Frank Shkreli/

Ndarja nga jeta e Prof. Dr. Muharrem Dezhgiut është një humbje për historiografinë shqiptare dhe për botën akademike e kulturore shqiptare. Me të ndahet nga jeta një studiues që një pjesë të rëndësishme të jetës së tij ia kushtoi historisë së Shqipërisë dhe shqiptarëve, veçanërisht periudhave më të ndërlikuara dhe më të debatueshme të shekullit XX.

Muharrem Dezhgiu ishte ndër ata historianë që e panë studimin e së kaluarës jo thjesht si një profesion akademik, por si një detyrë ndaj kujtesës kombëtare. Puna e tij u përqendrua veçanërisht në periudhën e Luftës së Dytë Botërore, në pushtimin italian e gjerman dhe në zhvillimet politike e shoqërore që shoqëruan atë periudhë. Ndër veprat dhe studimet e tij janë ato kushtuar Shqipërisë në luftë, pushtimit italian dhe gjerman, si dhe trajtime të veçanta të figurave dhe ngjarjeve që kanë mbetur pjesë e debatit historik shqiptar.

Vlera e një historiani, megjithatë, nuk matet vetëm me numrin e librave të botuar. Ajo matet edhe me temat që zgjedh të studiojë, me dokumentet që sjell në vëmendjen e publikut dhe me pyetjet që ua lë brezave të ardhshëm. Në këtë pikë, vepra e Prof. Dezhgiut merr një rëndësi të veçantë. Historia shqiptare e shekullit XX mbetet një fushë ku ende ka shumë për t’u hulumtuar, dokumentuar dhe rivlerësuar. Për dekada, ajo u trajtua nën ndikimin e drejtpërdrejtë të ideologjisë komuniste. Pas rënies së komunizmit, detyra e historianëve ishte dhe mbetet të rikthejnë dokumentin, dëshminë dhe të vërtetën historike në vendin që u takon. Dezhgiu ishte pjesë e këtij procesi. Ai trajtoi edhe ngjarje tragjike që lidhen me shqiptarët jashtë kufijve të Shqipërisë së vitit 1913, duke i parë ato në kontekstin e zhvillimeve politike dhe ushtarake të kohës. Një ndër këto ishte edhe Masakra e Hereçit, një ngjarje që mbetet pjesë e kujtesës së dhimbshme të shqiptarëve të Kosovës.

Por përtej librave, studimeve dhe titujve akademikë, për mua Prof. Muharrem Dezhgiu ishte edhe një njohje personale. Kemi pasur rastin të takohemi në Shtetet e Bashkuara, në seminare, tubime dhe veprimtari të komunitetit shqiptaro-amerikan, përfshirë edhe aktivitete të organizuara nga Federata Panshqiptare e Amerikës “Vatra”, si dhe në raste të tjera ku diskutohej për historinë, figurat kombëtare dhe çështje të rëndësishme të kulturës e të kujtesës shqiptare. I kujtoj këto takime me respekt. Ishte gjithmonë kënaqësi të dëgjoje një historian të fliste për historinë shqiptare në një mjedis ku ajo histori nuk ishte vetëm objekt studimi, por edhe pjesë e identitetit dhe e kujtesës së një komuniteti që jetonte larg atdheut. Në këto tubime, historia shqiptare merrte një dimension tjetër. Ajo bashkonte studiues, gazetarë, intelektualë dhe pjesëtarë të komunitetit rreth figurave dhe ngjarjeve që kanë formuar ndërgjegjen kombëtare. Dhe Prof. Dezhgiu ishte një nga zërat që sillte në këto diskutime përvojën dhe autoritetin e historianit. Këto takime në Amerikë më kanë mbetur në kujtesë pikërisht sepse tregonin se lidhja me historinë nuk këputet nga largësia gjeografike. Përkundrazi, në diasporë ajo shpesh bëhet edhe më e fortë.

Sot, kur Prof. Muharrem Dezhgiu nuk është më mes nesh, mbeten veprat e tij, studimet e tij dhe kujtimet e atyre që e njohën. Dhe mbetet një detyrë që është po aq e rëndësishme sot sa ishte dje që të shkruhet historia shqiptare me dokumente, me përgjegjësi dhe me respekt për të vërtetën. Sepse historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur. Është edhe mënyra se si një komb zgjedh ta kujtojë atë. Në këtë kuptim, puna e historianëve si Muharrem Dezhgiu ka një rëndësi që shkon përtej kohës së tyre. Një historian largohet nga kjo jetë, por vepra e tij vazhdon të dialogojë me brezat.

U prehtë në paqe Prof. Dr. Muharrem Dezhgiu. Kujtimi i tij qoftë i paharruar dhe vepra e tij le të mbetet një pjesë e trashëgimisë së historiografisë shqiptare.

Ajo u shua më 31 gusht 2014, për të mbetur e dritshme në kujtesën e gjeneratave, kontribut i vlertë në artin tonë skenik, emocion dhe përjetim i asaj zemre që u dha jetë roleve dhe personazheve që e shndërruan atë në akt përkatësie kombëtare, sepse e shkulmët e rrëmeteve historike dhe kohjeve ishte epja e gjallë e atyre jetëve që ajo i veshi me shpirtëroren e saj.

Arti i vërtetë nuk lind në hapësirat e ftohta të teorisë, por në thellësitë ku përplaset dhimbja njerëzore me etjen për përjetësi. Në qendër të këtij udhëtimi ndërmendës qëndron figura e aktores Liza Laska.

Tradita e artit tonë skenik ruan në palimpsestin e saj gurët e çmuar që ngritën stinët e para të kësaj temple shpirtërore, aty ku zëri i gruas u shndërrua nga një prani e thjeshtë në frymëmarrje, dritë dhe vetëdije kombëtare. Kontributi i tyre nuk qe thjesht një prani protokollare, por një akt sublim vetëmohimi që i dha skenës dinjitet, peshë eksistenciale dhe vërtetësi tronditëse. Ato gra, që sfiduan muret e padukshme të paragjykimit dhe plagët e kohës, morën mbi supe misionin e vështirë të artit si përjetim sovran i jetës dhe lirisë. Me një fisnikëri thuajse mistike, me shpirtin e ndezur në zjarrin e skenës e zemrën e përvëluar nga emocioni, ato ngjallën arketipin e heroinës, motrës, nënës dhe gruas, duke e kthyer teatrin në një pasqyrë ku kombi shihte shpirtin e vet.

Në këtë galeri të ndritur që historia jonë ruan si një testament të shenjtë, figura e Liza Laskës qëndron si një nga shtyllat dorike të këtij ngrehinë.

E lindur në Vlorën e dallgëve dhe dritëhijeve më 6 shkurt 1926, ajo do ta kishte artin njëkohësisht si bekim dhe si një kryq të rëndë për ta mbajtur. Qysh në rini shfaqej me atë dualitet unik, e brishtë në dukje, por me një bërthamë të hekurt brenda vetes. Këndonte, kërcente, por mbi të gjitha e ndiente se skena nuk ishte thjesht një hapësirë fizike, por vendi ku shpirti prekte përjetësinë. Në vitin 1946 ajo e kapërcen pragun e Teatrit Popullor të Tiranës, për t’u bërë më pas një nga themelet e para të teatrit profesionist të Korçës. Atje, në qytetin e serenatave dhe të një kulture me frymëmarrje europiane, ajo krijoi një botë të re artistike, duke derdhur në rolet e saj të para gurin e themelit të një tradite që po lindte. Pas vitit 1962, fati e rikthen në Vlorën e saj, ku bëhet aktorja e parë e teatrit profesionist, duke mbajtur mbi supe peshën e më shumë se 60 roleve kryesore dhe dhjetëra figurave të tjera që, edhe pse episodike, mbetën të gdhendura në memorien kolektive.

Mbi të gjitha, ajo që e shndërroi Liza Laskën në një gur kilometrik të artit tonë nuk ishte thjesht numri i roleve apo statistika e shfaqjeve, por shpirti sakrifikues me të cilin ajo i frymëzoi ato. Në teatër dhe në kinematografi, ajo nuk improvizonte rolin, ajo e jetonte atë deri në vetëflijim. Ajo u bë arketipi i nënës shqiptare të të gjitha trevave, gruaja që vuan pa u ankuar, që duron pa u thyer, që shpreson përmes dëshpërimit dhe që mban mbi shpatullat e saj stoike peshën e humbjes dhe fisnikërinë e dashurisë pakusht. Në lojën e saj u gdhend me një realizëm epik figura e nënave që përcollën bijtë drejt lirisë, tragjedia e grave të gozhduara nga koha e kanoni, por edhe finesa e femrës së emancipuar që dinte të ruante dinjitetin edhe në mes të stuhisë.

Në ekranin e madh të kinematografisë shqiptare, ajo mbetet një prani monumentale, nëna e dhimbjes stoike te “Shtigje lufte” (1974), Mara e papërsëritshme te “Dimri i fundit” (1976), rol që i solli Medaljonin e Festivalit dhe hyrjen definitive në panteonin e artit kombëtar; si dhe gruaja e thjeshtë, e brishtë, por me një forcë të brendshme magjepsëse te “Lulëkuqe mbi mure”, “Guna mbi tela”, “Në prag të lirisë”, “Vendimi”, apo “Gurët e shtëpisë sime”. Ajo e ktheu përditshmërinë e nënave tona në poezi të natyrshme dhe dramën e tyre jetësore në art sovran.

Lojës së saj aktoriale i buronte ajo vërtetësi organikisht e natyrshme, e cila nuk lind nga teknika e ftohtë, por nga përjetimi i thellë shpirtëror. Në zërin e saj të ngrohtë, thuajse melodioz, dëgjohej intonacioni i butë por i prerë i së folurës labe. Në sytë e saj lexohej ajo qetësi e thellë që pason dhimbjen e madhe. Ndërsa në portretin e saj pasqyrohej vetë stoicizmi i gruas shqiptare ndër shekuj. Ishte një art i ngarkuar me dramacitet të lartë, por gjithnjë i zbutur nga një lirizëm i hollë, një harmonizim i përsosur mes finesës, ndjeshmërisë dhe dashurisë amtare.

Për këtë vepër të çmuar, Liza Laska u vlerësua me titullin “Artiste e Merituar”, por laurimi i saj më i madh dhe më i përhershëm mbetet dashuria e amshuar e publikut, i cili e kujton jo si aktore, por si një figurë gati të shenjtëruar të ekranit dhe skenës sonë. Ajo nuk u shua kurrë nga kujtesa sepse nuk qe thjesht unike në profesion, ajo u bë simbol i vetë nënës shqiptare, atij engjëlli mbrojtës që sfidon kohën, përballon fatin, dhe ndan me botën vetëm dhimbjen dhe dashurinë.

Kontributi i saj mbetet një diamant i gdhendur në mozaikun e kulturës sonë kombëtare. Ajo është njëherësh kujtesë dhe udhërrëfyes, sepse përmes figurave të përmasave të Liza Laskës, arti shqiptar jo vetëm që mori formë, por fitoi edhe shpirt. Në çdo skenë ku ajo shkeli, në çdo frymëmarrje që i dha personazheve të saj, mbetet e gjallë një e vërtetë e madhe, arti i saj ishte vetë jeta, dhe jeta e saj u shndërrua në një vepër arti.

Ajo mbetet shembulli i gjallë i grave që me pasion të pashtershëm, këmbëngulje dhe sakrificë e ngritën artin tonë në lartësitë e dinjitetit. Liza Laska vazhdon të jetë një ikonë e teatrit dhe kinematografisë, një zë i amshuar i nënës në artin kombëtar dhe një monument i fisnikërisë së femrës shqiptare, e cila përmes artit përjetësoi jetën, dhimbjen, dashurinë dhe shpresën.

Albert Vataj

Frank Shkreli/

Në kulmin e pushimeve evropiane, Podgorica hedh një bombë politike: Pse përmendet Shqipëria?

Shpesh thuhet se, “Ballkani prodhon më shumë histori sesa mund të konsumojë, kështu që ajo përhapet dhe ndikon në të gjithë botën”. Në pikë të gushtit, kur pjesa më e madhe e Evropës është me pushime dhe vëmendja e opinionit publik është larg zhvillimeve politike, nga Podgorica shpërthen një deklaratë bombë. Kryeministri i Malit të Zi, Milojko Spajić, njofton se dy shtete të rajonit po përgatisin, sipas informacioneve që ai i cilëson “serioze operative”, veprime hibride për destabilizimin e vendit dhe pengimin e rrugës së tij drejt Bashkimit Evropian. Deklarata e kryeministrit të Malit të Zi, Milojko Spajić, se të paktën dy shtete të rajonit po përgatisin veprime hibride për destabilizimin e Malit të Zi, është një deklaratë që nuk mund të kalojë pa u analizuar seriozisht. Sepse në diplomaci, veçanërisht midis dy vendeve fqinje dhe aleate të NATO-s, edhe një aludim mund të ketë pasoja politike.

Spajić tha më 27 gusht se kishte “informacione serioze operative të sigurisë” se mbyllja e kapitujve të rinj të negociatave me Bashkimin Evropian do të shoqërohej me një veprimtari të bashkrenduar hibride, në të cilën, sipas tij, përfshiheshin zyrtarë të të paktën dy shteteve fqinje të rajonit. Sipas tij, synimi ishte destabilizimi i Malit të Zi dhe pengimi i rrugës së tij evropiane. Por kryeministri malazez nuk i emërtoi këto shtete. Por disa orë më vonë, gazeta e njohur malazeze Vijesti, duke iu referuar disa burimeve, publikoi pretendimin se Spajić kishte parasysh Serbinë dhe Shqipërinë. Këtu fillon shqetësimi. Sepse, nëse Shqipëria ishte njëra prej vendeve për të cilat kryeministri malazez kishte informacion të tillë, atëherë kemi të bëjmë me një çështje jashtëzakonisht serioze.

Shqipëria dhe Mali i Zi nuk janë thjesht dy vende fqinje. Të dyja janë anëtare të NATO-s, kanë marrëdhënie zyrtare miqësore dhe ndajnë objektivin strategjik të integrimit evropian. Në këtë rrethanë, një akuzë për veprimtari hibride dhe destabilizim nuk është një deklaratë e zakonshme politike. Është një akuzë me peshë të rëndë ndërkombëtare. Prandaj lind pyetja: ku janë provat? Nëse një kryeministër disponon informacione operative të sigurisë për ndërhyrje të një shteti tjetër në destabilizimin e vendit të tij, kjo çështje duhet trajtuar në institucionet kompetente, përfshirë strukturat e NATO-s dhe partnerët evropianë. Nuk është e mjaftueshme që publiku të dëgjojë se ekzistojnë “informacione serioze operative”, ndërsa emrat e shteteve dhe provat mbeten të padeklaruara.

Në rastin e Shqipërisë, situata bëhet edhe më e ndjeshme. Ministri për Evropën dhe Punët e Jashtme, Ferit Hoxha, reagoi duke theksuar se nuk ka pasur asnjë akuzë zyrtare ndaj Shqipërisë, por njëkohësisht e mohoi prerazi çdo përfshirje të Tiranës në ndonjë skenar destabilizues në Mal të Zi. Ky reagim ishte i natyrshëm. Shqipëria nuk mund të pranojë që emri i saj të vendoset në një listë të dyshimtë shtetesh që pretendohet se po punojnë kundër stabilitetit të një vendi fqinj.

Por edhe Podgorica duhet ta kuptojë se aludimet kanë pasoja. Nëse Spajić nuk e ka pasur fjalën për Shqipërinë, atëherë është në interes të tij dhe të qeverisë së tij që ta bëjë këtë të qartë. Nëse e ka pasur fjalën për Shqipërinë, atëherë duhet të ketë kurajën institucionale dhe politike të dalë publikisht me prova dhe ta sqarojë akuzën. Sepse, nuk mund të ketë një situatë ku një kryeministër flet për dy shtete që po destabilizojnë vendin e tij, ndërsa mediat identifikojnë njërin prej tyre si Shqipërinë. Ndërkohë që më pas mbetet në ajër pyetja nëse kryeministri e kishte apo nuk e kishte fjalën për Tiranën zyrtare. Kjo nuk është mënyrë serioze për të menaxhuar marrëdhëniet midis vendeve fqinje, aq më tepër midis vendeve anëtare të NATO-s.

Çështja ka edhe një dimension tjetër, që në Tiranë duhet të merret seriozisht. Janë shqiptarët në Mal të Zi, një dimension që nuk duhet harruar. Shqipëria dhe shqiptarët ka një interes të drejtpërdrejtë në stabilitetin, demokracinë dhe integrimin evropian të Malit të Zi, jo vetëm për shkak të marrëdhënieve ndërshtetërore, por edhe për shkak të pranisë historike të shqiptarëve në Mal të Zi. Ulqini, Tuzi, Plava, Gucia dhe trevat e tjera shqiptare janë pjesë e pandashme e historisë së shqiptarëve në Mal të Zi. Shqipëria ka detyrimin moral dhe politik të interesohet për pozitën dhe të drejtat e shqiptarëve atje. Por kjo është krejtësisht ndryshe nga destabilizimi i Malit të Zi. Frank Shkreli: Flamuri shqiptar në gjyq, ku janë vlerat evropiane të Malit të Zi? | Gazeta Telegraf

Përkundrazi, një Mal i Zi i qëndrueshëm, demokratik dhe evropian është në interesin e drejtpërdrejtë të shqiptarëve dhe të Shqipërisë. Shqiptarët e Malit të Zi nuk kanë nevojë për një krizë të re politike midis Podgoricës dhe Tiranës. Kanë nevojë për institucione demokratike, respektim të të drejtave të tyre të identitetit të tyre kombëtar, përfaqësim politik dhe zhvillim ekonomik. Prandaj është e papranueshme që çështjet e brendshme politike të Malit të Zi të shndërrohen në akuza të mjegullta ndaj fqinjëve. Aleanca NATO është një organizatë serioze, politike dhe ushtarake — me 32 shtete anëtarë në Evropë dhe Amerikën e Veriut, themeluar në 1949 — dhe nuk është vendi i aludimeve.

Kjo është pika kryesore. Një vend anëtar i NATO-s që beson se një tjetër vend anëtar po ndërmerr veprime hibride kundër tij, ka në dispozicion mekanizma institucionalë dhe aleatë me të cilët mund të ndajë informacionin. Nëse ka prova, ato duhet të hetohen. Nëse ka kërcënim real, ai duhet të trajtohet. Nëqoftëse ka ndërhyrje të huaj, autorët duhet të identifikohen. Por nëse nuk ka prova të mjaftueshme për t’i bërë publike, atëherë një kryeministër duhet të tregojë kujdes të jashtëzakonshëm në deklaratat e tij. Sepse një fjalë e kryeministrit nuk është një koment i zakonshëm në rrjetet sociale. Ajo mund të ndikojë në marrëdhëniet ndërkombëtare, në opinionin publik dhe në besimin midis shteteve. Sidomos kur bëhet fjalë për vende anëtare të NATO-s.

Në fakt, edhe Presidenti i Malit të Zi, Jakov Milatović, (sipas burimeve të ai) ka reaguar duke kërkuar që çështjet e sigurisë dhe stabilitetit të trajtohen me kujdes e përgjegjësi, mbi bazën e fakteve dhe përmes institucioneve. Ai ka thirrur për 31 gusht një mbledhje urgjente të Këshillit të Mbrojtjes dhe Sigurisë të ved nit të tij, për të kërkuar informacion të saktë mbi pretendimet e kryeministrit. Kjo është shumë domethënëse. Sepse edhe brenda Malit të Zi po kërkohet që deklaratat e kryeministrit të shoqërohen me fakte dhe përgjegjësi institucionale. Dhe kjo është pikërisht ajo që duhet kërkuar edhe nga Shqipëria. Nëse Shqipëria akuzohet, le të dalin provat. Nëse nuk akuzohet, le të thuhet qartë. Sepse në marrëdhëniet midis dy vendeve fqinje, sidomos midis dy vendeve anëtare të NATO-s, nuk mund të ndërtohet politika mbi aludime. Historia e marrëdhënieve shqiptaro-malazeze është shumë e gjatë për t’u trajtuar me deklarata të papeshuara. Dhe shqiptarët e Malit të Zi janë shumë të rëndësishëm për t’u bërë pjesë e një loje të re politike rajonale.

Një kryeministër ka të drejtë të mbrojë vendin e tij. Por pikërisht sepse është kryeministër, ka edhe detyrimin të masë fjalët e tij. Në rastin konkret, pyetja mbetet e hapur: Nëse ekzistojnë vërtet “informacione serioze operative” për një përpjekje për destabilizimin e Malit të Zi, pse nuk bëhen të qarta faktet dhe pse lihet hapësirë që një vend fqinj dhe aleat i NATO-s si Shqipëria të vihet në shënjestër të dyshimeve? Kjo është një pyetje që Podgorica zyrtare duhet t’i përgjigjet.

Rafael Floqi/

“Pamflet për Republikën ku pushteti nuk ka nevojë për zyrë”

Në socializëm kishim “shokun drejtor”, “shokun sekretar”, “shokun ministër”. Të paktën e dije kush ishte: kishte një zyrë, një tabelë në derë, një vulë dhe një fotografi në mur. Në kapitalizmin tonë të tranzicionit kemi shpikur një funksion shumë më elegant: shokun që zyrtarisht nuk është asgjë, por praktikisht mund të jetë gjithçka. Dhe këtu hyn në skenë Ergys Agasi. Jo me fanfarë, jo me dekret presidencial, jo me votë parlamentare, madje për vite as me ndonjë post që të shpjegonte rëndësinë që më vonë do t’i atribuohej. Ai hyri nga dera anësore dhe, sipas panoramës që del nga materiali dhe hetimet e cituara në të, sa më pak dukej dera, aq më e madhe bëhej dhoma ku ai mund të hynte.

NJË YLL QË PUBLIKU NUK E DINTE SE KISHTE LINDUR

Në vitin 2009, kur shoku Bardhyl Agasi kishte tashmë një histori të gjatë politike pas vetes, djali i tij Ergysi ishte vetëm 22 vjeç dhe pothuajse i panjohur për publikun. Asgjë nuk paralajmëronte se vite më vonë emri i tij do të përmendej në të njëjtën histori me Policinë e Shtetit, AKSHI-n, Kadastrën, shërbimet informative, ndërtimin, tenderët dhe njerëz të rëndësishëm të politikës. Por ky është një nga ligjet e pashkruara të tranzicionit shqiptar: pushteti që rritet më shpejt është shpesh ai që nuk deklarohet askund. Në fillim ishte Durrësi, pastaj politika lokale, pastaj administrata, biznesi, njerëzit e duhur dhe dyert e duhura. Sipas materialit, Agasi ishte pranë Lefter Kokës në fushatat e LSI-së dhe në vitin 2013 u emërua në drejtimin e Agjencisë së Mjedisit. Në një republikë normale kjo do të ishte vetëm një pikë në CV; në Shqipërinë e tranzicionit, CV-ja mund të jetë edhe harta e hyrjeve.

Ka njerëz që bëjnë karrierë sepse flasin bukur, të tjerë sepse kanë diploma dhe disa sepse zotërojnë një art shumë më të rrallë: dinë të ndodhen pikërisht aty ku kryqëzohen politika, biznesi dhe pushteti. “Don Agasi”, sipas rrëfimit që kemi përpara, duket se e kishte mësuar mirë këtë gjeometri. Kur Lefter Koka u afrua me Partinë Socialiste para zgjedhjeve të vitit 2021, bashkë me të kaloi edhe Agasi. Pas largimit dhe arrestimit të Kokës, e më pas arrestimit të Vangjush Dakos, materiali e përshkruan Agasin si një figurë gjithnjë e më të rëndësishme në koordinimin e interesave politike në Durrës. Kështu ndodh në oborret moderne: një princ bie, një tjetër largohet dhe njeriu që dje rrinte prapa perdes zbulon se papritur perdja është bërë fron. Vetëm se “shoku Agasi”, në këtë histori, nuk kishte nevojë për fron. I mjaftonte aksesi.

MINISTRIA PA ADRESË E SHOKUT AGASI

Në shtetin burokratik çdo institucion ka adresë; në shtetin informal, institucioni mund të ketë vetëm një numër telefoni. Ky është ndryshimi. Materiali e përshkruan fuqinë e Agasit jo si pushtet zyrtar të përcaktuar nga Kushtetuta apo ligji, por si ndikim informal që pretendohet se arrinte në institucione të rëndësishme të shtetit. Nëse kjo panoramë provohet, atëherë përpara kemi një paradoks të jashtëzakonshëm shqiptar: ministri duhet të kalojë votëbesimin, drejtori duhet të emërohet, nëpunësi duhet të fitojë konkursin, ndërsa një njeri me ndikim mund të mos ketë nevojë për asnjërën. Ai nuk ka pse të firmosë, sepse firmosin të tjerët; nuk ka pse të japë urdhër me shkrim, sepse të tjerët mund ta kuptojnë mesazhin; nuk figuron në organigramë, por akuza është pikërisht se organigrama mund të fillojë të sillet rreth tij. Kjo është forma më e rafinuar e pushtetit: autoritet pa përgjegjësi formale dhe ndikim pa mandat publik.

Pastaj erdhi teknologjia, sepse Shqipëria moderne nuk mund të mbetej peng i korrupsionit analog; edhe dyshimet për korrupsion duhej të hynin në epokën digjitale. Në mars të vitit 2023, sipas materialit, Agasi themeloi EA Solution, ndërsa artikulli pretendon se në bashkëpunim me Ermal Beqirin dhe Soft Solution u siguruan kontrata të konsiderueshme me AKSHI-n. Materiali u referohet hetimeve të SPAK-ut dhe pretendimeve se brenda sistemit të prokurimeve mund të paracaktoheshin fitues. Dikur tenderi bëhej me zarf, pastaj me email, më vonë elektronikisht. Nëse pretendimet e hetimit provohen, teknologjia shqiptare kishte realizuar një paradoks të përsosur: sistemi mund të ishte digjital, por zakoni mbetej ballkanik. Serverë modernë, platforma moderne, prokurime elektronike dhe pyetja shekullore: “Kush e ka mikun?”

NGA “SHOKU SEKRETAR” TE “DON SERVERI”

Në diktaturë, ai që kontrollonte dosjen kontrollonte një pjesë të jetës së qytetarit; në demokracinë digjitale, ai që kontrollon të dhënat dhe sistemet mund të zotërojë një instrument edhe më të fuqishëm. Materiali pretendon se kontrolli dhe ndikimi mbi sisteme të lidhura me AKSHI-n mund të krijonin akses në sisteme të rëndësishme elektronike të shtetit, përfshirë prokurimet, Kadastrën dhe Inspektoratin e Territorit. Dhe këtu pamfleti pushon për një çast së qeni qesharak, sepse shteti modern nuk është më vetëm ndërtesa e ministrisë. Shteti është databazë, pronë, tender, leje, emër, adresë, dosje dhe informacion. Në shekullin XX pushteti kishte çelësat e ministrisë; në shekullin XXI, pushteti mund të ketë password-in.

Këtu shfaqet edhe dimensioni më i rëndë i historisë. Arben Ahmetaj, nga arratia, e ka akuzuar publikisht Agasin si një lloj koordinatori midis pushtetit dhe grupeve kriminale. Këto mbeten akuza të Ahmetajt dhe nuk duhen paraqitur si fakte të provuara nga një vendim përfundimtar gjykate. Megjithatë, materiali argumenton se hetimet e mëvonshme të SPAK-ut kanë ngritur pyetje serioze rreth rolit, lidhjeve dhe ndikimit të Agasit. Pikërisht këtu historia merr ngjyrën e groteskut politik: një person për të cilin qytetari i zakonshëm kishte dëgjuar fare pak, papritur paraqitej në debatin publik si njeri me akses te politikanët, biznesmenët, policia, tenderët dhe institucionet. “Shoku Agasi” ishte shndërruar kështu, të paktën në perceptimin dhe akuzat publike, në një ministër pa ministri, sekretar pa sekretariat, shef pa zyrë — një pushtet pa portret.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron sekreti i pushtetit informal. Nëse nuk ke post, askush nuk mund të të shkarkojë nga posti; nëse nuk ke mandat, askush nuk mund të të kërkojë llogari për mandatin; nëse nuk firmos, firma mbetet e dikujt tjetër. Pushteti formal ka një dobësi të madhe: lë dokumente pas. Pushteti informal ka një avantazh të madh: lë të tjerët të prodhojnë dokumentet. Ministri del para Kuvendit, drejtori para komisionit, administratori para auditit; ndërsa njeriu që pretendohet se qëndron prapa tyre mund të vazhdojë të jetë thjesht “një biznesmen”. Në këtë pikë, “Don Agasi” nuk është më vetëm personazh; ai bëhet metafora e një mënyre qeverisjeje ku ndikimi mund të jetë më i madh se funksioni dhe telefoni më i rëndësishëm se vula.

PASTAJ ERDHI RËNIA

Por çdo perandori ka një mëngjes kur rojet nuk e hapin më portën për perandorin. Për Agasin, sipas materialit, ai moment erdhi në Durrës. Pas muajsh arratie, ai u arrestua pikërisht në territorin ku ishte ndërtuar një pjesë e madhe e ndikimit që i atribuohej. Artikulli e përshkruan skenën me një ironi pothuajse të gatshme për pamflet: njeDon që perceptohej se kishte ndikim mbi struktura të rëndësishme shtetërore u ndalua nga vetë njerëzit e shtetit. Dhe historia merr menjëherë formën e një tragjikomedie klasike. Cezari kishte Senatin, Napoleoni kishte Waterloo-n, ndërsa “Don Agasi” kishte Durrësin. Dje, sipas imazhit të krijuar rreth tij, mund të hapeshin dyer; sot një derë u mbyll pas tij. Pushteti informal është madhështor pikërisht deri në sekondën kur sistemi vendos se nuk është më.

Por do të ishte tepër e lehtë të qeshnim vetëm me rënien e një njeriu. Problemi i vërtetë nuk është Agasi; problemi është sistemi që mund të prodhojë një Agasi. Nëse një qytetar pa funksion kushtetues mund të fitojë aq ndikim sa emri i tij të përmendet pranë institucioneve, tenderëve, policisë, lejeve të ndërtimit dhe biznesit, atëherë pyetja kryesore nuk është “Kush ishte Agasi?”, por “Kush ia dha këtë fuqi?” Dhe pas saj vjen një pyetje edhe më shqetësuese: “Sa Agasë të tjerë ekzistojnë, emrat e të cilëve ende nuk i dimë?” Republikat nuk kapen gjithmonë me tanke. Ndonjëherë mjafton një telefon, një tender, një drejtor që e di kujt duhet t’i përgjigjet, një biznesmen që e di kë duhet të marrë ortak, një zyrtar që kupton kë nuk duhet të prekë dhe një politikan që, kur gjithçka shembet, mund të thotë: “Nuk e njihja.”

Kjo është madhështia tragjikomike e pushtetit informal: kur ngrihet, askush nuk e ka emëruar; kur sundon, askush nuk e pranon; kur bie, papritur askush nuk e ka njohur. Prandaj historia e “shokut Agasi” nuk duhet lexuar vetëm si historia e një njeriu. Ajo mund të lexohet si fabula e një republike ku hijet rrezikojnë të bëhen më të fuqishme se institucionet. Në fund, materiali e përmbledh paradoksin me idenë se pushteti informal ngrihet pa u vënë re dhe mund të shembet pa paralajmërim.

Prandaj mos qani për “Don Agasin”. As mos festoni shumë për rënien e tij. Sepse në republikën e tranzicionit, kur një “shok” bie, pyetja nuk është kush do ta zëvendësojë në zyrë. Ai nuk kishte zyrë. Pyetja është shumë më e rëndë: kush po ulet tani në karrigen e padukshme? Sepse Agasi mund të bjerë, një tjetër mund të ngrihet, emrat mund të ndryshojnë dhe qeveritë mund të ndërrojnë kostumet; por për sa kohë ekziston karrigia e padukshme, historia e “shokut Agasi” si ajo e “shokut Zylo”  nuk ka përfunduar. Ka mbaruar vetëm një kapitull.

Mark  Tirta dhe Lush Culaj/

Mark Tirta ishte ndër veteranët e dalluar të arsimit tonë, i cili ka lënë gjurmë në arsimin shqip. Ai gëzoi nderimin e shumë brezave kudo që punoi dhe veproi. Zgjodhi rrugën më të vështirë, por që i bëri nder atij dhe pasardhësve të tij. Pata nderin ta njihja që nga viti 2000, në Institutin e Kulturës Popullore në Tiranë. Isha së bashku me profesor Zymer Nezirin. Na priti shumë ngrohtë. Më pastaj kemi pasur takime të shpeshta në organizime dhe konferenca të ndryshme shkencore, qoftë në Prishtinë, apo Tiranë. Ndonëse dallonim paksa në fushën e studimit, ai etnolog dhe antropolog, e unë historian, ai pa përtesë më ofronte përvojën e tij të gjatë dhe shpeshherë të mundimshme të hulumtimit shkencor. Ndonëse unë isha djalë i ri, mbështetur në traditën e tij familjare, ai më trajtonte jashtëzakonisht mirë. Në fakt, kishim edhe diçka të përbashkët, origjinën mirditore. Ishte ndër njerëzit e rrallë që, kur takoheshe me të, nuk të lejonte të ndaheshe minimalisht pa të qerasur me një kafe. Ishte një prej studiuesve më të shquar të etnologjisë dhe antropologjisë shqiptare, një personalitet i rëndësishëm i albanologjisë. Me largimin e tij, shkenca dhe kultura shqiptare humbasin një dijetar të përkushtuar. Jeta dhe vepra e tij janë të lidhura ngushtë me përpjekjen për të njohur, ruajtur dhe përcjellë te brezat e ardhshëm pasurinë e jashtëzakonshme të traditave, besimeve, miteve, zakoneve dhe mënyrave të jetës të shqiptarëve.

Mark Tirta mori pjesë në ekspedita të shumta në vise të ndryshme shqiptare, duke mbledhur dhe dokumentuar dëshmi të rëndësishme mbi jetën, traditat, zakonet, besimet dhe mënyrat e organizimit të komuniteteve shqiptare. Kjo përvojë e gjerë e terrenit u bë një prej veçorive dalluese të punës së tij shkencore. Pata nderin dhe kënaqësinë e veçantë që të isha me profesor Tirtën pjesë e ekspeditës hulumtuese shkencore në fshatrat e rrethit të Gjakovës në vitin 2002. Ishte ekspeditë disaditore e bashkëorganizuar nga Instituti Albanologjik i Prishtinës dhe Instituti i Kulturës Popullore të Tiranës. Më fascinonte përvoja dhe mënyra se si i qasej subjektit gjatë intervistimit.

Puna e tij kërkimore ishte e shumëanshme dhe preku disa nga çështjet themelore të etnologjisë shqiptare. Ai u mor në mënyrë të veçantë me migrimet e popullsisë shqiptare dhe mitologjinë popullore; gjithashtu, studimet e tij u shtrinë edhe në aspektet e familjes, veshjeve popullore, së drejtës zakonore, toponimisë e antroponimisë, artit popullor, historisë së etnologjisë shqiptare dhe personaliteteve të kësaj fushe.

Trashëgimia e tij bibliografike është e jashtëzakonshme. Në historinë e studimeve shqiptare, akademik Mark Tirta do të kujtohet si një prej dijetarëve që i dha një dimension të rëndësishëm shkencor studimit të kulturës tradicionale shqiptare. Ai e pa etnologjinë jo vetëm si një fushë të mbledhjes dhe përshkrimit të fakteve, por si një mënyrë për të kuptuar historinë, kujtesën, identitetin dhe vazhdimësinë kulturore të shqiptarëve. Përmes punës së tij, shumë dëshmi të kulturës materiale dhe shpirtërore shqiptare u dokumentuan dhe u bënë pjesë e kujtesës së shkruar shkencore.

Jeta e tij ngjante me jetën e një luftëtari fisnik që niset në beteja për qëllime të larta të drejtësisë, të nderit, të barazisë dhe lirisë. Fliste në kohën e duhur dhe heshte kur fliste e vërteta për të cilën ishte angazhuar. Megjithatë, lufta me vdekjen kishte një përfundim tjetër, por as ajo nuk e ndryshoi karakterin e tij. E priti denjësisht fundin. Ai do të mbetet një ekzemplar i rrallë prindi, familjari, kolegu, miku e veprimtari i denjë për respekt, një model njeriu të cilin do ta lakmonte secila shoqëri. Familjes e shoqërisë përgjithësisht do t’i mungojë shumë. E, megjithatë, vdekja është fund i tmerrshëm vetëm për ata të cilët me të humbin gjithçka. Mark Tirta nuk ishte i tillë. Ndonëse jeta e tij fizike është shuar, trashëgimia e tij shkencore, edukativo-arsimore, njerëzore dhe morale, e shpërfaqur në një format tepër të veçantë të njeriut, do të jetë motiv i rëndësishëm që ta kujtojmë.

Prishtinë, 27. 08.2026

 Prof. dr. Lush Culaj