheh një komb të humbasë vazhdimisht mundësitë për t’u bërë më i mirë.
Eqrem bej Vlora ishte nga ata njerëz që nuk i përshtaten asnjë regjimi. Për nacionalistët radikalë ishte tepër kozmopolit. Për revolucionarët ishte tepër aristokrat. Për komunistët ishte simbol i një bote që duhej zhdukur. Dhe kështu ndodhi. Pas Luftës së Dytë Botërore, emri i tij u fshi, librat u ndaluan, familja u godit, ndërsa ai vetë mbeti në mërgim — larg Vlorës, larg Shqipërisë, larg gjuhës së përditshme të popullit të tij.
Ka diçka thellësisht prekëse në fundin e tij. Një burrë që kishte parë perandori të ngriheshin e të binin, që kishte biseduar me diplomatë, pashallarë, princër e rebelë, e mbylli jetën në heshtje, në një qytet të huaj, duke mbajtur brenda vetes kujtimin e një Shqipërie që nuk ekzistonte më.
Por koha, ndonjëherë, di të kërkojë falje. Sot, veprat dhe kujtimet e Eqrem bej Vlorës lexohen jo vetëm si dokumente historike, por si elegji për një botë të humbur shqiptare. Në faqet e tij jetojnë ende odat e vjetra të Jugut, rrugët me pluhur të Shqipërisë osmane, fisnikëria provinciale, krenaria, marrëzitë dhe bukuria tragjike e një kombi në kërkim të vetvetes.
Ai mbeti deri në fund një aristokrat i kujtesës.
Dhe ndoshta kjo është forma më e rrallë e patriotizmit: të mos e duash kombin verbërisht, por ta kujtosh me dhimbje, dinjitet dhe sinqeritet — edhe kur ai të ka harruar.
Disa kohe me pare me beri pershtypje dikush ne rolin e nje historiani qe e sulmonte Eqerem bej Vloren nga nje “penxhere” televizive me “liber shtepie”…
Nje mjerim intelektual…
Për turpin e tij dhe të atyre që e intervistonin…
Kur një njeri pa horizont kulturor merr guximin të sulmojë me “libër shtëpie”, nuk flet historia — flet provincializmi. Është tragjikomike të shohësh pasardhës analfabetësh politikë që matin një aristokrat europian me logjikën e odës dhe të fisit.
Eqrem bej Vlora mund të kritikohet për idetë e tij, për pozicionet e tij, për klasën që përfaqësonte. Por për ta gjykuar duhet së pari ta lexosh. Dhe aty fillon problemi: disa njerëz nuk kanë hyrë kurrë në një bibliotekë pa ndjerë mungesë ajri.
Një njeri që ka lënë kujtime, analiza, libra dhe dëshmi për Shqipërinë e një shekulli të tërë nuk rrëzohet nga britmat e dikujt që trashëgon vetëm legjenda kafenesh dhe urrejtje fisi. Historia nuk matet me pushkë kaçakësh, as me mite lokale. Matet me mendim, kulturë dhe gjurmë intelektuale.
Ka një dallim të madh midis njeriut që hyn në histori sepse shkruan, dhe atij që mbetet jashtë saj duke bërtitur kundër atyre që shkruajnë.