Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Posta nga Haga – Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung, 12.04.2026

by

Imer Lladrovci/

Posta nga Haga

Me këtë titull, në numrin e fundit të gazetës “Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung” (FAS), një faqe e plotë e zë artikulli i gazetarit Michael Martens, që i kushtohet ish-presidentit të Kosovës në Burgun e Hagës, zotit Hashim Thaçi. Në faqe është vendosur edhe një fotografi e madhe e Hashim Thaçit dhe Joschka Fischer-it nga një takim i tyre zyrtar në Bonn, në vitin 1999, pas Konferencës së Rambujesë (Rambouillet).

Michael Martens, në fund të dhjetorit 2025, merr një letër nga Gjykata Speciale në Hagë me një përgjigje pozitive për një kërkesë të FAS-it për një intervistë me Hashim Thaçin. Në fakt, një intervistë me ish-presidentin e Kosovës në burg kishte qenë një ide e vjetër, por njohës të gjendjes e kishin paralajmëruar Martensin se një intervistë me të mund të merrej nga dëshmitarët si një porosi se Thaçi kishte një rrjet të mirë në shtypin e madh perëndimor dhe kështu do të ushtronte një ndikim negativ mbi ta dhe dëshmitë e tyre.

Tani që gazeta e boton këtë artikull dhe intervistën e plotë në origjinal në uebfaqen e gazetës FAZ, në vitin 2026, ky rrezik nuk ekziston më. Kështu, Gjykata merr një vendim pozitiv për kërkesën e gazetës gjermane për intervistë dhe e njofton, përmes postës elektronike, gazetarin e interesuar për vendimin pozitiv, duke e njoftuar që t’i dërgojë pyetjet me shkrim. Gazetari gjerman do të kishte dashur një intervistë ndryshe, me nënpyetje kritike, kështu që për lexuesin boton këtë shkrim dhe jo intervistën, e cila i nënshtrohet një censure gjyqësore që e sakatos intervistën si një formë autentike e mendimit të të burgosurit. Martens nënshkruan edhe një marrëveshje shtesë se nuk guxon të shtojë asgjë tjetër në përgjigjet me shkrim të intervistës.

Martens shkruan se qysh nga qershori i vitit 2023 ka ekzistuar interesi për një intervistë me Thaçin e burgosur, dikur president i Kosovës, udhëheqës politik i UÇK-së dhe shef i delegacionit kosovar në Rambuje. Martens shkruan se arrestimi dhe dërgimi në Burgun e Hagës i Thaçit do të mund ta penalizonte edhe vetë Qeverinë Federale të Gjermanisë, e bashkë me të edhe Perëndimin (NATO-n), për sulmet ajrore ndaj Jugosllavisë/Serbisë dhe Malit të Zi, sepse dikush mund të thotë se Gjermania, përkatësisht NATO-ja, paska bashkëpunuar me një kriminel lufte. Martens kështu i bën të njohura edhe motivet e tij për këtë intervistë dhe e nxit lexuesin të reflektojë.

Artikulli fillon me këtë fjali: “Kjo histori bën fjalë për një kriminel lufte – apo për një gabim grandioz juridik.“ Autori i shkrimit vazhdon duke thënë se cila nga këto dy histori do të kthehet në realitet, sot ende nuk mund të thuhet, por shumë shpejt edhe për këtë histori epilogu do të dihet.

Derisa në Shqipëri institucionet shtetërore janë shprehur kundër dënimit të Thaçit dhe të tjerëve në aktakuzë, në Kosovë një pjesë e spektrit partiak ka heshtur, duke kërkuar kështu tërthorazi dënimin e Thaçit, edhe pse rrjedhojat politike për shtetin e Kosovës s’do të mbeten në taborret partiake; ato do të jenë të rënda pikërisht për shtetin e Kosovës, nëse do të kemi një dënim të Thaçit.

Derisa, në një anë, ndodhemi para të panjohurave të mëdha, në anën tjetër dihet me saktësi se më 24 qershor të vitit 2020, Prokurori Special Jack Smith paralajmëroi ngritjen e një aktakuze ndaj presidentit Hashim Thaçi, i cili pikërisht atë ditë po udhëtonte drejt Washington-it, ku do ta takonte presidentin Donald Trump. Ishte parashikuar edhe një takim me Aleksandar Vuçiqin, me të cilin do të nënshkruhej një marrëveshje pajtimi mes Serbisë dhe Kosovës, një projekt ky i përgatitur nga ish-ambasadori i SHBA-së në Gjermani, Richard Grenell.

Gjithë këtë skenar e zhbëri Prokuroria Speciale në Hagë, sepse Thaçi e ndërpreu udhëtimin në Washington dhe u kthye në Prishtinë, ku jep dorëheqje menjëherë nga funksioni i tij dhe i vetëdorëzohet Tribunalit.

Michael Martensit i intereson shumë përgjigjja e Thaçit në pyetjet rreth bashkëpunimit të mekanizmave të NATO-s me UÇK-në. Përgjigjen e tij, Martensi e konsideron përgjigje të një burrështetasi. Thaçi thotë se “NATO-ja intervenoi në mbrojtjen e vlerave të saj qendrore të lirisë, drejtësisë, të drejtave të njeriut dhe mbrojtjes së jetës. NATO-ja na doli në ndihmë, sepse e kuptoi se kush ishim, çfarë vlera mbronim dhe ç’hiqnim nga Millosheviqi. Ata e panë nevojën tonë të madhe.“

Thaçi shpreh keqardhjen se Madeleine Albright dhe Richard Holbrooke, që e njihnin kontekstin e çështjes sonë, nuk janë gjallë. „Ata do të kishin qenë dëshmitarë të jashtëzakonshëm në këtë gjyq. Ata i kuptonin si kontekstin, ashtu edhe veprimet dhe qëllimet e kosovarëve, si dhe vendosmërinë e Millosheviqit për spastrim etnik dhe gjenocid.“

Dëbimi i rreth një milionë shqiptarëve të Kosovës në Shqipëri dhe Maqedoni flet qartësisht për këtë vendosmëri të Millosheviqit dhe aleatëve të tij. Thaçi ia bën të qartë Martensit se konteksti historik ishte i atillë në Kosovë sa, pa intervenimin e NATO-s, shqiptarët e Kosovës nuk do të ekzistonin më, sepse Millosheviqi me bashkëmendimtarët e tij ishin të vendosur në ndërmarrjen e tyre ushtarake gjenocidale. Së këndejmi, Thaçi e konsideron padrejtësi të madhe të vihen para gjyqit ata që atëherë ndodheshin të vetmuar në tokë përballë ushtrisë serbe të superarmatosur dhe të vendosur për të kryer një gjenocid të madh.

Michael Martens tërheq vëmendjen nga mundësia e keqkuptimit të kontekstit të atëhershëm historik. Kosova në atë kohë ishte objekt i dhunës ushtarake serbe dhe krimet eventuale të UÇK-së ishin punktuale, reagim ndaj sulmit dhe aspak sistematike si ato serbe. Thaçi thotë se propaganda e Millosheviqit po merret në mënyrë jokritike si dëshmi për penalizimin e shqiptarëve.

Duke e krahasuar situatën e atëhershme me situatën e tanishme, ai thotë se i bie sikur sot Putini të mbledhë dëshmi kundër Zelenskyt dhe ky i fundit të dënohet pse e mbron Ukrainën nga sulmi rus. Nuk e kishte sulmuar Kosova Serbinë, por Serbia Kosovën. Ky fakt themelor nuk duhet të mjegullohet. „Shqiptarët e Kosovës luftonin thjesht për të drejtën e ekzistencës në këtë botë; bëhet fjalë për mbijetesën e tyre si individë dhe si popull.“

Martens në vazhdim shkruan se as avokatët e Thaçit s’e mohojnë mundësinë e krimeve të ndryshme nga ushtarët e UÇK-së. Por UÇK-ja s’ishte një ushtri e tillë, me hierarki dhe zinxhir komandues të paqortueshëm që do të mund ta inkriminonte udhëheqësin e saj. Thaçi në një përgjigje të tij e përmend edhe komandantin e NATO-s, Wesley Clark, i cili në dëshminë e tij para gjyqit e mbrojti Thaçin, duke e konsideruar si një viktimë të „kampanjës dezinformative ruse“.

Dëshmitarët amerikanë bënë gjithçka për ta çliruar Thaçin nga përgjegjësia. Clark tha se UÇK-ja s’ishte një ushtri e mirëfilltë, por një trupë decentralizuar e armatosur e luftëtarëve jo të rregullt që lindi si reaksion ndaj shtypjes serbe.

Nëse tribunali i merr parasysh këto argumente, atëherë duhet t’i lirojë të akuzuarit nga akuzat e ngritura kundër tyre, por Martens shkruan gjithashtu se ka pasur edhe krime që janë kryer nga shqiptarët e armatosur ndaj serbëve, romëve dhe shqiptarëve.

Me këto fjalë mbyllet ky shkrim i gjatë: „Nëse Thaçi nuk duhet bërë përgjegjës për këto, atëherë kush tjetër duhet të bartë përgjegjësi? Edhe këtë pyetje e kemi shtruar, por Thaçi s’ka dhënë kurrfarë përgjigjeje. A do ta bëjnë të tjerët? Apo këto krime do të mbeten pa ndëshkim?“

Në fund, edhe një pyetje e autorit të këtyre radhëve: a quhet drejtësi dënimi i dikujt që s’ka kurrfarë lidhjeje me disa krime, apo thjesht juridikisht i ngarkohet dikujt barra e krimit dhe zgjidhet problemi?

Bedri Dedja (20 nëntor 1930 – 13 prill 2004)

by

Saimir Kadiu/

Akademik, pedagog, psikolog, historian i arsimit shqiptar, shkrimtar i shquar i letërsisë për fëmijë, një nga intelektualët më të shquar shqiptarë të shekullit XX…

Bedri Dedja ishte Jules Verne i letërsisë shqiptare për fëmijë, që shkruante me dashurinë dhe sinqeritetin e Antoine de Exupery… prandaj mbetet një shkrimtar i paharruar…

Veprat e Bedri Dedjes janë një pasuri e letërsisë shqipe për fëmijë, ku arti letrar ndërthuret me pedagogjinë dhe psikologjinë, duke krijuar një univers edukues e imagjinativ që ka ushqyer breza të tërë lexuesish. Ai njihet si “babai i letërsisë për fëmijë” në Shqipëri.

Dedja e vendos fëmijën në qendër të botës letrare, duke i dhënë zë, ndjenja dhe ëndrra.

Veprat e tij nuk janë thjesht rrëfenja, por bartin mesazhe edukative për solidaritetin, dashurinë, respektin dhe atdhetarizmin.

Ai përdor shqipen me finesë, duke e bërë të thjeshtë për fëmijët, por njëkohësisht të bukur dhe të ngrohtë për lexuesin e rritur.

Shkrimet e tij shpesh ndërthurin elemente fantastike me realitetin, duke krijuar një hapësirë ku fëmijët mësojnë të ëndërrojnë.

Veprat e Bedri Dedjes mund të përshkruhen si “kopsht i gjallë i fëmijërisë shqiptare”. Çdo libër i tij është si një dritare ku fëmijët shohin botën me sy të pastër, ku gëzimi dhe kurioziteti bashkohen me mësime të jetës. Ai e trajton fëmijërinë jo si një fazë kalimtare, por si një univers të plotë, ku ndjenja e pafajësisë dhe e fantazisë është e shenjtë.

Dedja arrin të krijojë një harmoni mes artit dhe edukimit, duke e bërë letërsinë e tij jo vetëm të bukur, por edhe të dobishme. Në veprat e tij, fjala është lojë, por edhe mësim; është këngë, por edhe thirrje për dashuri e solidaritet.

Po përmend vetëm disa nga titujt më të njohur dhe të rëndësishëm të tij:

• “Kalamajtë e pallatit tim” – Një roman i dashur që pasqyron jetën e fëmijëve në një pallat, lojërat dhe miqësitë e tyre.

• “Heroizmat e Fatbardh Pikaloshit” – Aventurat e një personazhi plot humor dhe fantazi, shumë i dashur për lexuesit e vegjël.

• “Nëpër korridoret e thella të Jonit” – Një roman me elemente fantastike dhe aventurore.

• “Kacimicrri rreth globit” – Një histori plot fantazi dhe udhëtime imagjinare.

• “Alarmet e qytetit Sdikuisht” – Një roman me ngjarje të pazakonta, ku fëmijët përballen me sfida të veçanta.

• “Si katër çiliminj u bënë biznesmenë” – Një vepër me humor dhe mesazhe edukative për sipërmarrjen dhe bashkëpunimin.

• “I fundit i Kastriotëve” – Roman historik i përshtatur për fëmijë, që sjell figurën e Skënderbeut në një formë të thjeshtë e të kuptueshme.

• “Shoku i braktisur” (1957) – Një nga romanet e hershme, që trajton miqësinë dhe vetminë.

• “Udhëtimi i fundit i Agimit” – Një roman me elemente fantastike dhe mesazhe për guximin e fëmijëve.

• “Mëngjeset e mia me diell” – Një vepër e mbushur me optimizëm dhe dashuri për jetën.

• “Shkolla jonë” – Një roman edukativ që pasqyron jetën e fëmijëve në shkollë….

Nëse dëshironi t’i bëni një dhuratë të çmuar dhe të paharruar një fëmije, i dhuroni kolanën e veprës për fëmijë të Bedri Dedjes…

Foto: “Akademik Bedri Dedja” (vepër e Adrian Devollit)

Aty ku historia nuk lexohet, por përjetohet…

by

Nga Evarist Beqiri/

Pak ditë më parë, pata kënaqësinë që të rikthehem në Palermo dhe Siçili. Në vende që nuk janë thjesht hapësira gjeografike, por pjesë e memories sonë kombëtare. Në qendrën historike të qytetit, vetëm pak hapa larg nga Quattro Canti — zemra baroke oktagonale e qytetit, e ndërtuar mes viteve 1608–1621 në kryqëzimin e Via Maqueda me Corso Vittorio Emanuele — gjendet Palermo Centrale Palace Hotel. Pikërisht aty ku bujti Ismail Qemali, mbajta në duar librin tim “Themeluesi” (“The Founder”) Ky moment më bëri të reflektoj thellë: sa e fortë ishte atëherë lidhja mes shqiptarëve, përtej kufijve, përtej vështirësive, përtej kohës.

Ismail Qemal Vlora udhëtoi i shoqëruar nga shumë karroca (araba) nga Palermo drejt Piana degli Albanesi. Një pritje që sot duket pothuajse epike, me flamuj kombëtar, këngë, thirrje “Rroftë Shqipëria!”. Aty ishte një popull që e ndiente kombin si fat të përbashkët.

Në maj të vitit 1903, Ismail Qemal Vlora u prit nga arbëreshët jo thjesht si një politikan, por si shpresa e gjallë e një kombi që ende nuk kishte shtetin e vet.

Pyetja që më lindi natyrshëm është, a e kemi sot ne atë nivel ndërgjegjeje kombëtare?

Sepse kombi nuk është vetëm histori. Kombi është projekt. Dhe çdo brez ka detyrën ta ringrejë atë me të njëjtin pasion, me të njëjtën përgjegjësi dhe me të njëjtin vizion që patën ata që e nisën.

Kujtimet e arbëreshit Pietro Scaglione dhe ato të Ismail Qemal Vlorës, përshkruajnë një atmosferë të jashtëzakonshme. Një bashkim emocional mes shqiptarëve të atdheut dhe atyre të diasporës arbëreshe. Ishte një moment kur ideja e kombit tejkalonte kufijtë dhe u bë përvojë e përbashkët.

Sot, më shumë se një shekull më vonë, ajo ndjenjë mbetet po aq e fortë. Sepse historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur në të shkuarën. Historia është ajo që vazhdon të na formësojë.

Prandaj, ky udhëtim nuk ishte thjesht një rikthim në të shkuarën. Ishte një kujtesë se projekti kombëtar shqiptar ka qenë gjithmonë më i madh se kufijtë politikë, dhe se lidhja jonë me diasporën është një nga asetet më të çmuara që kemi.

Shqiptarët nuk kanë qenë kurrë të vegjël kur kanë qenë bashkë. Dhe nuk do të jenë kurrë, nëse do të dinë të mbeten të tillë.

Pafajësia kolektive…

by

Artan Nati/

Në një kafene italiane, mes një ekspresi dhe një cinizmi të lehtë mesdhetar, i bëra një pyetje një intelektuali: “Pse doni ta ndani Italinë më dysh?” Prisja ndonjë leksion për pabarazi ekonomike apo histori të ndërlikuara. Ai më pa drejt e në sy dhe më dha një përgjigje që s’kishte nevojë për shpjegime te mëtejshme. “Në veri, nëse dikush hedh një paketë cigareje nga makina, ne telefonojmë policinë. Në jug, e marrin si pjesë të peizazhit.” Një vendim civilizues që matet me një paketë bosh. Jo në se u hodh apo jo, por si mendojmë dhe veprojmë ne. Të mendosh apo jo? Kjo është çështja.

Por kjo histori bëhet vërtet interesante kur e importon në Shqipëri. Sepse tek ne, paketa e cigareve është vetëm hyrja e romanit, kapitujt e vërtetë janë më dramatikë. Imagjinoni këtë skenë: një makinë kalon semaforin me të kuqe. Në një qytet “verior” sipas modelit italian, dikush do të shënonte targën, dikush tjetër do të raportonte shkeljen. Po në Shqipëri?

Njëri thotë: “E kishte me nxitim.”

Tjetri: “Edhe unë do ta kaloja po të isha në vend të tij.”

I treti: “Mos u bëj polic kot.”

Dhe kështu, shkelja shndërrohet në empati kolektive. Ligji bëhet viktimë e mirëkuptimit.

Ose një shembull tjetër, më i “rëndë”: një ndërtesë pa leje ngrihet në mes të qytetit. Në një shoqëri funksionale, kjo është skandal publik. Tek ne, është thjesht një mundësi e humbur për ata që nuk ndërtuan në kohë. Diskutimi nuk është “pse u bë pa leje?”, por “kush qëndron mbrapa investimit?”. Këtu fillon satira e vërtetë: ne nuk kemi vetëm tolerancë ndaj shkeljes, kemi admirim për të. Ai që e thyen rregullin nuk është problem, perkundrazi është “i zoti”. Ai që e denoncon nuk është qytetar, por është “budalla që s’di si funksionon jeta”.

Pra, ndërsa Italia grindet për një vijë imagjinare që ndan veriun nga jugu, ne kemi shpikur një model më efikas, kemi zhdukur fare vijën. Kemi krijuar një territor unik ku ligji ekziston si ide dhe shkelja si praktikë e përditshme. Një lloj republike e improvizimit, ku çdo qytetar është njëkohësisht spektator, justifikues dhe, kur i jepet rasti, autor. Në këtë realitet, paketa e cigareve nuk është më problem, është simbol. Sepse nuk ka rëndësi çfarë hidhet nga dritarja e makinës: paketë, mbeturinë, apo vetë ideja e përgjegjësisë. Ajo që ka rëndësi është reagimi. Dhe kur reagimi është gjithmonë: “S’është puna ime”, atëherë problemi nuk është më ai që e hodhi, por gjithë ata që e panë dhe vendosën të mos shohin.

Në fund, ndoshta italiani kishte të drejtë ta ndante vendin sipas refleksit qytetar. Ndërsa ne, me një farë krenarie të heshtur, kemi arritur një unitet më të madh: bashkimin rreth indiferencës. Një arritje e rrallë, sepse kërkon shumë punë për të mos bërë asgjë.

Në një demokraci funksionale, kur dikushi fryn bilbilin, ose whistleblower siç quhen në perëndim, njerëzit ndalojnë dhe dëgjojnë. Në Shqipëri, kur dikush fryn bilbilin, të tjerët kontrollojnë kush i fryu dhe pse nuk heshti si gjithë të tjerët. Ky është dallimi i vogël, por thelbësor, mes një sistemi që kërkon të pastrohet dhe një sistemi që mësohet të parfumohet.

Në Perëndim, figura e whistleblower-it është pothuajse institucion më vete. Nuk është se i duan gjithmonë, por në fund, historia ka një zakon të keq: u jep të drejtë. Mjafton të përmendësh emra si Edward Snowden, që nxori në shesh sekretet e National Security Agency, apo Daniel Ellsberg, që i hoqi maskën një lufte të shitur si e drejtë. Edhe Chelsea Manning, me dosjet e saj përmes WikiLeaks, hyri në histori.

Në këto vende, denoncuesi është si alarmi i zjarrit: askush nuk e do zhurmën, por të gjithë e kuptojnë pse është aty. Sepse ekziston një ide e thjeshtë: sistemi gabon, dhe dikush duhet ta thotë.

Ndërsa në Shqipëri, ideja është pak më e rafinuar: sistemi gabon, por nuk është elegante ta përmendësh. Këtu, denoncuesi nuk është alarm, është “prishës qetësie”. Një figurë e bezdisshme që, në vend që të rrijë urtë, vendos të bëjë moral në një vend ku morali është shpesh çështje interpretimi.

Pse ndodh kjo? Përgjigjja është më pak misterioze sesa duket.

Së pari, kemi një histori ku “denoncimi” nuk ishte akt qytetar, por vegël pushteti. Për 45 vjet në komunizëm , ai që fliste nuk ishte hero, por informator. Dhe ky refleks nuk zhduket me një ndryshim sistemi, por riciklohet në paragjykim: kush flet, patjetër ka një hall.

Së dyti, kemi një problem më praktik: mungesën e luksit për të besuar. Në Perëndim, denoncuesi rrezikon, por ka një shpresë se media, ligji, opinioni publik mund ta mbrojnë. Në Shqipëri, ai rrezikon dhe ka një siguri se do të mbetet vetëm. Sepse sistemi që duhet ta mbrojë, shpesh është sistemi që ai po denoncon.

Së treti, kemi një kulturë që e ngatërron besnikërinë me heshtjen. “Mos e nxirr jashtë të keqen” është bërë parim kombëtar, edhe kur “e keqja” ka dalë tashmë me zë e figurë. Denoncuesi, në këtë logjikë, nuk është njeri me integritet, është njeri që “na prish imazhin”.

Dhe kështu krijohet paradoksi: në vendet ku sistemi është më i fortë, denoncuesi tolerohet; në vendet ku sistemi është më i brishtë, ai refuzohet. Sepse një sistem i fortë përballon kritikën. Një sistem i dobët ka frikë prej saj.

Në fund, nuk është çështje individësh, por narrativesh. Në Perëndim thuhet: “Ai po rrezikon për të vërtetën.” Në Shqipëri thuhet: “Ai duhet të ketë ndonjë interes.” Dhe mes këtyre dy fjalive qëndron diferenca mes një qytetari dhe një të dyshuari.

Prandaj, derisa të ndryshojmë këtë refleks, çdo bilbil do të tingëllojë si provokim, jo si paralajmërim. Dhe çdo denoncues do të mbetet një figurë e vetmuar, që nuk i frikësohet vetëm së vërtetës që nxjerr, por edhe shoqërisë që nuk di ç’të bëjë me të.

Tani imagjinoni një skenar konkret, nga ata që i duam aq shumë: një bilbilfryrës në tunelin e Llogarasë. Një njeri i thjeshtë, pa dekorata, pa tituj pompozë, që del dhe thotë: “Këtu ka problem. Ka rrezik. Ka diçka që nuk shkon.”

Çfarë ndodh më pas?

Skenari perëndimor është i mërzitshëm në mënyrë të bezdisshme: hapet hetim, merren masa, media bën zhurmë, institucionet detyrohen të reagojnë. Ndoshta dikush dorëhiqet, ndoshta dikush dënohet. Nuk është perfekt, por të paktën zjarri trajtohet si zjarr.

Skenari shqiptar është shumë më kreativ, pothuaj artistik. Fillimisht, bilbilfryrësi shpallet “alarmist”. Pastaj bëhet “i painformuar”. Më vonë, kur këmbëngul, ngjitet në një nivel më të lartë: “i përdorur nga interesa të errëta”. Dhe në fund, kur nuk tërhiqet, merr titullin final: “problem social”.

Ndërkohë, tuneli vazhdon të funksionojë, ose të mos funksionojë, sipas fatit dhe jo sipas standardeve.

Në një vend normal, bilbili është mekanizëm sigurie. Në një vend si yni, është provë karakteri, jo për sistemin, por për atë që e fryn. Ai nuk sfidon vetëm një defekt teknik, por një kulturë të tërë heshtjeje, ku rregulli i pashkruar është: “Nëse e sheh, mbyll sytë. Nëse e di, mbyll gojën.”

Dhe kështu, në vend që të ndërtojmë alarme më të mira, ne përmirësojmë aftësinë për të injoruar zhurmën.

Prandaj pyetja nuk është nëse kemi nevojë për bilbilfryrës. Pyetja është më e thjeshtë dhe më e pakëndshme: a jemi gati të dëgjojmë, apo preferojmë luksin e rrezikshëm të qetësisë?

Diaspora shqiptare në botë: Nga “Të ndërtojmë Amerikën” tek “Të ndërtojmë Shqipërinë”

by

Mihal Ciko/

Diaspora shqiptare ka qenë historikisht një nga shtyllat më të rëndësishme të mbijetesës dhe zhvillimit kombëtar. Që nga fillimet e emigrimit masiv në fillim të shekullit XX, shqiptarët që u larguan nga atdheu mbartën me vete jo vetëm nevojën për një jetë më të mirë, por edhe një mision të qartë: të ndihmonin Shqipërinë. Nga bisedat me përfaqësues të brezit të dytë të diasporës shqiptare në Argjentinë, del në pah një filozofi që ka shoqëruar emigrantët e parë, sidomos ata që u vendosën atje rreth vitit 1907 e në vazhdim.

Motoja e tyre ishte e thjeshtë, por e fuqishme: “Të ndërtojmë Amerikën”. Kjo nuk nënkuptonte vetëm integrimin dhe suksesin në vendin pritës, por një qëllim më të madh — të punonin, të kursenin dhe një ditë të ktheheshin në atdhe për të investuar fitimet e tyre në zhvillimin e Shqipërisë. Ata ëndërronin ta shndërronin Shqipërinë në një “Amerikë të dytë” në Ballkan.

Megjithatë, ky mision fisnik mbeti kryesisht i parealizuar. Arsyet ishin të shumta dhe komplekse. Vështirësitë ekonomike, kushtet e rënda të punës dhe jetesës në emigracion, si dhe distanca e madhe gjeografike e bënë të vështirë kthimin dhe investimin në atdhe. Shpenzimet e udhëtimit ishin të larta, ndërsa lidhjet me Shqipërinë shpesh dobësoheshin me kalimin e kohës. Për më tepër, zhvillimet politike dhe mungesa e stabilitetit në Shqipëri nuk krijonin gjithmonë një terren të favorshëm për investime.

Sot, panorama është krejtësisht ndryshe. Diaspora shqiptare jeton në një epokë globalizimi, ku komunikimi është i menjëhershëm dhe lëvizja është shumë më e lehtë. Teknologjia ka shkurtuar distancat, ndërsa mundësitë për bashkëpunim ekonomik dhe profesional janë shumëfishuar. Në këto kushte, diaspora ka potencialin më të madh ndonjëherë për të kontribuar në zhvillimin e Shqipërisë.

Një nga asetet më të rëndësishme të diasporës së sotme është niveli i lartë arsimor. Shqiptarët në mbarë botën janë të arsimuar në fusha të ndryshme të shkencës, teknologjisë, mjekësisë, inxhinierisë dhe ekonomisë. Ky kapital njerëzor përbën një mundësi të jashtëzakonshme për transferimin e dijes dhe përvojës në Shqipëri. Përmes bashkëpunimeve akademike, projekteve kërkimore dhe iniciativave profesionale, diaspora mund të ndikojë drejtpërdrejt në modernizimin e vendit.

Po ashtu, bizneset e diasporës luajnë një rol kyç. Sipërmarrësit shqiptarë jashtë vendit kanë krijuar kompani të suksesshme dhe kanë fituar eksperiencë të vlefshme në tregje të zhvilluara. Investimi i tyre në Shqipëri — qoftë në industri, turizëm, teknologji apo shërbime — mund të gjenerojë vende pune, të rrisë konkurrueshmërinë dhe të nxisë inovacionin.

Ndryshe nga e kaluara, diaspora e sotme nuk ka nevojë të zgjedhë midis jetës jashtë dhe kontributit për atdheun. Ajo mund të bëjë të dyja njëkohësisht. Përmes rrjeteve profesionale, investimeve në distancë dhe bashkëpunimeve ndërkombëtare, shqiptarët kudo në botë mund të jenë pjesë aktive e zhvillimit të Shqipërisë.

Në përfundim, ëndrra e emigrantëve të parë për të “ndërtuar Shqipërinë” nuk duhet parë si një mision i dështuar, por si një trashëgimi që vazhdon. Brezi i sotëm i diasporës ka më shumë mundësi se kurrë për ta bërë realitet atë vizion. Sfida mbetet që ky potencial të organizohet, të mbështetet dhe të kanalizohet në mënyrë efektive, në mënyrë që Shqipëria të përfitojë maksimalisht nga energjia dhe përkushtimi i bijve të saj në mbarë botën.