Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Franz Kafka dhe kushti i brendshëm i lirisë, një thirrje për zgjim nga vetë ndërtimi i robërisë

by

Albert Vataj/

Franz Kafka ngre një shqetësim themelor mbi natyrën e lirisë dhe përgjegjësisë njerëzore. Ai na paralajmëron se liria nuk është diçka që fitohet përmes kushteve të jashtme apo shoqërore, por një proces i brendshëm, një çlirim që nis nga vetëdija dhe ndërtimi i vetvetes. Kumti i tij na sfidon të shohim përtej iluzioneve të sigurta dhe të rreme që shoqëria ndërton, duke na kujtuar se pa një transformim të brendshëm, çdo liri është vetëm një formë tjetër e robërisë. “Njerëzit kanë frikë nga liria dhe përgjegjësitë, prandaj ata parapëlqejnë të fshihen pas hekurave të burgut që ndërtojnë përreth vetes. Iluzioni i rremë i lirisë së arritur përmes mjetesh të jashme është fatalitet, pëshjellim, është një humbëtirë në të cilën nuk gjallon asgjë tjetër përveç frikës dhe dëshpërimit. Njeriu nuk rritet nga poshtë-lart, por nga brenda-jashtë, ky është kushti themelor i të gjithë lirive në jetë.”

Në këtë reflektim të mprehtë dhe shqetësues, Franz Kafka na përball me një të vërtetë që shpesh preferojmë ta anashkalojmë, liria nuk është një dhuratë që na jepet nga jashtë, por një barrë që duhet ta mbajmë nga brenda. Ajo nuk është thjesht mungesë kufizimesh, por aftësi për të përballuar përgjegjësinë që vjen me të qenit i lirë.

Kafka e zhvesh njeriun nga iluzionet e tij komode dhe na tregon se shpesh nuk janë sistemet ato që na mbajnë të burgosur, por vetëdija jonë e papërgatitur për të qenë e lirë. Frika nga zgjedhja, nga pasojat, nga vetmia e vendimit, këto janë muret e padukshme që ne ndërtojmë përreth vetes. Në këtë kuptim, burgu nuk është një hapësirë fizike, por një strukturë psikologjike.

Kjo ide gjen jehonë edhe te mendimi ekzistencialist i Jean-Paul Sartre, i cili pohonte se njeriu është “i dënuar të jetë i lirë”, një formulim që përforcon pikërisht atë që Kafka nënkupton se liria nuk është rehati, por ankth dhe përgjegjësi.

Ndërsa te Erich Fromm, kjo përkthehet në konceptin e “ikjes nga liria”, ku individi zgjedh nënshtrimin për të shmangur barrën e autonomisë. Teksti i Kafkës është një sfidë ndaj vetëkënaqësisë moderne, ndaj bindjes se liria është e garantuar nga kushtet politike apo sociale. Ai na paralajmëron se një liri e ndërtuar vetëm mbi rrethana të jashtme është e brishtë, madje iluzore. Pa një transformim të brendshëm, pa vetëdije, pa ndershmëri me veten, pa guxim për të përballuar pasojat, çdo liri degradohet në një formë të re robërie, më e sofistikuar, por jo më pak e rrezikshme.

“Njerëzit kanë frikë nga liria dhe përgjegjësitë, prandaj ata parapëlqejnë të fshihen pas hekurave të burgut që ndërtojnë përreth vetes. Iluzioni i rremë i lirisë së arritur përmes mjeteve të jashtme është fatalitet, përhumbje, një humbëtirë ku mbizotërojnë frika dhe dëshpërimi. Njeriu nuk rritet nga poshtë-lart, por nga brenda-jashtë, ky është kushti themelor i të gjithë lirive në jetë.”

Ky pohim nuk është vetëm një reflektim filozofik, është një diagnozë e gjendjes njerëzore. Ai na kërkon të rishikojmë mënyrën si e kuptojmë zhvillimin, jo si akumulim përfitimesh, por si proces i brendshëm formimi. Liria, në këtë dritë, nuk është një pikë mbërritjeje, por një gjendje që kërkon punë të vazhdueshme mbi vetveten.

Në fund, Kafka nuk na jep një recetë për të qenë të lirë. Ai na vendos përballë një pasqyre. Dhe në atë pasqyrë, secili duhet të pyesë veten, a jam vërtet i lirë, apo thjesht kam ndërtuar një burg më të rehatshëm?

“Rrobat e mbretit”…

by

Agim Baçi/

Do të jetojmë si fëmija e përrallës së Andersenit te “Rrobat e mbretit”, që i thotë mbretit se është lakuriq, apo do të zgjedhim të duartrokasim si shumica pa guxuar të themi se çfarë shohim realisht me sytë tanë apo që dëgjojmë me veshët tanë? Kjo dilemë nuk ka të bëjë thjesht me një guxim për të pohuar vetëm realitetin, por ka të bëjë me kurajën për të patur disa përgjigje të rëndësishme në jetë, që i japin kuptim asaj që duam, asaj që bëjmë apo asaj që i shmangemi. Por, a komunikojmë ne sot si shoqëri me të vërtetat? A po rritet një brez me të cilin mund të bashkëndajmë kurajën për të ndryshuar veten dhe realitetin? A besojnë të rinjtë e sotëm se mund të marrin në dorë fatet e vendit? A i kemi bërë ne si brez detyrat që t’ua besojmë atyre të nesërmen, apo vijojmë të ngarkojmë mbi to edhe dështimet,dhe dyshimet tona?

Eshtë mëse e zakonshme që çdo brez është disi skeptik lidhur me fuqinë që kanë të rinjtë. U ka ndodhur edhe gjyshërve me prindërit tanë. U ka ndodhur prindërve tanë me ne. Do t’u ndodhë edhe brezave që do të vijnë. E megjithatë, kohët e ndryshme kanë patjetër sfida të ndryshme. Në botën e sotme, ku ndryshimi ka një shpejtësi shumë më të madhe se sa ajo që kanë patur breza më parë, pikëpyetjet dhe sfidat janë edhe më të mëdha. Prej kohësh kanë ndryshuar edhe marrëdhëniet në familje, në shoqëri, në prodhim, e sidomos në komunikim.Teknologjia e sotme e ka zvogëluar botën. Të rinjtë e sotëm komunikojnë lirisht me bashkëmoshatarët e tyre në mbarë botën, flasin disa gjuhë të huaja, kanë shëtitur për të parë mjaftueshëm se si rrojnë të tjerët. Por a janë mjaftueshmetë gjithë këto lehtësira dhe avantazhe që kanë të rinjtë për të besuar se brezi i ri do të mund t’i përballojë sfidat?

Ne si shoqëri kemi ardhur nga një periudhë e gjatë e gënjeshërt dhe e dhunshme. Filma, libra, muzeume, tekste shkollore dhe një kastë e tërë akademikësh të emëruar nga sistemi i shkuar diktatorial na dhanë trashëgim një botë të gënjeshtërt nga ajo që ka qenë. Dhe, fatkeqësisht, shumë pasoja të asaj bote të dhunshme, të gënjeshtërt e me shumë mosbesim, vijojnë të jenë mbi jetët tona, pasi shumica e asaj ideologjie që është prodhuar në atë kohë ka vijuar të ushqejë edhe brezat pas vitit 1990, sidomos me pranimin e dhunës si normalitet.

Ndërkaq, bota e sotme –një botë e nënshtruar ndaj konsumizmit- është e rrezikuar nga manipulimi dhe spektakli.Të rinjtë, në shumicën e rasteve, janë të joshur nga fama, për të cilën nuk kursejnë asgjë që t’ia arrijnë. Ndaj, me një të shkuar të dhunshme dhe një të tashme të manipuluar, të rinjtë kanë të drejtë të pyesin, se cilës anë i përkasin: të jenë fëmija që thërret “Mbreti lakuriq”, apo të duartrokasin atë që u sugjerohet si më e mira për ta?

Kjo pyetje vjen dhe më e mprehtë në këtë kohë kur gënjeshtra ka marrë fytyrën e së vërtetës, kur kemi të bëjmë me “një shoqëri të lëngët”, siç thotë sociologu Zygmunt Bauman, pra që merr vetëm formën që i japin. Vështirësitë e përgjigjeve shtohen edhe ngase duartrokitësit që nuk e shohin “mbretin lakuriq” i fshehin dështimet pas slloganeve se “gjithçka është vendosur”, se “është e kotë të luftosh”, se “e drejta dhe morali janë fjalë pa kuptim”. Të gjitha këto justifikime krijojnë rreziqe të mëdha për prindërit e sotëm, të cilët kanë gjithnjë e më shumë vështirësi që të komunikojë me të rinjtë përmes së vërtetës.

Në fakt kjo është sfida, dhe këtu duhet të ndalim. Sepse sfida e parë për t’i besuar fëmijëve tanë është që ne të pranojmë se çfarë nuk mundëm të bënim si duhet, se çfarë bëmë keq dhe çfarë nuk guxuam ta thonim me zë të lartë, që të paktën ata të ruajnë dashurinë për ne dhe të na falin që nuk ishim aq të guximshëm për të ndaluar të keqen, që nuk mundëm t’i thonim disa të vërteta në kohën dhe vendin e duhur e që lamë gënjeshtarët dhe “të fortët” të merrnin në dorë fatin tonë.

Filozofi Izajah Berlin shprehej se “frika ndaj lirisë nuk është gjë tjetër veçse frika ndaj zbrastësisë sonë!” Por liri nuk do të thotë të mos pyesësh askënd apo që të bësh ç’të duash. Përkundrazi, liri do të thotë të luftosh që të fitosh edhe kur e sheh malin e mundimshëm përpara teje. Liri do të thotë të marrësh parasysh se çmund të ndodhë kur thua të vërtetën, ndërkohë që të tjerët duartrokasin rrobat e mbretit që nuk i ka. Liri do të thotë të mbrosh mendimet e tua pa menduar se shkuara është e kotë. Për këtë betejë secili ka pjesën e vet. Dhe pa u parë në këtë pasqyrë, pa pranuar se cilit krah i përkasim kur jemi përballë “mbretit lakuriq”, nuk mund të kemi asnjë shans që të fajësojmë të tjerët. Aq më pak fëmijët tanë, te të cilët në një mënyrë a në një tjetër jemi gjithnjë pasqyrë për atë që bëmë apo që nuk bëmë.

Kosova midis kujtesës, rezistencës dhe diasporës në veprën e profesor doktor Roland Gjinit” Pavarësia e Kosovës, Federata Panshqiptare ‘Vatra’ dhe gazeta ‘Dielli’ (1981–2008)”

by

Irena Dragoti/

Librin “Pavarësia e Kosovës, Federata Panshqiptare ‘Vatra’ dhe gazeta ‘Dielli’ (1981–2008)” gjatë leximit nuk e pashë vetëm si studim historik por edhe si një rrëfim të ndërgjegjes kolektive shqiptare, ku historia nuk bëhet vetëm nga ngjarjet, por edhe nga fjala, reagimi dhe memoria e organizuar në diasporë. Në këtë vepër, historia e Kosovës nuk paraqitet veç si një kronikë lineare, por si një tekst multiplanësh, ku bashkëjetojnë dhimbja, rezistenca dhe diplomacia.

Qysh në parathënie, theksohet se kemi të bëjmë me një periudhë vendimtare për fatin kombëtar, ku diaspora shqiptare në SHBA, përmes “Vatrës” dhe “Diellit”, shndërrohet në aktor historik.

Veprën e Prof. dr. Roland Gjinit e lexova si arkeologji të ndërgjegjes kombëtare shqiptare, ku dokumenti, fjala dhe veprimi politik bashkëjetojnë si shtresa të së njëjtës të vërtetë historike. Në këtë sens, duket qartë që profesori e historiani Prof dr Gjini nuk ndalet te ngjarja, por kërkon aryet që e prodhojnë atë njëjtë si historianët e mëdhenj si Fernand Braudel apo Eric Hobsbawm.

Që në hyrje, të librit, Kosova nuk shfaqet thjesht si territor, por si kohë e zgjatur historike, hapësirë ku përplasen perandori, identitete dhe projekte politike ose siç thotë profesori “rrugë e gjatë, e ndërlikuar, e vështirë e e mundimshme”

Kjo fjali, në dukje përshkruese, është në fakt qasje se historia e Kosovës vjen njëherazi si shtypje po aq sa dhe kujtesë. Në analizën e viteve 1981, autori nuk e trajton protestën si një shpërthim spontan, por si rezultat i një akumulimi historik të padrejtësive ku identiteti kolektiv lindi si përgjigje ndaj krizës kur thotë: “iu mohuan liritë dhe të drejtat kombëtare… nën diktatin… serb”

Kjo është tipike koloniale pasi nga njëra anë mohon subjektivitetin e tjetrit dhe në anën tjetër është një popull që e rindërton atë përmes rezistencës. Demonstratat e vitit 1981 nuk janë vetëm kërkesë politike, por edhe akt i rikthimit të historisë në duart e shqipeve.

Në këtë pikë, roli i gazetës “Dielli” bëhet thelbësor. Ajo ka prodhuar realitetin historik, duke shndërruar një ngjarje lokale në çështje ndërkombëtare.

Një nga risitë më të rëndësishme të librit është vendosja e diasporës në qendër të analizës. Në frymën e Braudel-it, mund të themi se “Vatra” dhe “Dielli” përfaqësojnë një (longue durée), që veproi përtej ngjarjeve të përditshme.

Nga fillimshekulli XX deri në fundin e tij, diaspora shqiptare mbetet aktor konstant në mbrojtje të çështjes kombëtare. Në këtë kuptim, libri rrëzon keqkuptimin se historia bëhet vetëm brenda kufijve shtetërorë.

Përkundrazi, autori na bind se historia e Kosovës ndodh në një hapësirë të zgjeruar në SHBA, në media, në diplomaci duke krijuar atë që mund ta quajmë një atdhe diskursiv.

Përshkrimi i luftës së viteve 1998–1999 nuk është vetëm retorikë por panoramë e plotë e dhimbjes kolektive shndërruar në argument moral duke ndikuar në ndërhyrjen ndërkombëtare.

Ndërhyrja e NATO-s, në këtë këndvështrim, nuk paraqitet vetëm rezultat i interesave strategjike, por edhe i një presioni moral të ndërtuar nga media dhe diaspora.

Shpallja e pavarësisë në vitin 2008 paraqitet si kulm, por Profesor doktor Gjini e shmang triumfalizmin pasi ai e sheh lirinë si një proces të papërfunduar. Kjo duket në fjalinë” Kosovës i nevojiten institucione… ndërtimi i demokracisë është kyç” . Pavarësia thotë indirekt autori është kulm e fillim i ri.

Këtu shfaqet paradoksi themelor i historisë moderne, fitimi i lirisë nuk garanton menjëherë funksionimin e saj. Shteti duhet të ndërtohet, dhe ky proces është po aq i vështirë sa edhe çlirimi.

Në fund, e them me bindje se kjo vepër është tekst mbi tekstet pasi analizon gazetën “Dielli”, e cila vetë analizon historinë. Kjo krijon një shumëfishim perspektivash dhe e bën veprën një hapërsirë interpretimi. Historia këtu nuk është një e vërtetë e vetme, por një rrjet të vërtetash që ndërthuren. Kjo e afron librin me qasjet moderne të historiografisë, ku rëndësi ka jo vetëm “çfarë ndodhi”, por edhe “si u tregua ajo që ndodhi”.

Në përfundim, kjo vepër dëshmon se historia e Kosovës është jo vetëm një proces politik, por edhe ndërgjegje që formohet nëpërmjet kujtesës, vuajtjes dhe fjalës.

Libri i Prof . Dr Gjinit arrin të ndërtojë një urë mes historisë dhe interpretimit, mes faktit dhe kuptimit. Ai na mëson se pavarësia nuk është vetëm një akt juridik, por një proces i gjatë i krijimit të vetvetes si subjekt historik.

Dhe ndoshta idetë më të thella që dalin nga kjo analizë do të ishin

1-një komb nuk bëhet i lirë vetëm kur shpall pavarësinë, por kur arrin ta tregojë historinë e tij në mënyrë që bota ta dëgjojë.

2-Historia e Kosovës ishte dialog mes atdheut dhe diasporës

3-“Vatra” dhe “Dielli” nuk janë vetëm institucione, por edhe ndërgjegje kolektive që mbajtën gjallë një kauzë.

4-një komb nuk jeton vetëm në territorin e tij, por edhe në kujtesën dhe fjalën e bijve të tij kudo në botë.

Në këtë kuptim, libri dëshmon se aty ku historia dhe vetëdija përplasen fuqia e medias si instrument historik, kthejnë fjalën në armë e apel për botën e në fund vepër për kombin.

Mitrush Kuteli, një nga intelektualët më të shquar shqiptarë të shekullit XX

by

Saimir Kadiu/

Mësimet e mesme i kreu në Selanik, kurse të lartat në Bukuresht, ku më 1934 mori titullin “Doktor i shkencave ekonomike”. Vepra letrare të tij janë vëllimet: “Netë shqiptare”, “Ago Jakupi”, “Kapllan aga i Shaban Shpatës”, “Dashuria e berberit Artan”, “Shënimet letrare”, “Sulm e lotë”, “Këngë e britma nga qyteti i djegur”, “Mall e brengë”, “Havadan më havadan”, “Tregime të moçme shqiptare” etj.

Si përkthyes ai pasuroi kulturën shqiptare me kryevepra të letërsisë botërore si “Kujtimet e një gjahtari” të Turgenjevit, “Tregimet e Petërburgut” dhe “Shpirtra të vdekura” të Gogolit, “Zotërinj Gollovlinovë” të Sllatikov Shçedrinit, vepra të Gorkit, të A.Tolstoit, të Paustovskit poezi të Pablo Nerudës etj. Që në maj 1939, është i pari që ia bëri të njohur lexuesit shqiptar poetin e madh kombëtar të Rumanisë, Mihail Emineskun, duke botuar librin me 24 poezi të përkthyera prej tij së bashku me një përshkrim të krijimtarisë dhe biografisë së poetit ku ka guximin të mbrojë idenë, deri diku të argumentuar, mbi prejardhjen shqiptare të kolosit rumun, prej të cilit, poezinë e parë e kishte përkthyer e botuar që në moshën njëzetedyvjeçare.

Katër vjet më vonë, përmes flakës së Luftës së Dytë Botërore dhe përvojës së vet të hidhur në atë luftë, është i pari që ia bëri të njohur lexuesit shqiptar të madhin poet të Ukrainës, Taras Shevçenko. Shkrimtar, poet, eseist, mbledhes folklori, perralltar, perkthyes i shquar… por edhe nje ekonomist elitar, nje nga themeluesit e Bankes se Shqiperise.

Mitrush Kuteli, bashkë me Ernest Koliqin, është themelues i prozës moderne shqipe. Per keto “cilesi”, me 16 maj 1947 u arrestua dhe e dënua si “Armik i Popullit”, për “agjitacion e propagandë” me 5 vite heqje lirie. Per dy vite vuajti denimin ne kampin e Vloçishtit ne Maliq dhe u lirua nga burgu ne maj 1949 me falje.

Vuajtjet e Mitrush Kutelit në kampin e punës së detyruar në Maliq janë një kapitull i errët, por edhe një dëshmi e forcës shpirtërore të tij. Në baltën e Maliqit, ku shpirtrat e njerëzve shuheshin nën peshën e punës së rëndë dhe mizorisë, Kuteli u gjend si një Promete i lidhur, i dënuar të shohë ditët që shuheshin pa dritë.

Maliqi nuk ishte thjesht një vend pune, por një moçal ku njeriu humbiste dinjitetin. Kuteli, me duar të lodhura dhe shpinë të përkulur, bartte jo vetëm barrën e baltës, por edhe barrën e një shkrimtari që nuk mund të shkruante.

Ai vuajti jo vetëm fizikisht, por edhe shpirtërisht, sepse fjala e lirë iu mbyt, dhe pena iu shndërrua në heshtje të detyruar. Në Maliq, Kuteli u bë një simbol i martirizimit të intelektualit shqiptar, i cili pagoi me vuajtje çmimin e mendimit të lirë. E drejta e botimit iu rikthye vetem ne vitin 1966, nje vit perpara se te ndrronte jete… me 4 maj 1967.

Mitrush Kuteli ishtë poeti i prozës, që e shndërroi gjuhën shqipe në një instrument magjik rrëfimi. Ai krijoi një univers tipik shqiptar, ku e shkuara dhe e tashmja takohen në pasqyrë, ku grotesku dhe lirizmi bashkëjetojnë, dhe ku fjala merr peshën e një trashëgimie të përjetshme.

Ai është quajtur “Babai i tregimit realist shqiptar”, sepse e çliroi prozën nga vargonjtë e bejtexhinjve dhe i dha një dimension modern.

Marrëdhënia e tij me komunizmin është si një duel i pabarabartë mes fjalës së lirë dhe diktaturës. Kuteli mbeti me penën e thyer, por me shpirtin e gjallë.

Komunizmi për Kutelin ishte një Maliq i madh, ku balta nuk ishte vetëm fizike, por edhe shpirtërore, duke e mbuluar fjalën e lirë. Heshtja e tij nuk ishte dorëzim, por një formë e rezistencës së brendshme, një dëshmi se fjala e lirë nuk mund të shuhej plotësisht.

“Kuteli jetoi mes mërgimit dhe atdheut, mes krijimtarisë së lirë dhe heshtjes së imponuar nga regjimi komunist.” (Martin Camaj)

“LUTJE“

Unë, Mitrushi, poet shqiptar,

Fort do t’i lutesha nënës

Që të më hidhte një litar

Varur në bri të hënës.

Edhe pastaj, si për çudi,

Të gjendem varur n’erë

Dhe të thërres: “Sa lumturi!”

Në erë, mbi skëterë.

We are proud to announce the election of the MAASBESA Board of Directors for the 2026-2028 term

by

As we continue our mission to preserve Albanian heritage and support the well-being of the Albanian-American community in Massachusetts, these leaders bring the vision and dedication needed to drive our organization forward.

​Over the next two years, our focus remains steadfast: strengthening our cultural programs, expanding our community network, and working toward our long-term goal of a permanent sustainable community center.

​Congratulations to our new board members! We look forward to achieving great things together. 🇦🇱🇺🇸

​

​Njoftim: Zgjedhja e Bordit Drejtues të MAASBESA

​Kemi kënaqësinë të njoftojmë zgjedhjen e Bordit Drejtues të MAASBESA-s për mandatin 2026-2028. MAASBESA vazhdon misionin për ruajtjen e trashëgimisë kulturore dhe mirëqenjen e komunitetit shqiptaro-amerikan në shtetin e Massachussetts. Këta udhëheqës sjellin vizionin dhe përkushtimin e duhur për të çuar organizatën tonë përpara.

​Gjatë dy viteve të ardhshme, fokusi ynë mbetet i palëkundur: forcimi i shkollave e programeve tona kulturore, zgjerimi i rrjetit tonë komunitar dhe puna drejt qëllimit tonë afatgjatë për një qendër komunitare të përhershme dhe të qëndrueshme.

​Urime anëtarëve tanë të rinj të bordit! Mezi presim të punojmë të gjithë së bashku e të arrijmë suksese të mëtejshme për komunitetin tonë. 🇦🇱🇺🇸