Harta e zgjerimit territorial të Serbisë gjatë shekujve XIX dhe XX nuk mund të lexohet vetëm si histori e rritjes së një shteti. Për shqiptarët, ajo është edhe histori e humbjeve territoriale, e shkëputjes së krahinave të banuara prej tyre, e shpërnguljeve dhe refugjatizimit, e ndryshimeve të strukturës demografike dhe e dobësimit të vazhdimësisë së hapësirës shqiptare.

Ky është një dimension themelor i historisë së Ballkanit. Ndërsa shteti serb u zgjerua nga bërthama e tij fillestare drejt jugut dhe jugperëndimit, veçanërisht pas viteve 1877–1878 dhe më pas gjatë Luftërave Ballkanike, shqiptarët nuk përjetuan thjesht ndryshimin e një vije në hartë. Në disa territore ata humbën përkatësinë e mëparshme administrative, u gjendën nën një pushtet shtetëror tjetër dhe, në raste të dokumentuara, një pjesë e popullsisë u detyrua të largohej ose u zhvendos si pasojë e luftës, dhunës dhe politikave të periudhës.

Humbja shqiptare ishte, para së gjithash, territoriale. Vendbanime dhe krahina ku shqiptarët kishin qenë të pranishëm u përfshinë në territoret e shtetit serb. Kjo ishte veçanërisht e dukshme në hapësirat e Sanxhakut të Nishit pas luftës serbo-osmane të viteve 1877–1878. Për shqiptarët e këtyre trevave, ndryshimi i kufirit shtetëror nënkuptoi shkëputjen e tyre nga hapësira osmane dhe përfshirjen në një shtet kombëtar serb që po ndërtonte institucionet dhe identitetin e vet territorial.

Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm: humbja e territorit politik nuk është e barabartë matematikisht me humbjen e territorit etnik. Një krahinë nuk bëhet homogjene vetëm sepse ndryshon kufiri shtetëror. Por kur ndryshimi politik shoqërohet me shpërngulje të popullsisë, vrasje, braktisje vendbanimesh, ndryshim pronësie dhe vendosje të popullsive të tjera, atëherë ndryshimi territorial fillon të prodhojë edhe një transformim demografik afatgjatë.

Kjo është pikërisht ajo që duhet të bëjë të dukshme harta historike.

I. Sanxhaku i Nishit: një nga humbjet më të mëdha territoriale shqiptare të shekullit XIX.

Lufta serbo-osmane e viteve 1877–1878 dhe vendimet pasuese të Kongresit të Berlinit shënuan një kthesë të rëndësishme. Serbia mori territore të reja dhe kufiri i saj u zhvendos ndjeshëm drejt jugut. Në këto hapësira jetonte edhe një popullsi e konsiderueshme shqiptare.

Pas përfshirjes së këtyre territoreve në Serbi, ndodhi një proces i gjerë shpërnguljeje të shqiptarëve. Në historiografinë shqiptare dhe në literaturën ndërkombëtare këta të shpërngulur njihen gjerësisht si muhaxhirët e Nishit. Shumë prej tyre u vendosën në Kosovë dhe në zona të tjera të Perandorisë Osmane.

Kështu, në hartë ndodhi diçka që një hartë politike e zakonshme nuk e tregon: një territor kaloi nga një administratë në një tjetër, ndërsa një pjesë e popullsisë që jetonte aty u largua. Vija e re kufitare ishte vetëm fillimi i procesit; pasoja demografike ishte ndryshimi i vetë përbërjes së territorit.

Për shqiptarët, kjo përfaqësonte një humbje të dyfishtë: humbje të territorit ku jetonin dhe humbje të një pjese të popullsisë që e banonte atë territor.

II. Nga humbja e krahinave te tkurrja e hapësirës shqiptare.

Procesi u bë edhe më i thellë gjatë Luftërave Ballkanike të viteve 1912–1913. Shpërbërja e Perandorisë Osmane dhe zgjerimi i shteteve ballkanike ndryshuan në mënyrë dramatike hartën politike të rajonit.

Serbia u zgjerua në Kosovë, Maqedoni dhe zona të tjera; Mali i Zi zgjeroi kontrollin e tij në territore shqiptare; Greqia zgjeroi territorin e vet në jug. Ndërkohë, më 1912 u krijua shteti shqiptar, por kufijtë e tij të përcaktuar ndërkombëtarisht në vitet 1913–1914 përfshinë vetëm një pjesë të hapësirës së banuar nga shqiptarët.

Kjo krijoi një prej paradokseve më të mëdha të historisë moderne shqiptare:

shqiptarët fituan shtetin kombëtar, por shteti shqiptar nuk përfshiu të gjitha territoret me popullsi shqiptare.

Për pasojë, hapësira shqiptare u nda ndërmjet disa shteteve. Kosova dhe treva të tjera shqiptare mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë së krijuar më 1912–1913. Kjo nuk ishte vetëm një humbje gjeografike; ajo krijoi një ndarje të qëndrueshme ndërmjet territorit të shtetit shqiptar dhe hapësirës së banimit të shqiptarëve.

III. Humbja nuk ishte vetëm tokë: ishte edhe demografi.

Një nga gabimet më të zakonshme në leximin e hartave historike është të shihet vetëm sipërfaqja. Por territori pa popullsinë është vetëm gjysma e historisë.

Në shumë prej territoreve të përfshira në zgjerimin serb, shqiptarët u përballën me pasoja të ndryshme: vrasje gjatë konflikteve, shpërngulje, arratisje, humbje pronash, ndryshime administrative dhe presione për largim. Intensiteti dhe natyra e këtyre proceseve ndryshonin sipas kohës dhe vendit, ndaj secili rast duhet dokumentuar veçmas.

Por nga perspektiva e gjatë historike, rezultati ishte i rëndësishëm: në disa hapësira ku shqiptarët kishin pasur prani të konsiderueshme, pesha e tyre demografike u dobësua.

Kështu, harta e zgjerimit territorial duhet lexuar bashkë me hartën e shpërnguljeve. Vetëm vendosja e këtyre dy hartave mbi njëra-tjetrën tregon plotësisht lidhjen ndërmjet ndryshimit të kufirit dhe ndryshimit të popullsisë.

IV. Një humbje tjetër: ndërprerja e vazhdimësisë territoriale.

Për shqiptarët, pasoja më e gjerë e ndryshimeve territoriale të viteve 1878–1913 ishte copëtimi politik i hapësirës së tyre kombëtare.

Në vend të një hapësire të vetme të lidhur administrativisht, u krijua një mozaik territoresh shqiptare brenda shteteve të ndryshme. Shqipëria përbënte vetëm një pjesë të kësaj hapësire; pjesë të tjera mbetën në Mbretërinë e Serbisë, në Malin e Zi dhe në Greqi.

Kjo e bëri çështjen shqiptare thelbësisht të ndryshme nga projekti territorial i shteteve fqinje. Ndërsa Serbia po zgjeronte territorin e saj shtetëror, projekti politik shqiptar përballej me problemin e kundërt: si të ruante dhe bashkonte politikisht një hapësirë që po ndahej ndërmjet shteteve të tjera.

Në këtë kuptim, Lidhja e Prizrenit e vitit 1878 nuk mund të shkëputet nga ndryshimet territoriale të kohës. Ajo u shfaq pikërisht në një moment kur çështja e mbrojtjes së territoreve shqiptare ishte bërë çështje qendrore politike.

V. Harta tregon atë që statistikat shpesh e fshehin.

Një hartë krahasuese e viteve 1877, 1878, 1912 dhe 1913 do të mund të tregonte në mënyrë shumë më të qartë përmasën e transformimit.

Në një hartë do të shfaqej territori i shtetit serb përpara zgjerimeve. Në tjetrën, territoret e fituara pas vitit 1878. Në një të tretë, zgjerimi i viteve 1912–1913. Dhe mbi këto harta duhet të vendosen shtresat e popullsive, vendbanimeve shqiptare, rrugëve të migrimit dhe zonave të shpërnguljeve.

Vetëm atëherë bëhet e dukshme se zgjerimi territorial i Serbisë dhe tkurrja e hapësirës politike shqiptare ishin dy procese që zhvilloheshin në të njëjtin peizazh historik.

Prandaj, pyetja nuk duhet të jetë vetëm: “Sa territor fitoi Serbia?” Pyetja duhet të jetë edhe: “Sa territore shqiptare u shkëputën nga hapësira e tyre e mëparshme politike, çfarë ndodhi me popullsitë që jetonin aty dhe si ndryshoi harta demografike pas ndryshimit të kufijve?”

Kjo qasje e zhvendos analizën nga një histori thjesht shtetërore në një histori të territorit dhe të njerëzve.

VI. Një bilanc historik që nuk duhet fshehur.

Për shqiptarët, periudha 1878–1913 shënoi një seri humbjesh të lidhura ndërmjet tyre:

– humbje territoriale, për shkak të përfshirjes së krahinave të banuara nga shqiptarë në shtete të tjera;

– humbje demografike, për shkak të shpërnguljeve dhe ndryshimeve të mëvonshme të strukturës së popullsisë;

– humbje pronësore, në rastet kur shpërngulja u shoqërua me humbjen e tokës dhe pasurisë;

– humbje politike, sepse një pjesë e madhe e hapësirës shqiptare mbeti jashtë shtetit të ri shqiptar;

– humbje të vazhdimësisë territoriale, për shkak të ndarjes së popullsisë shqiptare ndërmjet disa shteteve;

– dhe humbje të mundësisë për një konsolidim të hershëm të një hapësire politike shqiptare të unifikuar.

Këto humbje nuk duhet të trajtohen si një statistikë e vetme dhe as të reduktohen në një formulë nacionaliste. Ato duhet të maten dhe dokumentohen krahinë më krahinë, vit pas viti, duke krahasuar hartat politike me regjistrimet demografike, dokumentet diplomatike, dëshmitë e udhëtarëve, burimet osmane, serbe, shqiptare dhe ndërkombëtare.

Kjo është ajo që e bën hartën historike një dokument të fuqishëm shkencor: ajo nuk tregon vetëm se ku kaloi kufiri. Ajo na detyron të pyesim se kush jetonte aty para se kufiri të kalonte, kush mbeti pas tij, kush u largua dhe si ndryshoi territori pas largimit të tyre.

Në këtë këndvështrim, zgjerimi i Serbisë dhe humbjet shqiptare janë dy anë të së njëjtës hartë historike. Njëra tregon zgjerimin e territorit shtetëror serb; tjetra tregon tkurrjen e hapësirës politike shqiptare. Të dyja duhet të paraqiten së bashku, sepse vetëm kështu kuptohet realisht transformimi territorial i Ballkanit në fundin e shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX.

Historia e kufijve, në fund të fundit, nuk është vetëm histori vijash. Është histori e njerëzve që jetonin në të dy anët e atyre vijave.

Prof. Dr. Pal Nikolli

Besnik Fishta/

Historia e shqiptarëve në shekullin XX është ndër më të veçantat dhe më të dhimbshmet në Evropë. Asnjë popull tjetër në këtë kontinent nuk e nisi dhe nuk e mbylli shekullin me luftë për liri e ekzistencë, duke kaluar pothuajse çdo dekadë në përpjekje të pandërprera për çlirim. Në këtë hark njëqindvjeçar, epopeja e fundit, ajo për çlirimin e Kosovës nga okupatori serb, u shndërrua në kulmin e guximit dhe të sakrificës. Bijtë dhe bijat e këtij populli, të bashkuar në radhët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, shkruan faqe që do të mbeten përherë ndër më të lavdishmet e historisë moderne shqiptare. Gjaku i tyre i derdhur nuk ishte i kotë: ai hodhi themelet dhe forcoi shtetin më të ri të Evropës, Kosovën e pavarur.

Ky realitet i lavdishëm nuk mbetet vetëm në faqet e librave të historisë. Filatelia kosovare, që nga viti 2000 e deri më sot, ka ngritur një homazh të qëndrueshëm për heronjtë e UÇK-së, duke i përjetësuar ata në pulla postare. Portretet e komandantëve dhe dëshmorëve janë kthyer në simbole që udhëtojnë nga një cep i botës në tjetrin, duke shpërndarë kujtesë, respekt e krenari. Çdo pullë është një fletë historie, një dëshmi e gjallë e sakrificës së brezit që solli lirinë. Më 16 shtator 2026, në ditën kur Tribunali i Hagës pritet të japë vendimin për komandantët e UÇK-së, Posta e Kosovës lëshoi emisionin e ri postar kushtuar tre dëshmorëve të rënë në luftë kundër okupatorit serb: Indrit Cara, Bylbyl Breçani dhe Tahir Sinani. Të tre këta heronj ishin nga Shqipëria, por luftuan dhe dhanë jetën për çlirimin e Kosovës. Ky fakt është një dëshmi e qartë se Kosova dhe Shqipëria janë një, të bashkuar në gjak, në ideal dhe në sakrificë.

Indrit Cara (1971–1999), i njohur si “Ushtari i Kavajës”, ra dëshmor në betejën e Gallushës. Ai la emigrimin në Londër për t’u bashkuar me UÇK-në dhe u bë simbol i guximit të rinisë shqiptare.

Bylbyl Breçani (1974–1999) nga Tropoja, luftëtar i Brigadës 138 “Agim Ramadani”, u dallua në Epopën e Koshares, ku ngriti flamurin shqiptar mbi postën kufitare të Kamenicës. Ra dëshmor më 25 qershor 1999, duke u bërë një figurë emblematike e luftës.

Tahir Sinani (1964–2001), gjithashtu nga Tropoja, ishte komandant i Zonës Operative të Pashtrikut dhe më pas i Ushtrisë Çlirimtare Kombëtare në Maqedoni. Ai luftoi në tri fronte çlirimtare – Kosovë, Preshevë dhe Maqedoni – duke u shndërruar në simbol të bashkimit kombëtar.

Ky emision i ri i pullave postare nuk është thjesht një akt ceremonial. Ai është një mesazh i fuqishëm politik e kulturor: se gjaku i derdhur për lirinë e Kosovës nuk njeh kufij shtetërorë, se sakrifica e shqiptarëve nga Shqipëria dhe Kosova është një dhe e pandarë. Pullat postare, të shpërndara në mbarë botën, bartin këtë mesazh të unitetit kombëtar dhe të krenarisë së përbashkët.

Në këtë ditë të rëndësishme, kur populli ynë në Shqipëri, Kosovë dhe kudo në diasporë pret një vendim të drejtë nga Gjykata e Hagës, filatelia kosovare na kujton se historia nuk mund të gjykohet me paragjykime. Ajo na kujton se liria e Kosovës është ndërtuar mbi gjakun e dëshmorëve, mbi sakrificën e brezit që nuk pranoi robërinë. Pullat e reja janë një testament i gjallë i kësaj historie, një kujtesë që udhëton nga një letër në tjetrën, nga një vend në tjetrin, duke shpërndarë të vërtetën e një populli që luftoi për ekzistencë. Ky emision postar është më shumë se një koleksion filatelik: është një akt kujtese, një thirrje për drejtësi dhe një dëshmi e përjetshme se Kosova dhe Shqipëria janë një.

Dr. Elmi Berisha/

Personalitet i lartë kombit shqiptar, i paharruar në altarin e lirisë së atdheut. Në çdo përvjetor të kalimit në përjetësi të Kolonelit legjendar Ahmet Krasniqi, strategut e heroit të lirisë së Kosovës, më sjell të gjalla në memorien time kujtime lirie, trimërie, guximi e pavdeksie. 28 vite kanë kaluar dhe trashëgimia e Kolonelit të Lirisë mbetet frymëzuese, e përjetshme dhe e pavdekshme për mua dhe të gjithë bashkëveprimtarëve të kohëve të luftës e betejave për komb e atdhe. Është krenari dhe nder i jetës sime bashkëpunimi i ngushtë me Kolonel Krasniqin në sfidat e betejat për lirinë e Kosovës dhe çështjen kombëtare. Miku im i përjetësisë Kolonel Krasniqi ishte një patriot e atdhetar, trim e guximtar, intelektual e veprimtar, strateg e vizionar. Ahmet Krasniqi qëndron përjetë në themelet e kombit dhe të ndërgjegjes sonë kombëtare.

Ministri i parë i Mbrojtjes së Kosovës me krenari historike qëndron gurë-themel i krijimit të shtetit e ushtrisë së Kosovës. Ai veproi e drejtoi me dinjitet, ndershmëri e profesionalizëm, ai frymëzoi dhe rrezatoi vlerat më të denja njerëzore, profesionale e atdhetare. Kolonel Krasniqi na trashëgoi dinjitet, guxim, nder e trimëri. Kombi do ti jetë përjetë mirënjohës, dhe ne miqtë e tij do ta kujtojmë e sdo ta harrojmë përjetë.

Nder dhe lavdi jetës e veprës së Kolonel Ahmet Krasniqit.

Nga Rafael Floqi/

Më 16 shtator 2026, Dhomat e Specializuara në Hagë dënuan Hashim Thaçin dhe Jakup Krasniqin me nga 25 vjet burg, Kadri Veselin me 18 vjet dhe Rexhep Selimin me 13 vjet. Vendimi shkaktoi zemërim e protesta në Kosovë dhe diasporë. Gjykata këmbëngul se shqyrton përgjegjësinë individuale, jo legjitimitetin e UÇK-së. Por, kur dënohen drejtuesit e saj, ndarja ndërmjet individit dhe organizatës bëhet e vështirë në ndërgjegjen publike. Dënimi është individual juridikisht, por njolla ka efekt më të gjerë historik.

Ky vendim riktheu një pyetje që shqiptarët e shmangën për vite: përse pranuam që udhëheqësit e luftës sonë të gjykoheshin nga një trupë ndërkombëtare, larg Kosovës? Përse besuam se të huajt do të ishin domosdoshmërisht më të paanshëm dhe më të drejtë?

Guvernatorët e pashpallur

Në Shqipëri dhe Kosovë, ambasadorët e shteteve të fuqishme fitojnë shpesh një titull që nuk ua njeh as Kushtetuta dhe as Konventa e Vjenës: atë të “guvernatorit” të pashpallur. Ata nuk e kanë marrë juridikisht këtë pushtet. Ua kanë dhënë institucionet e dobëta, politikanët që kërkojnë mbështetje nga jashtë dhe një opinion publik që i beson më shumë vulës së huaj sesa shtetit të vet. “Guvernatori” nuk është status diplomatik, por metafora e një sovraniteti që ne vetë e ushtrojmë me pasiguri.

A është kjo shenjë e një kompleksi kombëtar inferioriteti? Përgjigjja nuk mund të jetë një “po” e thjeshtë. Megjithatë, në sjelljen tonë politike dallohet prirja për t’i dhënë autoritetit të huaj më shumë besim sesa vetvetes. Kjo lidhet edhe me kodin e mikpritjes. Por kur ai transferohet në politikë, miku nuk ulet vetëm në krye të sofrës; vendoset në krye të shtetit. Fjala e tij merr më shumë peshë se vota dhe ligji vendas.

Gjatë komunizmit, modeli sovjetik u shpall si standardi me të cilin duhej matur çdo institucion shqiptar. Epërsia ushtarake e teknike e Moskës u shndërrua në epërsi të supozuar morale: Moska dinte, Tirana duhej të bindej. Pas komunizmit ndryshoi qendra e autoritetit, por jo gjithmonë psikologjia e marrëdhënies.

Shtetet e Bashkuara nuk mund të barazohen me Bashkimin Sovjetik. Ndërhyrja e NATO-s shpëtoi popullsinë e Kosovës dhe aleanca me SHBA-në mbetet jetike. Por mirënjohja krijoi rrezikun që miqësia të ngatërrohej me pagabueshmërinë. Politikanët përdorin takimet me ambasadorët si certifikata legjitimiteti. Krijohet një rreth vicioz: sa më të dobëta institucionet, aq më shumë kërkohet ndërhyrja e huaj; sa më shumë vendimmarrja delegohet, aq më pak zhvillohen institucionet.

Psikologjia e varësisë

Psikologjia sociale e quan këtë “brendësim të inferioritetit”. Një komb i vogël mund ta shndërrojë pabarazinë e fuqisë në hierarki të vlerës. Një shtet i madh ka më shumë ushtri, para dhe ndikim; prej kësaj nxirret gabimisht përfundimi se ka edhe gjyqtarët më të drejtë, diplomatët më të mençur dhe politikat më morale. Fuqia ngatërrohet me drejtësinë, prestigji me të vërtetën.

Krenaria kombëtare dhe inferioriteti politik mund të bashkëjetojnë: lartësojmë të kaluarën, por ia dorëzojmë të huajit autoritetin mbi të tashmen.

Në Kosovë vepron edhe frika nga braktisja. Përvoja e viteve 1998–1999 krijoi bindjen e arsyeshme se pa Amerikën dhe NATO-n, Kosova nuk mund të shpëtonte. Por nga pohimi “Amerika na ndihmoi të shpëtonim” u kalua shpesh te përfundimi “Amerika nuk mund të gabojë ndaj nesh”. Kur aleatët kërkuan një gjykatë të përqendruar te ish-pjesëtarët e UÇK-së, u përhap arsyetimi se ajo do ta pastronte luftën dhe udhëheqësit do të ktheheshin shpejt të pafajshëm.

Dhomat e Specializuara u miratuan nga Kuvendi i Kosovës më 3 gusht 2015. Ato janë juridikisht pjesë e sistemit kosovar, por ndodhen në Hagë dhe përbëhen nga personel ndërkombëtar. U paraqitën si garanci për pavarësi dhe mbrojtje të dëshmitarëve, por krijuan një paradoks: gjykata mban emrin e Kosovës, ndërsa Kosova ka ndikim tepër të kufizuar mbi të.

Pranimi i saj ishte përzierje mirënjohjeje, presioni diplomatik, dobësie institucionale dhe frike nga izolimi. Udhëheqësit besuan se bashkëpunimi do ta mbronte marrëdhënien me Perëndimin. Por vendimi e goditi besimin te miku i pagabueshëm. Përgjegjësia penale mbetet individuale dhe duhet të mbështetet në prova, por miqësia politike nuk garanton drejtësi të përsosur.

Një fjalë e vetme Marre

Kur mori vesh vendimin, kryeministri Edi Rama reagoi me vetëm një fjalë: “Marre!” Në shqipen e Kosovës dhe të Veriut ajo do të thotë drejtpërdrejt turp. Por turp për kë? Për gjykatën dhe ata që dhanë vendimin? Për mekanizmin që u përqendrua pothuajse vetëm te njëra palë e luftës? Apo edhe për ne shqiptarët, që pranuam dhe ndihmuam krijimin e tij pa kërkuar garanci të mjaftueshme për barazi, transparencë dhe mbrojtjen e së vërtetës historike?

Ndoshta “marre” duhet lexuar në të dyja drejtimet: si akuzë ndaj një vendimi që shumë shqiptarë e konsiderojnë të padrejtë dhe si qortim ndaj naivitetit tonë politik. Besuam se miku do të ishte domosdoshmërisht i drejtë. I dorëzuam një institucioni të jashtëm edhe një pjesë të kujtesës së luftës.

Gjykatësi mund të thotë se nuk po gjykohet UÇK-ja, por vetëm katër persona. Juridikisht, ky është dallim themelor. Por historia nuk funksionon vetëm me kategoritë e sallës së gjyqit. Kur dënohen drejtuesit kryesorë, efekti simbolik prek edhe UÇK-në. Ajo mund të mos jetë ulur formalisht në bankën e të akuzuarve, por hija e aktgjykimit bie mbi emblemën, luftëtarët dhe kujtesën e saj.

Prandaj duhen mbrojtur njëkohësisht dy parime: askush nuk është mbi drejtësinë, por as drejtësia nuk duhet përdorur për të rishkruar historinë e agresionit, rezistencës dhe çlirimit.

Nga mikpritja drejt barazisë

Mikpritja është virtyt, por shteti nuk është shtëpi private. Ambasadori është përfaqësues i një vendi mik, jo kryetar i familjes politike shqiptare. Mendimi i tij duhet dëgjuar, por jo trajtuar si urdhër. Partneriteti me SHBA-në është pasuri strategjike, por nuk kërkon nënshtrim intelektual.

Problemi nuk zgjidhet duke kaluar nga adhurimi i ambasadorëve te armiqësia ndaj Perëndimit. Kjo do të ishte vetëm përmbysja e të njëjtit kompleks. Zgjidhja është pjekuria: të jemi mirënjohës pa qenë të bindur verbërisht; të bashkëpunojmë pa hequr dorë nga gjykimi kritik; të pranojmë përgjegjësinë individuale pa lejuar delegjitimimin e luftës çlirimtare; dhe të ndërtojmë institucionet tona, që të mos kenë nevojë për ambasadorin si noter, arbitër apo guvernator. E njëjta “marre” kolektive bënë ata që prisnim lirimin e Thaçit nga Grenelli.

Sovraniteti fillon në mendje. Një komb nuk bëhet i barabartë vetëm kur njihet nga të tjerët, por kur pushon së konsideruari veten nxënës të përhershëm në oborrin e fuqive të mëdha. Kosova dhe Shqipëria kanë nevojë për miq, por miqtë duhen parë siç janë: jo të pagabueshëm, jo gjithmonë të paanshëm dhe jo të autorizuar të zëvendësojnë institucionet tona.

Në daç e pëlqeni apo jo ajo “kafshë politike”, kryeministri Aktual Albin Kurti ia pat përmendur këtë Thaçit qysh më 2014. E që të mos i bëjmë gropën vetes, si ky i fundit. Duhet të kuptojmë se miqësia e vërtetë nuk kërkon përulje. Ajo kërkon respekt të ndërsjellë, përgjegjësi dhe barazi.

Eduart CAKA/

Me gjithë tkurrjen demografike, emigrimin por edhe procesin asimilues që kanë kaluar prej dekadash, shqiptarët e Malit të Zi ende përbëjnë një faktor të rëndësishëm në kompozimin politik, ekonomik e kulturor të këtij shteti. Një rol, i cili ka ardhur vazhdimisht duke u rritur pas referendumit për pavarësi të vitit 2006. Prej kësaj kohe, pesha e shqiptarëve si në politikën qendrore ashtu edhe atë të nivelit lokal, ka ardhur duke u zhvilluar, element i cili nxjerr në pah dëshirën dhe vullnetin konstruktiv të kësaj bashkësie për një shtet me prosperitet dhe i integruar në proceset europianizuese. Në saje të këtij kohezioni social e politik, por edhe të një strategjie zhvillimore, sot Mali i Zi është edhe shteti me përparimin më të shpejtë në Ballkanin Perëndimor sa i përket procesit të integrimit në Bashkimin Europian.

Mirëpo, me gjithë kontributin konstruktiv në shtetndërtim e zhvillim, popullsia shqiptare në Mal të Zi ende përballet me probleme bazike në raport me atë që shteti ka për detyrë t’u sigurojë qytetarëve dhe bashkësive etnike që janë pjesë e tij, sikurse janë çështjet e pronësisë, të shpërndarjes në mënyrë të barabartë të të ardhura për komunat, të planeve të investimit dhe infrastrukturës si dhe të garantimit të mbrojtjes së të drejtave etno-kulturore e shpirtërore, elementë thelbësorë të shoqërive të zhvilluara.

Pikërisht në këtë prizëm mendoj se duhet parë edhe një nismë e ndërmarrë së fundmi, ndonëse tejet e vonuar, por më e nevojshme se kurrë më parë: atë të hapjes së një institucioni të mirëfilltë shkencor që do të ketë si qëllim hulumtimin, konservimin dhe lidhjen ndërmjet së shkuarës, të sotmes e të nesërmes, të faktorit shqiptar në këtë hapësirë gjeografike.

Lind pyetja se, përse nevojitet një institucion i tillë? E para, sepse shqiptarëve të Malit të Zi u mungon një institucion i tillë. Kushdo që e viziton Malin e Zi dhe e njeh realitetin aty, e di mjaft mirë se janë grupe individësh apo shoqata të ngritura në bazë vullnetare, ato që përpiqen me mish e shpirt për të kujtuar dhe mbajtur gjallë traditat kulturore, historike e gjuhësore të kësaj gjeografie. Thënë ndryshe, fatkeqësisht, atë punë që duhet ta bëjnë institucionet shtetërore, këtu e bëjnë njerëz apo grupe të caktuara, në mënyrë vullnetare.

Mungesa e një institucioni të arsimit të lartë, ku e shkuara historike, gjuhësore e kulturore do të studiohet sipas metodave të mirëfillta shkencore, pikësëpari pengon nisjen e një tradite në këtë aspekt. Së dyti, kjo mungesë pengon ngritjen e një klase intelektuale tek shqiptarët, element që vërtetohet prej faktit se shumë profesionistë shqiptarë të këtushëm janë të angazhuar në botën universitare të Shqipërisë a Kosovës, në vend që të punonin në vendin e tyre. Së treti, mungesa e këtij institucioni do të shuante plotësisht gjurmët historike shqiptare në Mal të Zi. Kjo, pasi monumente të vjetra të klerit, tradita e praktika të gjuhësisë dhe folklorit, gjurmë të toponimisë, mbishkrime e monumente, të cilat rrezikojnë ekzistencën si rrjedhojë e vjetërsimit apo mungesës së mirëmbajtjes, nëse nuk dokumentohen e studiohen, do të jenë të harruara për brezat pasardhës.

Sigurisht, nevoja për një institucion të tillë, nuk lidhet vetëm me ruajtjen dhe studimin e së shkuarës, por edhe me panoramën aktuale të demografisë, kulturës e gjuhës që paraqesin hapësirat shqiptare në këtë shtet. Studimi i realiteteve si emigrimi e diaspora, proceset europianizuese dhe ndikimi i tyre në dinamikat sociale që paraqesin komunat shqiptare këtu, do të shërbejnë gjithashtu edhe si pika orientuese për politikat sociale e ekonomike që duhet të ndërmarrë pushteti qendror e lokal.

Ko vetëm kaq, por askush më mirë se studiuesit vendas nuk e njohin gjuhën, historinë, toponiminë, traditat dhe elementët lokalë, gjë e cila nënkupton faktin se, krijimi i një institucioni të tillë shkencor do të ndihmonte edhe zhvillimin e albanologjisë në përgjithësi, pasi korpusit të saj i bashkëngjitet edhe një anë e njohur dhe studiuar jo në nivelin e duhur.

Këto janë sipërfaqësisht dhe shkurtimisht disa prej nevojave që e bëjnë të detyrueshëm ngritjen e një institucion shkencor të studimeve shqiptare në Mal të Zi, duke bërë që, fillimisht shqiptarët e këtushëm të kenë mundësinë studimit në shtetin e tyre të historisë dhe kulturës së tyre dhe, për më shumë, duke e futur edhe këtë vend në hartën e studimeve shqiptare bashkë me Shqipërinë, Kosovën e Maqedoninë e Veriut.

A kemi shembuj të ngjashëm? Kjo është pyetja e radhës kur e shtron për diskutim një çështje të tillë. Dhe, përgjigjja është, po. Elitat shqiptare të Maqedonisë së Veriut, dhe veçanërisht i ndjeri Arbën Xhaferi e projektuan Institutin e Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve në Maqedoni pikërisht si një institucion të nivelit të një akademie shkencash, përmes së cilit shqiptarët e këtushëm do ta studionin historinë dhe kulturën e tyre në të njëjtat nivele e cilësi si Akademia zyrtare e këtij vendi. Vitet e shkuara treguan se, fatkeqësisht, ky institucion i ngritur me kaq shpresa, nuk arriti t’i përmbushë pritshmëritë, dhe niveli i studimeve shqiptare në Maqedoninë e Veriut, lë për të dëshiruar.

Çfarë duhet pasur kujdes? Përfshirja e politikës, krahinizmi apo prevalimi i një religjioni apo grupacioni krahasuar me të tjerët, do të ishin edhe faktorët kryesorë që e çojnë në dështim funksionimin e një institucioni të tillë.

Një frymë e tillë nuk do t’i shkonte për shtat mundit dhe sakrificës që shqiptarët kanë bërë në këtë hapësirë për më shumë se një shekull.

Pyetja e fundit: çfarë duhet bërë? Puna kryesore i përket diplomacisë së dy shteteve shqiptare, përkatësisht asaj të Shqipërisë dhe Kosovës, të cilat duhet ta mbështesin përmes kanaleve zyrtare këtë nismë të politikanëve dhe elitave shqiptare në Mal të Zi. Kjo, pasi një institucion i tillë, jo vetëm që është një e drejtë kushtetuese e kësaj popullsie, por edhe i shërben zhvillimit të shtetit në fjalë. Ndërsa pjesën e dytë të përgjegjësisë, duhet ta ndajnë elitat kulturore dhe intelektuale shqiptare, të cilat e kanë detyrim moral, jo vetëm ta mbështesin një nismë të tillë, por të kontribuojnë me kapacitetet e tyre intelektuale si në themelimin e pikave orientuese të një institucioni të tillë, ashtu edhe në rritjen e cilësisë së tij me anë të mbështetjes institucionale dhe shkëmbimeve të botimeve dhe kërkuesve shkencorë.