Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Përkujtojmë në përvjetorin e lindjes një nga figurat e Rilindjes Kombëtare, Aleksandër Stavre Drenova

by

#AShSh

#Adreni

Aleksandër Stavre Drenova lindi më 11 prill 1872 në Drenovë të Korçës. I mbetur jetim, mërgoi në Rumani më 1885. Ai u rikthye në atdhe disa herë gjatë viteve 1889, 1914 dhe 1937, për periudha të shkurtra. Kreu Akademinë Tregtare të Bukureshtit dhe më pas u regjistrua në Fakultetin e Shkencave Politike të universitetit të atjeshëm, të cilin nuk arriti ta përfundonte.

Asdreni u formua në një kohë kur lëvizja kombëtare shqiptare po konsolidohej në planin kulturor dhe politik. Veprimtaria e tij letrare dhe atdhetare u zhvillua kryesisht në mjediset e diasporës shqiptare në Bukuresht, një nga qendrat më të rëndësishme të organizimit dhe të mendimit rilindës.

Asdreni ishte një nga figurat më përfaqësuese të letërsisë shqiptare të periudhës së Rilindjes Kombëtare, i cili me poezinë e tij u dha zë aspiratave për liri, identitet dhe përparim shoqëror.

Krijimtaria poetike e tij përfaqëson një ndër dëshmitë më të rëndësishme të ndërgjegjësimit kombëtar shqiptar. Në përmbledhjen “Ëndrra e lotë”, si dhe në poezi të tjera, shprehen qartë idealet e kohës: dashuria për atdheun, thirrja për bashkim dhe përpjekja për emancipim kulturor e shoqëror. Poezia e tij karakterizohet nga një ndërthurje e ndjeshmërisë romantike me elemente të reflektimit realist.

Një nga kontributet më të rëndësishme të Asdrenit në trashëgiminë kulturore shqiptare është teksti i “Himni i Flamurit”, i cili mbetet simbol i unitetit dhe i vetëdijes kombëtare. Vargjet e tij vijojnë të jenë pjesë e identitetit të përbashkët të shqiptarëve dhe të shoqërojnë momentet më përfaqësuese të jetës publike.

Asdreni ka qenë veprimtar i shquar i kolonisë shqiptare të Rumanisë dhe sekretar i saj për një periudhë (1913–1925).

Në vitet 1922–1934 shërbeu, me disa ndërprerje, si sekretar i Konsullatës Shqiptare në Bukuresht. Ai mori pjesë në mbledhjen e Bukuresht-it të 5 nëntorit 1912, në të cilën u vendos të shpallej pavarësia e Shqipërisë. Poezia “Betimi mbi flamur” dhe vjersha të tjera, të muzikuara prej tij me frymëzim atdhetar, luajtën një rol të rëndësishëm në forcimin e ndërgjegjes kombëtare në prag dhe pas Shpalljes së Pavarësisë, si dhe në periudhën e konsolidimit të shtetit shqiptar.

I shqetësuar vazhdimisht për fatet e atdheut, ai trajtoi në periodikët e kohës “Albania”, “Drita”, “Shqipëria e Re” etj. probleme politike e shoqërore përmes një vargu artikujsh me orientim demokratik dhe frymë konstruktive.

Figura e Asdrenit zë një vend të veçantë në historinë e letërsisë shqipe dhe në kulturën kombëtare në tërësi. Ai përfaqëson tipin e intelektualit të angazhuar, i cili përmes fjalës artistike kontribuoi në formësimin e ndërgjegjes kombëtare dhe në afirmimin e vlerave të saj.

Asdreni vdiq në Bukuresht më 11 dhjetor 1947.

www.akad.gov.al

GËRSHËRA E ARGJENDTË

by

Kristaq  BALLI

George D. Boria (1903-1990) (i njohur ndryshe edhe si “Bratko”) konsiderohet si një nga fotografët e suksesshëm shqiptaro – amerikanë që ka lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë e pasqyrimit të ngjarjeve të Luftës II Botërore dhe pas saj, fillimisht në Europë e më tej në rajonet e Lindjes së Largët (Japoni, Kore, Tailandë, Tibet, Vietnam, Kamboxhia, etj) ku ai ushtroi aktivitetin e tij fotografik posaçërisht si fotograf zyrtar pranë komandantit të Shtabit të Gjeneralëve të Fuqive Aleate, gjeneralit të famshëm amerikan Douglas McArthur. Ai punoi edhe më tej në Japoni si fotograf deri në vitin 1961. Njihet edhe si fotografi i familjes perandorake Hirohito.  Pinakoteka e tij prej më se 30.000 foto e negativa  është dhuruar  prej tij Memorialit të gjeneralit strateg McArthur në Norfolk, Virxhinia, ShBA. Veç shumë serive fotografike të ruajtura në disa muze e institucione të njohur amerikanë, si dhe në Muzeun e Artit Oriental “Bratko”, Korçë, nga ky koleksion, para pak kohësh,  janë botuar tre katalogë  luksozë me foto me ngjyra nga situata dhe rimëkëmbja e Japonisë pas Luftës  II Botërore (1947-1961), të cilët kanë patur një jehonë të gjerë në opinionin japonez e më gjerë. Veprimtaria e tij fotografike është pasqyruar edhe në shtypin shqiptar, ku ai vlerësohet si një prej fotografëve që ka një vend nderi në aradhën e fotografëve shqiptarë të shek. XX. 100_2972.JPGDOUGLAS McARTHUR.jpg

Gjithashtu në Shqipëri ai njihet si një prej filantropëve të mëdhenj, pasi i la me testament qytetit të Korçës Muzeun e Artit Oriental “Bratko”, godinën e re të ndërtuar prej tij  dhe koleksionin vetiak të pasur, të  rrallë e ekzotik me objekte nga arti dhe etnologjia e vendeve të Lindjes së Largët, i vetmi i këtij lloji në Ballkan.MUZEU BRATKO.jpgBRENDI E MUZEUT BRATKO.jpg

Por George D. Boria njihet gjithashtu si artist i suksesshëm në një zhanër artistik figurativ shumë të veçantë,  origjinal e autentik të quajtur “scissors” (prerje me gërshërëz), me të cilin ai u bë i njohur dhe penetroi në studiot e mëdha hollivudiane si teknicien dhe piktor realizuas i filmave të atëhershëm “cartoon” duke dizenjuar karaktere personazhesh të dashur për fëmijët. Ai ka punuar si artist krijues në filmat e animuar  të studiove  hollivudiane “Cuby the Bear”, “Lost World” , “Tony the Cub” që rivalizonte filmin e njohur sot si  “Miki Maus”, etj., me çrast ai u bë i njohur dhe jehona e famës së tij u pasqyruar edhe në shtypin  amerikan e atë të Korçës të viteve ’20, që e cilësonte  si një “artist me famë të çkëlqyerë në Hollivud…” (Gazeta “Zëri i Korçës, 20.07.1929)KATALOGET.jpg

Në Muzeun e Artit Oriental Bratko, krahas të tjerash, ndodhet një cikël me 10 punime të tij artistike në zhanrin “scissorets”, apo “silhuette” (siluetë) nga qindra e qindra të tilla që ai ka realizuar gjatë dy dekadave të para të aktivitetit të tij në ShBA. SCISS 1.jpg

Në vitin 1921 kur ishte vetëm 18 vjeç ai emigroi nga Korça  në ShBA i pajisur me talentin e tij artistik të një “pikture” grafike të veçantë  e rrallë të lëvruar edhe në ShBA. Tepër optimist, kurajoz, i vendosur, i sigurt, i pasionuar e erruptiv,  krahas shkollës, edukimit, kultivimit, punës në fushën e kinematografisë së animuar, ai e lëvroi masivisht shpikjen e pikturës së tij “scissorets”  së cilës i nevojitej vetëm një gërshërëz dhe një talent e dorë mjeshtri, me të cilat ai krijonte profile e  karaktere portretesh grafike, torse, silueta e figura të plota të bazuara në tipare, detaje e elementë të veçantë tipike  e origjinale dhe të rikrijuara me fantazi e lirizëm e humor të jashtzakonshëm artistik. Ai i realizonte ato spontanisht e privatisht për njerëz të zakonshëm  apo figura publike që pranonin, i dëshironin dhe i pëlqenin  ato. Madje, në San Francisko, për këtë qëllim, ai kishte edhe një studio ku i punonte, por njëkohësisht ai realizoi ato edhe duke shëtitur në shumë shtete të Amerikës si dhe në udhëtimet e gjata me vaporët turistikë sidomos gjatë viteve të depresionit, kur të pasurit lundronin me to për t’u shplodhur e rigjeneruar gjendjen e rëndë shpirtëtore. Me to ai ka krijuar një galeri tërë personazhesh nga të gjitha grupimet shoqërore amerikane të asaj kohe.GRAFIKE ECLARA BOW PARAMOUNT STAR.jpg

Boria shprehej për teknikën e tij se … “Ka diçka magjepsëse për siluetën, që është e vështirë ta përcaktosh. Ndoshta imagjinata jonë befasohet nga fakti që shumë detaje të vogla është e nevojshme të lihen jashtë(të harrohen) në bërjen e një siluete. Silueta ka formë ose model, por ajo nuk ka drita dhe hije, si në pikturat e tjera – dhe, prandaj, jemi të prirur të çuditemi se çfarë natyre është përcaktimi i këtij përjashtimi(harrese); ose, ndoshta, siluetat na interesojnë pasi ato ngjajnë me misterin që na rrethon gjatë natës. Sepse kjo ndodh vetëm gjatë natës, ose në mugëtirë të thellë, kur ne i shohim ato në jetën reale”. (Online) Pas 20 vitesh krijuese artistike në këtë zhanër pikture, Borja pohon  se në vitin 1940 “Lashë gërshërën time të argjendtë dhe kurrë nuk e mora atë. Sepse kishte aq shumë gjera të tjera për të bërë” (nga një intervistë e tij e gjatë në gazetën Montgomery Journal, 31 Gusht, 1989, pra pak muaj para vdekjes)

Si dëshmi simbolike, tejet e përkryer e  domethënëse e këtij aktiviteti krijues artistik, së fundi,  më ka rënë në dorë një foto e rrallë dhe e panjohur deri sot në opinionin shqiptar,  e cila shpreh në mënyrë sintetike të gjithë  botën artistike të artit “scissorets”, por edhe përsosmërinë e kompozimit  e pasqyrimit të marrëdhënieve të vetë artistit me personazhin a modelin, veprën dhe mjetet e punës. Një fotosimbol i rrallë që thotë gjithçka që me vështrimin e parë.

Djaloshi në foto është autori vetë, pra G. Boria. Shumë simpatik  e fotozhenik, një xhentëlmen i vërtetë,  me tipare mjaft të bukura, origjinale  e tërheqëse të portretit të tij të mermertë, ku mjekra e vogël, buzët e holla, hunda e rregullt e në proporcion të përkryer me fytyrën, sytë e vegjël, të zinj zhbirues që harkohen nga vetulla po aq të zeza, xigomatikët e balli i lëmuar prej ku kurorëzohet  një brerore flokësh të zinj të ndritshëm e të valëzuar, ëmbëlsia e  pamjes e  ndriçuar nga një rrezëllim shpirtëror thuajse engjëllor  brishtësie, dëlirësie, pafajësie e sinqeriteti, pra gjithçka e gdhendur bujarisht deri në përkryerje, nuk mund  të mos joshnin vëmendje e kërshëri. Pse jo,  portreti i tij  i ngjan kartolinave të artistëve hollivudianë, të cilët ishin idhuj bukurie e simpatie të asaj kohe, veçanërisht nga vajzat a zonjushat e përkora e adhuruese pas tyre.  Në dorën e djathtë mban gërshërën e argjendtë, ndërsa në të majtën veprën e tij, siluetën profil të bukuroshes përbri, që është në fakt ylli i famshëm i kinematografisë  “Paramount Pictures”, Clara Bow, e cila me qëndrimin e saj impozant plot sharm sensualiteti,   i qëndron Georges si një partnere e vërtetë e një filmi hollivudian. Një kompozim unik fotografik që nuk mund ta përfytyrosh më organik e më mirë të  imagjinuar, kombinuar e realizuar, thuajse  si një kartolinë unikale e viteve ‘20. Nuk kemi të dhëna për autorin e shkrepjes së këtij kompozimi fotografik, por njohja e thellë e jetës dhe veprimtarisë së George D. Borias më siguron se ideja për këtë fotografi është e tij.

George D. Boria mbetet në historinë e personaliteteve të shquar shqiptaro – amerikanë si një artist, fotograf e filantrop i përmasave të epërme krijuese e humane.

■ ■  ■

Përgjithmonë vetëm mirnjohës për Kongresmenin Eliot Engel

by

Frank Shkreli

 Gazeta Telegraf – 8 Janar, 2021

 Pas 32 viteve në Kongresisn e Shteteve të Bashkuara, i votuar për 16-mandate nga votuesit e zonës elektorale numër 16 në New York, për herë të parë në moshën 41- vjeçare, Kongresisti dhe miku i madh i shqiptarëve dhe njëri prej mbështetësve më të dalluar në Kongresin amerikan të të drejtave të shqiptarëve kudo, Z. Eliot Engel i dha fund karierës së tij politike në Washington, si anëtar i Kongresit dhe Kryetar i Komisionit të Dhomës së Përfaqësuesve për Punët e Jashtme.

Në fjalimin e tij lamtumirës që mbajti në Kongres me 17 dhjetor, Eliot Engel tha se ishte tepër i nderuar që ka shërbyer si anëtar dhe veçanërisht, vitet e fundit, edhe si kryetar i Komisionit të Jashtëm të Kongresit. Ai rrëfeu në fjalën e tij, se kur kishte filluar karierën e tij në Kongresin amerikan në vitin 1989, Kryetari i Kongresit në atë kohë, Tom Foley i kishte kërkuar që të jepte tre preferencat e tij se në cilin komision të Kongresit do të dëshironte të shërbente. Ai tha se përgjigjja e tij kishte qenë se vetëm dëshironte të shërbente si anëtar i Komisionit të Jashtëm të Kongresit, me shpresën se, eventualisht, do të caktohej si anëtar i këtij komisioni.

Ai tha se qysh në rini kishte zhvilluar një interesim për çështjet ndërkombëtare, kryesisht për arsye të origjinës së tij. Gjyshërit dhe gjyshet e tij ishin emigrantë nga Ukraina, tha ai, të cilët emigruan në Amerikë, duke shpëtuar kështu jetën e tyre dhe të familjes, për ndryshe, shtoi ai, ata me siguri do të ishin zhdukur në holokaustin e Luftës së Dytë Botërore. Amerika, vazhdoi Z. Engel, ka qenë dhe është një strehim për njerëzit e vuajtur. Ai kujtoi vitet e fëmijërisë dhe ditët studentore në periudhën e Luftës së Ftohtë, kur mësonte për Amerikën, si një fener i lirisë dhe i demokracisë në botë, për të luftuar dhe për të kundërshtuar një regjim të një ideologjie komuniste shtypëse. Por bindjet e tij u formuan gjatë viteve të rinisë nga babai i tij, një anti-komunist i përbindur. Ai ka besuar dhe beson, shtoi Z. Engel, se Amerika mund dhe duhet të jetë një forcë për mirë në botë dhe se beson bindshëm në vlerat amerikane që mbështesin të drejtat e njeriut dhe dinjitetin njerëzor kudo në botë. Ishin këto vlera dhe bindje që bënë kongresistin e ardhshëm në vitin 1989, që të interesohej për të drejtat dhe vuajtjet e shqiptarëve të Kosovës dhe shqiptarëve në përgjithësi. Në fjalimin e tij lamtumirës në Kongres, Zoti Engel përmendi shumë nga arritjet dhe sukseset e karierës së tij 32-vjeçare në fushën e politikës së brendshme dhe të jashtme duke filluar listën e gjatë me interesimin dhe veprimtarinë e tij për çështjen e Kosovës, si një prej çështjeve ndërkombëtare, për të cilën mendonte të luante, ç’prej fillimit, një rol “për të ndryshuar gjendjen” për më mirë atje, siç u shpreh ai.

Në fjalimin e tij, Z. Engel përmendi mikun e tij prej dekadash dhe aktivistin e dalluar të komunitetit shqiptaro-amerikan, Z. Harry Bajraktari, si personin i cili e njoftoi për gjëndjen e rëndë në Kosovë, në atë kohë, dhe njeriu i cili e njohu me komunitetin shqiptaro-amerikan, komunitet i cili do i rrinte pranë dhe do e mbështeste deri në ditën e fundit të karierës së tij. Kongresisti Engel ishte dhe vazhdon të jetë ndër ata politikanë amerikanë që beson se Shtetet e Bashkuara, duhet të vazhdojnë të jenë në krye të përpjekjeve në mbrojtje të lirisë, demokracisë dhe të drejtave të njeriut në botë.

“Unë gjithmonë kam pasur një vend të veçantë në zemrën time për Ballkanin dhe në veçanti për Kosovën”, nënvizoi Z. Engel në fjalimin e tij lamtumirës, në Kongresin e Shteteve të Bashkuara. “Në vitin 1999, unë kam mbështetur fuqimisht ndërhyrjen e Administratës së Presidentit Klinton në Ballkan, ndërhyrje, që tani e dimë se ka parandaluar një gjenocid të vërtetë. Që atëherë, unë kam vazhduar të jem një kampion i sovranitetit të pavarësisë së Kosovës. Ai vend ka bërë hapa të jashtëzakonshëm përpara dhe tani Kosova njihet nga Shtetet e Bashkuara, Anglia, Franca, Gjermania, Japonia dhe shumë kombe të tjera të rëndësishme”, tha Z. Engel në fjalimin e tij lamtumirës. Puna e tij për Kosovën i tha Z. Engel gazetës the ‘Washington Post’, ishte një veprimtari, “kundër një gjenocidi që po ndodhte në zemër të Evropës.”

Nëqoftse më lejohet një shënim personal me këtë rast, pasi kam pas nderin dhe privilegjin ta njihja nga afër, por edhe të punoja me Z. Engel dhe stafin e tij, sidomos gjatë kohë që kam shërbyer si Drejtor Ekzekutiv i Këshillit Kombëtar shqiptaro-amerikan. Unë e kam njohur Z. Engel si njërin prej antarëve më të vendosur dhe më parimorë, në vazhdimësi, të Kongresit amerikan kur vinte puna tek Kosova dhe çështjet shqiptare në përgjithësi. E kam thënë edhe herë tjera se është e vërtetë se, sidomos, gjatë 50-viteve të fundit, shqiptarët kanë pasur edhe mbështetës të tjerë të njohur të politikës amerikane dhe nga të dy partitë kryesore — republikanë e demokratë — nga presidentë e senatorë e deri tek kongresmenë gjatë viteve, kontributin e të cilëve për të drejtat e shqiptarëve, kur shqiptarët ishin në një prej orëve më të zeza të historisë së tyre, unë dhe të tjerë, jemi përpjekur t’a vemë në dukje, nga koha në kohë. Por, mund të them me bindje të plotë se, si asnjë tjetër politikan amerikan — megjithë qëllimet e mira dhe punës së tyre të mirë që kanë bërë në favor të shqiptarëve gjatë viteve–nuk ishte si Kongresmeni Eliot Engel, i cili e ka trajtuar çështjen shqiptare me seriozitetin më të madh: si një kauzë morale, politike, kombëtare dhe ndërkombëtare të tijën, si një çështje e lirive dhe të drejtave bazë dhe dinjitetit njerëzor.

Thonë se mënyra më e mirë të njohësh dikë është që të udhëtosh me ta. Këshilli Kombëtar Shqiptaro-Amerikan, (KKSHA/NAAC) gjatë mandatit tim, kishte vendosur së bashku me zyrën e Kongresistit Eliot Engel që të bënim një turne në trojet shqiptare, për t’u njohur edhe më mirë me problemet e shqiptarëve në trojet e veta. Vizita, e vetmja e këtij lloji, për të cilën gazeta ‘Illyria’ e Nju Jorkut, (shiko foton më poshtë) pat botuar një kronikë të gjatë me foto nga takimet e shumta të delegacionit të (KKSHA) dhe Kongresistit Eliot Engel me udhëheqësit shqiptarë, pat bërë një jehonë shumë pozitive në Shqipëri, Kosovë dhe në Mal të Zi, nga data 2 deri 10 Korrik 2005. Në atë kohë, Kongresisti Engel kryesonte grupin e interesave shqiptare në Kongres (Albanian Caucus) me anëtarë demokratë dhe republikanë. Duke u kthyer nga vizita që patëm bërë në trojet shqiptare, ndodha që në në fund të vizitës, në aeroplan për në Nju Jork të isha vetëm unë me Zotin Engel dhe djalin e tij, ashtuqë pata mundësi të bisedoja gjerë e gjatë me kongresistin për hallet tona, në një atmosferë më të relaksuar dhe jo formale.

Më kujtohet se me atë rast më ofroi ndihmën e tij të pa kursyer, sidomos në marrëdhëniet e KKSHA-s me Kongresin, duke më thënë se zyra e tij ishte e hapur për mua si drejtor i NAAC-ut dhe se stafi i tij në Washington dhe në Nju Jork do ishin gjithmonë në dispozicionin tim, kur të kisha nevojën e tyre, si organizatë dhe si komunitet. Fatkeqësisht, me largimin e kongresistit Eliot Engel nga Kongresi, interesat dhe çështjet shqiptare në Kongresin amerikan mbeten pa përfaqësues të nivelit dhe të interesimit siç kishte Eliot Engel për shqiptarët, për 32 vjet. Me largimin e Kongresistit Eliot Engel nga Kongresi i Shteteve të Bashkuara humb shumë Kosova, Shqipëria dhe shqiptarët në përgjithësi, pasi jo vetëm që i njihte mirë punët e Ballkanit, por për më tepër kishte vërtetë një përafërsi dhe përkushtim ndaj të drejtave të mohuara të shqiptarëve gjatë dekadave. Mungesa e tij në Kongres, nevojitet një ndërmarrje të re dhe urgjente nga komuniteti, si dhe nga Tirana dhe Prishtina zyrtare, për një rishqyrtim serioz të boshllëkut të madh që ka lenë largimi i Zotit Engel nga Kongresi i Shteteve të Bashkuara, një boshllëk që mund të ketë pasoja serioze negative për situatën e përgjithëshme në Ballkan dhe për marrëdhëniet, deri tani të ngushta, midis Shteteve të Bashkuara dhe dy shteteve shqiptare.

Thank You, Congressman Engel, për të gjithë ndihmën dhe kujdesin që kini treguar për komunitetin shqiptaro-amerikan dhe për shqiptarët në përgjithësi, gjatë tre dekadave të kaluara. Falënderime dhe Mirënjohje përgjithmonë, Z. Engel, për miqësinë dhe për mbështetjen tuaj historike për të drejtat e Kombit shqiptar anë e mbanë trojeve të veta shekullore. Falënderimet tona të përjetëshme dhe përgjithmonë mirënjohje për Ju!

Frank Shkreli

Ish-Drejtor I VOA-s për Euro-Azinë

PËRKUJTIM PËR ELIOT ENGEL, NJË MIK I PAZENDËVËSUSHËM, ZËRI I SHQIPTARVE NË SHBA

by

Screenshot

Ndarja nga jeta e mikut të madh të shqiptarve kongresmenit të dekadave në kongresin amerikan të Shteteve Bashkuara te Amerikës Eljot Engellit për  ne antikomunistat ish te mbijetuarite diktatures është një humbje e madhe, se u largua një mik, një shtetar, një Aktiviste i palodhur në mbrotje të drejtave dhe lirive të njeriut, dhe mbrojtsi i shtetit te Kosovës. Shqiptaret humben një zë te fuqishem në SHBA për çeshtjen  tone kombetare!

Miku i madh i  popullit shqiptar,kongresmeni amerikan Eliot Engel ishte zëri  i shqiptarëve në Kongresin e Shteteve të Bashkuara për më shumë se tre dekada.U largua ne boten e amshuar në një kohë që ne shqiptaret kishim shum nevoje per mendjen dhe përkrahjen e tij! Presidenti Uillson dhe Engel mbrojten Shqiperine dhe Kosoven!Ai ishte nje mik i pazendesushem per mbrotjen dhe të drejtave të shqiptarve duke dhënë  kontributin e tij ne çlirimin dhe pamvarsine e Kosoves!

U prehte në paqe!

Besim Ndregjoni

President i Unionit të Burgosurve dhe të Përndjekurve Politike të Shqipërisë!

Meditim para varrit të Faik Konicës

by

Ndriçim Kulla/

Ka varre që heshtin si gurë të zakonshëm dhe ka varre që flasin. Ky është një nga ata që flet. Jo me zë, por me një jehonë të thellë që duket sikur vjen nga një kohë që nuk pranon të mbyllet. Para këtij varri nuk qëndron vetëm një trup i fikur, por një ndërgjegje që vazhdon të trazojë mendimin shqiptar. Këtu pushon një njeri që nuk u pajtua kurrë me mediokritetin, që e donte Shqipërinë me një dashuri të ashpër, të pamëshirshme, gati si një gjykatës që nuk fal.

Nëse do të kërkonim një figurë që mishëron paradoksin e madh të shpirtit shqiptar, do të na duhej të ndaleshim pikërisht këtu. Sepse Faik Konica ishte njëkohësisht dritë dhe hije, ndërtues dhe shkatërrues, dashnor i gjuhës dhe shpesh përbuzës i njerëzve që e flisnin atë. Ai nuk ishte një figurë e butë e Rilindjes, ai ishte një nga ato mendje që nuk pranonin të qetësoheshin, që nuk e gjenin paqen as në fitore, as në humbje.

Shqipja, kjo gjuhë e vjetër që kishte kaluar nëpër shekuj si një lumë i turbullt, gjeti tek ai një mjeshtër të rrallë. Në duart e tij ajo nuk ishte më vetëm një mjet komunikimi, por një armë, një pasqyrë, një instrument i hollë kirurgjik që mund të priste deri në thelbin e realitetit. Në një kohë kur ajo ende kërkonte trajtën e saj përfundimtare, kur ishte e ndarë në rrjedha e dialekte, ai e ngjeshi, e lëvdoi dhe i dha një finesë që ende sot mbetet e paarritshme. Pas Naim Frashëri dhe përkrah figurave si Fan Noli e Andon Zako Çajupi, ai u bë një nga arkitektët e asaj që ne sot e quajmë gjuhë letrare.

Por ndoshta më e çuditshme se gjuha ishte marrëdhënia e tij me kombin. Ai e deshi Shqipërinë jo si një vend që duhet përkëdhelur, por si një ide që duhet formësuar, shpesh edhe me dhunën e fjalës. Në një kohë kur të tjerët predikonin, ai sulmonte. Në një kohë kur të tjerët edukonin me durim, ai përdorte ironinë si kamzhik. Dhe pikërisht këtu lind ajo ndarje e madhe që e ndjek edhe sot figurën e tij: a ishte ai një edukator apo një gjykatës i pamëshirshëm?

Ndoshta përgjigjja është se ai i kishte të dyja, por në një mënyrë që Shqipëria e kohës nuk ishte ende gati ta pranonte. Sepse Rilindja shqiptare kishte nevojë për zëra që bashkonin, ndërsa ai shpesh përçante. Ajo kishte nevojë për butësi pedagogjike, ndërsa ai sillte një elitizëm të ftohtë, të mësuar në sallonet e Evropës. Duke jetuar larg, ai e pa Shqipërinë si një ide për t’u realizuar, jo si një realitet për t’u duruar.

Dhe megjithatë, pa të, kjo ide do të ishte më e varfër.

Nëpër faqet e tij, Shqipëria shfaqet si një vend që duhet të bëhet, jo thjesht të jetë. Ai nuk e pranoi kurrë atë siç ishte. Ai e kërkoi gjithmonë siç duhej të ishte. Në këtë kuptim, ai ishte më shumë një projekt sesa një njeri i kohës së vet. Dhe si çdo projekt i madh, ai mbeti i papërfunduar.

Para këtij varri, njeriu e ndien se historia nuk është e drejtë me ata që e tejkalojnë kohën e tyre. Ata shpesh duken të ashpër, të padrejtë, madje edhe arrogantë. Por ndoshta kjo është çmimi i të parit më larg se të tjerët. Sepse kush sheh më larg, sheh edhe më qartë mangësitë e së tashmes.

Dhe kështu, figura e Faik Konica mbetet si një gur i rëndë në ndërgjegjen tonë kombëtare. Ai nuk na lejon të rehatohemi në vetëkënaqësi. Ai na kujton se kultura nuk është zbukurim, por betejë; se gjuha nuk është trashëgimi e vdekur, por një organizëm që kërkon mjeshtër; se kombi nuk është një fakt i dhënë, por një detyrë e përhershme.

Ndoshta për këtë arsye, edhe sot, para këtij varri, nuk ndjejmë vetëm respekt. Ndjejmë edhe një lloj shqetësimi. Sepse ai na sheh ende, me atë vështrim të ftohtë e të mprehtë, sikur të na pyesë: çfarë keni bërë me atë që ju lashë?

Dhe kjo pyetje është më e rëndë se çdo monument.

Sepse monumentet ngrihen për të qetësuar ndërgjegjen e një kombi, ndërsa pyetjet e mëdha e trazojnë atë. Dhe Faik Konica nuk ishte nga ata që ndërtonte qetësi; ai ndërtonte shqetësim. Ai e dinte se një popull që rehatohet në lavdinë e vet të shkuarës, fillon të shuhet në heshtje.

Në këtë kuptim, ai mbetet një nga zërat më të pakëndshëm dhe më të domosdoshëm të historisë sonë. Sepse zërat e këndshëm të bëjnë të ndihesh mirë, por nuk të ndryshojnë. Ndërsa zërat si i tij, që shpesh therin dhe bezdisin, janë ata që e shtyjnë një shoqëri të dalë nga vetja.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse ai nuk u desh kurrë plotësisht.

Sepse ai nuk i dha shqiptarëve atë që ata donin të dëgjonin. Ai u tha atë që ata kishin nevojë të dëgjonin. Dhe këto dy gjëra rrallë përputhen.

Në këtë dritë, edhe ashpërsia e tij merr një kuptim tjetër. Ajo nuk ishte thjesht temperament. Nuk ishte vetëm egocentrizëm, siç shpesh është gjykuar. Ishte edhe një mënyrë për të tronditur një ndërgjegje kolektive që rrezikonte të mbetej në gjumë. Një përpjekje për të krijuar një elitë mendimi në një shoqëri që ende nuk e kishte formuar plotësisht atë.