Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Me virtuozen Alda Dizdarin në zemër të Londrës

by

Nga Anila Kadija/

Dvorak, Sibelius, Tchaikovsky with LICO, Alexander Walker & Alda Dizdari

Në datën 29 prill 2026, në ambjentin historik dhe kulturor në zemër të Londrës, St James Piccadilly, Orkestra Internacionale e Londrës përformoi në një koncert me nivel të lartë. Të nderuar dhe të magjepsur nga interpretimi i virtuozes shqiptare, e cila kishte rolin e solistes në koncert, violinistes Alda Dizdari. Alda është bija e kompozitorit të shquar Limoz Dizdari dhe gjithmonë emri i saj na përcjell edhe veprën e shquar atërore.

Në program ishin pjesë të kalibrit të lartë muzikor: Overturë: In Nature’s Realm, Op.91

Antonin Dvorak ( 1841 – 1904)

Violin Koncert në D minor, Op.47

Jean Sibelius ( 1865 – 1957)

Synfoni no.4 in F minor, Op.36

Pyotr Iliych Tchaikovsky ( 1840 – 1893)

U bashkuan në një program të mrekullueshëm dhe krijim muzikor të jashtëzakonshëm violinistja virtuoze Alda Dizdari e shoqëruar nga LICO (Orkestra Ndërkombëtare e Koncerteve të Londrës) dhe dirigjenti Alexander Walker, duke u rikthyer në St James’ Piccadilly për një koncert tjetër në serinë e saj të koncerteve në këtë vend. Alda dhe Alexander kanë punuar ngushtë së bashku në shumë projekte të mëdha, i fundit, një incizim me muzikë nga kompozitori brilant britanik Robin Holloway me Orkestrën Kombëtare të BBC-së të Uellsit i lançuar në nëntor 2025 me vlerësime të larta. Kjo mbrëmje paraqiti një program që ishte zgjedhur me kujdes për të ofruar një ekuilibër të përsosur midis peizazhit magjik zanor të krijuar nga tre gjigantë të muzikës klasike dhe veçanërisht të zhanrit simfonik.

Koncerti u hap me “Në Mbretërinë e Natyrës” të Dvořák, një festë rrezatuese dhe ngritëse e botës natyrore. E pasur me lirizëm dhe ngjyra të ndezura orkestrale, muzika evokon bukurinë dhe energjinë e fshatit, duke vendosur një ton të ngrohtë dhe mikpritës për mbrëmjen. Kjo u pasurua nga Koncerti për Violinë i Sibeliusit, një nga veprat më të fuqishme dhe magjepsëse në repertorin e violinës. Duke kombinuar atmosferën nordike magjepsëse me momente virtuoziteti verbues, koncerti e vendosi solisten në zemër të një peizazhi muzikor intensiv, duke lëvizur nga vetëanaliza e akullt në shkëlqimin e zjarrtë, një koncert shumë i dashur nga virtuozja Dizdari. Ajo debutoi në Festivalin e Canterbury-t dhe pushtoi skenën britanike të koncerteve duke e interpretuar atë në Katedralen e Canterbury-t në vitin 2008.

Programi përfundon me Simfoninë Nr. 4 të Çajkovskit, një kryevepër gjithëpërfshirëse dhe thellësisht emocionale e formuar nga ideja e fatit. Nga hapja e saj dramatike deri te pjesa e saj e fundit emocionuese, simfonia sjell pasion, tension dhe triumf përfundimtar, duke e çuar koncertin në një mbyllje emocionuese dhe të paharrueshme. LICO ka krijuar një marrëdhënie të fortë me dirigjentin Alexander Walker dhe së bashku ofrojnë programe interesante që vazhdojnë të tërheqin dhe edukojnë audiencë të të gjitha moshave. Grupi i muzikantëve është i famshëm për bashkimin e disa muzikantëve të shkëlqyer në pension nga orkestrat kryesore të Londrës me muzikantë të rinj dhe entuziastë që kërkojnë të fitojnë më shumë përvojë në orkestër. Rezultati është një tingull i pasur dhe një atmosferë miqësore.

Si gjithmonë, koncertet e këtij niveli jo vetëm që e sjellin audiencën më afër sinkronizimit ndërkombëtar të vlerave, kënaqësisë shpirtërore, kohës së kaluar me biseda të nivelit të lartë, por edhe një përkatësie të denjë ndaj origjinës. Arti shqiptar është një këmbë e fortë ure lidhëse dhe krenari kombëtare me botën.

Kur një masakër bëhet gjenocid? Reçaku, Panariti, Tivari dhe Çamëria në dritën e së drejtës ndërkombëtare

by

Nga Rafael Floqi/

Në historinë shqiptare, si në shumë histori të popujve që kanë kaluar përmes dhunës kolektive, ekziston një tension i vazhdueshëm midis kujtesës dhe konceptit juridik. Ngjarje të rënda, të përjetuara si tragjedi ekzistenciale nga komuniteti, kërkojnë një emërtim që të përputhet me përmasën e dhimbjes së tyre. Në këtë kontekst, termat “masakër” dhe “gjenocid” shpesh përdoren në mënyrë të ndërsjellë në diskursin publik shqiptar, duke reflektuar një nevojë legjitime për njohje, por jo gjithmonë një përputhje me standardet e së drejtës ndërkombëtare.

Qëllimi i këtij trajtimi është të analizojë disa prej ngjarjeve më të dhimbshme të historisë shqiptare—Reçakun (1999), Panaritin (1914), Tivarin (1945) dhe masakrat ndaj popullsisë çame (1944–45)—duke i vendosur ato në raport me përkufizimin juridik të gjenocidit sipas Konventës për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit të miratuar nga Kombet e Bashkuara në vitin 1948. Ky dallim nuk është vetëm teorik. Ai përcakton mënyrën se si një popull mund të artikulojë të vërtetën e tij historike në një gjuhë të pranueshme ndërkombëtarisht, duke e bërë më të fortë kërkesën për drejtësi dhe njohje.

Kuadri juridik i gjenocidit

Konventa e OKB-së e vitit 1948 e përkufizon gjenocidin si çdo akt të kryer me qëllim për të shkatërruar, në tërësi ose pjesërisht, një grup kombëtar, etnik, racor ose fetar si të tillë. Ky përkufizim përmban dy elemente të pandashme: elementin material (actus reus) dhe elementin subjektiv (mens rea), i njohur si dolus specialis.

Elementi material përfshin një sërë aktesh të dhunshme, si vrasja e anëtarëve të grupit, shkaktimi i dëmtimeve të rënda fizike ose mendore dhe imponimi i kushteve të jetesës që synojnë shkatërrimin e grupit. Megjithatë, ajo që e dallon gjenocidin nga krimet e tjera ndërkombëtare është elementi subjektiv: qëllimi i drejtpërdrejtë për të shkatërruar një grup si të tillë.

Siç thekson William A. Schabas, një nga autoritetet kryesore në këtë fushë, “gjenocidi është një krim i qëllimit të posaçëm; pa këtë qëllim, krimi mund të jetë masiv dhe i tmerrshëm, por nuk është gjenocid në kuptimin juridik.”

Kjo kërkesë e lartë e provës shpjegon pse shumë tragjedi historike nuk janë klasifikuar juridikisht si gjenocid, pavarësisht përmasës së tyre shkatërruese.

Reçaku: një masakër me implikime më të gjera strukturore

Masakra e Reçakut në janar 1999 përbën një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne të Kosovës. Vrasja e civilëve shqiptarë dhe ekspozimi i trupave të tyre u bë një pikë kthese në perceptimin ndërkombëtar të konfliktit, duke kontribuar në ndërhyrjen e NATO-s kundër regjimit serb.

Nga një perspektivë juridike, Reçaku përmbush elementin material të një krimi ndërkombëtar: kemi vrasje të qëllimshme të civilëve. Megjithatë, si një episod i vetëm, ai nuk është i mjaftueshëm për të provuar ekzistencën e dolus specialis, pra qëllimin për të shkatërruar shqiptarët si grup.

Ambasadori Walker rikujton momentet kur u dërgua në rajon me mision ndërkombëtar vëzhgues, duke theksuar se fillimisht kishte njohuri të kufizuara për Kosovën. Ai rrëfen se si, gjatë misionit me mbi 1200 vëzhgues ndërkombëtarë, u përball me një realitet tronditës: një popull i shtypur, pa të drejta elementare dhe nën dhunën sistematike të regjimit serb.

Kulmi i dëshmisë së tij ishte Masakra e Raçakut, të cilën ai e përshkroi pa asnjë hezitim si krim lufte dhe akt gjenocidi ndaj civilëve shqiptarë. “Ajo që pashë ishte një masakër. Nuk kishte luftëtarë, ishin civilë, madje edhe një 99-vjeçar. Beogradi po gënjente,” theksoi ai, duke kujtuar edhe propagandën e kohës nga ish-ministri i propagandës së regjimit serbe Aleksandar Vučić, sot president, që mohonin krimin dhe e paraqisnin si përplasje ushtarake.

Walker tregoi gjithashtu për presionet dhe akuzat që iu bënë për të mohuar të vërtetën, por theksoi se qëndrimi i tij i palëkundur bëri që bota të kuptojë realitetin në Kosovë. Ai e lidhi drejtpërdrejt këtë moment me firmosjen e njëanshme të marrëveshjes së Rambujesë dhe më pas ndërhyrjen e NATO-s, që i dha fund spastrimit etnik.

Megjithatë, siç argumenton jurisprudenca ndërkombëtare, gjenocidi rrallëherë provohet mbi bazën e një ngjarjeje të vetme; ai kërkon analizën e një modeli të sjelljes. Në këtë kuptim, Reçaku duhet parë në kontekstin e gjerë të: dëbimeve masive të shqiptarëve, shkatërrimit sistematik të vendbanimeve, dhe terrorit të organizuar shtetëror.

Në këtë kuptim, Reçaku mund të interpretohet si pjesë e një politike më të gjerë me tipare të spastrimit etnik dhe potencialisht gjenocidare. Siç dëshmohet edhe nga raportet ndërkombëtare të kohës, ai shërbeu si provë e një realiteti të dhunës sistematike ndaj popullsisë shqiptare.

Panariti: dhuna etnike dhe mungesa e gjykimit ndërkombëtar

Masakra e Panaritit e vitit 1914 përfaqëson një nga episodet më pak të studiuara, por më të rënda të dhunës ndaj shqiptarëve në fillimshekullin XX. Sipas burimeve historike, qindra civilë shqiptarë u vranë nga forcat andarte greke për shkak të identitetit të tyre etnik dhe fetar. Në këtë rast, elementi material është i qartë: kemi një akt të qëllimshëm dhune ndaj civilëve të pambrojtur. Gjithashtu, ekziston një element i fortë përzgjedhjeje mbi bazë etnike, që e dallon këtë ngjarje nga dhuna e zakonshme e luftës.

Masakra e Panaritit, 374 të therur nga andartet greke, vetëm e vetëm pse ishin shqiptarë. Si u vranë 200 burra dhe 174 gra e fëmijë? Masakra greke e kryer një shekull më parë, më 10 korrik 1914, në Panarit të Korçës, përbën ngjarjen më të dhimbshme, më makabre e më të turpshme, realizuar mizorisht nga andartët grekë, kundrejt një popullsie të pafajshme, të pambrojtur e të mashtruar si ajo e Panaritit. Bëhet fjalë për 374 vetë të therur (e theksojmë, të therur) me thika, hanxharë e sëpata, jo të vrarë me pushkë në vijën e frontit a pas shpine, dhe kuptohen lehtë përmasat e kësaj tragjedie kanibaleske, rrënqethëse, për të cilën lexuesi, para shifrës, ndal frymën e s’do të dëgjojë më asnjë koment tjetër. Kur mëson se ata u therën, vetëm e vetëm pse ishin shqiptarë myslimanë, autoktonë në trojet e tyre, që me gjithë dhunën e egër nuk pranuan të quheshin grekë, atëhere është i qartë primitivizmi i një akti të tillë barbar, tejet të ulët, i kryer me paramendim, në fillimet e shekullit modern të XX-të.

Megjithatë, problemi qëndron në mungesën e provës së elementit subjektiv. Nuk kemi dokumente që dëshmojnë një plan të artikuluar për shkatërrimin e shqiptarëve si grup, as një analizë gjyqësore ndërkombëtare që të ketë shqyrtuar këtë çështje.

Siç thekson Leo Kuper, shumë akte që në aspektin moral mund të konsiderohen gjenocid, nuk arrijnë të përmbushin standardin juridik për shkak të mungesës së dokumentimit të qëllimit.

Në këtë kuptim, Panariti mbetet një masakër etnike me karakter të fortë shfarosës, por juridikisht e papërcaktuar si gjenocid.

Tivari: një rast paradigmatik i dhunës së organizuar

Masakra e Tivarit e vitit 1945 përbën ndoshta rastin më të fortë për një analizë të thelluar juridike në historinë shqiptare. Këtu kemi të bëjmë me një operacion të organizuar: grumbullim të shqiptarëve nga Kosova, çarmatim të tyre, dhe më pas ekzekutim masiv.

Një shqyrtim i plotë dhe i hapur i fakteve historike tregon se kjo masakër nuk ishte një incident i izoluar, por një akt i koordinuar dhe i qëllimshëm, i konceptuar dhe i zbatuar nga nivelet më të larta të ushtrisë dhe drejtuesve politikë jugosllavë. Qëllimi ishte të dekapitoheshin forcat shqiptare të Kosovës dhe të pengohej kërkesa e tyre që, pas çlirimit nga pushtimi nazist, Kosova të bashkohej me Shqipërinë, siç ishte premtuar.

Në vend të kësaj, ata që u mobilizuan me bindjen se do të merrnin pjesë në operacione të mëtejshme ushtarake në pjesën veriore të vendit, u grumbulluan, u çarmatosën dhe më pas u ekzekutuan në kushte të kontrolluara—një akt që mbart të gjitha tiparet e një masakre të paramenduar.

Sipas raportimeve, Zëvendëskryeministri i Malit te Zi është informuar se Prokuroria Speciale e Shtetit është në posedim të të dhënave të reja, deri më tani të panjohura, lidhur me fatin e rekrutëve shqiptarë dhe boshnjakë nga Kosova, të cilët u ekzekutuan në masë në Tivar më 1 prill 1945, përfshirë edhe të dhëna mbi vendndodhjet e mbetjeve të tyre.

Këto elemente tregojnë një nivel të lartë organizimi dhe koordinimi, që shkon përtej një shpërthimi spontan të dhunës.

Përzgjedhja e viktimave mbi bazë etnike dhe shkalla e gjerë e vrasjeve e afrojnë këtë rast me përkufizimin e gjenocidit. Megjithatë, edhe këtu mbetet çështja e qëllimit: a synohej shkatërrimi i shqiptarëve si grup, apo eliminimi i një segmenti të tyre për arsye politike dhe ushtarake?

Jurisprudenca ndërkombëtare ka treguar se dallimi midis këtyre dy qëllimeve është vendimtar. Në mungesë të një gjykimi ndërkombëtar që të ketë analizuar këtë ngjarje në mënyrë të plotë, Tivari mbetet një rast i hapur për interpretim.

Çamëria: spastrim etnik dhe kufijtë e konceptit të gjenocidit

Masakrat ndaj popullsisë çame gjatë viteve 1944–45 përbëjnë një nga rastet më të qarta të spastrimit etnik në historinë shqiptare. Vrasjet, dëbimet masive dhe shkatërrimi i vendbanimeve çuan në ndryshimin e përhershëm të përbërjes etnike të rajonit. Masakrat e kryera nga forcat e Napoleon Zervës ndaj popullsisë çame gjatë viteve 1944–1945 përfaqësojnë një nga episodet më të rënda të dhunës kolektive në historinë shqiptare të shekullit XX. Ato nuk ishin akte të izoluara hakmarrjeje në kontekst lufte, por një seri veprimesh të koordinuara që përfshinë vrasje të civilëve, shkatërrim të vendbanimeve dhe dëbim masiv të një popullsie të identifikuar qartë nga përkatësia e saj etnike dhe fetare. Kjo përzgjedhje mbi bazë identiteti përbën një element të rëndësishëm për analizën juridike, pasi e dallon dhunën ndaj çamëve nga konfliktet e zakonshme ushtarake dhe e vendos atë në një kuadër më të gjerë të dhunës së synuar ndaj një grupi të caktuar.

Nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, elementët materialë të gjenocidit janë pjesërisht të pranishëm në këto ngjarje. Vrasjet e civilëve, terrori sistematik dhe krijimi i kushteve që detyruan një popullsi të tërë të largohej nga trojet e saj përputhen me disa prej akteve të parashikuara në Konventën e OKB-së për Gjenocidin. Megjithatë, elementi vendimtar mbetet qëllimi i posaçëm (dolus specialis): nëse këto veprime synonin vetëm dëbimin dhe ndryshimin demografik të rajonit, apo edhe shkatërrimin fizik të popullsisë çame si grup.

Në këtë pikë, analiza bëhet më e ndërlikuar. Shumë studiues e klasifikojnë atë që ndodhi në Çamëri si spastrim etnik, pasi rezultati kryesor ishte largimi i detyruar i popullsisë dhe zhdukja e pranisë së saj nga territori. Megjithatë, prania e vrasjeve masive dhe e dhunës së përhapur ndaj civilëve e afron këtë rast me kufirin e gjenocidit, duke krijuar atë që në literaturën juridike quhet një zonë hibride mes spastrimit etnik dhe shkatërrimit fizik të grupit. Nëse provohet se dhuna nuk ishte vetëm instrument për dëbim, por edhe për eliminim, atëherë elementi gjenocidial bëhet më i fortë.

Në përfundim, masakrat e Zervës ndaj popullsisë çame mund të përkufizohen si një formë e rëndë e dhunës së organizuar me elemente të qarta shkatërruese dhe me tipare potencialisht gjenocidare. Edhe pse juridikisht mbetet e vështirë të provohet plotësisht qëllimi për zhdukjen e grupit si të tillë, në planin historik ato përfaqësojnë një përpjekje të qartë për të eliminuar praninë shqiptare në Çamëri. Kjo i bën ato një nga rastet më të rëndësishme për studim të mëtejshëm dhe dokumentim më të thelluar në kontekstin e krimeve ndërkombëtare.

Koncepti i spastrimit etnik, ndonëse nuk është formalizuar në të njëjtën mënyrë si gjenocidi, përshkruan pikërisht këtë lloj veprimi: largimin me dhunë të një popullsie nga territori i saj.

Megjithatë, siç argumenton Schabas, kufiri midis spastrimit etnik dhe gjenocidit mund të jetë i paqartë, veçanërisht kur dhuna shoqërohet me vrasje masive dhe kushte që çojnë në shkatërrim fizik.⁹ Në rastin e Çamërisë, pyetja mbetet nëse qëllimi ishte vetëm dëbimi apo edhe eliminimi fizik i një pjese të popullsisë si pjesë e një projekti më të gjerë shkatërrimi.

Përfundime

Analiza e këtyre rasteve tregon se historia shqiptare është e mbushur me forma të ndryshme të dhunës kolektive nga fqinjët, të cilat, ndonëse shpesh përjetohen si gjenocid në kujtesën kolektive, nuk përmbushin gjithmonë standardin e lartë juridik të këtij krimi. Kjo nuk duhet parë si një relativizim i tragjedive, por si një përpjekje për t’i vendosur ato në një kornizë më të saktë analitike. Një qasje e tillë e bën më të mundur artikulimin e tyre në diskursin ndërkombëtar dhe rrit mundësinë për njohje dhe drejtësi.

Edhe pse ndodhi para vitit 1948 (para miratimit të Konventës për Gjenocidin), rasti armen përputhet pothuajse plotësisht me përkufizimin juridik të sotëm: kishte qëllim të drejtpërdrejtë për të shkatërruar një grup etnik dhe fetar (armenët), u zbatuan akte konkrete: vrasje masive, deportime në marshime vdekjeje, kushte jetese që çonin në shkatërrim fizik. Prandaj sot konsiderohet nga shumica e historianëve dhe shumë shtete si gjenocid “model”, që ndihmoi edhe në formësimin e vetë konceptit juridik nga Raphael Lemkin.

Një nga aspektet më të rëndësishme sot është fakti që gjenocidi armen: vazhdon të mohohet zyrtarisht nga Turqia, dhe është objekt debatesh politike ndërkombëtare ashtu si mohohet ai i popullsisë çame nga Greqia apo i Reçakut nga Serbia. Kjo e bën atë një shembull klasik të fazës së fundit të gjenocidit: Siç ka thënë shpesh literatura mbi gjenocidin: “Mohimi nuk është fundi i gjenocidit – është vazhdimi i tij.” Por ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm “si t’i quajmë”, por si t’i kujtojmë dhe si t’i mbrojmë nga harresa. Sepse drejtësia fillon nga fjala e saktë. Dhe kujtesa nga e vërteta.

Për çfarë ka nevojë Shqipëria?

by

Gazi Aga/

Kam jetuar më shumë se një dekadë jashtë Shqipërisë dhe gjatë gjithë kësaj kohe jam përpjekur të jem i kujdesshëm, sidomos kur bëhet fjalë për të dhënë këshilla për ata që jetojnë atje çdo ditë.

Mendoj se diaspora duhet të jetë një forcë mbështetëse për atdheun: me investime të ndershme, me shembull të mirë, me lobim për interesat gjeostrategjike të Shqipërisë dhe të shqiptarëve, si dhe me kontribut në arsimimin cilësor të brezave të rinj.

Por këshillat e lehta, të tipit “shqiptarët duhet të punojnë më shumë”, “duhet ta duan më shumë vendin”, apo “duhet t’ia dinë më shumë vlerën Shqipërisë”, shpesh nuk më duken shumë të drejta. Sepse kushdo që jeton jashtë, nëse e ka kaq të thjeshtë zgjidhjen, mund të blejë një biletë dhe të shkojë ta praktikojë vetë atë që thotë.

Shqipëria nuk mund të kuptohet plotësisht në dhjetë ditë pushime, duke qëndruar në vendet më të bukura, duke ngrënë në restorante me para të fituara diku tjetër. Nuk kuptohet as kur fëmijët i ke në shkolla të mira jashtë vendit. Nuk kuptohet as kur e shikon realitetin shqiptar me sigurinë e një pensioni perëndimor. Nuk kuptohet as nga largësia, sidomos pas një lodhjeje dhe dëmtimi të gjatë institucional, arsimor e intelektual që shoqëria jonë e ka përjetuar për dekada.

Sigurisht, është bukur dhe ndiejmë krenari kur shohim zhvillime pozitive në vendin tonë. Çdo rrugë e re, çdo shkollë më e mirë, çdo biznes i ndershëm, çdo i ri që ecën përpara, çdo qytet që zbukurohet, na gëzon sinqerisht, për sa kohë këto zhvillime nuk kthehen në abuzim me fondet publike, në fasadë për propagandë, apo në mundësi pasurimi për pak veta. Shqipëria është e jona dhe suksesi i saj është gëzimi ynë.

Por njëkohësisht duhet të jemi të ndershëm me veten: nuk ka zhvillim të vërtetë dhe të qëndrueshëm për sa kohë korrupsioni, nepotizmi, padrejtësia, mungesa e meritokracisë dhe dobësimi i institucioneve vazhdojnë të rëndojnë mbi jetën e njerëzve.

Dashuria për atdheun nuk është vetëm lavdërim. Nganjëherë është edhe dhimbje. Është të gëzohesh për të mirën, por edhe të mos mbyllësh sytë për plagët. Është të flasësh me respekt për njerëzit që jetojnë atje, sepse ata e mbajnë mbi shpatulla realitetin e përditshëm, jo vetëm kujtimin, nostalgjinë apo fotografitë e bukura të verës.

Prandaj, ndoshta detyra jonë në diasporë nuk është të japim leksione nga larg, por të pyesim më shumë, të dëgjojmë më shumë, të ndihmojmë më shumë dhe të kontribuojmë me përulësi.

Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për fjalë të bukura. Ka nevojë për njerëz të ndershëm, për institucione të drejta, për arsim cilësor, për familje të forta, për të rinj me shpresë dhe për një diasporë që nuk e do atdheun vetëm me mall, por edhe me përgjegjësi.

Ernesto Sabato, gjeniu i letërsisë latino-amerikane që u rrit në prehrin e një nëne shqiptare

by

Nga Albert Vataj/

Ai jo vetëm që nuk e fshehu kurrë, por e shpalli me një krenari të thellë dhe të pambajtur, kishte një nënë shqiptare, një figurë që në universin e tij shpirtëror merrte përmasat e një hyjnie, një burim drite dhe morali që e ushqeu në heshtje gjithë jetën e tij krijuese. Ky ishte Ernesto Sabato, një nga ndërgjegjet më të ndërlikuara dhe më të fuqishme të letërsisë latino-amerikane, një shkrimtar, piktor dhe fizikant që arriti të ndërthurë racionalen me ankthin ekzistencial, shkencën me metafizikën, realen me humnerat e ndërgjegjes njerëzore. Sipas BBC, ai “fitoi disa nga çmimet më prestigjioze në letërsinë spanjolle” dhe u shndërrua në një figurë me ndikim të gjerë në të gjithë Amerikën Latine. Ndërsa pas vdekjes së tij, më 30 prill 2011, El País e cilësoi si “shkrimtari i fundit klasik i letërsisë argjentinase”, duke vulosur kështu një trashëgimi që i reziston kohës.

Pa asnjë mëdyshje, Ernesto Sabato mbetet një nga kulmet e letërsisë latino-amerikane, një emër që rreshtohet natyrshëm përkrah figurave si Jorge Luis Borges, Gabriel García Márquez, Miguel Ángel Asturias dhe Julio Cortázar. Por ndryshe nga shumë bashkëkohës të tij, Sabato mbartte një tension të brendshëm të pazgjidhshëm midis arsyes shkencore dhe krizës shpirtërore, midis dritës së dijes dhe errësirës së qenies.

Vetë ai pranonte se nuk ishte kurrë plotësisht i ndërgjegjshëm për atë që shkruante. Letërsia e tij nuk ishte produkt i një kontrolli racional, por një rrjedhë e thellë instinktive, ku personazhet, ngjarjet dhe fatet zhvillohen sipas ligjeve të tyre të brendshme, të pavarura nga vullneti i autorit. Ishte një akt krijimi që i ngjante më shumë një zbulimi sesa një ndërtimi: një depërtim në zonat e errëta të shpirtit njerëzor, ku logjika shpesh dorëzohet përballë misterit.

Ernesto Sabato ishte, në kohën e tij, shkrimtari më i lexuar argjentinas — një fenomen që tejkalonte kufijtë e tregut editorial dhe bëhej pjesë e vetë ndërgjegjes kolektive. Trilogjia e tij romaneske, e përbërë nga vepra si “El túnel”, “Sobre héroes y tumbas” dhe “Abaddón el exterminador”, u vlerësua nga emra të mëdhenj si Albert Camus, Graham Greene dhe Thomas Mann, duke e vendosur atë në një dialog të drejtpërdrejtë me traditën më të lartë të letërsisë botërore.

Paralelisht me prozën, ai ndërtoi një korpus esesh të thella dhe shpesh profetike, ku paralajmëronte për rreziqet që kërcënonin qytetërimin modern: dehumanizimin, teknokracinë, humbjen e kuptimit dhe krizën morale të njeriut bashkëkohor. Figura e tij nuk mbeti e mbyllur në abstraksionin e mendimit apo në izolimin e artit; përkundrazi, ai u përfshi drejtpërdrejt në plagët e historisë argjentinase, duke qenë një dëshmitar i pakëndshëm dhe një zë kritik në kohë të errëta.

Ai ishte njëkohësisht një interpretues i thellë i idiosinkrazisë argjentinase dhe një kritik i pamëshirshëm i saj. Mendimi i tij, shpesh provokues dhe i papajtueshëm me konsensusin, e afroi me të rinjtë që kërkonin të vërteta të zhveshura nga hipokrizia, por njëkohësisht e vendosi në përplasje të forta me establishmentin politik dhe intelektual. Megjithatë, këto tensione nuk e zbehën aspak prestigjin e tij; përkundrazi, e forcuan figurën e tij si një ndërgjegje e lirë dhe e pakompromis.

I lindur më 24 qershor 1911 në Rojas, në provincën e Buenos Airesit, ky bir emigrantësh kalabrezë mbeti deri në fund një figurë e papërsëritshme: një njeri që kërkoi të kuptonte errësirën përmes dritës, dhe dritën përmes errësirës. Në thelb, Ernesto Sabato nuk ishte thjesht një shkrimtar; ai ishte një ndërgjegje që mendonte, një shpirt që vuante dhe një zë që vazhdon të flasë përtej kohës.

Emocionet e origjinës

Shkrimtarin e takova pikërisht kur do të shkonte në Shqipëri, për të marrë “Çmimin Kadare”, tregon Luan Rama në publikimin e bisedës që bëri me shkrimtari katër vite para se të shuhej. Por nuk ishte çmimi ai që e grishte të shkonte në Shqipëri, vijon Rama. Ajo që e shtynte ishte se para vdekjes, të mund të shikonte vendin e të parëve të tij, vendin nga ku ishin nisur pararendësit pas pushtimit të Shqipërisë nga perandoria osmane. Familja e tij kishte jetuar disa shekuj në Kalabri gjersa më në fund, kishte emigruar në Argjentinë, si shumë familje të tjera të shqiptarëve të Italisë së Jugut.

“Jam shumë i gëzuar që po shkoj në Shqipëri. Andej rrjedh gjaku i të parëve të mi, që nga koha e Skënderbeut!”, ishte shprehur ai.

– Para se t’ju takoja, në një nga librat e botuar pashë një fotografi të nënës suaj, të cilën ju e krahasoni me perëndinë. Ju jeni në prehrin e saj, rrethuar edhe nga vëllezërit e tjerë. Fytyra e saj kishte diçka të ngjashme me gratë e Jugut të Shqipërisë të fillimit të këtij shekulli; ishte një fytyrë stoike, formulon pyetjen Luan Rama.

– Nëna ime ka jetuar gjithnjë me nostalgjinë e të parëve të saj. Gjithmonë ajo fliste shqip me të vëllain e saj. Madje edhe sot më kujtohen disa fjalë shqip që kanë të bëjnë me bukën, shtëpinë… Ajo rridhte nga një familje e vjetër e vendosur në Kalabri, në “Magna Grecia” siç quhej atëherë, fill pas vdekjes së Skënderbeut, në fshatin San Martino. Historia e Skënderbeut, e këtij princi mesjetar shqiptar më ka tërhequr gjithnjë: jeta e tij në oborrin e sulltanit në Stamboll, ikja me një grup kalorësish për të çliruar Shqipërinë, lufta e tij legjendare 25-vjeçare në mbrojtje të atdheut të vet, por edhe të Europës… Jo më kot venedikasit e kanë cilësuar “princ të Krishterimit”. Pra, nga mijëra familje shqiptare që shkuan në Kalabri, nën mbrojtjen e mbretit të Napolit, mik dhe aleat i Skënderbeut, ishte edhe familja e nënës sime, e cila u vendos fillimisht në Santa Martino de Finita (përpara quhej Santo Martino de Finito). Mbaj mend që gjyshja e nënës sime quhej Maria Gjuzepina e San Marcos (fshati ku jetonin në atë kohë), një grua e hekurt dhe me karakter të fortë, por edhe një grua e mrekullueshme. Kur nëna ime u martua, ajo i kishte dhënë një unazë të vjetër të familjes me inicialet M. S. pra San Marco. Këtë unazë, para se të vdiste, nëna ime ia dha gruas sime, Matildës, ndërsa më pas, ajo ia dha mbesës sime që quhet Marina Sabato. Kështu kjo unazë e vjetër shqiptare shtegton nga brezi në brez.

– A e keni vizituar ndonjëherë atë vend? – vijon Rama në intervistën publikuar në “Shqip”.

– Po, kam pasur shumë dëshirë të njihja vendbanimin e hershëm të të parëve të mi dhe prandaj dhe e kam vizituar. Tashmë dua të kthehem edhe një herë, ndoshta për herë të fundit. Dua të shkoj në kujtim të nënës sime që e thërrisja “mama”, dhe ta shoh patjetër atë fshat. Historia e gjyshes sime është interesante. Një shqiptar ra në dashuri me të, por ajo nuk donte të martohej. Më së fundi, ajo u martua me një shqiptar tjetër të quajtur Ferrari. (Ju e dini që në ato kohëra shumë shqiptarë morën mbiemra italianë, por në fakt mbiemri i tij i vërtetë ishte Papi). Në fakt, nëna e saj nuk donte që ajo të martohej me të, pasi vëllai i tij ishte një prift, një qejfli femrash, por mjaft elokuent e inteligjent. E shkreta mama, kur shkonte në kishë, ajo qante nga fjalët e priftit elokuent dhe kur vinte në shtëpi e urrente atë. Në të vërtetë, prifti dhe vëllai i tij, rridhnin nga një familje shumë e pasur shqiptare, me titull “markez”, por më pas, ata e kishin humbur gjithë pasurinë e tyre. Vitet kaluan dhe gjyshi im vdiq shpejt, në moshën 40-vjeçare. Kështu shtëpia ra në krahët e nënës sime, atëherë 15-vjeçare. Pikërisht në këtë kohë, ata u detyruan të emigrojnë nga Kalabria në Argjentinë, si dhe shumë italianë e shqiptarë të tjerë, apo dhe emigrantë nga e gjithë bota: 80-90% e popullsisë së Argjentinës janë emigrantë.

– Dhe tani që po shkoni në Shqipëri, çfarë ndjeni?

– Emocione të forta. Mama për mua ishte një hyjni. Kjo ftesë që m’u bë ishte shumë prekëse për mua.

Një profil për shkrimtarin latinoamerikan

Ernesto Sábato ka lindur në Rojas, provincia de Buenos Aires në Argjentinë më 24 qershor, 1911. Nëna e tij Juana Maria Ferrari rridhte nga një familje arbëreshe e Italisë, ndërsa babai i tij, Franciso Sabato, po ashtu ishte nga Italia. Ata kishin njëmbëdhjetë fëmijë, të gjithë djem. Ernesto ishte fëmija i dhjetë i familjes Sábato. Ditën që lindi ai, vëllai më i madh vdiq dhe e ëma e pagëzoi me emrin e të vëllait, Ernesto.

Ai kreu shkollën e mesme më 1928 dhe u regjistrua në Universidad de La Plata, ku studioi fizikë dhe matematikë. Në vitin 1930 ai iu bashkua Partisë Komuniste dhe në atë kohë takoi Matilde Kusminsky Richter, që atëherë ishte 17 vjeç. Të dy lanë familjet dhe studimet dhe filluan të jetojnë bashkë. Në vitin 1933 ai u bë sekretar i Rinisë Komuniste, por po fillonte të zhgënjehej me partinë dhe kishte dyshime. Më 1934 ishte dërguar si delegat në Bruksel në Kongresin kundër fashizmit dhe luftës, prej aty duhej të udhëtonte për Moskë për një periudhë ‘spastrimi’. Në Bruksel Ernesto kuptoi natyrën e vërtetë të Partisë Komuniste dhe iku në Paris, ku jetoi i fshehur. Pa miq dhe pa para, ai fillon të shkruajë romanin e tij të parë.

Në vitin 1935 ai kthehet në Argjentinë ku martohet me Matilden dhe vazhdon studimet në Universidad de La Plata. Në vitin 1938 doktoron në fizikë dhe fiton bursë për të hulumtuar rrezatimin atomic në Laboratorin Curie në Paris. Matilde dhe djali i tyre, Jorge Federico shkojnë me të. Gjatë qëndrimit në Francë ai vazhdon të shkruajë dhe të pikturojë. Më 1939 bursa iu transferua për Massachusetts Institute of Technology. Ai kthehet në Argjentinë dhe fillon të ligjërojë matematikë dhe fizikë në Universidad de La Plata. Ftohet t’i bashkohet revistës Jugu, ku takohet me Jorge Luis Borges dhe të dy bëhen miq. Më 1941 fillon të shkruajë për gazetën La Nacion.

Në vitin 1943 ai kalon një “krizë ekzistenciale” dhe vendos të lërë shkencën dhe t’i përkushtohet krejtësisht vetëm shkrimit dhe pikturimit. Jep dorëheqje nga univeristeti dhe bashkë me familjen zhvendoset në male (Provincia de Cordoba). Fillon të shkruajë dhe shpejt përfundon librin Njëshi dhe gjithësia, që u botua më 1945. Në këtë libër Sábato haptas mohon shkencën dhe racionalen. Fiton çmime dhe nderime për këtë libër.

Roman i tij i parë Tuneli botohet më 1948. Më 1951 botohet libri tjetër Njerëz dhe dhëmbëzorë, me refleksione për paratë, arsyen dhe kalueshmërinë e kohës. Një studim për konceptet e botës dhe jetës moderne duke filluar nga Renesansa. Në vitin 1953 botohet libri Heterodoxia, që është definuar si fjalor i njeriut në krizë. Më 1955 bëhet drejtor i gazetës Mundo Argentino. Në këtë kohë Argjentina ishte në trazira politike. Më 1956 botohen dy librat më kontraverse të Sábatos: El otro rostro del Peronismo (Fytyra tjetër e peronizmit) dhe Torturas y Libertad de Prensa (Torturat dhe liria e shtypit).

Në vitin 1961 boton romanin e tij të dytë Sobre héroes y tumbas (Mbi heronjtë dhe varrezat), një studim psikologjik i njeriut i thurur me idetë filozofike të botuara më parë në librat e tij me ese. Kapitullin Raport për të verbërit shumë studiues e quajnë kryevepër të letërsisë botërore.

Në vitin 1971 fillon të shkruajë për gazetën La Opinion. Në vitin 1973 boton romanin e tretë Abaddón, el exterminador (Abadon, engjëlli i shkatërrimit), një libër për vizionin apokaliptik të botës moderne dhe për triumfin e të keqës.

Në vitin 1977 Italia i akordon çmimin “Medicci”, ndërsa më 1978, në Spanjë e dekoron me urdhrin Gran Cruz de la Orden al Mérito Civil.

Më 1984 presidenti i Argjentinës Raúl Alfonsín e emëron kryetar të Comisión Nacional sobre la Desaparición de las Personas (CONADEP), (Komisioni Kombëtar për Personat e Zhdukur), komision që ka hulumtuar rastet e personave të zhdukur gjatë diktaturës ushtarake në Argjentinë. Libri Nunca Más (Kurrë më) në të cilin jepen dëshmitë e atyre që shpëtuan dhe të dëshmitarëve të zhdukjes dhe vrasjes së mëse njëzetmijë njerëzve, është botuar si rezultat i hulumtimit të këtyre tragjedive.

Organizata e Shteteve Amerikane (O. A. S.) i jep çmimin Gabriel Mistral, ndërsa mbreti i Spanjës, Huan Karlos, e dekoron me çmimin Miguel de Cervantes. Dekorohet prapë nga Italia më 1985 me Urdhrin për Merita dhe më 1987 Fransoa Miteran, kryetar i Francës e dekoron me gradën Komandant i Legjionit të Nderit. Ka marrë gradën “Doktor nderi” (Honoris causa) nga Univeristeti Murica, Spanjë, Universidad de Rosario, Argjentinë, Universidad de Campinas, Brazil, Universidad del Litoral, Santa Fe, Università degli Studi di Torino, Itali Më 1995 në Shqipëri merr titullin Ismail Kadare, të ndarë nga fondacioni Velija. Vdiq në shtëpinë e tij në Argjentinë, më 30 Prill 2011 në moshën 99 vjeçare.