Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

GURËT E KULTIT QË QAJNË, PLAGOSJA E SHKUPIT SHQIPTAR

by

Kur zhduken objektet e kultit, varrezat, lagjet historike dhe qendrat shpirtërore të një komuniteti, nuk ndryshon vetëm peizazhi arkitekturor, por edhe vetë mënyra se si brezat e ardhshëm do ta lexojnë historinë e qytetit. Në këtë kuptim, 63-vjetori i tërmetit të Shkupit nuk duhet të jetë vetëm ditë përkujtimi për viktimat e katastrofës natyrore. Por, mbi të gjitha, duhet të shërbejë edhe si moment reflektimi mbi fatin e trashëgimisë sonë historike të qytetit dhe mbi përgjegjësinë për ta ruajtur atë.

Nga Prof.dr Skender Asani

Më 26 korrik 2026 mbushen gjashtëdhjetë e tre vjet nga tërmeti katastrofik që goditi Shkupin, një nga fatkeqësitë më të mëdha natyrore në historinë moderne të Ballkanit. Për botën, ai mbeti simbol i solidaritetit ndërkombëtar. Për Shkupin, ai u shndërrua në pikën e nisjes së rindërtimit urban. Por për kujtesën historike të shqiptarëve, përveç tragjedisë njerëzore, ai përfaqëson edhe një moment që në analizat historike ngre pyetje mbi mënyrën se si rindërtimi urban ndërveproi me transformimin e identitetit historik të qytetit. Pikërisht në këtë dimension duhet lexuar historia e sheshit qendror të Shkupit.

Për më shumë se pesë shekuj, hapësira ku sot shtrihet sheshi qendror nuk ishte një hapësirë neutrale urbane. Ajo përfaqësonte zemrën shpirtërore dhe qytetëruese të Shkupit. Aty ngrihej Burmali Xhamia, një nga monumentet më përfaqësuese të qytetit; aty ndodhej Teqeja Bektashiane, varrezat myslimane dhe, në të njëjtën hapësirë, Rezidenca e Ipeshkvisë Shkup-Prizren me Katedralen “Zemra e Krishtit”, rreth së cilës gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX u zhvillua lagjja e katolikëve shqiptarë. Këto objekte nuk përfaqësonin vetëm institucione fetare; ato dëshmonin bashkëjetesën historike të komuniteteve shqiptare myslimane, bektashiane dhe katolike dhe përbënin argumentin më të fortë urban të vazhdimësisë së tyre në qendrën e qytetit.

Tetori i vitit 1912 solli një kthesë të thellë historike. Me hyrjen e ushtrisë serbe në Shkup nuk ndryshoi vetëm administrata politike, por nisi edhe një koncept i ri për transformimin e fizionomisë së qytetit. Dokumentet dhe shtypi i kohës dëshmojnë se bashkë me ushtrinë mbërritën edhe arkitektë dhe urbanistë, të cilët kishin për detyrë t’i jepnin Shkupit një identitet të ri vizual dhe simbolik. Lufta e Parë Botërore e ndërpreu përkohësisht këtë proces, por pas vitit 1918 ai rifilloi me intensitet të ri, në kushtet e konsolidimit të Mbretërisë SKS dhe politikave të saj të kolonizimit, reformës agrare dhe rikonfigurimit urban.

Në këtë kontekst duhet parë edhe rrënimi i Burmali Xhamisë në vitin 1924. Ky akt nuk ishte vetëm zhdukja e një monumenti arkitekturor. Në interpretimin e shumë studiuesve ai përfaqësonte një akt me simbolikë të fortë politike, pasi në vend të saj u ngrit Shtëpia e Oficerëve, një objekt monumental që mishëronte praninë e shtetit të ri dhe autoritetin e tij në qendrën e qytetit. Në shtypin e kohës, ceremonia e vendosjes së themeleve u paraqit si një ngjarje triumfale, duke e shndërruar arkitekturën në instrument të komunikimit politik. Në të njëjtën periudhë u zhdukën edhe Teqeja Bektashiane dhe varrezat myslimane e katolike, ndërsa mbi këto hapësira filluan të projektoheshin ndërtesa të administratës së re. Në këtë mënyrë, transformimi urban nuk preku vetëm peizazhin fizik të qytetit, por edhe kujtesën e tij historike.

Kjo logjikë, sipas dokumenteve dhe analizave të ndryshme historiografike, nuk u ndërpre pas Luftës së Dytë Botërore. Përkundrazi, ajo mori forma të reja në kuadër të planifikimit urban të Shkupit socialist. Pikërisht këtu, tërmeti i vitit 1963 krijoi një realitet të ri. Fatkeqësia natyrore goditi rëndë Katedralen “Zemra e Krishtit” dhe Rezidencën e Ipeshkvisë. Në vend që këto objekte të rindërtoheshin mbi themelet e tyre historike, ato u zhvendosën në periferi të qytetit. Si pasojë, nga qendra historike e Shkupit u larguan edhe shenjat e fundit monumentale që lidhnin drejtpërdrejt këtë hapësirë me praninë shumë shekullore të shqiptarëve katolikë.

Në të njëjtën kohë, vetë tërmeti rrëzoi edhe Shtëpinë e Oficerëve, të ndërtuar mbi themelet e Burmali Xhamisë. Ky moment mund të kishte krijuar mundësinë e një debati të ri mbi rikthimin e identitetit historik të kësaj hapësire. Megjithatë, dekada më vonë, projekti “Shkupi 2014” parashikoi rindërtimin e objektit të Oficerëve, duke rikthyer simbolikisht një monument që kishte zëvendësuar dikur një prej objekteve më të rëndësishme të trashëgimisë islame të qytetit. Ky zhvillim u interpretua nga kritikët e projektit si vazhdimësi e një modeli të caktuar të leximit të historisë urbane, ku rikrijimi i simboleve shtetërore vinte në plan të parë, ndërsa shtresat më të hershme të kujtesës historike mbeteshin të pazëshme.

Një proces i ngjashëm shoqëroi edhe trajtimin e trashëgimisë së lagjes katolike shqiptare. Në vendin ku dikur qëndronte Katedralja “Zemra e Krishtit” nuk u rindërtua objekti historik, ndërsa në hapësirën që lidhej me shtëpinë e familjes Bojaxhiu u ngritën projekte të reja muzeale që ndryshuan raportin fizik ndërmjet vendit origjinal dhe kujtesës historike të lagjes. Në këtë hapësirë kishte marrë edukimin e saj të parë Gonxhe Bojaxhiu Nënë Tereza, kishte funksionuar shkolla shqipe dhe kori kishtar ku përdorej gjuha shqipe. Për shumë studiues të historisë urbane të Shkupit, këto ndryshime ngritën pyetje mbi mënyrën se si qyteti e trajton trashëgiminë e komuniteteve që e ndërtuan identitetin e tij historik.

Prandaj, gjashtëdhjetë e tre vjet pas tërmetit, debati nuk kufizohet më vetëm te pasojat sizmike të vitit 1963. Ai shtrihet mbi mënyrën se si rindërtimi urban ndërtoi edhe një narrativë të re historike. Qytetet nuk ndryshojnë vetëm përmes betonit; ato ndryshojnë edhe përmes kujtesës që zgjedhin të ruajnë ose të harrojnë. Kur zhduken objektet e kultit, varrezat, lagjet historike dhe qendrat shpirtërore të një komuniteti, nuk ndryshon vetëm peizazhi arkitekturor, por edhe vetë mënyra se si brezat e ardhshëm do ta lexojnë historinë e qytetit.

Shkupi i shekullit XXI nuk mund të ndërtojë një identitet të qëndrueshëm duke mbështetur vetëm një shtresë të së kaluarës. Ai mund të jetë qytet i pajtimit vetëm nëse pranon të gjitha shtresat e historisë së tij: Burmali Xhaminë dhe Katedralen “Zemra e Krishtit”, Teqenë Bektashiane dhe lagjen katolike shqiptare, trashëgiminë osmane dhe atë evropiane, kujtesën myslimane, bektashiane dhe kujtesën katolike. Vetëm një qytet që i pranon të gjitha këto shtresa mund ta quajë veten me të drejtë kryeqytet i historisë së përbashkët.

Në këtë kuptim, 63-vjetori i tërmetit nuk duhet të jetë vetëm ditë përkujtimi për viktimat e katastrofës natyrore. Por, mbi të gjitha, duhet të shërbejë edhe si moment reflektimi mbi fatin e trashëgimisë sonë historike të qytetit dhe mbi përgjegjësinë për ta ruajtur atë. Sepse ndërtesat mund të shemben nga tërmetet, por kujtesa historike humbet vetëm atëherë kur një shoqëri zgjedh të mos e mbrojë.

UNESCO duhet ta njohë edhe Malin e Tomorit

by

Abedin Kaja/

Një nismë që Shqipëria duhet ta marrë seriozisht.

Lajmi se Mali Olimp po ecën drejt statusit të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s ngre natyrshëm një pyetje: pse të mos synojë edhe Shqipëria të njëjtën gjë për Malin e Tomorit? Nëse Olimpi është mali ku perënditë banuan në mit, Tomori është mali ku e shenjta nuk ka pushuar kurrë së jetuari. Dhe kjo e bën argumentin shqiptar edhe më të gjallë.

Së pari, shtresëzimi i shenjtërisë;

– Tomori nuk është vetëm i një besimi. Ai është Baba Tomori, i lidhur me Dodonën dhe kultin e Zeusit.

E njëjta majë ka qenë e shenjtë për paganët në antikitet. Është e shenjtë për të krishterët që ngjiten për Shën Mërinë dhe e shenjtë për bektashinjtë që ngjiten për Abaz Aliun. Ky sinkretizëm i pandërprerë pagan-kristian-mysliman në të njëjtën majë është unik në Ballkan.

Për nga historia, miti, besimi, kultura dhe pasuritë natyrore, Tomori përfaqëson një nga kandidaturat më dinjitoze që vendi ynë mund të paraqesë për njohje ndërkombëtare.

Mali i Tomorit, më shumë se një majë

– Me lartësinë 2.416 metra, Tomori nuk është thjesht një masiv malor. Ai është një nga simbolet më të fuqishme të identitetit shqiptar, ku ndërthuren natyra, historia, besimi dhe kujtesa e një qytetërimi shumë të lashtë.

Që nga koha e ilirëve, shumë përpara besimit të krishterë dhe atij mysliman, Tomori konsiderohej mal i shenjtë. Kjo e bën atë një nga qendrat më të hershme të kultit në Ballkan, me një vazhdimësi të rrallë historike dhe shpirtërore.

Vlerat e tij nuk kufizohen vetëm te tradita. Masivi i Tomorit spikat edhe për rëndësinë gjeologjike, peizazhet mbresëlënëse, biodiversitetin e pasur dhe rolin e tij në historinë e Shqipërisë.

Baba Tomori, simbol i unitetit kombëtar

– Në kulturën shqiptare nuk ka një mal tjetër që populli ta ketë nderuar me emrin “Baba”.

“Baba Tomori” është shumë më tepër se një emërtim. Ai përfaqëson respektin, besimin dhe përkatësinë kombëtare. Për shekuj me radhë shqiptarët janë betuar “Për Baba Tomorin”, duke e konsideruar këtë ndër betimet më të shenjta.

Pak vende në Evropë kanë ruajtur një lidhje kaq të fortë dhe kaq të gjatë shpirtërore me një mal.

Një trashëgimi që lidh mijëvjeçarët

– Tomori është një rast i rrallë ku në të njëjtin vend janë ruajtur dhe mbivendosur tri tradita të mëdha shpirtërore:

~ kulti i lashtë pagan i malit;

~ tradita e krishterë me pelegrinazhin e Shën Mërisë;

~ kulti bektashian, që edhe sot mbledh dhjetëra mijëra pelegrinë.

Pak vende në botë mund të dëshmojnë një vazhdimësi të tillë besimi për mijëra vjet në të njëjtën hapësirë.

Mali që bashkon shqiptarët

– Pelegrinazhi në Tomor është shumë më tepër se një rit fetar. Ai është një ngjarje që bashkon shqiptarë të të gjitha besimeve dhe nga të gjitha trojet: nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Lugina e Preshevës, si edhe nga diaspora.

Në Tomor ngjiten myslimanë, të krishterë katolikë, ortodoksë dhe njerëz pa përkatësi fetare. Tomori nuk ndan, ai bashkon. Në një kohë kur bota kërkon modele të bashkëjetesës, ky mal mbetet një dëshmi e gjallë e harmonisë ndërfetare shqiptare.

Një thesar natyror

Përveç vlerave historike dhe shpirtërore, Tomori është edhe një nga pasuritë më të çmuara natyrore të Shqipërisë. Parku Kombëtar i Tomorit përfshin qindra lloje bimësh, specie endemike e të rralla, një faunë të pasur alpine, burime ujore dhe peizazhe spektakolare shkëmbore, duke përbërë një ekosistem me rëndësi të veçantë shkencore dhe mjedisore.

Mali që frymëzoi letërsinë shqiptare

– Tomori ka lënë gjurmë të thella edhe në kulturën kombëtare.

Naim Frashëri e përjetësoi në vargjet:

“Abaz Aliu zu Tomorë,

Erdhi afër nesh…”

Ndërsa Andon Zako Çajupi shkroi:

“Baba Tomorr, kish’ e Shqipërisë,

Mal i lartë, fron i Perëndisë…”

Edhe piktori dhe udhëtari anglez Edward Lear mbeti i mahnitur nga madhështia e tij, duke e cilësuar Tomorin një “mal mbretëror”.

Siç dëshmohet, Tomori u shndërrua nga një mal fizik në një At-Baba mitik, roje e kombit.

Pse duhet UNESCO?

– Përfshirja e Tomorit në Listën e Trashëgimisë Botërore nuk do të ishte vetëm një vlerësim simbolik. Ajo do të garantonte mbrojtje më të madhe ndërkombëtare, do të nxiste turizmin kulturor e natyror, do të krijonte mundësi për kërkime shkencore, do të forconte ruajtjen e biodiversitetit dhe të trashëgimisë shpirtërore, ndërsa do ta prezantonte në botë një nga simbolet më të rëndësishme të identitetit shqiptar.

Koha për një nismë kombëtare

– Nëse Mali Olimp konsiderohet një pasuri me vlerë universale, Shqipëria ka çdo arsye të nisë përgatitjen e dosjes së Malit të Tomorit për UNESCO.

Institucionet shtetërore, Akademia e Shkencave, universitetet, studiuesit, arkeologët, biologët, ekspertët e trashëgimisë kulturore dhe komunitetet fetare duhet të bashkojnë dijen dhe përvojën për të ndërtuar një kandidaturë të denjë. Tomori nuk është vetëm një mal dhe as vetëm një simbol kombëtar. Ai është një monument natyror, historik, kulturor dhe shpirtëror me vlera që i tejkalojnë kufijtë e Shqipërisë.

Ndoshta ka ardhur koha që bota të njohë zyrtarisht atë që shqiptarët e dinë prej mijëra vjetësh: Mali i Tomorit është një nga thesaret më të çmuara të qytetërimit dhe identitetit shqiptar, një pasuri që meriton të bëhet pjesë e Trashëgimisë Botërore të njerëzimit.

KUR SHKRIMTARIA I NGJAN NJË LUTJEJE PËR LIRI

by

Rahim OMBASHI/

Visar Zhiti ka dalë me kohë një kokë më lart nga më të lexuarit e letërsisë bashkëkohore shqipe. Krijimtaria e tij spikat për një ndjeshmëri të pazakontë, sepse ai ishte për shkrimtari të lirë dhe që ofron lexues të çliruar nga shablonet dhe trysnia. E kishte ndjerë, dhe pastaj zbuluar, se letërsia, siç thotë Orhan Pamuk, është vepra më e çmuar që njerëzimi i ka dhënë vetes për të kuptuar vetveten. Vërtet që ajo konsumohet “gratia sui”, por realizon njëheresh funksione të rëndësishme në jetën vetjake dhe atë shoqërore.

Floririn e dallon argjendari, thuhet në Korçë, prandaj nuk është çudi që çmimin e parë si krijues “Leopardi d’oro”, Milano, 1991, poeti Zhiti e merr në Itali, fill pas rënies së komunizmit, ndërkohë që priste me padurim të dilte botimi i tij i parë në atdhe “Kujtesa e ajrit”, poezi, Tiranë, 1993. Do të pasohej nga përmbledhjet “Hedh një kafkë te këmbët tuaja”, poezi, Tiranë, 1994; “Mbjellja e vetëtimave”, poezi, Shkup, 1994; “Dyert e gjalla”, poezi, Tiranë, 1995; “Kohë e vrarë në sy”, poezi, Prishtinë, 1996; “Si shkohet në Kosovë”, poezi, Tiranë, 1999.

Vargjet e Visar Zhitit ecnin me elegancë në udhën e poezisë sonë të lashtë klasike “Veshun me diell, mbathun me hanë” duke i shpërfaqur lexuesit, dëgjuesit, përkthyesit apo studiuesit shpirtin e vet të lirë. Ishin befasim ngazëllues në motmotet e mugëta të fillimtranzicionit fill pas ndërprerjeve të gjata të komunikimit kulturor midis Lindjes, e cila rrekej t’u ikte ideologjive fillkuqe, dhe Perëndimit, që mbetej i gatshëm ta riniste atë. Ndodhte kësisoj, siç sugjeron dijetari i Qarkut të Parisit Tzvetan Todorov: “…, poezia nuk varet as nga të dëgjuarit, as nga të parët, por kërkon gjithsesi mobilizimin e shpirtit: bukuria e poezisë mbështetet në kuptimin e saj dhe nuk mund të ndahet nga e vërteta e saj.” (“Letërsia në rrezik”, Prishtinë 2007: 44).

Atbotë ra në sy që shqipja totalitare kishte prekur pak apo aspak stilin funksional artistik të letërsisë së dënuar, tipar i spikatur i tërë veprës artistike të Visar Zhitit. Letërsia e nyjëton gjuhën si trashëgimi kolektive, duke shkuar ku i do qejfi. Gjuha është pasuri e atyre që e flasin, duke mos pranuar varësi nga politika apo akademia. Totalitarizmi u rrek të na bënte të thoshim shoqja, shoku, shoq në vend të zysh, zonjushe, zonja, zoti, zotni, zotrote; kërkesë në vend të ankesë; proletar në vend të harbut; kuvend në vend të parlament; fjalë që dolën nga ligjërimi publik duke e varfëruar atë. Aksioni politik gjuhësor filloi duke mpakur spektrin kuptimor të fjalëve besë, besimtar, hoxhë, at, dom, adhurim, liri, borgjez, oxhak, pionier, sojnik/e, harbutëri, fatos, hallall duke vijuar me drunjtëzimin e emrave prejfoljorë në togfjalësha të tipit folje + kundrinë dhënia e tokave, tejkalimi i normave, revolucionarizimi i jetës. Tri sfera themelore të lëvrimit të këtij ligjërimi, ligjërimi juridik, ligjërimi fetar dhe reklama ranë në kllapi.

Mpakja e asortimentit në ekonominë e mbyllur shkoi paralelisht me pakësimin e fjalëve hiponime.

Edhe te ligjërimi publik fonetika, semantika, sintaksa janë në themel të gjuhës, kurse leksiku nuk është veçse veshja materiale. Për fat, standardi i ri gjuhësor u përvetësua nga një pjesë e vogël e popullsisë, ajo e pushtetarëve, ndërsa publiku zgjodhi të mbetej i veçuar duke ‘u mbathun’ me heshtje. Newspeak-u oruellian (shqipja totalitare), nuk pëlqeu të futej te joycamp-et (universitetet), ku ‘studionin e shkruanin’ letërsinë e dënuar qëndrestarë politikë, nga të gjitha krahinat e vendit dhe jo vetëm.

Letërsi e dënuar u botua edhe në diasporë nga të syrgjynosur, por për këtë uniken e Shqipërinë politike, te “Panteoni i nëndheshëm ose Letërsia e dënuar – Avitje për të kaluar murin”, Tiranë, 2010: 8, pohohet:

“Unë kam botuar dhe kam rrëfyer shumëçka nga kjo aventurë infernale, e tmerrshme, kur dënoheshin libra, autorë dhe lexues. Ishte e pabesueshme, ndoshta nga ata që i kishin mbushur ato fletë në fshehtësi, se në thasët e burgut kishin të rrasur letërsi të ardhme shqipe, nga ajo e përvuajtura, e ndershmja, që do të merrte një rëndësi të posaçme, të pabesueshme, të domosdoshme dhe të vyer.”

Te botimi anastatik “Dorëshkrimet e fshehta të burgut”, poezi, Tiranë, 2021, krijimi “Varrimi” mbyll kapakun e arkëmortit ideologjik me vargun: Vazhdimisht dheu ynë po hynte në burg, duke faktuar se Visar Zhiti e pasuroi tematikën e ngurtë, që mbrohej me fanatizëm nga censorët e redaksive, me temën ekzistenciale: “Ringjallja” (“Dorëshkrimet e fshehta të burgut”, 2021) Shumë vdekje paskemi brenda jetës, // Me të fundit të paktën të bëj ç’të dua. // Varrin lëvizës prej xhipsi të degës // Shporre, o Zot, të mos më presë mua. “Diçka për pavdekësinë” (“Dritë që ecën zbathur”, 2025) Për të mos folur më për Judën, // them se kafshët dhe tiranët // besojnë fort në pavdekësinë e tyre. // Le që kafshët s’e dinë që ekziston vdekja, // Tiranët dinë se vdekjet // janë gjithmonë të të tjerëve. // Unë e qortoj vdekjen dhe e mirëpres…

Më 1998 Visari ishte familisht në Firence te shtëpia e Mario Luzit të shquar. Vizita u bë shkak që Senatori i Përjetshëm të shkruante poezinë “Ogur” (1997). Miku me fat guxoi ta pyeste tetëdhjetëvjeçarin e emëruar për çmimin “Nobel” në letërsi.

VISAR ZHITI: – Ju besoni në Zot? Po vdekja duhet ta trembë njeriun? Vërtet ç’është vdekja?

MARIO LUZI: – Vdekja ka fillesa të njëjta me jetën, dhe kjo është e shenjtë. (246)

Për veprën poetike, albanologu Robert Elsie bën vlerësimin duke gjetur në të tiparin human, i cili ishte antonim i frymës së urrejtjes, që përshkonte letërsinë moralizuese botuar në Shqipëri fill pas Luftës II Botërore: “Kjo kronikë tmerresh të kohës është pa kurrfarë fryme ligësie e urrejtje dhe pa atë tiparin kaq shqiptar – thirrjen e palëkundur për hakmarrje. Visar Zhiti është shkrimtari shqiptar, jeta dhe vepra e të cilit mbase pasqyrojnë më mirë historinë e kombit të tij.”

Poeti Mario Luzi zbulon dritën brenda tyre: “Liria mban vargjet e Visar Zhitit, edhe kur janë të pushtuara nga argumente të zymta…”

Një tjetër krijues vëren që poeti ynë përmes vargut ka krijuar një ‘altro ego’ për të mos u harruar përfundimisht duke u kthyer teevona në asgjë: “Poet dhe gladiator. Poet dhe muzikant. Poet dhe Kalorës i Varrit të Shenjtë. Poet dhe artist. Poet dhe ushtar. Poet dhe punëtor hekurudhe. Poet dhe fallxhor. Poet dhe mjek. Poet dhe emigrant. Poet dhe engjëll. Për të shmangur dorëzimin në një dëshpërim të pashpresë, Visari shpik pamje dhe role të ndryshme ditë pas dite, sepse në fund ai dëshiron të mbetet vetëm një poet.” (Sebastiano Grasso, President i PEN Klubit italian).

Mbi të gjitha, vepra artistike e Zhitit është humane, ajo nuk përçan, por ndikon te ndjeshmëria e të gjithëve pa dallim. Leximi i saj të kujton çfarë janë njerëzit të aftë të bëjnë dhe pse ky art i tillë sikur bëhet edhe nga ne dhe për ne. Deri në shkurt të vitit 1979, Visar Zhiti i ishte paraqitur lexuesit vetëm me ndonjë vjershë botuar në të përditshmet e kohës, gjersa në numrin II të revistës mujore “Nëntori” mundi të botojë një cikël poetik; ndërkohë priste me ankth përgjigjen për një përmbledhje poetike të dërguar në të vetmen shtëpi botuese shtetërore të ‘kohës së britmës’, si e këtilloi më pas një libër të vetin.

Viti akademik 2002-2003 më gjeti student (i vonuar) pasuniversitar pranë universitetit “Aldo Moro” në Bari, Itali. Komunikimi me kolegët të jepte mundësinë për të kuptuar se gjer ku kishte shkuar njohja e letërsisë shqipe në atdheun e Dantes, ndërkohë që Visar Zhiti do t’i ofrohej lexuesit italian me vëllimet: “Croce di carne”, Napoli, 1997; “Dalla parte dei vinti”, poezi, Romë, 1998; “La vita”, poezi, Milano, 1998. Që komunikimi kulturor të bëhej i plotë, shërbestari i së vërtetës i dhuroi publikut shqiptar përmbledhjen “Fati i ditës” (italisht: Sia del destino) të poetit të madh italian Mario Luzi, e cila u botua në Tiranë në vitin 1998, të përzgjedhur dhe shqipëruar nga ai vetë. Libri u redaktua nga Eugenio Scalambrino. Përveç parathënies shkruar me mirënjohje nga shqipëruesi, vepra përmban edhe një faksimile të një letre personale që poeti Mario Luzi i kishte dërguar mikut të vet shqiptar.

Më herët Zhiti ishte vlerësuar me çmimet: “Leopardi d’oro”, Milano, 1991; “Raçonta il tuo Dio”, Milano, 1992; “Gaetano Salveti”, Romë, 1997; “Ada Negri”, Lodi Vechio, 1998; “Premio alla carriera”, Romë, 2000, ndërkohë që një vit më parë ishte nderuar me Premio Internazionale per la poezia: “La cultura del mare”, San Felice Circeo. Po i paraqitte lexuesit në gjuhën e vet atë veten tjetër të zbuluar qysh herët, atë si tjetër njeri (alter ego) te vetja, i bindur për vlerat universale të letërsisë. Asisoj ishte i lirë, kalonte lehtësisht telat me gjemba të kufirit shtetëror si dhe ato të burgjeve, duke kapërcyer provincën plot autencitet. Zhiti ashtu i ndezur për liri shkruan i bindur se do të lexohet nga të nëpërkëmburit, si ai vetë, pa dyshuar se një ditë do të bëhej i të gjithëve. “Shokët dhe miqësia ishin e vetmja pasuri imja.”, rrëfehet te “Panteoni i nëndheshëm ose letërsia e dënuar”, që ia kushton të atit. Ndodh me të siç thotë proverbi: “Signori si nasce, non si diventa.”, që i perifrazuar duke zëvendësuar fjalën zotëria me poeti mund të thuhet: “Poeti lind, nuk bëhet.”

Mjedisi i kultururar dhe miqësor i Barit, më grishte për të falënderuar filozofin Umberto Eko, asokohe profesor visitor global, për vlerësimin antologjik që kishte dhënë për shkrimtarin tonë të madh. Ndoshta si specialist i komunikimit, kritik kulture dhe komentator politik e shoqëror, është joshur të mësojë më shumë të vërteta të detajuara për fqinjin lindor të vetëngujuar gjysmë shekulli? Apo i shtyrë prej idesë estetike dhënë nga Georg Vilhelm Fridrih Hegel: “Arti si çast i shpirtit absolut”.

Me eufemizmin prekës “megjithëse titullohet si një lutje për liri” U. Eko ftoi botën pa ndjeshmëri humane t’i çelte portën temës së munguar “megjithatë, duket pothuajse e detyruar t’i kushtojë më shumë se një libër kësaj teme, e cila, në një botë më pak budallaqe, duhet të jetë e jashtëzakonshme – por nuk është”.

Gjendjen e ndërsjellë të tërheqjes së burgut me letërsinë ngjizur qysh në lashtësi, ai e fillon me Zenonin e Elias “i cili burgoset dhe torturohet nga tirani dhe, duke bërë sikur pëshpërit emrat e bashkëpunëtorëve të tij, ia kafshon veshin”. E vijon me Sokratin, që pas burgut përballet me vdekjen, duke përfunduar me Silvio Pellicon dhe Antonio Gramshin. Nga të mbijetuarit e ferrit aktual veçon shkrimtarin tonë, që i rri aq mirë për shtat fraza e famshme latine “Thyhem, nuk përkulem” (Frangor, non flector), sepse e ktheu burgosjen në një “mjet transporti epifanik”, siç thotë Josif Brodski:

“Shihni historinë e Visar Zhitit në këtë vëllim: e tëra çfarë duhej të bënte ishte të shkruante poezi të konsideruara “të trishtueshme dhe hermetike” nga redaktorët e një shtëpie botuese, dhe për këtë arsye armiqësore ndaj regjimit. Pastaj çështja i kaloi automatikisht Komitetit Qendror të Partisë Shqiptare dhe Ministrisë së Brendshme, dhe Zhiti me të drejtë fitoi dhjetë vjet burg. Kjo sepse poezia i frikëson regjimet autoritare dhe diktatoriale edhe kur flet vetëm, si në rastin e Zhitit, për trëndafila.”

Edhe Ekoja e kishte jetuar kohën e fashizmit në vendin e vet, prandaj rreshtohet me të persekutuarit: “Sa shumë qefine, të dizajnuara për ne që nga djepi, letërsia shqyen dhe hedh në fytyrën e shëmtuar të Molokëve që do të na varrosnin të gjallë…”

U riktheva vitin e ardhshëm akademik në kërthizën e Rilindjes Evropiane, përsëri për studime të thelluara në letërsi dhe mbi semiotikën e tekstit, kësaj here në Universitetin e Bolonjës, ku më priti dhe mbështeti plot respekt profesore Daniela Delcorno Branca. Nuk të hiqet nga kujtesa imazhi i adresës “Via Zamboni, 32”, që nis fill pas Kullës Garisenda të anuar frikshëm (Torre Garisenda), të cilën e përmend Dantja te “Komedia Hyjnore” dhe numri i ndërtesës së restauruar të Fakultetit parak.

Në vitin 2001 Maria Pio Pozato, asokohe titullare e lëndës “Semiotika e tekstit” në Universitetin e Bolonjës, kishte botuar librin “SEMIOTICA DEL TESTO. Metodi, autori, esempi”; një tekst universitar i përdorur gjerësisht që detajon metodat e analizës tekstuale, i cili u përkthye me të njëjtin titull, katër vjet më vonë, nga Dhurata Shehri. Ndihej te teksti pesha dhe kontributi bazik i semiotikanit Eko.

Në këto mjedise ishe me fat ta dëgjoje profesorin shtatëdhjetë e ca vjeçar duke kumtuar e dialoguar mbi semiotikën e tekstit. Kisha mundur të gjeja edhe dy botimet e tij në shqip: “Struktura e papranishme”, Pejë, 1996 dhe “Gjashtë udhëtime në pyjet narrative”, Tetovë, 2000. Kisha lexuar e rilexuar romanin “Emri i trëndafilit”.

Atë mesditë fatlume ai ishte veshur me një këmishë blu, me kravatë të kuqe, me syze me xhama të mëdhenj rrumbullakë nën ballin e hapur, që kufizohej me flokë gështenjë. Mjekra e thinjur i shkonte me tonin e paqtë, timbrin e ëmbël dhe të butë italian, edhe kur ligjëronte në anglisht. Kisha para njeriun global që fitoi vlerësimin e botës akademike, me jo më pak se 40 “Honoris Causa” marrë nga universitete, përfshirë Universitetin Brown, të Sorbonnës, atë të Moskës dhe të Jeruzalemit.

E falënderova me zemër. I emocionuar synova të sqaroj se pas fenomenit letrar Visar Zhiti qëndronte djepi kulturor që nuk iu përkul kohës historike, ku spikat i ati, edhe ai shkrimtar i burgosur, përfshi bashkëvuajtësit dhe klerikët katolikë, të dënuar me heshtim, shumë syresh kishin kryer universitetet më në zë të Italisë apo Evropës.

“IDENTITETI PA MBROJTJE INSTITUCIONALE”

by

Hamid Alaj/

Po sa ma dhuroi librin e tij Dr. Nail Draga “Identiteti pa mbrojtje institucionale”, duke e lexuar titullin, ende pa i hapur faqet e librit disi më bëri përshtypje ky titull duke menduar se vërtet ne qenkemi ata (kombi shqiptarë në trojet e veta autoktone) të cilët si identitet kombëtar nuk kemi mbrojtje institucionale. Lexova librin me një pasion të madh pa ndërprerë edhe pse ka rreth 208 faqe e përfundova brenda disa orëve, vetëm të arrija tek kuptimi i plotë i librit si shfaqje kurreshtjeje në leximin e titullit pa hapur faqes e tij.

Që nga vetë titulli, libri zgjon kurreshtjen për ruajtjen e identitetit kombëtar, kulturor dhe gjuhësor në mungesë të mbrojtjes institucionale. Pa këtë mbështetje ruajtja e gjuhës, kulturës, traditave dhe të drejtave të komunitetit bëhet më e vështirë dhe identiteti mund të përballet me një krizë asimilimi ose humbjes së vlerave të tij. Autori i librit Dr. Nail Draga këtë çështje e trajton me shumë seriozitet duke u mbështetur në fakte e argumente në bazë të përvojës së tij studimore. Në këndëvështrimin tjetër ai fton opinioni shqiptar në trevat shqiptare në Mal të Zi të mendojnë mbi rëndësinë e institucioneve për mbrojtjen e gjuhës, kulturës, arsimit dhe trashëgimisë kombëtare.

Sa më shumë thellon leximin e librit dhe sa më shumë hynë në brendin e tij aq më shumë bëhet e qartë se autori trajton një temë më shumë rëndësi në aspektin kombëtar dhe kulturor duke analizuar sfidat me të cilat përballet komuniteti shqiptarë në ruajtjen e identitetit të tyre.

Autori Draga vë në dukje se identiteti nuk ruhet vetëm falë vullnetit të individëve apo një grup individësh por ai duhet të ketë angazhimin dhe mbështetjen e institucioneve shtetërore, arsimore, kulturore e shoqërore në përgjithësi. Kështu, me mungesë e kësaj mbështetje komuniteti përballet me rrezikun e asimilimit, humbjen e gjuhës, traditave dhe me zbehjen e ndjenjave kombëtare. Gjatë leximit të librit në brendin e tij autori sjell shembuj dhe analiza të shumta që dëshmojnë mungesën e realizimit të politikave të tilla në ruajtjen dhe mbrojtjen e identitetit e në veçanti të komunitetit shqiptar në Mal të Zi.

Një nga temat kryesore që autori i librit Dr. Draga trajton është roli i institucioneve në mbrojtjen të identitetit kombëtar, i cili argumenton se arsimi në gjuhën amtare, botimet shkencore, mediat dhe politikat shtetërore janë shtyllat kryesore që ndërtohet dhe ruhet identiteti i një komuniteti dhe në përgjithësi i një kombi të tërë.

Një aspekt tjetër i rëndësishëm që autori i librit trajton dhe analizon padyshim se është edhe pozita e shqiptarëve në Mal të Zi. Me shembuj dhe argumente, me përvojën dhe njohurit e tij, autori Dr. Draga paraqet sfidat që ky komunitet është përballur për ruajtjen e identitetit kombëtar duke trajtuar shumë çështje që lidhen me shumë lëmi që populli shqiptar në Mal të Zi është ballafaquar. Në këtë kontekst libri nuk mbetet vetëm një libër teorik por edhe si një analizë e realitetit politik ndaj popullit shqiptar në Mal të Zi. Kjo ka bërë që stili i të shkruarit të këtij libri është i qartë, i kuptueshem duke përdorur një gjuhë të pasur me fakte historike dhe analiza shkencore. Argumentet e shtjelluara në këtë libër janë bindëse dhe të mbeshtetura në fakte gjë që e benë librin shumë të vlefshëm pë studiuesin.

Libri “Identiteti pa mbrojtje institucionale” i autorit Dr. Nail Draga është nje vepër me rëndësi të veçantë sepse trajton një problem aktual për shqiptarët në Mal të Zi. Autori në këtë libër arrin të dëshmojë se identiteti kombëtarë nuk mund të mbijetojë pa institucione të forta që mbrojnë gjuhën, kulturën, trashëgiminë dhe të drejtat e komunitetit, duke theksuar se ruajtja e identitetit është një përgjegjësi e perbashkët dhe një detyrim ndaj brezave të ardhshëm. Sipas këndveshtrimit tim ky libër përcjell një mesazh të fuqishëm se idenditeti është një vlerë shoqërore-komunitare që duhet mbrojtur vazhdimisht dhe me dinjitet sepse me mbrojtjen e tij është e ardhmja e një kombi. Autorit i themi “të lumtë dora dhe mendja e ndritur” edhe më shumë vepra në vazhdimsi.

Heshtja e elitës intelektuale shqiptare: krizë e guximit, e institucioneve apo e besimit?

by

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Pyetja pse një pjesë e konsiderueshme e klasës intelektuale në Shqipëri duket e heshtur përballë zhvillimeve politike, ekonomike dhe shoqërore është një çështje e rëndësishme për të kuptuar gjendjen e demokracisë dhe të shoqërisë shqiptare. Heshtja e intelektualëve nuk mund të shpjegohet me një shkak të vetëm; ajo është rezultat i një ndërthurjeje faktorësh historikë, institucionalë dhe socialë.

Së pari, Shqipëria trashëgon një dobësi të rolit publik të intelektualit. Gjatë periudhës komuniste, intelektuali ishte shpesh i kontrolluar nga shteti dhe i kufizuar në shprehjen e mendimit kritik. Pas viteve ’90, pritej që universitetet, akademikët, studiuesit dhe profesionistët të merrnin një rol më aktiv në ndërtimin e institucioneve demokratike. Megjithatë, në shumë raste, tranzicioni krijoi më shumë një varësi të elitave nga politika, sesa një pavarësi të tyre ndaj pushtetit.

Së dyti, një pjesë e elitës intelektuale është përfshirë në një marrëdhënie varësie me strukturat politike dhe ekonomike. Financimi i projekteve, emërimet në institucione publike, drejtimi i universiteteve, mundësitë profesionale dhe ndikimi institucional shpesh lidhen me afërsinë ndaj pushtetit. Kjo ka krijuar një klimë ku kritika publike mund të shihet si rrezik për karrierën.

Së treti, ekziston një krizë e institucioneve të dijes. Universitetet dhe qendrat kërkimore shpesh nuk kanë pasur peshën e duhur në hartimin e politikave publike. Në vendet me demokraci të konsoliduar, akademikët ndikojnë në debate përmes studimeve, raporteve dhe analizave që përdoren nga qeveritë dhe shoqëria civile. Në Shqipëri, vendimmarrja shpesh është më shumë e orientuar nga logjika politike afatshkurtër sesa nga ekspertiza shkencore.

Një faktor tjetër është lodhja dhe zhgënjimi i shoqërisë intelektuale pas tranzicionit të gjatë. Shumë intelektualë kanë parë se analizat kritike, raportet shkencore dhe paralajmërimet e tyre shpesh nuk janë marrë parasysh. Kjo ka krijuar një ndjenjë pafuqie: ideja se “gjërat vendosen diku tjetër” dhe se zëri profesional nuk ndikon realisht në politikë.

Megjithatë, duhet theksuar se nuk mund të flitet për një heshtje totale të intelektualëve shqiptarë. Ka studiues, profesorë, gazetarë, ekonomistë, juristë dhe profesionistë që vazhdimisht analizojnë problemet e vendit. Problemi kryesor është se zëri i tyre shpesh mbetet i fragmentuar dhe nuk arrin të krijojë një ndikim të qëndrueshëm publik.

Në këtë kuptim, problemi më i madh nuk është mungesa e intelektualëve, por mungesa e një hapësire ku mendimi i pavarur të ketë autoritet shoqëror dhe ndikim politik. Një demokraci nuk ndërtohet vetëm nga partitë dhe zgjedhjet; ajo kërkon edhe një shtresë aktive të njerëzve të dijes që analizojnë, kritikojnë dhe propozojnë alternativa.

Heshtja e intelektualit, në fund të fundit, nuk është vetëm një çështje personale. Ajo është një tregues i marrëdhënies midis dijes dhe pushtetit. Kur intelektuali largohet nga debati publik, hapësirën e tij e zënë shpesh propaganda, populizmi dhe interesat afatshkurtra politike. Për këtë arsye, ringritja e rolit të intelektualit të pavarur është një nga sfidat themelore të zhvillimit demokratik të Shqipërisë.