s p – Page 3 – Dielli

PUSHTETI, POPULLI, DEMOKRACIA

July 3, 2026 by s p

Isuf B.Bajrami/

Ka një të vërtetë që asnjë pushtet nuk mund ta fshijë, asnjë propagandë nuk mund ta zbehë dhe asnjë forcë nuk mund ta mposhtë: Zëri i popullit është themeli mbi të cilin ngrihet çdo demokraci. Kur një qeveri fillon të ketë frikë nga qytetarët e saj, nuk është populli ai që ka ndryshuar. Është pushteti që ka humbur rrugën. Kur protesta quhet kërcënim, kur kritika shpallet armiqësi dhe kur mendimi ndryshe trajtohet si faj, nuk po mbrohet demokracia. Po dobësohet ajo. Sepse demokracia nuk jeton nga heshtja. Ajo merr frymë nga liria e qytetarëve për të folur, për të kundërshtuar dhe për të kërkuar llogari.

Populli nuk del në rrugë për të rrëzuar shpresën. Del në rrugë sepse shpresa nuk mund të jetojë aty ku mungon drejtësia. Del në rrugë sepse askush nuk mund t’i kërkojë një qytetari të heshtë përballë padrejtësisë, varfërisë, pabarazisë apo mungesës së dinjitetit. Nuk ka britmë më të fortë se ajo e një qytetari që ndien se nuk po dëgjohet. Nuk ka heshtje më të rrezikshme se ajo që lind nga frika. Dhe nuk ka humbje më të madhe për një qeveri sesa dita kur pushon së dëgjuari popullin që e solli në pushtet.

Historia nuk mban mend gjatë ata që ndërtuan mure mes vetes dhe qytetarëve. Historia kujton ata që patën guximin të dëgjonin edhe zërat që nuk u pëlqenin.

Asnjë karrige nuk është më e fortë se ndërgjegjja e një kombi. Asnjë zyrë nuk është më e madhe se shpresa e një të riu. Asnjë vulë shtetërore nuk vlen më shumë se loti i një prindi që lufton çdo ditë për të mbajtur familjen. Sepse shteti nuk janë godinat. Nuk janë zyrat. Nuk janë titujt. Shteti janë njerëzit. Janë punëtorët që ngrihen para agimit. Janë mësuesit që edukojnë brezat.

Janë mjekët që shpëtojnë jetë.

Janë fermerët që ushqejnë vendin.

Janë të rinjtë që ëndërrojnë një të ardhme në Shqipëri dhe jo larg saj.

Janë pensionistët që meritojnë respekt pas një jete të tërë pune.

Ata janë Shqipëria.

Dhe askush nuk ka të drejtë ta trajtojë Shqipërinë si armike vetëm sepse kërkon të dëgjohet.

Pushteti nuk është kurorë. Nuk është pronë. Nuk është privilegj.

Pushteti është një amanet që populli ta beson për një kohë. Ai nuk të përket përgjithmonë. Ai mbahet vetëm për aq kohë sa respekton ata që ta kanë dhënë.

Në çastin kur pushteti fillon të besojë se është më i madh se qytetari, ai ka nisur tashmë rënien e tij morale. Sepse çdo pushtet që largohet nga populli, përfundon i vetmuar përballë historisë.

Shqipëria nuk ka nevojë për më shumë zhurmë, por për më shumë dëgjim. Nuk ka nevojë për më shumë arrogancë, por për më shumë përulësi. Nuk ka nevojë për udhëheqës që kërkojnë duartrokitje, por për drejtues që fitojnë besimin me punë, drejtësi dhe përgjegjësi.

Le ta kujtojmë gjithmonë:

Pushteti kalon.

Karriget ndryshojnë.

Emrat zëvendësohen.

Por populli mbetet.

Dhe për sa kohë ekziston demokracia, do të mbetet një e vërtetë që nuk ndryshon kurrë:

Pushteti i vërtetë nuk është ai që buron nga frika.

Pushteti i vërtetë është zëri i popullit.

NE PËRBALLË VETES SONË…

July 3, 2026 by s p

Nga Orilda Kalami

Sociologe – “Tomorrow’s Education System”/

Visar Zhiti me romanin “Në kohën e Britmës”

– Të rinjtë duhet të dinë –

“Kemi nevojë për tjetrin, të duam dhe të na duan, ndryshe s’është më ngrohtë… acar… Visar Zhiti

Në mesnatën e Tiranës fishekzjarret jashtë përkojnë me mbarimin e leximit të romanit “Në kohën e britmës” të shkrimtarit Visar Zhiti. Më duket sikur ajo shkrepëtimë drite doli nga fletët e librit që t’më tregojë rrugën për një kërkim të një ideje, të një qendrimi, të një emocioni të madh dhe më nxit të bërtas dhe unë, të kërkoj atë që mungon, mbase… quhet Gjergji në roman… Dikush po e pret, Gjergji nuk ka ardhur… unë e shoh si metafor;e… Një tryezë e shtruar, një familje e shqetësuar… Një pritje me ankth. Romani ka në qendër shoqërinë shqiptare të fillimviteve 1990, kur Wind of change po frynte edhe në Shqipëri dhe revolucioni politik, ekonomik, social e kulturor si tufan po shkundte jo vetëm regjimin, por edhe një sistem dhune, propagande, poshtërimi e shkatërrimi njerëzor të ngritur për dekada.

Në këtë kohë kur dikush shpejton të zhdukë gjurmët e së keqes, të pastrojë imazhin e vet të turbullt apo të minimizojë ligësinë monstruoze, janë dhe ata, njerëzit e bukur, që kanë vuajtur, që dashurojnë e dashurohen, por edhe që humbasin e kërkohen.

Në roman Gjergji dashuron Rezanën duarartë që qep këmishat e “Odisesë” së saj të zhdukur deteve, apo diku tjetër. Evgjeni, piktori me mamanë ruse, dashuron Afërditën, artisten moderne… roman i dashurve tronditëse.

Këta dy çifte i ndajnë koha dhe rrethanat, i bashkojnë më fort se kujtimet, misioni. Mes ndarjesh e bashkimesh padrejtësia bëhet shkak, por edhe pasojë e një diktature që cënoi jetë njerëzish. Ata nuk janë vetëm, janë gjithmonë të mbështjellë nga meraku ynë, nga kujdesi vëllazëror. Dy vëllezër, Petriti dhe Martini që kërkojnë, që duan të gjejnë dhe të ndihmojnë, që duan të bashkojnë. Të mbrojnë njeriun, të mbrojnë familjen. Figura e vëllait, kjo shtyllë e fortë mbështetëse vjen në këtë roman me Martinin fjalëpak, vëllain e Rezanës dhe me Petritin përkujdesës, vëllain e Gjergjit.

Romani trajton familjen shqiptare përballë dramës së madhe të emigrimit, që mund të ndodhë brenda vendit, kur ikën nga vetja kolektive apo largon një pjesë të rëndishme, më të vuajturën dhe më idealen, – këtë Visari na e rrëfen mrekullisht. Mos vallë emigrimi largoi dhe shpirtin nga morali? Apo gjakun e bëri ujë? Përshtatja me jetën e re, edhe andej nga ana tjetër e detit, nga largimi, loti, ndarja, malli janë sfida të rënda nga ato që shënjojnë ndërgjegjen e një shoqërie.

Ndjeshmëria e autorit për të risjellë në vëmendje tragjedinë e ikjes, për të trajtuar jetë njerëzish të mbytura në det… jo si statistika, por si shpirtëra që ëndërruan dhe tani ulërijnë, i jep romanit një tis aq sa keqardhjeje e dhimbjeje, por edhe rebelimi dhe nevoje për t.u ngritur, për të kërkuar…

E teksa faqet e librit kalojnë në kërkime, udhëtime, shkrime, që vijnë nga ai që quhet Gjergj në mënyrë misterioze, por që mund të jetë cilido nga ne, kalojnë dhe vitet, koha si nocion filozofik.

Është tranzicioni që solli largim, vetmi, lotë, por dhe përpjekje për politikëbërje, nxitim dhe rrëmbim për plotësim material dhe dëshire, por edhe mpakje e varfëri, dhimbje, nevojën për gjetjen e vetes. Gjithashtu solli edhe marrëdhënie të bukura e miqësi, si ajo e Martinit me Amedeon, gazetarin italian, si e shumë shqiptarëve me familje italiane dhe Italinë e ëndërruar. Çdo izolim bërtet një nevojë për largim dhe kështu shqiptarët kapërcyen male e dete si Kostandini mitik, iu larguan vendlindjes, për t’iu afruar vetvetes. Në një udhëtim për t’u ndjerë i lirë, për të kuptuar, larg fantazmave të së shkuarës, që ndollën shkatërrimin.

Sidoqoftë identiteti është i lidhur me vendlindjen dhe formohet prej saj, nga gjuha që flet, nga përrallat e gjyshes, nga historitë, nga poezia… nga ato ngjarje që i kemi perjetuar bashkë, qër na shpalosen dhe në roman, dhimbja e eksodit me anije, ikjet drejt ambasadave, vrasjet në kufi, të treguara kaq furishën dhe me emocion si në “Në kohën e britmës”.

Mbi të gjitha ky roman jo vetëm bërtet, po aq sa për të burgosurit, të internuarit, të vrarët nga diktatura e egër, për dhe na prin në përpjekjet për të gjetur vendin në jetë edhe të nxit fort: “Vazhdo! Nxirre dhe ti britmën! Bërtit për veten, për ne!”

Britmën e kujt? Të Rezanës, që vuan dashurinë e humbur? Të Afërditës, që është viktimë e shpirtit të saj artistik? Të të mbyturve në Kanalin e Otrantos? Oh-trantos! – është pasthirma e autorit. Të të malluarve larg Shqipërisë? Të familjarëve që presin? Të të humburve në det? Të të zhdukurve apo të atyre që nuk u gjenden eshtrat?

Në roman gjejmë dhe personazhe me emra të vërtetë si poeti malazias, mik i shqiptarëve, Jevrem B:erkoviq, apo Maestro Ibrahim Kodra, apo shembëlltyrën e At Zef Pllumit, gjëmimet e luftës në Kosovë dhe… kthimet. Atë për të cilën po b:ertasim dhe sdot.

Dua ta gjej Gje(j)rgjin. Si mund të ndihmoj të vijë mes nesh metafora e tij sërish? Ai është guximtari, moderni, antikonformisti që s’ka frikë, që i duhet ndryshimeve, revolucioneve që bëjnë shoqëritë. Ai duhet dëgjuar. Është i mençuri mendjebukur, që edhe të tremb. Është përballuesi i veçanti në një diktaturë që imponon standartizimin, kuadratin, barazinë dhe në postdiktaturë bën të skërmisin dhëmbët kriminelët, gjakpirësit, sepse dëshmon moralin e munguar.

A e kemi prodhuar ne diktaturën, apo ajo ka prodhuar njeriun që bën keq? Çështja nëse njeriu është i mirë apo i keq nga natyra ka qenë objekt diskutimi për shumë filozofë. Sipas Rusoit njeriu lind i mirë dhe është shoqëria ajo që e korrupton. Në të kundërt, Hobs mendonte se njeriu është i prirur drejt egoizmit dhe konfliktit, prandaj ka nevojë për rregulla dhe autoritet. Ndërsa Aristoteli argumentonte se njeriu nuk është as plotësisht i mirë dhe as plotësisht i keq, por karakteri i tij formohet nga veprimet, zakonet dhe zgjedhjet që bën gjatë jetës.

Një realitet i jetuar dhe i treguar përmes historish njerëzore, siç bën Visar Zhitit me këtë roman, sjell mes nesh dëshmi të dhimbjes dhe padrejtësisë historike. Pse kemi bërë kaq keq? Pse qenia njerëzore shtyp e dhunon? Çfarë e detyron të bëjë mënxyra? Në emër të pushtetit? Të frikës? Të padijes? Cila pikë gjaku e justifikon një autoritet të dhunshëm? Cila britmë është aq e fortë sa të shkundë përbaltjen e shpirtërave njerëzorë?

U baltos dinjiteti njerëzor. Po bërtas sot për intelektualët, shkencëtarët, studiuesit, shkrimtarët, artistët, arkitektët, mësuesit, profetët e dijes, bërtas bashkë me ta, për shoqërinë tonë si jejonë e «Kohës së britmës». që vuan pasojat traumatike të vetes. Themele të fundosura në baltra të rrëshkitshme ligësish. Pasuri të çmuara të mbuluara në varrin e frikshëm të harresës. Arkeologji vlerash të përhershme. – ky është romani…

Nëse nuk i vlerësojmë, nuk ndërtojmë dot më lart. Nëse nuk e njohim dhe nuk kuptojmë të kaluarën, nuk do të gjejmë qartë rrugën drejt së ardhmes. Nëse nuk nderojmë vuajtjen, dhimbjen tonë, historinë, atëherë cënojmë vetë dinjitetin tonë të të qenurit shqiptarë. Pa kujtesë nuk ka të vërtetë, dhe pa të vërtetë nuk ka liri. Ndaj liria e vërtetë për një shoqëri shpirtgjymtuar vjen kur ajo punon dhe kujton, çmon dhe pranon dhe ecën përpara..

Këto ndjeja gjatë leximit të këtij romani. Britma ime sot është për Atdheun me dhimbje, Atdheun me vuajtje. Atdheun e bukur, me njerëz të bukur… si Rezana, Afërdita, Gjergji, Evgjeni, Martini, që na sjell Visar Zhiti, si të rinjtë sot.

Kohët ndryshojnë, diktaturat bien, por të rinjtë gjithmonë do të dashurojnë, do të qeshin, do të gjejnë të bukurën edhe në baltën që ligësia hedh. Asnjë det i zi dhune, dhimbjeje e ikjeje nuk mund të kafshojë qeshjen e dashurisë.

Fisnikët nuk do të bërtasin për hakmarrje, por me qenien dhe veprën e tyre bërtasin bukurinë e shpirtit njerëzor. Të atij shpirti që jeton.

Atdheu jemi ne.

Atdheu jane të dashurit tanë, afër dhe larg.

Atdheu janë përqafimet në aeroporte, që bërtasin mallin, lotët që bërtasin mungesën.

Atdheu janë prindërit krenarë.

Atdheu janë të rinjtë që të shohin në sy dhe frymëzohen nga dija, nga fjala.

Atdheu është dashuria.

Atdheu është kënga. Atdheu janë letrat tona, është romani i Vasar Zhitit.

Arti dhe kultura e zhvillojnë një shoqëri, sepse pasurojnë shpirtin e saj dhe sjellin emancipimin, ndaj dhe letërsia sjell dijen. Ajo hap mendjen e si zanë magjike, fal flatra dhe kështu të gjithë mund të fluturojnë në kohë e hapësira të tjera.

Përmes romanit “Në kohën e britmës” të rinjtë plotësojnë njohjen, estetikisht dhe me emocion, i qasen realiteve shqiptare, diktaturë dhe tranzicion dhe hapje ndja botës, universalizojnë ëndrrën. Autori me këtë roman sikur na kap për dore dhe na dërgon në gjithkohë për të na treguar. Le të jetë një qytet i vogël dhe ca njerëz të zakonshëm, një rrugë nga shtëpia në një hotel, një galeri e dyer ambasadash, e bregu i detit e anije të rrëmbyera, më pas qytete të huaja, ku dhe humbet, por ajo që ndodh, është e gjithë, Europa është pas kthesës së parë dhe në një pikë loti është kthimi.

Duke lexuar aq sa trembesh, edhe shqetësohesh, intrigohesh, frymëzohesh, rebelohesh, zemërohesh, dashuron e zgjerohesh e arrin… te britma jote dhe protesta jote.

Nuk je vetëm me imagjinatën, me shpresën, por je konkretisht me librin në dorë si me një dorë, je me një autor që bën të mundur të gjesh forcën te vetja, por edhe te të tjerët, je i lirë. Misionin e tij si shkrimtar e bën kaq paqësisht, kaq artistikisht dhe do të thosha me një figuracion të pasur duke frymëzuar, ndërgjegjësuar dhe ndriçuar, me trëndafilin, tankun, me baltën, dallgën e detin, me këmishën, çelësin dhe britmën, sa të përfshin në beteja të brendshme, në përjetime e ndodhi, me artin që na duhet.

Mes dualitetetsh si jeta dhe vdekja, dashuria dhe dhuna, frika dhe guximi, drejtësia dhe padrejtësia jeton dhe realitetet , deri te i sotmi e ato që do të vijnë…

Misteri që shoqëron romanin kthehet në sfidë, në mision. Këmbëngulja për të gjetur bëhet edhe lajtmotiv. Të gjithë kërkojmë e gjejmë, secili sipas mënyrës së vet, Gjergjin e tij, që i jep kuptim ekzistencës që secili prej nesh ia jep edhe qenies së vet sot dhe vendit në shoqëri. Të gjithë kemi një arsye për të kërkuar.

Një yll polar drejtues është dhe romani “Në kohën e britmës”, i cili orienton një brez të ri të kuptojë dhe të njohë. Ai nxit besimin te optimizmi si psikologjie e përmirësit, duke ndikuar në formimin e qytetarit aktiv, që di nga vjen dhe njeh sakrificën. “Në kohën e britmës” modelon, jo vetëm te të rinjtë, një qasje mirënjohjeje ndaj atyre që me guxim kundërshtuan, nderim ndaj atyre që kanë dhenë ndihmesën në demokratizimin e shoqërisë, për të kuptuar që asgjë që sot është e mirëqenë, s’ka qenë e lehtë për t’u arritur.

Sistemi i vlerave është përmbysur, shpesh anormalja kthehet në normë, apo privimi nga mundësitë e barabarta bëhet më tepër se sfidues, modelet orientuese jo gjithmonë janë zhvilluese e ndonjëherë demotivuese dhe sidomos gjenden përballë një pakënaqësie të akumuluar ndër vite dhe izolimi të nformacionit politik që qarkullon.

Jemi në një kohë e një brez që e njeh vështirësinë, atë emigrim të një rifillimi të jetës nga e para, një brez që ka të drejtë, ndaj kërkon ato që i takojnë.

Të rinjtë sot kanë aspirata të tjera. Ata kanë informacion dhe kulturën e dialogut dhe me dinjitet kërkojnë jo më vetëm revolucionin politik, siç ishte rënia e komunizimit në vitet 1990, por një revolucion në mënyrën si një qytetar i shekullit XXI duhet të trajtohet në Shqipëri. Dëgjojeni… duke sjellë mendimin e ri, idenë zhvilluese e përparimtare, të cilat frymëzohen nga dija dhe leximi. Ky roman është nga ata libra që pasuron dhe na thërret me simbolikë, sidomos për të gjetur një motivim me grintën për të bërë vendin më të mirë, për të gjetur veten, se çdo kohë ka britmën e vet njerëzore.

Klina nderoi Dr. Ibrahim Rugovën me shtatoren e sponsorizuar nga Marjan dhe Ilir Cubi nga Nju-Jorku

July 3, 2026 by s p

Lekë Mrijaj/

Në Klinë, në një atmosferë solemne, përkujtimore dhe qytetare, u zbulua shtatorja e Presidentit Historik të Republikës së Kosovës, Dr. Ibrahim Rugova, njërit prej personaliteteve më të rëndësishme të historisë moderne shqiptare dhe figurës qendrore të rrugëtimit politik të Kosovës drejt lirisë, pavarësisë dhe shtetformimit demokratik. Ceremonia e sotme solemne u mbajt me rastin e 2 Korrikut, Ditës së Deklaratës Kushtetuese të Republikës së Kosovës, në sheshin “Ibrahim Rugova”, në dalje të qytetit të Klinës, në rrugën për Skenderaj. Ky aktivitet përurues u organizua nën përkujdesjen e Komunës së Klinës dhe kryetarit të saj, Prof. Dr. Zenun Elezaj, duke mbledhur qytetarë të shumtë, përfaqësues të institucioneve, personalitete politike e publike, veprimtarë të çështjes kombëtare, përfaqësues të shoqërisë civile dhe të mediave. Ngjarja u hap nën moderimin e Shqipe Deskut, moderatore e Radio Alba në Klinë, e cila i dha ceremonisë një rrjedhë dinjitoze, të matur dhe në përputhje me karakterin solemn të kësaj dite.

Në këtë ceremoni morën pjesë Ukë Rugova, deputet i Kuvendit të Kosovës dhe biri i Presidentit Historik, Vjosa Osmani-Sadriu, ish-kryeministrat Avdullah Hoti dhe Ramush Haradinaj, Sali Cacaj, ish-këshilltar i Presidentit Rugova, përfaqësues institucionalë shtetërorë e lokalë, familjarë të Presidentit Rugova, qytetarë të Klinës dhe veprimtarë të shumtë nga Kosova e mërgata. Prania e tyre i dha kësaj ngjarjeje peshë institucionale, historike dhe kombëtare.

Në vazhdim të ceremonisë, me fjalë rasti u paraqitën kryetari i Komunës së Klinës, Prof. Dr. Zenun Elezaj, nënkryetari i Komunës, Fadil Gashi, si dhe ish-kryeministri Ramush Haradinaj.

Në fjalimet e tyre, ata evokuan me respekt jetën, veprën dhe trashëgiminë politike e kombëtare të Presidentit Historik, Dr. Ibrahim Rugova, duke e vlerësuar si arkitekt të lëvizjes paqësore, prijës të urtisë politike dhe simbol të shtetformimit demokratik të Kosovës. Folësit theksuan se Dr. Ibrahim Rugova, në një nga periudhat më të rënda të historisë sonë kombëtare, diti ta orientojë popullin e Kosovës drejt një rruge të mençur, të dinjitetshme dhe euroatlantike. Me vizionin e tij të qartë politik, me besimin e palëkundur në liri, pavarësi dhe demokraci, ai ndërtoi themelet e rezistencës institucionale, duke e ngritur çështjen e Kosovës në arenën ndërkombëtare dhe duke e bërë zërin e popullit të saj të dëgjohej në qendrat më të rëndësishme të diplomacisë botërore. Në fjalimet e rastit u nënvizua edhe rëndësia historike e Deklaratës Kushtetuese të 2 Korrikut 1990, si një nga aktet më të guximshme politike dhe juridike të përfaqësuesve të popullit të Kosovës. Ky akt, siç u theksua, ishte një gur themeli në rrugëtimin e gjatë drejt pavarësisë, sepse shprehu qartë vullnetin politik të Kosovës për liri, barazi dhe shtetësi. Në këtë kontekst, figura e Dr. Rugovës u vlerësua si mishërim i këtij vizioni historik, që më vonë do të kulmonte me shpalljen e pavarësisë së Kosovës. Njëkohësisht, u rikujtua se Rugova nuk ishte vetëm udhëheqës politik, por edhe intelektual, humanist dhe njeri i kulturës, i cili politikën e shihte si mision shërbimi ndaj popullit. Ai besonte në forcën e fjalës, në fuqinë e durimit, në kulturën e dialogut dhe në mbështetjen e miqve ndërkombëtarë. Me këtë filozofi, krijoi një model të veçantë lidershipi shqiptar, të mbështetur në paqe, urtësi, dinjitet dhe orientim të qartë perëndimor.

Një vend i veçantë në këto fjalime iu kushtua edhe mbështetjes madhore të Marjan dhe Ilir Cubit nga Nju-Jorku, të cilët me përkushtim atdhetar dhe bujari të lartë financiare e shpirtërore mundësuan realizimin e kësaj vepre përkujtimore. U theksua se ky kontribut nuk është vetëm ndihmë materiale, por akt i lartë nderimi ndaj figurës së Presidentit Rugova dhe dëshmi e lidhjes së fuqishme të mërgatës shqiptare me vendlindjen, kujtesën historike dhe vlerat kombëtare.

Një nga momentet më të rëndësishme të ceremonisë ishte fjala e Ilir Cubit, ssponsor I tërësishëm i projektit të shtatores së Dr. Ibrahim Rugovës. Në emër të tij dhe të familjes Cubi, ai falënderoi të pranishmit për pjesëmarrjen në këtë ditë të veçantë dhe e cilësoi përurimin e shtatores si nderim të përjetshëm për Presidentin Historik të Kosovës. Në fjalën e tij, Ilir Cubi theksoi se Dr. Ibrahim Rugova u përjetësua në Klinën kreshnike e historike si shenjë respekti dhe mirënjohjeje për veprën e tij madhështore në shërbim të Kosovës dhe të mbarë kombit shqiptar. Ai e vlerësoi Presidentin Rugova si një nga figurat më të mëdha të historisë moderne kombëtare, burrë shteti me vizion të rrallë dhe udhëheqës që e ngriti çështjen e Kosovës në arenën ndërkombëtare, duke i dhënë popullit shpresë në kohët më të vështira. Ilir Cubi nënvizoi se Dr. Rugova ishte personalitet i veçantë si njeri, politikan, ideolog dhe filozof. Me urtësi, mençuri, vizion dhe përkushtim të palëkundur, ai e udhëhoqi popullin e Kosovës në njërën nga periudhat më të rënda të historisë, duke ndërtuar rezistencën paqësore dhe duke mbajtur gjallë idealin e lirisë. Duke folur për kuptimin e kësaj vepre, Cubi u shpreh se shtatorja e zbuluar në Klinë nuk është thjesht një vepër arti e punuar në bronz, por simbol i një epoke, i qëndresës paqësore, i besimit në liri, demokraci dhe pavarësi. Sipas tij, ajo përfaqëson vizionin e Presidentit Rugova për një Kosovë të lirë, demokratike, të integruar në familjen euroatlantike dhe në miqësi të përhershme me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, aleatin më të madh dhe garantuesin e paqes, sigurisë dhe lirisë së Kosovës. Në një pjesë emocionale të fjalës së tij, Ilir Cubi tha se është dardan i lindur në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe se ndihet jashtëzakonisht me fat që pati privilegjin ta njihte nga afër Presidentin Rugova, ta shoqëronte, ta priste dhe ta përcillte gjatë vizitave të tij diplomatike e patriotike në Amerikë. Këtë privilegj, siç theksoi ai, e kishte pasur së bashku me babain e tij, Marjan Cubi, i cili në atë kohë ishte kryetar i Degës së LDK-së për New York, New Jersey dhe Connecticut. Ai e cilësoi si krenari të madhe faktin që është biri i një burri që pati fatin të ishte mik i afërt i Presidentit Dr. Ibrahim Rugova. Këtë trashëgimi morale, u shpreh ai, do ta mbajë me nder gjatë gjithë jetës. Fjalën e tij e përmbylli me bekimin: “Zoti e bekoftë Amerikën. Zoti e bekoftë Kosovën. Dhe Zoti i bekoftë të gjithë shqiptarët, kudo që jetojnë.”

Pas fjalës së sponsorizuesit Ilir Marjan Cubit, të pranishmëve iu drejtua edhe skulptori ekselent, prof. Burim Berisha, autor i shtatores së Dr. Ibrahim Rugovës, i cili foli për realizimin artistik të kësaj vepre, për domethënien e saj në hapësirën publike të Klinës dhe për kontributin e Marjan dhe Ilir Cubit, falë të cilëve kjo shtatore u bë realitet. Paraqitja e tij i dha ceremonisë një dimension artistik dhe krijues, duke e lidhur monumentin me kujtesën historike që ai përfaqëson.

Ceremonia u pasurua edhe me një pikë tjetër artistike nga sopranoja Eliona Sadiku, e cila me interpretimin e saj i dha kësaj dite një frymë të veçantë emocionale, kulturore dhe solemne. Pjesa artistike u prit me respekt nga të pranishmit dhe u bë pjesë e harmonisë së përgjithshme të ngjarjes.

Në fund të ceremonisë u bë akti solemn i zbulimit të shtatores së Presidentit Historik, Dr. Ibrahim Rugova. Zbulimin e saj e bënë kryetari i Komunës së Klinës, Prof. Dr. Zenun Elezaj, nënkryetari Fadil Gashi, Ukë Rugova, Vjosa Osmani-Sadriu, Avdullah Hoti, Ramush Haradinaj, sponsorizuesit dhe veprimtarët e kauzës kombëtare, Marjan Cubi dhe Ilir Cubi. Ky moment u përcoll me emocion, duartrokitje dhe respekt të thellë nga qytetarët e pranishëm, duke shënuar kulmin e kësaj dite përkujtimore.

Vlen të thuhet se vendosja e këtij monumenti në Klinë nuk përfaqësoi vetëm një akt përurimi, por edhe një moment të rëndësishëm të kujtesës historike, institucionale dhe kombëtare. Me këtë vepër përkujtimore, qyteti i dha hapësirës së tij publike një simbol të përhershëm të paqes, urtisë politike, qëndresës qytetare dhe orientimit euroatlantik të Kosovës. Në këtë ditë, Klina u shndërrua në vendtakim të historisë, mirënjohjes dhe respektit për një udhëheqës që, në kohët më të vështira për popullin e vet, zgjodhi rrugën e mençurisë, dialogut dhe diplomacisë ndërkombëtare. Njëkohësisht Data e 2 Korrikut i dha ceremonisë një kuptim të veçantë historik. Deklarata Kushtetuese e vitit 1990 mbetet një nga aktet më të rëndësishme politike të shqiptarëve të Kosovës në rrugën drejt lirisë dhe shtetësisë. Ajo shprehu vullnetin e një populli për të jetuar i lirë, i barabartë dhe me dinjitet në tokën e vet. Pikërisht në këtë kontekst, zbulimi i monumentit të Dr. Ibrahim Rugovës në Klinë e lidhi kujtesën e kësaj date me figurën e njeriut që i dha Kosovës drejtim politik, zë ndërkombëtar dhe vizion shtetformues. Dr. Ibrahim Rugova mbeti në historinë shqiptare si prijësi i një filozofie politike të veçantë, ku urtia nuk ishte dobësi, por forcë morale; ku durimi nuk ishte dorëzim, por strategji; ku fjala nuk ishte vetëm komunikim, por instrument i lirisë. Në periudhat e rënda të shtypjes, kur Kosova përballej me represion, diskriminim dhe mohim të të drejtave themelore, ai e ndërtoi qëndresën qytetare si projekt politik dhe e ngriti çështjen e vendit në ndërgjegjen e botës demokratike. Prandaj, kjo vepër nuk u vendos vetëm për të përkujtuar një emër, por për të nderuar një epokë të tërë të historisë së Kosovës. Pra, krahas nderimit për Presidentin Historik, vëmendje e veçantë iu kushtua edhe donatorëve, z. Marjan Gjergj Cubi dhe birit të tij, z. Ilir Cubi, shqiptaro-amerikanë me rrënjë nga Drenoci i Klinës. Mbështetja e tyre për ngritjen e shtatores u vlerësua si akt fisnik, atdhetar dhe i qëndrueshëm, i cili dëshmoi lidhjen e thellë të mërgatës shqiptare me vendlindjen, kujtesën historike dhe vlerat kombëtare që përfaqëson figura e Dr. Rugovës. Ky donacion nuk ishte veprim i shkëputur, por vazhdimësi e një tradite të gjatë veprimtarie kombëtare dhe humanitare. Marjan Cubi, patriot dhe humanist i shquar, me lidhje nga Klina e Republikës së Kosovës, u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës në vitin 1974. Që nga ajo kohë, ai u bë pjesë aktive e komunitetit shqiptaro-amerikan dhe një nga veprimtarët e përkushtuar të çështjes kombëtare. Mërgimin nuk e pa si shkëputje nga atdheu, por si mundësi për t’i shërbyer më fuqishëm Kosovës dhe çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare. Në jetën komunitare të shqiptarëve të Amerikës, Marjan Cubi, së bashku me familjen e tij, u dallua për angazhimin kulturor, kombëtar, humanitar dhe kishtar. Ai ishte drejtues i Qendrës Kulturore “Nënë Tereza”, pranë Kishës “Zoja e Shkodrës” në Nju-Jork, një qendër e rëndësishme për ruajtjen e identitetit shqiptar, bashkimin e komunitetit dhe kultivimin e vlerave kombëtare e shpirtërore. Po ashtu, ishte anëtar i Kryesisë së Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës “Vatra”, organizatë historike e shqiptarëve të Amerikës, e cila ndër dekada ka dhënë kontribut të jashtëzakonshëm në mbrojtjen e interesave kombëtare shqiptare. Në vitet e rënda për Kosovën, Marjan Cubi u angazhua fuqishëm në organizimin e demonstratave në Amerikë. Ai i përkiste brezit të mërgatës shqiptaro-amerikane që ngriti zërin kundër represionit serb, sensibilizoi opinionin amerikan dhe kërkoi mbështetjen e institucioneve më të larta të Shteteve të Bashkuara për lirinë e Kosovës. Përmes takimeve, organizimeve dhe kontakteve me miq amerikanë të çështjes shqiptare, kontribuoi në çuarjen e zërit të popullit të tij deri në Capitol Hill dhe në Shtëpinë e Bardhë. Në këtë rrugëtim, ai ishte pjesë e përpjekjeve të diasporës për të ndërtuar ura komunikimi me kongresmenë, senatorë dhe personalitete të politikës amerikane. Në kujtesën e kësaj veprimtarie përmenden edhe kontaktet me figura të rëndësishme amerikane, përfshirë Presidentin Bill Clinton dhe kongresistin e njohur mik të shqiptarëve, Eliot Engel. Këto përpjekje kishin një qëllim të qartë historik: ndërprerjen e dhunës ndaj shqiptarëve të Kosovës, çlirimin e vendit nga regjimi serb dhe përkrahjen e ndërhyrjes së NATO-s. Veprimtaria e Marjan Cubit nuk u kufizua vetëm në fushën politike. Ai dha ndihmesë të rëndësishme edhe në fushën humanitare, kulturore dhe shpirtërore. Një nga angazhimet më të njohura të tij ishte roli si Kryetar i Komisionit për mbledhjen e fondeve për ndërtimin e Katedrales “Nënë Tereza” në Prishtinë. Ky projekt kishte rëndësi të madhe jo vetëm fetare, por edhe kulturore e kombëtare, sepse katedralja u bë një nga simbolet më të njohura të Kosovës së pasluftës dhe dëshmi e pranisë së vlerave shpirtërore, humane dhe qytetëruese në zemër të Prishtinës. Në këtë angazhim ishte e përfshirë edhe familja e Marjan Cubit, veçanërisht biri i tij, Iliri, i cili e vazhdoi rrugën e të atit me përkushtim dhe ndjenjë të lartë atdhetare. Ilir Cubi u dëshmua si veprimtar në gjurmët e babait të tij, duke mbështetur nisma që lidhen me kujtesën kombëtare, projektet me rëndësi publike dhe ruajtjen e lidhjes së mërgatës shqiptaro-amerikane me Kosovën. Në këtë mënyrë, kontributi i familjes Cubi nuk mbeti vetëm akt individual, por u shndërrua në trashëgimi familjare dhe në shembull të vazhdimësisë së atdhedashurisë shqiptare.

Donacioni për monumentin e Dr. Ibrahim Rugovës në Klinë u kuptua si kulmim i një rrugëtimi të gjatë veprimtarie. Ai lidhi në një pikë të vetme Presidentin Historik të Kosovës, mërgatën shqiptaro-amerikane, qytetin e Klinës, Drenocin dhe kujtesën kombëtare. Në këtë akt u bashkuan historia politike e vendit, roli i diasporës dhe mirënjohja qytetare për njeriun që u bë simbol i lirisë, paqes dhe shtetësisë. Shtatorja e Dr. Rugovës do të qëndrojë në Klinë si dëshmi e një kohe kur Kosova, edhe pse nën shtypje, nuk e humbi besimin në liri. Ajo do t’u flasë brezave për një udhëheqës që besoi në forcën e fjalës, dinjitetin njerëzor, kulturën politike dhe miqësinë e përhershme me botën perëndimore. Ajo do të kujtojë se liria nuk erdhi rastësisht, por përmes sakrificës, qëndresës, organizimit institucional, diplomacisë, ndihmës së miqve ndërkombëtarë dhe përkushtimit të pazëvendësueshëm të mërgatës shqiptare.

Me zbulimin e kësaj vepre përkujtimore, Klina nderoi Dr. Ibrahim Rugovën, por njëkohësisht edhe 2 Korrikun, kujtesën shtetërore të Kosovës dhe të gjithë ata që punuan për lirinë e vendit. Në këtë ditë, qyteti e vendosi në zemrën e tij një simbol që i përket historisë mbarëkombëtare. Bronzi i shtatores nuk foli vetëm për një portret, por për një epokë; nuk shënoi vetëm një emër, por një rrugë; nuk përfaqësoi vetëm një kujtim, por edhe një amanet për brezat që vijnë. Kjo ditë mbeti një faqe e veçantë në kronikën qytetare të Klinës. Ajo bashkoi institucionet, qytetarët, mërgatën dhe kujtesën historike në një akt të përbashkët nderimi. Në figurën e Dr. Ibrahim Rugovës u nderua Presidenti Historik, arkitekti politik i Kosovës së pavarur dhe simboli i urtisë shtetformuese. Në mbështetjen e Marjan Gjergj Cubit dhe Ilir Marjan Cubit u vlerësua mërgata shqiptaro-amerikane, e cila për dekada ishte zëri, mbështetja dhe ndërgjegjja e Kosovës në botën demokratike.

Në Klinë, më 2 korrik 2026, u nderua historia, shtetësia, Presidenti Rugova dhe diaspora shqiptare, e cila kurrë nuk e harroi atdheun. Shtatorja e tij do të mbetet aty si shenjë e përhershme e lirisë, paqes, kujtesës dhe mirënjohjes kombëtare. Lavdi veprës së Presidentit Historik, Dr. Ibrahim Rugova. Mirënjohje e përhershme për Marjan Gjergj Cubin dhe Ilir Marjan Cubin, për kontributin e tyre fisnik, atdhetar dhe historik në ngritjen e shtatores së Presidentit Historik në Klinë.

Urime, Klinë! Urime, Republika e Kosovës!

PULLA POSTARE NË KUJTIM TË DEKLARATËS KUSHTETUESE TË 2 KORRIKUT 1990

July 3, 2026 by s p

Hysen S. Dizdari/

Më 2 korrik 2020, Posta e Kosovës emetoi një emision përkujtimor me rastin e 30-vjetorit të Deklaratës Kushtetuese të 2 Korrikut 1990. Emisioni, i titulluar “30-vjetori i Deklaratës Kushtetuese”, përbëhet nga një pullë postare me vlerë nominale 2 euro. Kjo pullë përkujtimore ka një rëndësi të veçantë historike, pasi përkujton dhe nderon guximin e delegatëve shqiptarë të Kuvendit të Kosovës, të cilët, në rrethana tejet të vështira të okupimit serb, më 2 korrik 1990 miratuan publikisht Deklaratën Kushtetuese, duke shënuar një nga momentet më të rëndësishme në rrugëtimin politik dhe juridik të Kosovës drejt lirisë dhe shtetësisë.

Më 2 korrik 1990, delegatët shqiptarë të Kuvendit të Kosovës e shpallën Deklaratën Kushtetuese para ndërtesës së Kuvendit, në shkallët e saj, pasi autoritetet serbe nuk i lejuan të hynin në sallën e Kuvendit. Ky akt u zhvillua në kushte të jashtëzakonshme presioni politik dhe represioni, por u shndërrua në një dëshmi të vendosmërisë së përfaqësuesve të popullit të Kosovës për të mbrojtur të drejtat e tij kushtetuese.

Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 proklamoi të drejtën sovrane të popullit të Kosovës, duke përfshirë edhe të drejtën për vetëvendosje. Me këtë akt, Kosova u shpall njësi e barabartë në kuadër të Federatës Jugosllave, duke kundërshtuar ndryshimet kushtetuese të imponuara nga Serbia në vitin 1989.

Në tekstin e Deklaratës thuhej: “Kuvendi dhe organet e pushtetit të Kosovës, raportet e veta në rregullimin kushtetues të Jugosllavisë i bazojnë në Kushtetutën ekzistuese të Jugosllavisë e jo në amendamentet e Kushtetutës së RS të Serbisë të vitit 1989; me këtë shfuqizohet edhe vendimi i Kuvendit të Kosovës i 23 marsit 1989 për dhënien e pëlqimit ndaj këtyre amendamenteve.”

Deklarata Kushtetuese përbënte një akt me rëndësi të jashtëzakonshme juridike dhe politike, pasi riafirmonte subjektivitetin kushtetues të Kosovës dhe shprehte vullnetin e popullit të saj për vetëvendosje dhe barazi. Pas shpalljes së Deklaratës Kushtetuese, populli i Kosovës vazhdoi përpjekjet për liri dhe pavarësi përmes rezistencës paqësore. Më pas, lufta çlirimtare e udhëhequr nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK), e mbështetur nga ndërhyrja ushtarake e NATO-s, çoi në çlirimin e Kosovës më 12 qershor 1999. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë e saj, duke u konsoliduar si Republika e Kosovës, shtet sovran dhe i njohur nga një numër i konsiderueshëm shtetesh në mbarë botën.

Përmes këtij emisioni filatelik, Posta e Kosovës përjetësoi në mënyrë simbolike një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë moderne të vendit. Pulla postare nuk shërben vetëm si mjet i komunikimit postar, por edhe si dokument kulturor e historik, që ruan në kujtesën kolektive një akt vendimtar në procesin e ndërtimit të shtetit të Kosovës.

Buna dhe Ada në udhëkryq, A do ta mbajë Mali i Zi premtimin ndaj Evropës?

July 3, 2026 by s p

Nga Cafo Boga

Master në Diplomaci/

Qeveria e Malit të Zi ka ndërmarrë së fundmi një hap që mund të konsiderohet ndër vendimet më të rëndësishme mjedisore në historinë moderne të vendit. Me miratimin e propozimit për Rrjetin Ekologjik Natura 2000, ajo ka njohur zyrtarisht Lumin Buna (Bojana), Adën, Plazhin e Madh (Velika Plaža), Valdanosin, Kriporen e Ulqinit (Ulcinj Salina), Liqenin e Shasit (Šasko Lake), si dhe habitatet detare përreth, si pjesë të ardhshme të rrjetit ekologjik evropian.

Ky vendim meriton vlerësim. Ai meriton vlerësim sepse pranon se pasuritë natyrore të Malit të Zi nuk janë thjesht një thesar kombëtar, por pjesë përbërëse e trashëgimisë së përbashkët natyrore të Evropës.

Po ashtu, ai është rezultat i më shumë se një dekade pune të palodhur shkencore dhe profesionale nga ekspertë të mjedisit, studiues, universitete, institucione publike dhe organizata të shoqërisë civile, të cilët identifikuan dhe dokumentuan vlerat e jashtëzakonshme ekologjike të këtyre zonave.

Megjithatë, rëndësia e këtij vendimi shkon shumë përtej një njoftimi të zakonshëm për mbrojtjen e mjedisit. Ai përfaqëson një nga angazhimet më të rëndësishme politike dhe ligjore që Mali i Zi ka marrë në rrugën e tij drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian.

Më shumë se një politikë mjedisore

Shumë lexues mund të pyesin me të drejtë: Çfarë është Natura 2000 dhe pse ka një rëndësi kaq të madhe? I krijuar mbi bazën e Direktivës së Shpendëve (2009/147/EC) dhe Direktivës së Habitateve (92/43/EEC), Natura 2000 përbën rrjetin më të madh të koordinuar të zonave të mbrojtura në Bashkimin Evropian. Qëllimi i tij nuk është të ndalojë zhvillimin ekonomik, por të sigurojë që zhvillimi të ecë paralelisht me ruajtjen e habitateve më të vlefshme natyrore dhe të specieve të rrezikuara me rëndësi evropiane.

Në këtë kuadër, zhvillimi nuk ndalohet; ai drejtohet dhe rregullohet. Projektet mund të realizohen vetëm pasi të provojnë, përmes vlerësimeve të mirëfillta shkencore, se nuk do të shkaktojnë dëme të konsiderueshme në habitatet e mbrojtura dhe nuk do të cenojnë objektivat e ruajtjes për të cilat këto zona janë shpallur pjesë e rrjetit Natura 2000.

Për Malin e Zi, këto detyrime shkojnë edhe më tej.

Mbrojtja e mjedisit qëndron në zemër të Kapitullit 27 – Mjedisi dhe Ndryshimet Klimatike, një prej kapitujve më kompleksë dhe më sfidues të negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Ndryshe nga shumë kapituj të tjerë, të cilët kërkojnë kryesisht përafrimin e legjislacionit me acquis communautaire, Kapitulli 27 kërkon mbi të gjitha zbatim praktik.

Kjo do të thotë se Mali i Zi duhet të dëshmojë se ligjet mjedisore zbatohen në mënyrë të njëtrajtshme, se planet urbanistike respektohen, se habitatet e mbrojtura ruhen, se ekosistemet e degraduara restaurohen kur është e nevojshme dhe se çdo zhvillim i ardhshëm është në përputhje me standardet evropiane të mbrojtjes së natyrës.

Këto detyrime përforcohen më tej nga një korpus më i gjerë i legjislacionit evropian, përfshirë Direktivën Kuadër për Ujërat (2000/60/EC), e cila u kërkon shteteve të parandalojnë degradimin e lumenjve dhe ujërave bregdetare, duke i rikthyer ato në një gjendje të mirë ekologjike. Po aq të rëndësishme janë edhe procedurat evropiane për vlerësimin e ndikimit në mjedis, të cilat zbatohen për çdo projekt që mund të ketë pasoja të rëndësishme mbi natyrën.

Së bashku, këto instrumente ligjore vendosin një parim të thjeshtë, por themelor:

Mbrojtja e mjedisit nuk është më çështje vullneti politik; ajo është një detyrim ligjor.

Bashkimi Evropian, në fund të procesit të negociatave, nuk do ta gjykojë Malin e Zi nga premtimet që ka bërë, por nga peizazhet që ka arritur të mbrojë.

Pse Buna dhe Ada kanë një rëndësi kaq të madhe

Pak rajone në Evropën Juglindore e ilustrojnë më mirë rëndësinë e këtij angazhimi sesa Komuna e Ulqinit.

Së bashku me pellgun e Liqenit të Shkodrës, Lumi Buna, Ada, Plazhi i Madh, Valdanosi, Kriporja e Ulqinit dhe Liqeni i Shasit përbëjnë një nga peizazhet ekologjike më të çmuara të Evropës Juglindore. Ligatinat, dunat ranore, pyjet breglumore, lagunat dhe habitatet detare të kësaj zone mbështesin një biodiversitet të jashtëzakonshëm, ndërkohë që shërbejnë si një prej korridoreve më të rëndësishme të migrimit të shpendëve ndërmjet Evropës dhe Afrikës.

Vetë Lumi Buna është zemra ekologjike e këtij sistemi.

Fushat përmbytëse, pyjet, ligatinat dhe gryka e lumit mbështesin qindra lloje bimësh dhe kafshësh, mbrojnë brigjet nga erozioni, zbusin përmbytjet, mbështesin peshkimin, zhvillimin e turizmit dhe kontribuojnë drejtpërdrejt në ekonominë dhe cilësinë e jetës së të gjithë rajonit të Ulqinit.

Ky nuk është thjesht një peizazh i bukur

Është një infrastrukturë natyrore e gjallë, shërbimet ekologjike të së cilës nuk mund të zëvendësohen lehtësisht pasi të jenë humbur.

Një peizazh i ruajtur ndër shekuj

Rëndësia e vendimit të sotëm bëhet edhe më e qartë kur shihet në dritën e historisë.

Për më shumë se dy mijë vjet, Ulqini ka kaluar nën administrimin romak, bizantin, venedikas, osman, jugosllav dhe, së fundi, malazez. Secila prej këtyre periudhave ka lënë gjurmët e veta historike, kulturore dhe arkitekturore.

Megjithatë, pavarësisht luftërave, ndryshimeve politike dhe sistemeve të ndryshme shtetërore, peizazhi natyror përreth Bunës, Adës dhe bregdetit përreth mbeti në thelb i paprekur. Edhe gjatë periudhës së ish-Jugosllavisë, zhvillimi turistik u realizua duke respektuar karakterin natyror të kësaj zone. Hotelet dhe infrastruktura turistike u ndërtuan pa cenuar integritetin ekologjik të Bunës, Adës, deltës së tyre, Plazhit të Madh dhe mjedisit bregdetar përreth.

Ironikisht, presioni më i madh mbi këto pasuri natyrore është shfaqur pikërisht gjatë periudhës moderne demokratike.

Pas shpërbërjes së Jugosllavisë dhe pavarësisë së Malit të Zi, privatizimi i shpejtë, zbatimi i dobët i ligjeve urbanistike dhe ndërtimet e pakontrolluara filluan të ndryshojnë gradualisht pjesë të rëndësishme të bregdetit. Tokat publike kaluan gjithnjë e më shumë në pronësi private, ndërsa ndërtime të ligjshme dhe të paligjshme filluan të shtrihen drejt zonave me ndjeshmëri të lartë ekologjike. Me dobësimin e besimit te zbatimi i ligjit, shumë qytetarë krijuan bindjen se ndërtimi pa planifikim ose pa lejet përkatëse nuk sillte pasoja reale.

Pasojat tashmë po bëhen gjithnjë e më të dukshme.

Pjesë të mëdha të Ulqinit janë urbanizuar me ritme të shpejta, shpesh duke humbur hapësira të gjelbra dhe pa u shoqëruar me infrastrukturën e nevojshme. Ndërsa Plazhi i Madh, falë statusit të tij dhe pronësisë publike, ka shmangur deri tani nivelin e ndërtimeve që shihen në pjesë të tjera të bregdetit, por e njëjta gjë nuk mund të thuhet për segmente të caktuara të Bunës dhe Adës. Pikërisht për këtë arsye vendimi i Qeverisë së Malit të Zi për përfshirjen e kësaj zone në rrjetin Natura 2000 merr një rëndësi të jashtëzakonshme.

Ai i jep vendit një mundësi historike jo vetëm për të njohur zyrtarisht vlerat e këtyre peizazheve, por për t’i mbrojtur ato përpara se dëmet të bëhen të pakthyeshme.

Sprova e Parë e Vërtetë e Malit të Zi

Nëse miratimi i rrjetit ekologjik Natura 2000 përfaqëson një premtim të Malit të Zi ndaj Evropës, askund ky premtim nuk do të vihet në provë më shumë sesa përgjatë brigjeve të Lumit Buna dhe në Adë.

Pak vende e ilustrojnë më mirë sfidën e harmonizimit të zhvillimit ekonomik me mbrojtjen e mjedisit.

Problemi nuk është zhvillimi.

Komunitetet kanë jetuar dhe janë zhvilluar përgjatë Bunës prej shekujsh. Turizmi ka qenë dhe mbetet një nga shtyllat kryesore të ekonomisë së Ulqinit dhe duhet të vazhdojë të jetë i tillë. Askush nuk e vë në diskutim nevojën për investime apo zhvillim ekonomik.

Pyetja e vërtetë është nëse zhvillimi i ardhshëm do të respektojë shtetin ligjor, planifikimin urban, shëndetin publik dhe një nga ekosistemet më të vlefshme të Evropës, apo nëse interesat afatshkurtra private do të mbizotërojnë mbi interesin publik.

Fatkeqësisht, në disa pjesë të Bunës dhe Adës, kjo pyetje tashmë ka filluar të marrë përgjigje.

Gjatë viteve të fundit janë ndërtuar shtëpi pushimi, restorante, mole dhe objekte të tjera përgjatë brigjeve të lumit dhe në Adë, shpesh në zona ku planifikimi urban mbetet i paplotë dhe ku mungojnë ose janë të pamjaftueshme sistemet moderne të furnizimit me ujë dhe kanalizimeve. Nëse secili prej këtyre objekteve përmbush kërkesat ligjore dhe mjedisore është çështje që u takon institucioneve kompetente ta verifikojnë. Ajo që nuk mund të mohohet, megjithatë, është ndikimi kumulativ që zhvillimi i pakontrolluar po ushtron mbi një nga ekosistemet më të brishta të Adriatikut.

Pasojat mjedisore shkojnë shumë përtej arkitekturës apo planifikimit urban.

Në mungesë të sistemeve moderne të kanalizimeve dhe trajtimit të ujërave të zeza, çdo ndërtim i ri rrit rrezikun që ujërat e patrajtuara të përfundojnë në lumë. Një lumë që përdoret për not, peshkim, lundrim, turizëm dhe që strehon habitate të mbrojtura ndërkombëtarisht nuk mund të shndërrohet në një kanal shkarkimi të ujërave të zeza.

Kjo nuk është më vetëm një çështje mjedisore.

Është një çështje e shëndetit publik.

Një lumë i pastër mbron komunitetin, ekonominë dhe turizmin. Një lumë i ndotur rrezikon cilësinë e jetës, peshkimin, rekreacionin, bizneset lokale dhe mirëqenien e çdo qytetari që varet prej tij.

Pasojat tashmë janë të dukshme.

Gjatë vizitave të mia të shumta përgjatë Bunës ndër vite, kam qenë dëshmitar i drejtpërdrejtë i ndryshimeve që duhet të shqetësojnë çdo qytetar që e vlerëson këtë peizazh të jashtëzakonshëm natyror. Deri para pak kohësh, pjesa më e madhe e brigjeve të sipërme të lumit ruante karakterin e saj natyror. Sot, ndërtimet kanë filluar të shtrihen edhe në zona si Fraskanjeli, një nga segmentet më piktoreske të Bunës.

Shqetësues nuk janë vetëm ndërtimet.

Edhe më shqetësuese është mënyra se si ato po realizohen.

Për të krijuar parcela ndërtimi, po priten pyjet breglumore që prej shekujsh kanë mbrojtur brigjet e Bunës. Këto pyje nuk janë thjesht grupe pemësh. Ato janë sistemi natyror mbrojtës i lumit. Rrënjët e tyre stabilizojnë brigjet, zvogëlojnë erozionin, përthithin ujërat e përmbytjeve, filtrojnë ndotësit përpara se të arrijnë në lumë, rregullojnë temperaturën e ujit përmes hijëzimit dhe krijojnë habitat për qindra lloje shpendësh, peshqish, zvarranikësh, amfibësh dhe organizmash të tjerë.

Kur ky sistem natyror shkatërrohet, ai nuk mund të zëvendësohet thjesht duke mbjellë pemë të reja diku tjetër. Natyrës i duhen dekada, e shpesh edhe shekuj, për të rikthyer atë që mund të humbasë brenda pak ditësh.

A do ta shfrytëzojë Mali i Zi këtë mundësi historike, apo do ta humbasë atë?

Po aq shqetësues është edhe presioni gjithnjë në rritje mbi rrugën historike publike që shtrihet përgjatë bregut lindor të Lumit Buna.

Për breza me radhë, kjo rrugë ka lidhur fshatrat Fraskanjel, Shën Gjergj dhe Shtoj me grykëderdhjen e Bunës dhe bregdetin e Adriatikut. Fillimisht, pronat private shtriheshin deri në brigjet e lumit, ndërsa banorët gëzonin të drejtën tradicionale të kalimit përgjatë tij. Në vitin 1963, autoritetet e atëhershme jugosllave e sistemuan këtë rrugë për të lehtësuar patrullimin kufitar. Me kalimin e viteve, ajo u shndërrua në një korridor të domosdoshëm publik që përdoret çdo ditë nga banorët, fermerët, peshkatarët, shërbimet emergjente dhe vizitorët.

Sot, ndërsa ndërtimet vazhdojnë të afrohen drejt brigjeve të lumit, lind pyetja legjitime nëse kjo rrugë historike publike do të ruhet edhe për brezat e ardhshëm.

Kjo nuk është thjesht çështje komoditeti.

Bëhet fjalë për aksesin e shërbimeve emergjente, sigurinë publike, ruajtjen e të drejtave tradicionale të kalimit, administrimin e përgjegjshëm të bregdetit dhe, mbi të gjitha, për parimin se trashëgimia natyrore u përket të gjithë qytetarëve, e jo atyre që vitet e fundit kanë uzurpuar brigjet e lumit, duke pretenduar se veprojnë me miratimin e autoriteteve lokale ose shtetërore.

Megjithatë, ende ka arsye për optimizëm.

Dëmet mjedisore, ndonëse serioze, mbeten të përqendruara në zona relativisht të kufizuara të Bunës dhe Adës. Kjo do të thotë se Mali i Zi ende ka mundësi të ndryshojë drejtim përpara se këto presione të përhapen në të gjithë sistemin ekologjik. Parandalimi i degradimit të mjedisit është gjithmonë më pak i kushtueshëm dhe shumë më efektiv sesa përpjekja për të rikthyer ekosistemet pasi dëmi të jetë bërë i pakthyeshëm.

Buna nuk ka nevojë për një tjetër deklaratë.

Ajo ka nevojë për mbrojtje.

Dhe koha për ta mbrojtur është tani.

Mbajtja e Premtimit ndaj Evropës

Buna nuk është thjesht një nga pasuritë natyrore më të çmuara të Malit të Zi. Përgjatë një pjese të madhe të rrjedhës së saj, ajo përbën kufirin natyror ndërmjet Malit të Zi dhe Shqipërisë përpara se të derdhet në Detin Adriatik. Ujërat, ligatinat, peshqit, shpendët dhe biodiversiteti i saj përbëjnë një trashëgimi të përbashkët natyrore, mbrojtja e së cilës nuk mund të arrihet nga një shtet i vetëm.

Ndotja nuk ndalet në kufi. As erozioni. As shkatërrimi i habitateve.

Çdo dëmtim në njërin breg të lumit ndikon pashmangshëm edhe në tjetrin. Për këtë arsye, mbrojtja e Bunës dhe Adës kërkon bashkëpunim të ngushtë ndërmjet Malit të Zi dhe Shqipërisë, të mbështetur mbi shkencën, transparencën dhe një vizion të përbashkët për ruajtjen e një prej ekosistemeve lumore më të rëndësishme të Evropës.

Por përgjegjësia nuk përfundon këtu.

Me miratimin e rrjetit Natura 2000, Mali i Zi ka marrë përsipër një angazhim të qartë në kuadër të Kapitullit 27 të negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Ky angazhim duhet të pasqyrohet jo vetëm në ligje dhe dokumente zyrtare, por mbi të gjitha në veprime konkrete.

Edhe Bashkimi Evropian ka një rol të rëndësishëm në këtë proces. Mbështetja teknike, bashkëpunimi institucional dhe monitorimi i vazhdueshëm nuk duhet të perceptohen si ndërhyrje në punët e brendshme të Malit të Zi, por si një partneritet për mbrojtjen e një trashëgimie natyrore që i përket jo vetëm këtij vendi, por mbarë Evropës.

Mbajtja e këtij premtimi nuk kërkon masa të pamundura.

Ajo kërkon vullnet politik, institucione funksionale dhe zbatim të barabartë të ligjit.

Përparësi duhet t’u jepet rishikimit të të gjitha ndërtimeve brenda zonave të mbrojtura, ruajtjes së pyjeve breglumore dhe aksesit publik përgjatë lumit, investimeve në sisteme moderne të ujësjellësit dhe kanalizimeve, restaurimit të habitateve të dëmtuara, forcimit të bashkëpunimit me Shqipërinë për administrimin e këtij sistemi të përbashkët lumor dhe zbatimit të pandërprerë e transparent të legjislacionit mjedisor.

Asnjëra prej këtyre masave nuk është kundër zhvillimit.

Përkundrazi.

Ato janë kushtet themelore për një zhvillim të qëndrueshëm që garanton se investimet e sotme nuk do të shkatërrojnë burimet natyrore mbi të cilat do të mbështetet ekonomia e nesërme.

Problemi nuk ka qenë asnjëherë zhvillimi.

Problemi është nëse zhvillimi do të udhëhiqet nga ligji dhe interesi publik apo nga interesat afatshkurtra private.

Përfundim

Mali i Zi ka hedhur një hap të rëndësishëm duke njohur Bunën, Adën, Plazhin e Madh, Valdanosin, Kriporen e Ulqinit dhe Liqenin e Shasit si pjesë të trashëgimisë së përbashkët natyrore evropiane përmes rrjetit Natura 2000.

Tani fillon sprova e vërtetë.

Mbrojtja e njërit prej ekosistemeve më të rëndësishme të Adriatikut nuk do të varet nga deklaratat politike apo dokumentet zyrtare, por nga zbatimi i ligjit, planifikimi i përgjegjshëm dhe guximi për ta vendosur interesin publik mbi përfitimin afatshkurtër.

Për shekuj me radhë, Buna, Ada dhe delta e tyre kanë mbijetuar si një nga mrekullitë natyrore të Adriatikut.

Sot ato ndodhen në një udhëkryq.

Nëse do të vazhdojnë të mbijetojnë, kjo do të varet nga vendimet që marrim sot.

“Ne nuk e trashëgojmë Tokën nga të parët tanë; ne e marrim atë hua nga fëmijët tanë.”