Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Përkujtojmë në ditën e ndarjes nga jeta, klerikun françeskan dhe albanologun e shquar shqiptar At Shtjefën Gjeçovin

by

At Shtjefën Gjeçovi, një ndër figurat më të ndritura të kulturës kombëtare shqiptare u vra më 14 tetor të vitit 1929 në katundin Zym të Prizrenit, ku shërbente si famullitar. Ai ka lindur në Janjevë të Kosovës.

I formuar në Kolegjin Françeskan të Troshanit dhe më pas në Kroaci e Bosnje, ai u shqua si klerik, etnolog, arkeolog, shkrimtar dhe studiues i pasionuar i trashëgimisë shqiptare.

Gjeçovi përfaqësonte intelektualin erudit, i cili me përkushtim të jashtëzakonshëm grumbulloi qindra gojëdhëna, përgatiti monografi shkencore, shkroi artikuj, hartoi tekste mësimore dhe përktheu nga letërsia botërore. Shkrimet e tij letrare e shkencore përshkohen nga fryma e atdhetarisë dhe nga bindja se përparimi i vendit arrihet përmes dijes dhe kulturës. Ai është ndër autorët e parë të dramës shqipe me veprën “Dashtunia e Atdheut” (1901), ndërsa në vitin 1910 botoi veprën morale-didaktike “Agimi i gjytetnisë”.

Kontributi më i madh i Gjeçovit lidhet me fushën e etnologjisë dhe të së drejtës zakonore. Me një punë hulumtuese shumëvjeçare, ai përgatiti për botim veprën madhore “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, të botuar në Shkodër më 1933, e cila e bëri të njohur në botën shkencore dhe mbetet një gur themeli në studimet shqiptare. Përveç kësaj, ai ka lënë shkrime të shumta për doke e zakone të lindjes, martesës e vdekjes, për gjëmën, mikpritjen dhe besën shqiptare, për rite e besime popullore, për fjalë të urta e të rralla, duke dokumentuar me kujdes thesarin shpirtëror të popullit.

Veprimtaria e tij u vlerësua edhe ndërkombëtarisht: Universiteti i Lajpcigut i akordoi titullin “Doctor honoris causa”, ndërsa në Shqipëri u dekorua me Urdhrin “Për veprimtari patriotike” dhe me Urdhrin “Naim Frashëri”.

At Shtjefën Gjeçovi mbetet një figurë e pashlyeshme e kulturës dhe identitetit kombëtar, një klerik dhe dijetar që me veprën e tij i dha dritë trashëgimisë shqiptare dhe e bëri atë pjesë të dialogut shkencor ndërkombëtar.

www.akad.gov.al

Struktura burokratike, partiake dhe korruptive…

by

Prof. Afrim Krasniqi/

Le të jemi të qartë: MAS nuk ka qenë dhe nuk është prej shumë vitesh as ministri arsimi, as shkence, as edukimi. Ka qenë dhe është një strukturë burokratike, partiake dhe korruptive kundër shkencës, kundër arsimit cilësor, kundër dijes dhe edukimit qytetar. Kishte të drejtë Presidenti J. Milei kur e mbylli dhe prej atëherë vendi i tij u rrit në kuotat e renditjes globale për arsimin. Vetë KM e ka parë dhe vijon ta shoh MAS si post për qokë/dhuratë për ndonjë nga bashkëpunëtorët e vet të paaftë të mbetur pa poste. Nuk ka vend tjetër europian ku ministri i arsimit dhe zv/ministri të kapen 100% plagjiaturë me titujt e tyre dhe ata jo vetëm të mos penalizohen, por të promovohen në poste më të larta. Nuk ndodh askund që qeveria të kontaktojë studentë të huaj për të arritur kuotat minimale të klasave për të shpëtuar universitete partiake që nuk prodhojnë as shkencë, as arsim, as dije.

Le të kujtojmë: rilindasit e donin dijen, shkrinë gjithçka patën për dijen. Këta që abuzojnë me emrin e tyre duan betonin dhe po bëjnë gjithçka vetëm për betonin. Për ta dija, libri, studentët dhe shkenca janë bezdi, harxhim parash dhe kohe, shkaktojnë alergji dhe vetë KM të vetmin libër që promovon në emër të Shqipërisë është libri i tij me vizatime. Studenti simbol i djeshëm është në juridik, është nga zona elektorale e ministres recituese, por si universiteti ashtu edhe ministrja/deputete recituese heshtën. Zgjodhën anën e policisë, forcës, pushtetit.

Studentët dhe protestuesit reaguan. Në formë tjetër nga ajo thellësisht paqësore e muajve të fundit dhe brenda 30 minutash u pa se dje, milionat e harxhuara për trajnimin e oficerëve të policisë apo retorika e shtetit “europian” nuk kanë vlerë. Ata nuk dinë të menaxhojnë as një situatë normale proteste. E beri policia në Kosovë ca ditë më parë dhe në kushte shumë më të vështira e në fund u përqafua me qytetarët protestues, kurse këta tanët duket se kanë kryer vetëm një shkollë, atë të ish repartit dhunues 326. Disa prej tyre janë bërë deputetë e kryetarë bashkie, disa janë ende oficerë policie.

Pyetja thelbësore nuk është debati për detaje dhe diskutime mbi videot online, por thelbi, – çfarë duhet të bëj tjetër një qytetar, një komunitet, një qytet, një shoqëri që të dëgjohet, të respektohet?

Nis letra dhe peticione. Heshtje dhe refuzim.

Bën protestë paqësore 3 muaj. Heshtje për kërkesat, fushatë denigruese ndaj protestuesve.

Flet me zë të lartë. Nuk të dëgjojnë dhe me arrogancë të thonë “pusho”.

Flet kundër korrupsionit dhe vijojnë skandalet e reja të korrupsionit.

Kërkon arsim cilësor dhe meritokraci dhe të vendosin ministër plagjiatë dhe individë pa asnjë meritë profesionale.

Kërkon të mbrohet hapësira publike dhe të përgjigjet duke prishur lulishtet e vetme që kanë mbetur në Tiranë, një bllok masiv betoni përpara Dajtit dhe pas Pallatit të Kulturës.

Flet për nevojën e shtetit të së drejtës dhe të thonë se vetëm Partia ka të drejtë dhe mund të ofrojnë drejtësi.

Flet për papunësinë dhe krizën e emigrimit dhe përgjigja, marrëveshje me Indinë, Vietnamin, Bangladeshin, etj, për të zëvendësuar të pabindurit këtu.

Kërkon shkolla të reja, mjedise sociale dhe sporti, por bashkia/qeveria ua merr hapësirën shkollës e publikut për pallate betoni, 1 maji në Tiranë dhe fusha e sportit te Ali Demi janë viktimat e fundit.

Ndaj nuk ka dilemë, midis pushtetit arrogant dhe abuzues dhe studentëve, gjithnjë me studentët dhe për studentët. Midis sistemit oligarkik dhe patronazhist dhe qytetarëve të lirë, gjithnjë me qytetarët e lirë dhe për qytetarët e lirë. Midis plagjiatorëve elita të emëruara të regjimeve dhe dijes, aftësisë dhe lirisë akademike, për dijen, meritokracinë dhe lirinë akademike.

OSE NDRYSHIM RRËNJËSOR, OSE VALIXHET GATI PËR RRUGËT E BOTËS!

by

Prof.dr. Pal Nikolli/

Është mundësia për të shpëtuar vendin nga zbrazja njerëzore, rrënimi institucional dhe humbja e shpresës!

Shqipëria ndodhet përballë një prej sfidave më të mëdha të historisë së saj moderne: të ndryshojë rrënjësisht kursin e zhvillimit ose të vazhdojë të humbasë njerëzit, pasuritë, dinjitetin dhe perspektivën për të ardhmen. Tridhjetë e gjashtë vjet pas rënies së komunizmit, qytetarët kanë arsye të kërkojnë llogari për rrugën që ka ndjekur vendi dhe për gjendjen në të cilën ndodhen institucionet, ekonomia dhe shoqëria.

Politika shqiptare e këtyre 36 viteve, me përgjegjësitë që u takojnë aktorëve të ndryshëm politikë dhe qeverisjeve të njëpasnjëshme, nuk ka arritur të ndërtojë një shtet që garanton drejtësi të barabartë, meritokraci, mirëqenie dhe mundësi reale për të gjithë. Përkundrazi, në shumë fusha janë grumbulluar probleme të thella strukturore, ndërsa besimi i qytetarëve te institucionet është vënë vazhdimisht në provë.

I. Kur politika kap shtetin, qytetari paguan faturën.

Sistemi politik, ekonomia, arsimi, shëndetësia, drejtësia dhe mbrojtja sociale janë hallka të një organizmi të vetëm. Kur ato dobësohen nga keqqeverisja, klientelizmi, mungesa e transparencës dhe ndërhyrjet politike, pasojat nuk mbeten brenda zyrave të administratës. Ato mbërrijnë në çdo familje shqiptare.

I riu që nuk gjen mundësi punësimi, studenti që nuk beson se diploma do t’i sigurojë një të ardhme, mjeku që largohet për kushte më të mira, mësuesi që përballet me zhvlerësimin e profesionit, pensionisti që përpiqet të përballojë jetesën dhe sipërmarrësi që ndeshet me pasigurinë ekonomike janë pjesë e së njëjtës problematikë kombëtare: hendeku ndërmjet mundësive që ofron vendi dhe pritshmërive të qytetarëve të tij.

Kur lidhjet politike peshojnë më shumë se aftësitë, kur besnikëria ndaj individëve shpërblehet më shumë se puna, kur përgjegjësia publike shndërrohet në privilegj dhe institucionet rrezikojnë të trajtohen si pronë e pushtetit, shteti humbet funksionin e tij themelor. Ai nuk është më garanci e interesit të përbashkët, por rrezikon të bëhet instrument në shërbim të interesave të kufizuara.

Një shtet nuk mund të jetë i fortë kur qytetari ndihet i pambrojtur përballë tij. Asnjë zhvillim i qëndrueshëm nuk mund të ndërtohet mbi padrejtësinë, pabarazinë e mundësive dhe mungesën e besimit.

II. Eksodi i shqiptarëve: kambana e alarmit për të ardhmen.

Një ndër pasojat më shqetësuese të kësaj gjendjeje është largimi i vazhdueshëm i shqiptarëve. Emigrimi nuk është thjesht një zgjedhje individuale dhe as vetëm një çështje ekonomike. Ai lidhet edhe me besimin te drejtësia, cilësia e shërbimeve publike, mundësitë profesionale dhe bindjen se puna e ndershme mund të shpërblehet.

Kur një i ri mendon se e ardhmja e tij është më e sigurt jashtë vendit, kur një familje detyrohet të ndahet për të siguruar të ardhura dhe kur profesionistët e kualifikuar kërkojnë mundësi larg Shqipërisë, vendi humbet më shumë se popullsi. Humbet dije, përvojë, energji krijuese dhe potencial zhvillimi.

Fshatrat dhe zonat malore zbrazen. Shkollat humbasin nxënësit. Bizneset përballen me mungesën e fuqisë punëtore. Familjet plaken larg fëmijëve të tyre. Në disa komunitete, pyetja nuk është më se si do të zhvillohen, por nëse do të kenë njerëz të mjaftueshëm për të mbijetuar.

Kjo është arsyeja pse emigrimi duhet trajtuar si një sfidë strategjike kombëtare. Askush nuk mund t’i kërkojë një qytetari të qëndrojë në atdhe vetëm për arsye patriotike, nëse shteti nuk i garanton mundësi, siguri dhe dinjitet. Dashuria për vendin nuk mund të zëvendësojë drejtësinë, punësimin dhe mirëqenien.

III. Shqipëria nuk ka nevojë për rotacion fasadash, por për ndryshim rrënjësor.

Problemi themelor nuk zgjidhet vetëm duke ndryshuar emrat nëpër zyra, duke ndërruar një qeveri me një tjetër apo duke përsëritur premtimet e zakonshme elektorale. Nëse mekanizmat që prodhojnë klientelizëm, kapje institucionale dhe mungesë përgjegjshmërie mbeten të paprekur, ndryshimi rrezikon të jetë vetëm formal.

Shqipëria ka nevojë për një marrëveshje të re me qytetarët, të mbështetur në disa parime themelore:

– Shtet ligjor dhe drejtësi e barabartë, ku askush nuk është mbi ligjin dhe askush nuk përjashtohet nga mbrojtja e tij.

– Institucione të pavarura dhe llogaridhënie reale, ku pushteti kontrollohet dhe çdo zyrtar mban përgjegjësi për vendimet e veta.

– Meritokraci në administratë dhe në arsim, ku punësimi, promovimi dhe vlerësimi mbështeten te aftësitë, integriteti dhe rezultatet.

– Arsim dhe shëndetësi cilësore, që nuk i lënë familjet të ndihen të detyruara të kërkojnë jashtë vendit atë që duhet të garantohet brenda tij.

– Ekonomi prodhuese dhe punësim dinjitoz, me mundësi reale për të rinjtë, profesionistët, fermerët dhe sipërmarrësit.

– Zhvillim territorial të balancuar, që nuk e përqendron të ardhmen vetëm në Tiranë, por u jep perspektivë edhe qyteteve të vogla, zonave rurale dhe trevave malore.

– Luftë kundër korrupsionit dhe konfliktit të interesit, përmes transparencës, kontrollit institucional dhe zbatimit të paanshëm të ligjit.

Këto nuk janë kërkesa luksi. Janë kushtet minimale për funksionimin e një shteti modern dhe për rikthimin e besimit të qytetarëve.

IV. Përgjegjësia nuk mund t’i shmanget më llogarisë.

Asnjë forcë politike, e vjetër apo e re, nuk duhet të kërkojë besim vetëm mbi bazën e sloganeve. Qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë bilanc konkret: çfarë u premtua, çfarë u realizua, çfarë dështoi dhe kush mban përgjegjësi.

Po kështu, ndryshimi nuk mund të mbështetet te një individ që premton t’i zgjidhë të gjitha problemet. Ai duhet të mbështetet te institucione që funksionojnë, rregulla që zbatohen dhe mekanizma që pengojnë përqendrimin e pakontrolluar të pushtetit.

Shoqëria civile, universitetet, profesionistët, mediat e pavarura dhe qytetarët duhet të kenë hapësirën dhe guximin të kërkojnë transparencë, të kundërshtojnë padrejtësinë dhe të propozojnë zgjidhje. Por mbi të gjitha, pjesëmarrja qytetare duhet të shndërrohet në veprim demokratik, të organizuar dhe paqësor, jo të mbetet vetëm një shpërthim zemërimi që shuhet pas disa ditësh.

Nuk ka shpëtim të qëndrueshëm pa institucione të besueshme. Nuk ka demokraci funksionale pa llogaridhënie. Dhe nuk ka të ardhme të sigurt pa qytetarë që besojnë se zëri, puna dhe vota e tyre kanë vlerë.

V. Ose ndryshojmë kursin, ose valixhet do të bëhen simboli i dështimit tonë.

Shqipëria nuk është e varfër në njerëz të aftë, në pasuri natyrore, në trashëgimi kulturore apo në potencial zhvillimi. Ajo ka ende burime njerëzore dhe mundësi për të ndërtuar një të ardhme më të mirë. Por ky potencial nuk shndërrohet vetvetiu në mirëqenie. Ai kërkon institucione që funksionojnë, politika që shërben dhe një model zhvillimi që vendos qytetarin në qendër.

Prandaj, sot duhet të shtrohet me seriozitet pyetja: a do të vazhdojmë të pranojmë si të pashmangshme largimin e shqiptarëve, dobësimin e institucioneve dhe humbjen e besimit, apo do të kërkojmë një ndryshim të thellë, të matshëm dhe të qëndrueshëm?

Nuk është e drejtë t’u kërkojmë njerëzve të qëndrojnë me çdo kusht në një vend ku nuk shohin perspektivë. Por është përgjegjësi e shtetit dhe e politikës të krijojnë kushtet që qëndrimi në atdhe të jetë një zgjedhje e lirë, jo një sakrificë e vazhdueshme.

Kjo mund të jetë mundësia e fundit për të ndalur përkeqësimin dhe për të kthyer drejtimin e vendit përpara se kostot njerëzore dhe shoqërore të bëhen edhe më të rënda. Nuk bëhet fjalë për një datë magjike apo për një zgjidhje të menjëhershme, por për një pikë kthese që kërkon vullnet politik, presion qytetar demokratik dhe reforma të guximshme.

Nëse politika vazhdon të prodhojë të njëjtat probleme, ndërsa qytetarët presin të njëjtat rezultate, atëherë nuk duhet të habitemi që gjithnjë e më shumë shqiptarë do t’i bëjnë gati valixhet dhe do të marrin rrugët e botës.

VI. Por Shqipëria nuk duhet të pajtohet me këtë fat.

Ajo ka nevojë për një shtet që nuk i dëbon njerëzit me padrejtësi, pasiguri dhe mungesë perspektive, por i mban pranë duke u ofruar dinjitet, mundësi dhe besim te e ardhmja.

Ose ndërtojmë një Shqipëri ku ia vlen të jetosh, të punosh dhe të rrisësh fëmijët, ose do të vazhdojmë të shohim atdheun të zbrazet, ndërsa të ardhmen tonë ta ndërtojmë në rrugët e botës.

Zgjedhja nuk mund të shtyhet pafundësisht. Koha për përgjegjësi, ndryshim dhe veprim demokratik është tani!

GJERGJ ADHAMIDHI, PROFESORI HERRON DHE PRESIDENTI WILSON

by

Nga Rafael Floqi/

Nga Gjeneva në Paris, në kërkim të shpëtimit të Shqipërisë (1918–1920)

Gjergj Adhamid-Frashëri dhe kanali i Herronit

Por ekzistonte edhe një rrugë tjetër drejt Wilsonit — më pak e njohur, më personale dhe historikisht shumë intriguese. Dr. Gjergj Adamidi-Frashëri kishte krijuar lidhje me George D. Herron, ish-pastorin protestant amerikan që kishte hyrë në qarqet politike dhe intelektuale pranë administratës Wilson. Ai si dhe Gjergj Ahamidhi aso kohe jetonin ne Zvicer Korrespondenca Adamidi–Herron e viteve 1919–1921 përbën një pistë arkivore me rëndësi të veçantë.

Dokumentacioni i indeksuar i letrave të Wilsonit regjistron jo vetëm materiale Adamidi–Herron, por edhe komunikime të Adamidit drejtuar vetë Woodrow Wilsonit, përfshirë telegrame dhe materiale të marsit 1919.

Kjo i jep bazë dokumentare asaj që për shumë kohë ka qarkulluar vetëm si një tregim periferik.

Adamidi nuk kërkonte thjesht simpati amerikane; ai eksploronte mundësinë që Amerika të merrte një rol të drejtpërdrejtë mbrojtës mbi Shqipërinë.

Në materialin shqiptar mbi Adamidin përshkruhet madje ideja e një pranie të përkohshme amerikane që, me terminologjinë e sotme, do të ngjante me një forcë ndërkombëtare garantuese: trupa amerikane të vendosura përkohësisht për të penguar përplasjen dhe copëtimin.

Adamidi e shpjegonte besimin shqiptar tek anglo-amerikanët me një argument karakteristik për kohën: shqiptarët, shkruante ai, i konsideronin amerikanët të sinqertë pikërisht sepse besonin se ata “nuk kërkojnë të sundojnë”. Këtu përmblidhej pothuajse e gjithë psikologjia e projektit të mandatit amerikan: shqiptarët kërkonin një mbrojtës që nuk donte të bëhej pronar.

I. Profesori që fliste me presidentin

Në pranverën e vitit 1919, kur në Paris po vendosej fati i perandorive të rrëzuara dhe i kombeve që kërkonin të lindnin, një shqiptar po përpiqej të gjente rrugën drejt njeriut më të fuqishëm të Konferencës së Paqes. Ai nuk kishte në dispozicion ambasadë, ushtri apo një shtet të konsoliduar që ta mbështeste. Kishte vetëm argumentet e tij, njohjen e mjediseve diplomatike evropiane dhe bindjen se Shqipëria mund të shpëtonte nëse çështja e saj arrinte deri te Presidenti Woodrow Wilson.

Emri i tij ishte Gjergj Adhamidhi Frashëri, i njohur në dokumentacionin e huaj edhe si George Adamidi, një ish-ministër shqiptar që kishte njohur nga afër dobësinë e shtetit të krijuar më 1912 dhe rrezikun që i kanosej ekzistencës së tij. Në një Evropë ku kufijtë vizatoheshin shpesh përpara se popujt të pyeteshin, Adhamidhi e kuptonte se një memorandum i dorëzuar në zyrën e gabuar mund të përfundonte në një sirtar, ndërsa një dokument që mbërrinte në duart e duhura mund të bëhej pjesë e diskutimit ndërkombëtar.

Njeriu që mund t’ia hapte këtë rrugë ishte profesori amerikan George Davis Herron.

Herroni përbënte një nga figurat më të pazakonta të diplomacisë së Luftës së Parë Botërore. Ish-pastor protestant, profesor dhe mendimtar me prirje të forta moraliste, ai kishte kaluar nga predikimi fetar te politika ndërkombëtare. Nuk ishte diplomat karriere. Nuk drejtonte ambasadë dhe nuk mbante një post të zakonshëm qeveritar. Megjithatë, përmes lidhjeve të tij me administratën amerikane dhe korrespondencës me Presidentin Wilson, ishte bërë një ndërmjetës jozyrtar me ndikim në çështjet evropiane.

Gjatë luftës, nga Zvicra neutrale, Herroni kishte zhvilluar kontakte me personalitete politike dhe përfaqësues të qarqeve evropiane që kërkonin rrugëdalje nga konflikti. Në shkurt 1918, bisedimet e tij me Heinrich Lammasch dhe përfaqësues të tjerë të mjediseve austro-hungareze u pasqyruan në dokumentacionin diplomatik amerikan. Për Washingtonin, këto kontakte mund të shërbenin si një dritare drejt zhvillimeve që diplomacia zyrtare nuk arrinte gjithmonë t’i ndiqte drejtpërdrejt.

Herroni kishte një përparësi të rrallë: ai mendonte se diplomacia nuk ishte vetëm çështje interesash, por edhe e përgjegjësisë morale të kombeve. Në këtë pikë, botëkuptimi i tij takohej me idealizmin politik të Wilsonit. Presidenti amerikan e kishte paraqitur luftën si një përpjekje për një rend të ri ndërkombëtar, ku marrëveshjet e fshehta dhe pushtimet territoriale duhej t’i linin vendin një paqeje më të drejtë.

Por midis idealit dhe realitetit kishte një hendek. Dhe ky hendek quhej Adriatik.

Në brigjet e tij, Italia kërkonte të realizonte përfitimet e premtuara nga Traktati i Fshehtë i Londrës i vitit 1915; Greqia kërkonte territore në jug të Shqipërisë; ndërsa pretendimet jugosllave rëndonin mbi veriun shqiptar. Për një vend të vogël, që kishte kaluar pushtime dhe copëtime gjatë luftës, premtimi i vetëvendosjes nuk mjaftonte. Duhej dikush që t’ia kujtonte Wilsonit se parimet e tij duhej të zbatoheshin edhe për shqiptarët.

Dhe Herroni, të paktën për një periudhë, ishte një nga njerëzit që mund të dëgjohej prej presidentit.

Më 31 maj 1918, ai i shkroi Wilsonit për problemet e rendit të ardhshëm ndërkombëtar. Më 1 korrik, presidenti iu përgjigj, duke iu referuar letrës së tij dhe duke kërkuar mendimin e profesorit për çështjen e një shoqërie të kombeve. Ky shkëmbim nuk ishte një mirësjellje e zakonshme. Ai dëshmonte se Herroni kishte hyrje në një kanal komunikimi ku mund të diskutoheshin ide që lidheshin drejtpërdrejt me arkitekturën e paqes.

Pikërisht në këtë kanal do të përpiqej të hynte edhe Gjergj Adhamidhi.

II. Gjergj Adhamidhi dhe rruga e memorandumit shqiptar

Në fillim të vitit 1919, Shqipëria gjendej në një gjendje që dukej pothuajse paradoksale. Kishte shpallur pavarësinë më 1912, por në Paris rrezikonte të trajtohej përsëri si territor për t’u ndarë midis fqinjëve. Kishte delegatë, por jo një përfaqësim politik të bashkuar. Kishte mbështetës në diasporë, por jo mjetet diplomatike të fuqive të mëdha. Gaqo Adhamidhi dhe apeli drejtuar Presidentit Wilson: Shqipëria kërkon mbrojtjen amerikane

Përmbledhje historike për kapitullin mbi marrëdhëniet Herron–Adhamidhi–Wilson, Konferenca e Paqes, Paris, 1919.

Në pranverën e vitit 1919, kur në Paris Fuqitë e Mëdha po diskutonin fatin e Evropës së pasluftës, çështja shqiptare gjendej përsëri përpara rrezikut të copëtimit. Pikërisht në këtë atmosferë pasigurie, diplomati shqiptar Gaqo Adhamidhi (George Adamidi), kryetar i Komitetit Kombëtar Shqiptar dhe ish-ministër shqiptar në Gjenevë, iu drejtua Presidentit amerikan Woodrow Wilson me një peticion prej katër faqesh, duke kërkuar ndërhyrjen e Shteteve të Bashkuara për mbrojtjen e pavarësisë dhe të të drejtave kombëtare të Shqipërisë.

Letra përbënte një apel politik, por njëkohësisht edhe një dëshmi të ankthit që kishte përfshirë përfaqësuesit shqiptarë përballë diplomacisë së fitimtarëve. Adhamidhi i kujtonte Wilsonit kërkesën e mëparshme të Komitetit Kombëtar Shqiptar në Washington, i cili kishte kërkuar që Amerika të përdorte autoritetin dhe ndikimin e saj për të siguruar njohjen dhe respektimin e marrëveshjeve ndërkombëtare mbi Shqipërinë.

Sipas Adhamidhit, vendimet e Konferencës së Ambasadorëve në Londër më 1913 nuk kishin garantuar paqen e Ballkanit. Përkundrazi, rivalitetet territoriale, memorandumet diplomatike dhe pretendimet e shteteve fqinje kishin krijuar kushtet për përplasje të reja. Shqipëria, megjithëse e njohur si shtet, vazhdonte të trajtohej si një territor mbi të cilin të tjerët mund të vendosnin pa marrë parasysh vullnetin e popullit shqiptar.

Në pjesën më të rëndësishme të peticionit, Adhamidhi e paraqiste Konferencën e Paqes jo si fundin e këtyre rivaliteteve, por si vazhdimin e tyre në një formë tjetër. Ai paralajmëronte se Shqipëria po shndërrohej përsëri në objekt të përplasjes së interesave mes Italisë, Serbisë, Malit të Zi dhe Greqisë. Veçanërisht shqetësuese ishte çështja e Vlorës, ku pretendimet italiane për aneksim ose kontroll politik rrezikonin sovranitetin shqiptar.

Adhamidhi denonconte gjithashtu ndërhyrjet e huaja në politikën e brendshme shqiptare, veprimtarinë e grupeve rivale dhe përpjekjet për të ndikuar mbi përfaqësimin shqiptar në Paris. Në peticion përmenden qeveria e Durrësit, autoritetet italiane dhe franceze, si dhe manovrat politike që, sipas autorit, pengonin krijimin e një qëndrimi të bashkuar kombëtar. Këto pohime pasqyrojnë vlerësimin e Adhamidhit dhe duhen lexuar në kontekstin e rivaliteteve ndërmjet delegacioneve shqiptare të vitit 1919. Por mesazhi themelor i dokumentit ishte më i gjerë se kundërshtimi i një pretendimi territorial. Adhamidhi kërkonte që Shtetet e Bashkuara të merrnin në dorë mbrojtjen diplomatike të çështjes shqiptare, për të mos lejuar që e ardhmja e vendit të përcaktohej nga ambiciet e fuqive evropiane.

Në fund të faqes së tretë, ai formulonte thelbin e kërkesës: Amerika duhej të ndërhynte në çështjet shqiptare si mbrojtëse e vërtetë e të drejtave dhe e drejtësisë. Ndërsa në faqen përmbyllëse, me një ton njëherësh solemn dhe shpresëplotë, i drejtohej Presidentit:

“May we hope, Sir, that our petition will be granted, and earnestly trusting in your justice, we beg you to accept the assurance of our respectful sentiments.”

“Shpresojmë, Zotëri, që peticioni ynë të pranohet dhe, duke besuar sinqerisht në drejtësinë tuaj, ju lutemi të pranoni shprehjen e respektit tonë të thellë.”

Nënshkrimi i tij, G. Adamidi, shoqërohej nga cilësimet si kryetar i Komitetit Kombëtar Shqiptar, ish-ministër shqiptar në Gjenevë dhe delegat i Republikës së Shqipërisë.

Ky dokument merr rëndësi të veçantë në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, sepse dëshmon se kërkesa për mbështetjen e Wilsonit nuk vinte vetëm nga përfaqësuesit e Federatës Vatra apo nga delegacionet shqiptare në Paris. Ajo artikulohej edhe nga qarqet diplomatike shqiptare në Zvicër, të cilat shihnin te Presidenti amerikan një mundësi për të kundërshtuar diplomacinë e ndarjes territoriale.

Në kontekstin e kontakteve të Adhamidhit me profesorin amerikan George D. Herron, peticioni përbën një dokument të rëndësishëm për të studiuar kanalet përmes të cilave çështja shqiptare mund të arrinte te administrata amerikane. Megjithatë, vetë letra nuk provon se Wilsoni e lexoi personalisht apo se mori një vendim si pasojë e saj.

Në thelb, peticioni i Adhamidhit ishte një përpjekje për ta zhvendosur çështjen shqiptare nga tryezat ku diskutohej ndarja e territoreve, drejt parimit wilsonian të drejtësisë ndërkombëtare. Në një Paris ku fuqitë fitimtare kërkonin shpërblimet e luftës, diplomati shqiptar kërkonte diçka tjetër: që Shqipëria të mos bëhej përsëri çmimi i paqes së të tjerëve.

Gjergj Adhamidhi e njihte këtë tragjedi nga brenda. Ai kishte qenë ministër i Financave në qeverinë e Princ Vidit më 1914, në kohën kur shteti shqiptar përpiqej të ndërtonte institucionet e tij përmes kryengritjeve, ndërhyrjeve të huaja dhe krizave të njëpasnjëshme. Përvoja i kishte mësuar se pavarësia e shpallur nuk ishte domosdoshmërisht pavarësi e garantuar.

Në vend që ta mbështeste gjithë shpresën te delegacionet zyrtare shqiptare, ai kërkoi një rrugë tjetër: lidhjen me personalitete amerikane që kishin mundësi të komunikonin me Shtëpinë e Bardhë.

Herroni ishte zgjedhja më e natyrshme.

Dokumentacioni i lidhur me Konferencën e Paqes tregon se në mars 1919 çështja shqiptare kaloi përmes këtij kanali jozyrtar. Një memorandum i Adhamidhit drejtuar Wilsonit, i përcjellë nga Herroni, figuron në dosjet diplomatike britanike me datën 17 mars 1919. Referenca arkivore është FO 608/28, dokumenti nr. 4775, fletët 421–424. Ky është një moment me rëndësi të veçantë për historinë e diplomacisë shqiptare.

Për herë të parë në këtë rrëfim, lidhja midis shqiptarit që kërkonte mbrojtje ndërkombëtare dhe profesorit që komunikonte me presidentin nuk mbetet vetëm në fushën e supozimit. Ajo merr formën e një gjurme dokumentare: një memorandum shqiptar, një ndërmjetës amerikan dhe një destinacion presidencial.

Në qendër të përpjekjes qëndronte ideja se Shqipëria nuk mund të mbijetonte nëse lihej nën kontrollin e drejtpërdrejtë ose të tërthortë të shteteve që pretendonin territoret e saj. Për këtë arsye, Adhamidhi mbështeste një zgjidhje që përfshinte mbrojtjen ndërkombëtare dhe mundësinë e një mandati amerikan mbi Shqipërinë.

Një mandat amerikan, në mendimin e përkrahësve të tij shqiptarë, nuk do të ishte thjesht zëvendësimi i një pushtuesi evropian me një fuqi tjetër. Ai shihej si një garanci e përkohshme për ruajtjen e tërësisë territoriale, ndërtimin e institucioneve dhe mbrojtjen e vendit nga lakmitë e fqinjëve.

Këtu qëndronte edhe llogaritja politike e Adhamidhit. Italia ishte palë e interesuar në Shqipëri; Greqia dhe Serbia kishin pretendime territoriale; Franca dhe Britania ishin të lidhura me aleancat dhe marrëveshjet e luftës. Shtetet e Bashkuara, përkundrazi, nuk kishin marrë pjesë në Traktatin e Londrës dhe nuk kishin paraqitur kërkesa territoriale mbi Shqipërinë.

Për një shqiptar që kërkonte një garant të jashtëm, kjo ishte një dallim vendimtar.

Herroni, nga ana e tij, mund ta kuptonte një argument të tillë. Ai kishte mbështetur idenë e një paqeje që nuk do të mbështetej vetëm mbi ekuilibrin tradicional të fuqive. Megjithatë, mbetet e nevojshme të dallohet përputhja e mundshme ideore nga një miratim i dokumentuar i çdo propozimi të Adhamidhit.

Më 19 mars 1919, vetëm dy ditë pas memorandumit të parë, në dokumentacionin britanik shfaqet edhe një memorandum i Herronit për kryeministrin David Lloyd George, i regjistruar me numrin 5050 në të njëjtin grup dosjesh. Kjo tregon se profesori amerikan lëvizte në një hapësirë diplomatike që përfshinte jo vetëm kontaktet me Wilsonin, por edhe qarqet më të larta britanike.

Adhamidhi kishte arritur kështu diçka që shumë përfaqësues të kombeve të vegjël e kishin të vështirë: ta vendoste argumentin shqiptar në një rrjet komunikimi ndërkombëtar, jashtë kanaleve të zakonshme të delegacioneve. Por mbetej pyetja vendimtare: a mjaftonte që një dokument të mbërrinte në rrethin presidencial për të ndryshuar politikën e presidentit? Përgjigjja do të ishte shumë më e ndërlikuar.

III. Nga besimi te përplasja: Herroni dhe drama e Adriatikut

Në fillim të vitit 1919, marrëdhënia midis Herronit dhe Wilsonit kishte hyrë në një fazë të re. Lufta kishte përfunduar, por paqja po bëhej një provë më e vështirë se fitorja. Wilsoni kishte mbërritur në Evropë me autoritetin e presidentit të një fuqie fitimtare dhe me bindjen se mund të ndërtohej një rend ndërkombëtar i mbështetur mbi parime të reja. Herroni, ndërkohë, vazhdonte të mendonte se kontaktet personale, ndërmjetësimet dhe argumentet morale mund të ndikonin në vendimet e mëdha. Nga ana tjetër Adhamidi i propozonte presidentit Wilson që Prof. Heron mund të ishte mwkwmbws i një mandati amerikan pёr Shqipërinë, pasi ai i njihte dhe mund të harmonizonte si interesat amerikane dhe ato italiane.

Por Konferenca e Parisit nuk ishte një mbledhje filozofësh.

Në tryezën e saj qëndronin Clemenceau, Lloyd George, Orlando dhe Wilson. Secili vinte me detyrimet, frikërat dhe interesat e vendit të vet. Italia nuk kishte hyrë në luftë për të dëgjuar se marrëveshjet e vitit 1915 nuk duhej të zbatoheshin. Kryeministri Vittorio Emanuele Orlando dhe ministri i Jashtëm Sidney Sonnino kërkonin përfitime territoriale, ndërsa Wilsoni kundërshtonte pjesë të rëndësishme të pretendimeve italiane në Adriatik. Shqipëria ndodhej në mes të kësaj përplasjeje. Në Vlorë qëndronin trupat italiane, ndërsa në Paris diskutohej nëse shteti shqiptar do të mbetej i tërë, do të vendosej nën një mandat të huaj apo do të humbiste territore në favor të fqinjëve. Për Herronin, që kishte mbajtur lidhje me qarqe të ndryshme evropiane, çështja italiane u bë një provë e vështirë. Për Wilsonin, ndërkaq, problemi i Adriatikut po shndërrohej në një çështje parimore dhe politike, ku çdo kompromis mund të interpretohej si tërheqje nga premtimet e tij.

Kjo përplasje ndikoi edhe në marrëdhënien personale midis presidentit dhe profesorit. Në dokumentacionin e The Papers of Woodrow Wilson gjenden gjurmë të komunikimeve të tyre gjatë muajve të parë të vitit 1919, përfshirë korrespondencën e prillit. Por në maj, kur debati mbi Fiumen dhe Adriatikun ishte ashpërsuar, marrëdhënia kishte marrë një kthesë. Ditari i kolonel Edward M. House, më 12 maj 1919, regjistron pakënaqësinë e Wilsonit ndaj Herronit dhe vendosmërinë e tij për t’u shkëputur prej profesorit.[5]

Kjo ishte një goditje për Herronin, por edhe një tregues i kufijve të diplomacisë jozyrtare. Njeriu që dikur mund t’i dërgonte presidentit mendime për rendin e ri ndërkombëtar nuk mund të pretendonte se kishte të njëjtën peshë në çdo moment të negociatave.

Për Adhamidhin, koha ishte edhe më e pamëshirshme.

Memorandumi i tij ishte përcjellë në mars, kur kanali Herron–Wilson ende kishte rëndësi. Por vetëm pak javë më vonë, ndikimi i ndërmjetësit amerikan po vihej në dyshim. Historia kishte krijuar një ironi të hidhur: shqiptari kishte gjetur një derë drejt presidentit pikërisht në kohën kur ajo po rrezikonte të mbyllej.

Megjithatë, rëndësia e veprimit të tij nuk duhet matur vetëm nga rezultati i menjëhershëm. Përpjekja e Adhamidhit tregonte se shqiptarët nuk ishin thjesht spektatorë të vendimeve që merreshin për vendin e tyre. Ata kërkonin aleatë, hartonin memorandume, ndiqnin kontaktet personale të udhëheqësve botërorë dhe përpiqeshin të shfrytëzonin çdo hapësirë që krijonte diplomacia ndërkombëtare.

Në këtë kuptim, Adhamidhi i përkiste të njëjtit front përpjekjesh me veprimtarët e Vatrës, me Fan Nolin, Mehmet Konicën, Mihal Turtullin dhe përfaqësues të tjerë shqiptarë që kërkonin të fitonin mbështetjen amerikane. Ata nuk ndiqnin gjithmonë të njëjtën strategji, por i bashkonte një bindje: pa ndërhyrjen e një fuqie që nuk kishte pretendime territoriale mbi Shqipërinë, pavarësia e saj mund të mbetej vetëm një kujtim i vitit 1912.

Një letër, një ndërmjetës dhe një president

Në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, vëmendja është përqendruar shpesh te deklaratat publike të Wilsonit dhe kundërshtimi i tij ndaj marrëveshjeve që cenonin parimet e vetëvendosjes. Më pak janë ndriçuar rrugët e tërthorta përmes të cilave çështja shqiptare u përpoq të depërtonte në qarqet e politikëbërjes amerikane. Rasti i Gjergj Adhamidhit është një prej tyre. Ai kuptoi se për të komunikuar me presidentin nuk ishte gjithmonë e domosdoshme të kalohej nëpër ambasada. Ndonjëherë duhej gjetur një njeri që presidenti e dëgjonte. Herroni e kishte pasur këtë privilegj. Përmes tij, argumentet shqiptare hynë në një kanal komunikimi që lidhej me rrethin presidencial dhe me diplomacinë britanike.

Por dokumentet kërkojnë një dallim thelbësor. Fakti që memorandumi i Adhamidhit iu përcoll Wilsonit nga Herroni nuk provon, në vetvete, se presidenti e lexoi personalisht, e miratoi propozimin apo ndryshoi politikën e tij për shkak të tij. Për një përfundim të tillë do të duhej një përgjigje presidenciale ose një dokument tjetër që të dëshmonte ndikimin e drejtpërdrejtë.

Megjithatë, përpjekja mbetet domethënëse. Ajo tregon se ideja e një mandati amerikan mbi Shqipërinë nuk ishte vetëm një formulë abstrakte e diskutuar në Paris, por edhe një propozim që përfaqësues shqiptarë u përpoqën ta paraqisnin në nivelet më të larta të politikës ndërkombëtare. Në fund, Herroni nuk do të ishte ai që do të vendoste fatin e Shqipërisë. As Adhamidhi nuk mund të detyronte Fuqitë e Mëdha të ndryshonin planet e tyre. Por ndërmjet tyre u krijua një urë e vogël diplomatike, e cila lidhte një komb të kërcënuar me qendrën e pushtetit amerikan.

Në Parisin e vitit 1919, ku fuqitë e mëdha diskutonin mbi kufijtë e popujve të vegjël, edhe një letër mund të ishte një akt rezistence politike. Dhe Gjergj Adhamidhi ishte një nga shqiptarët që e kuptoi këtë.

THE WESTERN BALKANS: WAITING FOR GODOT

by

The Promise of Europe and the Price of Waiting.

By Cafo Boga, M.A. in Diplomacy – October 13,2026

In Samuel Beckett’s Waiting for Godot, two men spend their days waiting for someone who never arrives, hopeful that tomorrow will finally bring what yesterday did not. For nearly three decades, the Western Balkans have been doing something remarkably similar.

Since the collapse of communism and the wars that followed the disintegration of Yugoslavia, membership in the European Union has been presented as the region’s destination—and often as the answer to its political, economic and institutional problems. Governments changed. Billions were spent on foreign assistance. Reforms were announced, laws adopted and accession negotiations opened. Yet the destination kept moving further away.

Now, just as Montenegro and Albania appear closer to membership than ever before, Brussels is considering another condition: future members could remain under enhanced supervision for democratic governance and the rule of law for as long as 15 years after accession, with financial sanctions and even suspension of certain membership rights in cases of serious democratic backsliding.

The concern is understandable. The EU does not want another Hungary—a country that met the requirements for membership and subsequently weakened democratic institutions. But the proposal raises a larger question: After nearly three decades of preparing the Western Balkans for membership, why is the European Union still so uncertain about the democratic institutions it helped these countries build? Perhaps the time has come to examine not only whether the Western Balkans have failed Europe, but whether Europe chose the right strategy for the Western Balkans.

A Transition That Was Never Properly Managed

When communism collapsed, countries such as Albania were expected almost overnight to transform authoritarian political systems and centrally planned economies into functioning democracies and competitive market economies.

But democracy requires much more than elections, political parties and a constitution. It requires independent courts, professional public administration, property rights, transparent financial institutions, free media, effective regulatory agencies and, above all, a political culture that accepts limits on power.

After decades of authoritarian rule—and in Albania’s case, extreme isolation—many of these institutions either did not exist or had little experience functioning independently. At precisely the same time, enormous amounts of formerly state-controlled wealth—factories, businesses, agricultural land, natural resources and valuable real estate—became available for privatization.

It was a dangerous combination: weak institutions, inexperienced governments, enormous economic opportunity and newly available private wealth.

What should have been an orderly transition toward democratic capitalism too often became something resembling the Wild West of the Balkans. Political influence and economic opportunity became intertwined. Those with connections could become wealthy quickly, while the institutions that should have protected the public interest were themselves still being created.

This is where the Western approach deserves examination.

The West certainly did not abandon the region. The European Union, the United States, USAID, OSCE, United Nations, World Bank and others invested substantial financial and human resources. Important reforms were introduced, infrastructure improved, civil society developed and new institutions were created.

Much good was accomplished, but assistance was frequently fragmented among projects, consultants, contractors, conferences, training programs and successive funding cycles. Too often, success could be demonstrated by money disbursed, people trained, legislation drafted or reports completed rather than by whether institutions became capable of functioning independently.

Training judges is not the same as creating an independent judiciary. Passing anti-corruption legislation is not the same as reducing corruption. Conducting elections is not sufficient if political power gradually overwhelms the institutions intended to restrain it. After three decades, the appropriate question is no longer how much assistance was provided, but what it ultimately produced.

The real measure of foreign assistance should be what remained after the money was spent.

Did the Western Balkans Need a Marshall Plan?

Following the Second World War, Europe confronted destruction on a scale almost unimaginable today. Cities and industries were devastated, economies shattered, millions displaced, and even defeated enemy countries had to be reconstructed and transformed into reliable members of a new European order. The United States responded with the Marshall Plan. Beginning in 1948, approximately $13 billion was committed over roughly four years. But its significance went far beyond money: it combined financing, technical expertise, economic planning, institutional cooperation and a clearly defined strategic purpose.

The Marshall Plan alone did not rebuild democratic Europe. European leadership, domestic institutions, American security guarantees and later European integration were also essential. Nevertheless, the result remains one of the remarkable achievements of the postwar era: devastated countries—and former enemies—became prosperous democracies and reliable partners.

The Western Balkans required a different kind of reconstruction. Their cities had not been destroyed on the scale of postwar Europe, but after decades of authoritarian government much of the institutional infrastructure necessary for democracy and market capitalism had to be reconstructed or created.

Perhaps what the region needed was its own version of a Marshall Plan—not simply more money, but a coherent strategy.

Such a strategy could have brought together experienced European and American professionals with domestic governments to build independent courts, professional civil services, credible regulatory institutions, transparent privatization systems and competitive market economies. It could have had a defined timetable, adequate financing, independent oversight and measurable objectives—with the ultimate purpose of making outside assistance progressively unnecessary.

Perhaps such an undertaking would have required ten or fifteen years. Nearly thirty years have now passed, and Brussels is contemplating another 15 years of extraordinary supervision after accession.

Surely that should cause us to ask whether something was fundamentally wrong with the original model.

Albania and the Contradictions of European Integration

Albania illustrates many of these contradictions.

For decades, EU membership has been presented as the country’s overriding national objective. Yet serious concerns continue over corruption, political accountability, public procurement, media independence, the judiciary and the concentration of political and economic power. Demonstrations in Tirana have increasingly challenged Prime Minister Edi Rama’s government and demanded greater accountability. Some protesters have gone further, calling for criminal investigations and the arrest of political leaders. Such accusations must be determined by independent courts, not by demonstrations, but the political dissatisfaction itself cannot be dismissed.

Meanwhile, European officials continue to engage closely with Albania’s leadership and frequently praise its progress toward European integration. Diplomatic engagement is necessary, but there is a difference between recognizing a government as the legitimate negotiating partner and appearing to provide political endorsement.

The EU should ask whether, in its desire for stability and geopolitical cooperation, it has sometimes become too comfortable with powerful political leaders and insufficiently attentive to the democratic institutions beneath them. A government that is convenient for Brussels is not necessarily evidence of a healthy democracy at home. There is also an uncomfortable contradiction within the European Union itself. Hungary has demonstrated the EU’s limited ability to reverse serious democratic backsliding once it occurs inside the Union; existing mechanisms have often proved cumbersome and politically difficult to enforce.

Yet Brussels now proposes stronger safeguards primarily for future members, risking the creation of two classes of membership. If judicial independence, democracy and the rule of law are fundamental European principles, they should apply equally to old members and new ones. The Western Balkans need reform. But so does the European Union.

National Interest Does Not End at the Door of Europe

The debate over accession must also address something too often treated as secondary: national interest. The slogan increasingly heard in Tirana—“Albania is not for sale”—should not be interpreted as hostility toward foreign investment. Albania needs foreign capital and should welcome legitimate investors regardless of whether they come from Europe, the United States, Israel, the Middle East or elsewhere.

But Albania is also a very small country with limited land, an extraordinary coastline, valuable agricultural resources, forests, mountains and natural assets that, once permanently transferred, may never return to public control. Economic development does not require selling strategic national assets. For major investments involving state-owned land, particularly coastal and agricultural property, Albania should seriously consider long-term leases—perhaps 99 years—instead of permanent sale. Investors would receive sufficient security to develop their projects, while Albania would retain ownership of the underlying land and continue receiving revenue from it.

Private property rights must, of course, be respected. But strategically important public land and natural resources belong not merely to the government that happens to hold office today; they are part of the inheritance of future generations. Before completing accession negotiations, Albania should determine which strategic assets require permanent protection and negotiate accordingly.

European integration should strengthen a country’s future—not require it to surrender legitimate national interests.

Should the Western Balkans Still Join the European Union?

After thirty years of waiting, repeated conditions and now the possibility of another 15 years of post-accession supervision, it is reasonable to ask whether joining the EU is still worth it. That question should not be dismissed as anti-European.

The European Union has become increasingly bureaucratic. Its decision-making can be slow and cumbersome. National interests frequently obstruct collective action, while migration, economic disparities, democratic backsliding and disagreements over sovereignty continue to test the Union.

Membership also has costs. Countries surrender some freedom of action, accept an enormous body of European regulation and expose domestic businesses and agriculture to stronger competition. Freedom of movement can accelerate the departure of young and skilled citizens from smaller and poorer countries.

For Albania and Montenegro, these are legitimate concerns. But the alternative must also be examined realistically.

The Western Balkans are geographically, economically and strategically part of Europe. Their principal markets, investors and trading relationships are closely connected to the continent. Remaining outside the EU would not insulate them from European rules; in many areas, they would still have to adapt to those rules while having little influence over writing them.

Membership offers access to the single market, European development funds, greater investment opportunities, freedom of movement, stronger legal protections and, eventually, a seat at the table where European decisions are made. For small countries, that matters.

There is also a strategic reality: in an increasingly unstable world, small states benefit from belonging to larger political and economic structures.

So despite my criticism of the process, I believe Albania and Montenegro should remain firmly on the path toward EU membership—but they should change the way they travel that path. They should stop behaving as though membership itself will solve their problems. Prosperity, better government and independent institutions should not have to wait for EU membership.

Albania and Montenegro do not need permission from Brussels to fight corruption, strengthen courts, improve education, modernize agriculture, protect national resources or create professional public administrations. Those are responsibilities of sovereign governments. A country incapable of governing itself successfully outside the European Union will not suddenly become well governed because it enters it.

Stop Waiting for Godot

The Western Balkans should continue toward Europe—but they should stop waiting for Europe to transform them. Albania, Montenegro and their neighbors should develop national economic and institutional strategies capable of succeeding whether accession comes in 2028, 2035 or later. They should build stronger democratic institutions, competitive economies and professional administrations, protect strategic national resources, and negotiate with Brussels from increasing strength rather than permanent dependency.

At the same time, the EU should undertake an honest assessment of three decades of assistance to the region: how much was spent, what succeeded, what failed and, most importantly, what survived after international support ended.

The responsibility for the disappointing results is shared. Western Balkan leaders must answer for corruption, weak institutions and failures of governance. International organizations should account for whether decades of assistance produced lasting results rather than permanent dependency. And the European Union should ask whether its enlargement strategy produced genuine transformation or merely managed an increasingly permanent transition.

The answer is not to abandon Europe. But neither is it to wait indefinitely for Europe. The lesson of the Marshall Plan was not that America rebuilt Europe while Europeans watched. Outside resources and expertise, combined with European leadership and responsibility, helped devastated countries rebuild themselves until they could stand on their own.

That should remain the ambition for the Western Balkans.

Albania, Montenegro and their neighbors should continue toward Europe—but they must build their countries as though Europe may not arrive tomorrow.

Europe should be a partner in their future, not the author of it. And perhaps that is the real lesson of Waiting for Godot: hope may give us a destination, but it cannot substitute for action. There comes a time when waiting itself becomes the problem.