Nga Cafo Boga, Magjistër në Diplomaci/
Mali i Zi përshkruhet shpesh si një perlë e Adriatikut—dhe me të drejtë. Në territorin e tij të vogël ndërthuren male të thepisura, liqene të paprekura, qytete historike dhe një nga vijat bregdetare më të bukura të Evropës. Që nga rikthimi i pavarësisë më 2006, Mali i Zi është përpjekur të paraqitet si një demokraci moderne, multietnike, e përkushtuar ndaj institucioneve përfaqësuese, sundimit të ligjit dhe anëtarësimit në Bashkimin Evropian.
Nga jashtë, vendi duket se po ecën në drejtimin e duhur. Mali i Zi është anëtar i NATO-s, vazhdon negociatat me Bashkimin Evropian dhe thekson karakterin e tij multikulturor. Zyrtarët paraqesin mbylljen e kapitujve negociues dhe përafrimin e legjislacionit si dëshmi të përparimit demokratik. Megjithatë, nën këtë pamje po rriten pakënaqësia dhe shqetësimi. Gjatë administratës së tanishme, hendeku ndërmjet zotimeve të shtetit dhe veprimeve të institucioneve është bërë gjithnjë e më i dukshëm—dhe trajtimi i shqiptarëve është ndoshta shembulli më i qartë.
Shqiptarët në Malin e Zi nuk janë as emigrantë, as të ardhur. Ata janë popullsi autoktone që jeton në trojet stërgjyshore, të cilat iu bashkuan Malit të Zi pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane. Ata e pranuan realitetin politik, u treguan qytetarë besnikë e veprues, mbështetën pavarësinë dhe ndihmuan në ndërtimin e një shteti sovran, demokratik e properëndimor.
Për fat të keq, kjo besnikëri nuk është shpërblyer gjithmonë me trajtim të barabartë. Shqiptarët shpesh janë parë me dyshim, ndërsa ligjet dhe rregullat administrative janë zbatuar ndaj tyre në mënyrë përzgjedhëse, herë-herë në forma që ngjasojnë me segregacion institucional. Pavarësisht garancive kushtetuese dhe aspiratave evropiane, ata mbeten ndër komunitetet më të margjinalizuara e të diskriminuara në vend. Ngjarjet e fundit dëshmojnë se jo gjithçka në Malin e Zi është ashtu siç duket.
Një shtet, dy standarde
Në artikullin “Standardet e dyfishta për shqiptarët në Malin e Zi”, Ali Salaj—ish-kryeredaktor i së vetmes gazetë javore shqipe në vend dhe ish-bashkëpunëtor i rregullt i Zërit të Amerikës—dokumenton një prirje shqetësuese. Autoritetet malazeze vazhdojnë t’i ndëshkojnë shqiptarët për shfaqjen e simboleve kombëtare në festa, koncerte, gara sportive dhe tubime publike. Në një rast të fundit, Drilon Dedushaj dhe Vatra Balidemaj thuhet se u gjobitën në Plavë pasi, gjatë një koncerti në Guci, shpalosën një flamur me mbishkrimin “Autochthonous”. Procedura u zhvillua me shpejtësi të pazakontë, thuhet se po atë mbrëmje, me arsyetimin se veprimi përbënte nxitje ose provokim.
Në një rast tjetër, një 22-vjeçar nga Kosova u dënua me dhjetë ditë burg dhe iu ndalua hyrja në Malin e Zi për një vit, pasi shkroi inicialet “UÇK” në një grafit në Herceg Novi. Pavarësisht nëse veprimi konsiderohet i përshtatshëm, ashpërsia dhe shpejtësia e dënimit ngrenë pyetje kur krahasohen me reagimin ndaj shfaqjeve shumë më kërcënuese nacionaliste kundër shqiptarëve.
I njëjti standard është shfaqur edhe në sport. Sportistë nga Kosova thuhet se janë skualifikuar nga garat në Malin e Zi pse kanë bërë me duar simbolin e shqiponjës dykrenare. Shkëlzen Goqi, kërcyes nga Gjakova, u skualifikua nga gara tradicionale në lumin Moraça, në Podgoricë, pasi e bëri këtë simbol gjatë kërcimit. Edhe pingpongisti Rejan Krasniqi nga Ferizaj thuhet se u ndëshkua njësoj në turneun “Podgorica Open”, pasi festoi fitoren me të njëjtin gjest.
Për shqiptarët, shqiponja dykrenare është shprehje e identitetit kombëtar, jo thirrje për dhunë. Në Malin e Zi, megjithatë, ajo po trajtohet si provokim. Kjo bëhet edhe më shqetësuese përballë tolerancës ndaj mesazheve haptazi armiqësore të nacionalizmit serb.
Grafitet “Vdekje shqiptarëve”, “Kosova është Serbi” dhe “Kur ushtria të kthehet në Kosovë” janë bërë shqetësisht të zakonshme në qytetet dhe stadiumet malazeze. Ato nuk janë shprehje të pafajshme identiteti; përmbajnë kërcënime, pretendime territoriale dhe gjuhë që thellon armiqësinë ndëretnike.
Megjithatë, prokuroria dhe gjykatat shpesh kanë heshtur ose i kanë trajtuar si prishje të zakonshme të rendit. Mesazhi është i rrezikshëm: identiteti shqiptar mund të shihet si kërcënim, ndërsa urrejtja ndaj shqiptarëve tolerohet si pjesë e jetës publike.
Standardi i dyfishtë u dëshmua edhe kur në Podgoricë u ndërpre një film i regjisorit të njohur nga Kosova, Isa Qosja, vetëm për shkak të gjuhës së tij. Ai shihet gjithashtu në paaftësinë—ose mungesën e vullnetit—të autoriteteve për të gjetur monumentin e ngritur paligjshëm për komandantin çetnik Pavle Gjurishiq. Ndonëse me përmasa e peshë të konsiderueshme dhe objekt i një vepre të mundshme penale, pas heqjes monumenti nuk u gjet. Sipas njoftimeve jozyrtare, ishte strehuar në një objekt të Kishës Ortodokse Serbe.
Mali i Zi nuk mund të pretendojë se zbaton standarde të barabarta, përderisa simbolet shqiptare ndëshkohen menjëherë, ndërsa mesazhet dhe monumentet e lidhura me urrejtjen etnike apo nacionalizmin e luftës trajtohen me tolerancë të jashtëzakonshme.
Beteja për arsimin në gjuhën shqipe
Polemika rreth emërimit të drejtoreshës së Shkollës së Mesme “Vëllazërim-Bashkim” në Ulqin ka zbuluar një problem edhe më të thellë institucional.
Për një komunitet pakicë, arsimi në gjuhën amtare është themel i identitetit dhe vazhdimësisë kombëtare. Neni 18 i Ligjit për të Drejtat dhe Liritë e Pakicave përcakton se personeli i institucioneve ku mësimi zhvillohet në gjuhën e pakicës duhet ta njohë aktivisht atë. Para emërimit të drejtuesit, organi shtetëror duhet gjithashtu të kërkojë mendimin e këshillit kombëtar të komunitetit.
Këshilli Kombëtar i Shqiptarëve, megjithatë, pohon se mendimi i tij kërkohet vetëm si formalitet dhe shpërfillet rregullisht nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Inovacionit. Nëse është kështu, pjesëmarrja e pakicave është kthyer në teatër politik: qeveria pretendon se konsultohet, por injoron qëndrimin e komunitetit.
Emërimi i Snežana Živanovićit drejtoreshë në Ulqin i thelloi shqetësimet. Sipas Këshillit, dokumentacioni i Ministrisë nuk përmbante dëshmi se e emëruara e njihte aktivisht shqipen. Ndonëse Ministria deklaroi se ajo e zotëronte në nivelin B2, Këshilli tha se nuk kishte marrë certifikatë, rezultat testimi apo dokument tjetër që ta provonte.
Çështja nuk është përkatësia kombëtare e së emëruarës. Në një shoqëri vërtet multietnike, asnjë post publik nuk duhet t’i rezervohet një kombësie. Pyetja është nëse kandidatja plotëson kriteret ligjore e profesionale. Drejtuesja e një shkolle ku zhvillohet mësim në shqip duhet të komunikojë me nxënësit, prindërit, mësimdhënësit dhe komunitetin shqipfolës. Njohja e gjuhës nuk është nacionalizëm apo diskriminim; është kualifikim thelbësor.
Zëvendëskryeministri dhe ministri i Zhvillimit Ekonomik, Nik Gjeloshaj, e cilësoi emërimin “provokim institucional” dhe shprehje të albanofobisë. Sipas tij, sjellja e një drejtoreshe nga një komunë tjetër, sikur Ulqini të mos kishte profesionistë të kualifikuar, ishte poshtërim për qytetin dhe banorët e tij.
Më shqetësues ishte reagimi i Ministrisë për të Drejtat e Njeriut dhe të Pakicave, të drejtuar nga Fatmir Gjeka, vetë shqiptar. Në vend që të kërkonte dëshmi për plotësimin e kriterit gjuhësor, Ministria mbrojti emërimin dhe e cilësoi debatin mbi përkatësinë kombëtare të drejtoreshës si të dëmshëm.
Por kështu u shmang pyetja thelbësore: a e flet shqipen personi i zgjedhur për të drejtuar një institucion ku zhvillohet mësimi në shqip dhe a u respektua procedura ligjore e verifikimit? Kur ministria përgjegjëse për të drejtat e pakicave i shpërfill këto shqetësime, ajo mbron status quo-në administrative, jo barazinë.
Shkolla e Mesme “Vëllazërim-Bashkim” nuk është i vetmi institucion i rëndësishëm në Ulqin që drejtohet nga një joshqiptar. Në një komunë ku shqiptarët përbëjnë rreth 80 për qind të popullsisë, si është e mundur që vazhdojnë të humbin përfaqësimin në institucionet që ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e tyre?
Kryeshefi i Policisë—jo shqiptar.
Komandiri i Policisë—jo shqiptar.
Kryetari i Gjykatës—jo shqiptar.
Kryetarja e Kuvendit Komunal—jo shqiptare.
Dhe tani, drejtoresha e Shkollës së Mesme “Vëllazërim-Bashkim”—jo shqiptare.
Ky nuk është më një emërim i izoluar, por një prirje e përjashtimit institucional që bie ndesh me zotimin e Malit të Zi për barazi, qeverisje përfaqësuese dhe multietnicitet të mirëfilltë.
Përfaqësim pa ndikim
Partitë shqiptare marrin pjesë në koalicionin qeverisës dhe zyrtarë shqiptarë mbajnë poste të larta. Në letër, kjo duket si përfshirje politike. Por përfaqësimi nuk matet vetëm me poste ministrore; prova është nëse këta zyrtarë e përdorin autoritetin për të mbrojtur qytetarët që i votuan.
Për një kohë të gjatë, partitë shqiptare kanë heshtur—ose kanë reaguar vetëm kur trysnia publike nuk mund të shpërfillej më. Pjesëmarrja e tyre në qeverisje nuk ka sjellë mbrojtje të qëndrueshme të të drejtave kombëtare, gjuhësore, arsimore dhe kulturore. Nëse zyrtarët shqiptarë kremtojnë përparimin drejt BE-së, ndërsa institucionet shqipe dobësohen, simbolet ndëshkohen dhe armiqësia antishqiptare mbetet e pandëshkuar, suksesi politik fillon t’i ngjajë përshtatjes me pushtetin.
Kjo kundërthënie duket qartë në Ministrinë për të Drejtat e Njeriut dhe të Pakicave. E krijuar për të mbrojtur identitetet, për të nxitur integrimin pa diskriminim dhe për të garantuar barazinë para ligjit, ajo nuk ka reaguar sa duhet ndaj trajtimit të pabarabartë të simboleve shqiptare, retorikës antishqiptare, dobësimit të arsimit shqip dhe shpërfilljes së institucioneve përfaqësuese.
Kapitujt evropianë dhe realiteti demokratik
Përparimi i Malit të Zi drejt Bashkimit Evropian nuk mund të matet vetëm me kapitujt e mbyllur. Ligjet e miratuara në Podgoricë kanë pak vlerë nëse zbatohen në mënyrë përzgjedhëse në Ulqin, Tuz, Plavë, Guci dhe trevat e tjera shqiptare.
Projekti evropian mbështetet mbi barazinë para ligjit, mbrojtjen e pakicave, qeverisjen e përgjegjshme, institucionet e pavarura dhe respektimin e larmisë kulturore e gjuhësore. Një shtet nuk bëhet evropian vetëm duke përafruar ligjet me standardet e BE-së, por kur qytetarët i përjetojnë ato në shkolla, gjykata, polici, komuna dhe në jetën e përditshme.
Prandaj, Mali i Zi duhet t’u përgjigjet disa pyetjeve. Përse identiteti shqiptar interpretohet kaq lehtë si provokim, ndërsa mesazhet antishqiptare tolerohen? Përse konsultohen institucionet shqiptare nëse mendimet e tyre nuk kanë peshë? Përse kriteret gjuhësore trajtohen si të parëndësishme në emërimet që prekin arsimin shqip? Dhe përse zyrtarët shqiptarë mbrojnë vendimet institucionale, në vend që të kërkojnë respektimin e të drejtave të komunitetit të tyre? Këto pyetje nuk synojnë ta minojnë Malin e Zi; ato kërkojnë përgjigje nëse vendi dëshiron të jetë shteti demokratik, multietnik dhe evropian që pretendon.
Quo Vadis, Mali i Zi?
Mali i Zi ndodhet në udhëkryq. Mund të vazhdojë të kultivojë një imazh tërheqës ndërkombëtar, ndërsa pakënaqësia dhe pabarazia thellohen, ose të përballet me standardet e dyfishta që cenojnë besimin e pakicave.
Shqiptarët nuk kërkojnë privilegje. Ata kërkojnë trajtim të barabartë, zbatim të njëtrajtshëm të ligjit, mbrojtjen e gjuhës e kulturës dhe pjesëmarrje reale në vendimet që i prekin. Këto kërkesa nuk janë radikale dhe as në kundërshtim me sovranitetin e Malit të Zi; janë standarde që duhet t’i përqafojë çdo demokraci që synon anëtarësimin në BE.
E ardhmja e Malit të Zi nuk do të përcaktohet vetëm në Bruksel apo nga kapitujt që mbyll qeveria. Ajo do të përcaktohet nga mundësia e një fëmije shqiptar për t’u arsimuar në gjuhën amtare nën drejtimin e njerëzve që e respektojnë atë; nga e drejta e shqiptarëve për të shfaqur simbolet kombëtare pa u trajtuar si kërcënim; dhe nga zbatimi i të njëjtave standarde gjyqësore ndaj atyre që shprehin identitetin shqiptar dhe atyre që e kërcënojnë atë.
Mali i Zi mbetet perlë e Adriatikut, por bukuria natyrore nuk mund ta fshehë pafundësisht padrejtësinë institucionale. Për të siguruar të ardhmen evropiane, karakteri i tij multietnik nuk duhet vetëm të kremtohet në fjalime, por të respektohet në qeverisjen e përditshme.
Pyetja nuk është më nëse Mali i Zi i përket Evropës gjeografikisht apo politikisht, por nëse institucionet e tij janë të gatshme t’i zbatojnë vlerat evropiane njësoj për të gjithë qytetarët. Quo vadis, Mali i Zi?