Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“Historia e operas Rozafa”

by

Andis Gjoni/

Zef Zorba – Vargu i tij me fraza të fuqishme të drithëron shpirtin, të rrëmben e të brishton, para tij dukesh shumë i vogël, i pafuqishëm. Dhe mendon si nuk e njihnim më parë këtë rapsod të fjalës? Ku ishte ky njeri me vite të tëra, i pa vlerësuar dhe i pa botuar, i lënguar në harresën mjerane të përkohshmërisë së pushtetit të arrogancës. E pra fuqia e vargut të tij nuk rreshti së gjurmuari rrugën e vet në një fluturim qiellor drejt universit të tij ku diçka e pakuptueshme më shtyu të afrohem e ta cik me droje dhe kuriozitet, pa e ditur se çfare fshihej pas pluhurit dhjetëra vjeçar. Aty me duart që më dridheshin si një arkeolog ktheja fletët e një dorëshkrimi dhe nuk ngopesha në ekzaltimin tim tek përthithja vargun që vallëzonte bashkë me tingujt në një tango të çuditshme lashtësie, me fraza po aq me peshë sa malet e karaktereve që përshkruanin. Fantazia e tij ishte e frikshme, të bënte të stepeshe si përpara një gremine që të tërhiqte dhe ti nuk e dije nëse në fund të saj ishte parajsa apo ferri.

Por tërheqja ishte aty në vargun e tij “hermetik”, të pathyeshëm si shkëmbi i Orakullit në një polifoni metaforash befasuese që kërkonin me ngulm të të drejtonin për tek personazhet e tij magjikë. Gjuha e tij gegnishte ravijëzohej në një kontur të thepisur fjalësh që jetëzonin gjithçka preknin me puhizën flakëndjellëse të prehistorisë, në një “crescendo” tensioni që përfshinte në vorbullën e vet dhe të hidhte përpara murit të lartë e të paarritshëm të gjenialitetit të cilin duhej t’a deshifroje me kujdesin më të madh përndryshe ai mund të të shembej e të të zinte poshtë pa mëshirë, por nëse arrije ta zbërtheje porta hapej si me magji dhe para teje shfaqej universi i Zef Zorbës që mbështetej në krahët e një Shiva sa shkatërruese aq edhe transformuese. Gjithçka e derdhur në një spirale tensioni skenik që të ngrinte peshë dhe të çonte drejt e te themeli i kalasë së ëndrrave.

Pjesë nga libri “Historia e operas Rozafa”…

MARGARET MACMILLAN, PARIS 1919 – Gjashtë muaj që ndryshuan botën

by

Prof. dr. Lush Culaj/

Historia e diplomacisë botërore është në thelb histori e sistemeve të marrëdhënieve ndërkombëtare, e karakterizuar më së shumti nga konflikte dhe luftëra dhe në masë dukshme më të vogël nga stabiliteti dhe paqja. Konfliktet e shkaktuara dhe luftërat kanë pasur si shkak pushtimet territoriale zgjerimet e kufijve shtetërorë sipas interesave të më të fuqishmëve. Marrë si tërësi historia e diplomacisë evropiane dhe botërore është histori e kalimit nga konfliktet dhe luftërat e mëdha në paqe dhe stabilitet dhe e kundërta.

Gjatë historisë botërore sikur u bë dukuri që, pas përfundimit të secilës luftë, palët ndërluftuese të uleshin rreth tryezave të bisedimeve dhe t’i zgjidhnin çështjet të cilat rëndom ishin bërë shkaktare të luftërave disavjeçare. E tillë ishte edhe Konferenca e Paqes e Parisit, e organizuar nga data 18.1. 1919 deri më 21.1. 1920.

Qëllimi kryesor i kësaj konference ishte dhënia fund e gjendjes së luftës ndërmjet palëve të konfrontuara: shteteve të Antantës nga njëra anë dhe atyre të Bllokut qendror nga ana e tjetër. Rreth Fuqive të Antantës vërtiteshin shtetet më të vogla që synonin realizimin e premtimeve të tyre si shpërblim për aleancën gjatë luftës, kurse fuqitë e mundura prisnin vendimet e Versajës.

Pikërisht kësaj problematike historike me mjaft interes i është rrekur studiuesja Margaret Macmillan, e diplomuar në Universitetin e Oksfordit, e cila aktualisht punon si profesoreshë e historisë në Universitetin e Torontos në Kanada. Vlen të theksohet që në fillim se studimi i saj, Paris 1919, ka fituar çmimet “ Duff Cooper”, “ Samuel Johnson” dhe” Pen Hesell Tiltman”. E veçanta e tërë këtij studimi qëndron në faktin që autorja është e mbesa e David Lloyd George, njërit ndër protagonistët kryesorë gjatë zhvillimit të kësaj konference.

Duke u nisur nga mësimet jetësore se në diplomaci, ashtu si edhe në jetë, mësohet më shumë nga dështimet se nga sukseset që në hyrje të paradhënies së këtij studimi diplomati i njohur amerikan Riçard Hollbruk, duke konstatuar se kishte ardhur koha të rishihet ajo çka ndodhi në Paris në vitin 1919, thekson se rrëfimi i përzgjedhur i Margaret MakMilanit për këtë ngjarje të rëndësishme përmban disa histori të suksesshme dhe të matura nëpërmes gjykimit të historisë dhe pasojave.

Për gjashtë muaj në vitin 1919, Parisi ishte kryeqytet i botës. Konferenca e organizuar aty ishte çështja më e rëndësishme e botës. Aty kishin arritur edhe njerëzit më të fuqishëm të botës fitimtarët e luftës. Duke e përshkruar karakterin e këtyre njerëzve të fuqishëm, autorja vë në pah se ata argumentonin, debatonin, grindeshin dhe pajtoheshin përsëri. Ata krijonin vende të reja dhe organizata të reja. Shpesh herë darkonin së bashku e gjithashtu shkonin në teatër së bashku. Në këtë periudhë kohore ndërmjet janarit dhe qershorit, Parisi simbolikisht ishte shndërruar në qeveri botërore, në gjykatë të apelit dhe parlament të saj, ishte shndërruar në epiqendër të shpresave dhe druajtjeve. Zyrtarisht Konferenca e Paqes zgjati deri në vitin 1920, por në fakt gjashtë muajt e parë të saj janë ata kur u morën vendimet kryesore dhe që vunë në lëvizje zinxhirët jetikë të ngjarjeve.

Në fakt ky është një studim i vendimeve gjysmake me pasoja të tmerrshme, shumë nga të cilat enden rreth nesh.

Në qendër të ndëshkimit të Konferencës së Paqes u vu Gjermania. Ajo u konsiderua shkaktare kryesore e fillimit të luftës dhe pasojave të saj. Fuqitë e tjera aleate të Gjermanisë kaluan më lehtë.

Ne versionin gazetaresk, sipas diplomatit Riçard Hollbruk, që e ka bërë edhe parathënien e librit, udha nga salla e pasqyrave në Versajë deri te pushtimi gjerman i Polonisë, vetëm 20 vjet më pas, zakonisht është paraqitur si një vijë e drejtë. Mirëpo, MakMilani na paraqet fuqishëm se kjo pikëpamje e pranuar gjerësisht për historinë, shtrembëron natyrën e vendimeve të marra në Paris dhe zvogëlon rëndësinë e veprimeve të marra në vitet e ndërhyrjes.

Diplomati Hollbruk konsideron se mënyra se si përfundoi lufta – me një “armëpushim” dhe jo me luftime në tokën gjermane – luajti një rol të rëndësishëm në ngjarjet në vazhdim. “Gjërat mund të kishin qenë ndryshe, – shkruan Makmilani, në qoftë se Gjermania do të ishte shpartalluar tërësisht”. Nga ana tjetër Makmilani e korrigjon pikëpamjen e pranuar gjerësisht se reputacionet e imponuara nga fitimtarët ishin aq barrë e rëndë sa shkaktuan rrënimin e ekonomisë gjermane, çka i hapi rrugën Hitlerit për të ardhur në pushtet.

Harta e përpiluar, sipas marrëveshjes së Versajës, e rrethoi Gjermaninë me miliona gjermanë që u detyruan të jetonin në shtete të vogla përreth dhe që përherë e kishin në mendje bashkimin kombëtar; e rrethoi Çekosllovakinë me gjermanë, polakë e hungarezë që nuk i lidhte asgjë me atë shtet, e rrethoi Serbinë me shqiptarë, hungarezë dhe kroatë që po ashtu nuk mund kurrsesi të ishin pjesë e natyrshme e një shteti të dominuar nga filozofia dhe kultura sllavo-ortodokse. Ky kompozim i hartës të Evropës, që e dizajnoi Versaja, është ndoshta modeli më i keq i zgjidhjeve të bëra nga diplomacia botërore dhe një ndër shembujt më të mirë se si nuk duhet vepruar për të zgjidhur problemet në të ardhmen. Pra, nëse Versaja nuk kishte arritur t’iu linte gjeneratave një eksperiencë pozitive, ajo gjithsesi na la një eksperiencë negative.

Makmilan konsideron me të drejtë se paqebërësit e vitit 1919 bënë gabime. Nga trajtimi i tyre i momentit i botës jo evropiane, ata nxitën mëri dhe inate për të cilat Perëndimi ende po paguan sot. Ata morën përsipër vuajtjet mbi kufijtë e Evropës, edhe pse ata nuk i vendosën ata kufij në mënyrë të kënaqshme për të gjithë.

Është tejet domethënës vlerësimi i Makmilanit kur thekson se “nëse ata do të kishin mundur të bënin më mirë, ata sigurisht që do të kishin mundur të bënin edhe më keq se kaq”. Ndoshta mund të konsiderohet e drejtë kur thuhet që ata nuk mund t’i parashikonin të ardhmen dhe ata sigurisht nuk mund ta kontrollonin atë. Kjo do të varej nga pasardhësit e tyre. Pikërisht fillimi i luftës tjetër botërore në vitin 1939 ishte si pasojë e vendimeve të marra apo të pamarra njëzet vite më parë dhe jo për shkak të marrëveshjeve të bëra më 1919.

Makmilan në përfundimet e saj do të konkludojë në mënyrë hipotetike se ngjarjet do të zhvilloheshin ndryshe, nëse Gjermania të ishte mposhtur plotësisht. Apo nëse SHBA-të do të ishin po aq të fuqishme pas Luftës së Parë Botërore sikur ishin pas Luftës së Dytë. Nëse Britania dhe Franca nuk do të ishin dobësuar aq shumë nga lufta. Nëse Austro-Hungaria nuk do të zhdukej. Nëse Kina nuk do të kishte qenë aq e dobët. Nëse Japonia nuk do të kishte qenë më e sigurt në vetvete. Nëse shtetet do ta kishin pranuar një Lidhje Kombesh më pushtet të vërtetë etj. Diplomati Hollbruk, duke e vlerësuar lart librin e Makmilanit, do të theksonte ndër të tjera: “Portreti i shkëlqyer për burrat e Parisit i bërë nga Makmilani për çfarë ata u përpoqën të bëjnë, ku patën sukses dhe pse dështuan, tani veçanërisht është i kohës. Kjo histori ndriçon, ashtu si mundet vetëm historia e madhe, jo vetëm të kaluarën, por edhe të tashmen. Ajo mund të na ndihmonte drejt së ardhmes. Mua më vjen keq se këtë nuk e kishim një dekadë me parë. Por ja ku është: një udhëtim magjepsës nëpër histori”.

Vlera e mirëfilltë e këtij studimi qëndron në faktin se autorja për ngjarjet që i shtjellon niset nga koha dhe hapësira e zhvillimit të tyre, duke i shkoqitur si duhet e në mënyrë shkencore si anët pozitive ashtu edhe anët negative të diplomacisë, që u zhvillua në atë periudhë kohore në Versajë. Natyrisht që peshë të rëndësishme për autoren Makmilan kishin edhe shtjellimi me pedanti i shkaqeve që kanë ndikuar në to.

Në rrafshin metodologjik-hulumtues, me qëllim që lexuesi profesionist si dhe ai joprofesional të ketë para vetes një pasqyrë të ngjarjeve sa më komplete në vazhdimësi, duke mos i shkëputur ngjarjet nga konteksti historik, autorja brumin e lëndës së këtij studimi e organizon në tetë pjesë të cilat janë të lidhura ngushtë mes veti dhe e përbëjnë boshtin e këtij studimi monografik. Në pjesën shtojcë autorja pasqyron 14 pikat e Presidentit Wilson. Natyrshëm që ky libër me peshë të madhe përfundon me bibliografinë e shumtë që na ofron autorja si dëshmi e punës së saj të madhe dhe të palodhshme. Duke e pasur mbështetjen në burime me shqyrtim të hollësishëm kritik të të dhënave faktografike, ky botim mban epitetin e librit shkencor. Botimi në fjalë plotëson një zbrazëti të madhe në diplomacinë botërore.

Nga e terë kjo mund të përfundojmë se diplomacia botërore është më e pasur për një analizë të thukët diplomatike, ndërsa diplomatët, historianët dhe të gjithë lexuesit te libri i Makmilanit gjejnë analiza të thelluara të ngjarjeve dhe momenteve diplomatike të cilat do të shërbejnë për t’i thelluar studimet dhe hulumtimet për kohën në shqyrtim të diplomacisë dhe të historisë botërore.

Çmitizimi i historisë dhe mungesa e një historiografie kritike

by

Dr. Lulzim Nika/

Çmitizimi i historisë së nacionalfolklorizmit tonë është një domosdoshmëri e kohës. Vetëm përmes një qasjeje kritike, të paanshme dhe të mbështetur në metodologji shkencore, mund të çlirohemi nga mbivlerësimi i ngjarjeve dhe personaliteteve historike, të cilat shpesh janë trajtuar si të lavdishme dhe të padiskutueshme, pa një vlerësim të mirëfilltë akademik. Një qasje e tillë është e domosdoshme për ta kuptuar realitetin historik dhe për t’i hapur rrugë zhvillimeve të reja pozitive dhe proceseve të shëndosha shoqërore.

Fatkeqësisht, populli shqiptar ka bërë një rrugë të gjatë dhe të vështirë në përpjekjet për ndërtimin e shtetit dhe institucioneve të veta. Edhe gjatë periudhave kur shqiptarët kanë pasur mundësi të qeverisin vetveten, prijësit politikë, në rrethana të ndryshme historike, jo rrallë kanë ndikuar në kthimin e kahjes së zhvillimeve në favor të pushteteve të kohës. Në shumë raste, historia është përdorur për të thurur lavde ndaj vetvetes, lavde që jo gjithmonë kanë qenë të mbështetura në realitetin e ngjarjeve.

Kjo dukuri nuk i përket vetëm një periudhe të caktuar. Ajo është shfaqur edhe gjatë shekullit të kaluar dhe, për fat të keq, vazhdon të jetë e pranishme edhe sot.

Institucionet kompetente që kanë për detyrë të studiojnë dhe të shkruajnë të kaluarën tonë, si dhe një pjesë e opinionit publik, e dinë se interpretimi i historisë nuk është gjithmonë i çliruar nga ndikimet politike. Në raste të caktuara, interpretimet historike lidhen me boshtet e caktuara politike dhe me narrativat që përfaqësojnë ato: disa me traditën e lëvizjes paqësore, ndërsa të tjerë me traditën e rezistencës së armatosur.

Por historia nuk mund të jetë pronë e asnjë krahu politik.

Asnjëra prej këtyre qasjeve nuk duhet të shndërrohet në monopol mbi të vërtetën historike. Detyra e historianit nuk është të mbrojë një narrativë politike, por të hulumtojë, të krahasojë burimet, të verifikojë faktet dhe të nxjerrë përfundime në përputhje me standardet e historiografisë bashkëkohore.

Problemi bëhet edhe më i madh kur politika, institucionet akademike dhe interesat personale ndërthuren. Në vend që aftësia profesionale, puna kërkimore dhe meritat akademike të jenë kriteret kryesore të përzgjedhjes dhe avancimit, shpesh krijohet përshtypja se rëndësi marrin afërsia politike, bindja partiake dhe servilizmi ndaj liderëve.

Nëse kjo dukuri bëhet normë, atëherë dëmtohet jo vetëm shkenca, por edhe vetë shoqëria.

Tregu ynë është i stërmbushur me botime dhe rrëfime historike ku subjektivizmi shpesh zë vendin e metodologjisë shkencore. Në raste të caktuara, edhe ngjarjet tragjike, masakrat dhe vuajtjet e njerëzve janë shndërruar në lavdi të rreme dhe, madje, në kapital personal e politik të individëve.

Kjo është një dukuri veçanërisht e rrezikshme.

Historia nuk duhet të shkruhet për t’i bindur të gjallët se janë vetë historia, aq më pak për t’i shndërruar ata në “heronj” të pakontestueshëm. Historia duhet t’u japë vend, para së gjithash fakteve, dokumenteve dhe njerëzve që kanë dhënë kontributin e tyre, shpesh duke paguar çmimin më të lartë – jetën.

Këtë problem e thellojnë edhe disa media, të cilat në vend të hulumtimit dhe debatit serioz historik, shpesh preferojnë narrativën sensacionale, personalizimin e historisë dhe krijimin e figurave publike që ushqehen nga një shoqëri e traumatizuar.

Një shoqëri që nuk e studion me objektivitet të kaluarën e saj rrezikon ta përsërisë atë.

Prandaj, kemi nevojë për një histori që nuk u shërben individëve, partive apo grupeve të interesit. Kemi nevojë për një histori që i shërben të vërtetës.

Edhe përdorimi i disa formulimeve të trashëguara nga historiografia hegjemoniste serbe kërkon një analizë të veçantë kritike. Shprehje të tilla si “djepi”, “vatra” apo “vendi i shenjtë”, kur përdoren pa analizë historike dhe metodologjike, mund të riprodhojnë pa vetëdije narrativa që kanë shërbyer për pretendime politike dhe territoriale ndaj Kosovës.

Prandaj, nuk mjafton të ndërrojmë autorin, por duhet të ndryshojmë metodën.

Kosova dhe historia shqiptare kanë nevojë për dokumente, arkiva, burime të verifikueshme, krahasim të dëshmive dhe debat akademik të lirë. Vetëm kështu mund të ndërtojmë një histori që nuk është as propagandë politike, as nacionalfolklorizëm dhe as instrument për biznes personal.

Është veçanërisht e dhimbshme kur disa autorë përqendrohen te “heronjtë” e gjallë dhe harrojnë burrat e gratë që dhanë jetën për këtë vend. Ata njerëz nuk kanë nevojë për mitizim; kanë nevojë për dokumentim të sakrificës së tyre dhe për vendin që u takon në historinë tonë.

Historia nuk duhet të jetë përshkrim i njerëzve të gjallë, por studim i së kaluarës.

Nuk duhet të jetë instrument për lavdërime pa bazë, por mjet për të kuptuar të vërtetën.

Dhe mbi të gjitha, nuk duhet të jetë pronë e askujt.

Çmitizimi nuk nënkupton mohimin e historisë, as mohimin e sakrificave kombëtare. Përkundrazi, çmitizimi është mënyra më serioze për t’i mbrojtur ato nga instrumentalizimi, keqpërdorimi dhe harresa.

Nëse duam një shoqëri më të lirë, më demokratike dhe më të zhvilluar, duhet të kemi guximin ta shohim të kaluarën ashtu siç ka qenë – me fitoret dhe humbjet, me sakrificat dhe gabimet, me figurat e mëdha dhe me dështimet e tyre.

Sepse vetëm një shoqëri që ka guximin ta njohë të vërtetën për të kaluarën, mund të ndërtojë me përgjegjësi të ardhmen.

TIVARI 1945, KRIMI I PRANUAR, PËRGJEGJËSIA E MUNGUAR

by

Nga Fadil Ferizi/

Ka krime që pushteti përpiqet t’i mbyllë në arkiv, por që hapja e arkivit i kthen në aktakuzë morale. Masakra e Tivarit, e kryer në fund të marsit dhe në fillim të prillit 1945, është një prej tyre. Tetëdhjetë e një vjet më vonë, Simpoziumi Ndërkombëtar Shkencor i mbajtur në Tivar më 31 mars 2026 dhe fejtoni tetëpjesësh i historianit Sherbo Rastoder (Šerbo Rastoder), botuar në gazetën malazeze “Vijesti” nga 15 deri më 22 prill, e kanë zgjeruar bazën e kërkimit. Por ato nuk e kanë mbyllur çështjen.

Sot mund të rindërtohen më qartë rruga e rekrutëve, njësitë që i shoqëruan, dorëzimi i tyre nga një formacion te tjetri dhe incidenti që i parapriu masakrës. Megjithatë, numri përfundimtar i viktimave, zinxhiri i plotë i komandës, vendndodhja e varreve dhe ekzistenca e një plani paraprak për eliminimin e rekrutëve mbeten çështje të pambyllura.

Kjo kërkon një disiplinë të dyfishtë: të emërtohen përgjegjësit pa fajësuar popuj të tërë dhe të ndahet dokumenti nga dëshmia, dëshmia nga interpretimi dhe interpretimi nga hipoteza. Tivari ishte vendi i krimit, jo autori kolektiv i tij. Krahas individëve që morën pjesë në ndjekjen e shqiptarëve të paarmatosur, pati familje vendëse që i fshehën dhe i shpëtuan të arratisurit, duke rrezikuar jetën e tyre.

Rekrutë për një front të largët

Shqiptarët e Kosovës nuk u nisën drejt Tivarit si destinacion përfundimtar. Ata u mobilizuan, kryesisht me detyrim, për plotësimin e njësive të Armatës së Katërt Jugosllave, e cila zhvillonte operacione në veriperëndim të Jugosllavisë. Rruga kalonte nga Prizreni në Kukës, Fushë-Arrëz, Pukë e Shkodër, pastaj drejt Tivarit, prej nga rekrutët duhej të transportoheshin me anije drejt bregdetit dalmat.

Ky operacion nuk mund të shkëputet nga gjendja politike në Kosovë. Më 8 shkurt 1945, pushteti jugosllav vendosi administrimin ushtarak. Rezistenca në Drenicë dhe në vise të tjera po shtypej nga forca të mëdha ushtarake, ndërsa popullsia shqiptare trajtohej si politikisht e dyshimtë. Në këtë klimë, mobilizimi dhe largimi i mijëra të rinjve të paarmatosur nuk ishte një procedurë e zakonshme administrative. Ishte një operacion ushtarak i ushtruar mbi një popullsi pa mbrojtje politike dhe pa kontroll mbi fatin e saj.

Studimi i Goran Nikoliqit (Goran Nikolić), i mbështetur në dokumente të Arkivit Ushtarak në Beograd, tregon se tri kolonat e marsit u shoqëruan nga Brigada e 27-të Serbe e Divizionit të 46-të. Eshaloni i dytë u nis nga Prizreni me 2 382 rekrutë. Më 30 mars, në Shkodër, Brigada e 27-të ia dorëzoi Brigadës së Dhjetë Malazeze 2 367 prej tyre. Pikërisht një pjesë e këtij eshaloni u godit në Tivar.

Ky zinxhir dorëzimi ngre një pyetje që ende nuk ka marrë përgjigje të plotë: kush mbante përgjegjësi për sigurinë e rekrutëve shqiptarë? Dokumentet e njohura deri më sot nuk tregojnë praninë e një oficeri shqiptar me kompetencë të mirëfilltë komanduese mbi kolonën. Rekrutët ishin çarmatosur dhe i nënshtroheshin plotësisht komandës së formacioneve që i shoqëronin.

Shkasi dhe mekanizmi i hakmarrjes

Ngjarja e menjëhershme që i parapriu masakrës lidhet me vrasjen e një pjesëtari të Brigadës së Dhjetë, Savo Dabanoviqit (Savo Dabanović). Rrethanat nuk paraqiten njësoj në të gjitha dëshmitë. Sipas një versioni, një ose dy rekrutë ia rrëmbyen armën dhe e vranë. Sipas një versioni tjetër, autori nuk u identifikua dhe u veçuan disa të dyshuar. Dëshmitë ndryshojnë edhe për numrin dhe prejardhjen e bombave që thuhet se u hodhën më pas.

Por këto dallime nuk e ndryshojnë thelbin juridik dhe moral. Edhe sikur versioni më rëndues për një rekrut shqiptar të provohej plotësisht, përgjegjësia do të ishte individuale. Aleksandar Rankoviqi (Aleksandar Ranković), duke folur në maj 1945, pranoi se incidenti mund të lokalizohej, por se drejtuesit kërkuan reprezalje, menduan të pushkatonin dyzet shqiptarë për një ushtar dhe pastaj hapën zjarr mbi masën.

Vrasja e Dabanoviqit mund të shpjegojë shkasin e menjëhershëm, por nuk mund të shërbejë si justifikim. Kërcënimi me hakmarrje kolektive, vendosja e armëve automatike përballë një mase të paarmatosur dhe vazhdimi i vrasjeve mbi njerëzit që përpiqeshin të shpëtonin e shndërruan incidentin në krim ushtarak.

Numrat që arkivat ende nuk i kanë mbyllur

Raporti i oficerit të zbulimit të Brigadës së 27-të, i datës 6 prill 1945, shënonte 452 të vrarë dhe 104 të plagosur. Dy raporte të tjera përmendnin rreth 450 të vrarë dhe rreth 120 të plagosur. Kujtimet e disa pjesëmarrësve e çojnë numrin në rreth 700, ndërsa studiues dhe përfaqësues të familjeve kanë paraqitur shifra prej 1 500, 1 565 ose më shumë.

As shifra më e ulët dhe as ajo më e lartë nuk mund të shpallen përfundimtare. Disa nga raportet ushtarake mund ta kenë zvogëluar përmasën e krimit, ndërsa disa vlerësime të mëvonshme mund të kenë bashkuar viktimat e Tivarit me të vrarët gjatë rrugës ose me tragjedi të tjera. Përfundimi i ndershëm është se u vranë qindra rekrutë të paarmatosur, por numri i saktë nuk mund të përcaktohet pa identifikimin e varreve, hapjen e arkivave dhe krijimin e një regjistri të verifikuar me emra.

Edhe fati i rekrutëve të lidhur me ngjarjen e Dubrovnikut kërkon hetim të veçantë. Në simpozium u paraqit pretendimi se në një zjarr në një depo kimike humbën jetën nga 1 400 deri në 1 700 të rinj. Fjala e Rankoviqit, shumë më e afërt me ngjarjen, përmend 130 shqiptarë të asfiksuar në një magazinë. Mospërputhja është tepër e madhe për një përfundim të prerë. Kjo tragjedi duhet të hetohet në arkiva, jo të pranohet pa verifikim dhe as të zhduket në një heshtje të dytë.

Krimi i drejtpërdrejtë dhe përgjegjësia politike

Përgjegjësia e drejtpërdrejtë ushtarake rëndon mbi pjesëtarët dhe drejtuesit e Brigadës së Dhjetë Malazeze që urdhëruan, lejuan ose kryen zjarrin, si edhe mbi zinxhirin më të lartë komandues që nuk e parandaloi dhe nuk e ndëshkoi krimin. Burimet e mëvonshme flasin për shkarkimin e komandantit Gasho Markoviq (Gašo Marković), të komisarit politik dhe të disa drejtuesve të tjerë. Por nuk është dokumentuar një proces penal i mirëfilltë, një gjykim publik ose vuajtja e dënimit nga përgjegjësit. Shkarkimi administrativ nuk ishte drejtësi. Ishte menaxhim i pasojës.

Përgjegjësia e kuadrove komuniste shqiptare duhet formuluar me të njëjtën saktësi. Deri tani nuk është botuar një dokument që provon marrëveshje paraprake ndërmjet udhëheqjes jugosllave dhe asaj shqiptare për vrasjen e rekrutëve. Lejimi i kalimit të njësive aleate jugosllave nëpër Shqipëri, sado i rëndë në pasojat e tij, nuk provon vetvetiu një plan të përbashkët shfarosës.

Por mungesa e një dokumenti të tillë nuk e zhduk përgjegjësinë politike. Mobilizimi i detyruar, kalimi i kolonave pa garanci mbrojtëse, mungesa e përfaqësimit shqiptar në komandën e shoqërimit, vazhdimi i transporteve edhe pasi autoritetet përkatëse ishin njoftuar për masakrën dhe heshtja shumëvjeçare përbëjnë dështim të rëndë institucional. Në kuptimin moral e politik, kjo ishte braktisje e rekrutëve dhe nënshtrim i interesit kombëtar ndaj bindjes ideologjike.

Nga kujtesa te detyrimi shtetëror

Simpoziumi i 31 marsit nuk vuajti nga mungesa absolute e pranisë institucionale. Në të morën pjesë ose dërguan mesazhe përfaqësues politikë, diplomatikë dhe qeveritarë. Problemi është më i thellë: ende nuk ka mandat të qartë shtetëror, komision funksional, qasje të plotë në arkiva, kërkim sistematik të varreve dhe regjistër të verifikuar të viktimave.

Pjesëmarrësit kërkuan botimin dygjuhësh të kumtesave, vendosjen e një shenje përkujtimore, evidentimin e varrezave të dyshuara, zhvarrimin dhe rivarrimin dinjitoz të viktimave, krijimin e komisioneve ndërshtetërore dhe hapjen e arkivave. Këto nuk janë kërkesa kundër pajtimit. Janë kushtet pa të cilat pajtimi mbetet vetëm fjalë ceremoniale.

Të vdekurit e Tivarit nuk kanë nevojë për një mit të ri. Kanë nevojë për emrat dhe varret e tyre, për dokumentimin e urdhrave dhe për përcaktimin individual të përgjegjësisë. Një komb nuk e mbron dinjitetin duke fshehur fajin e njerëzve të vet. E mbron kur ka fuqinë morale ta shqiptojë të vërtetën edhe kur ajo e akuzon pushtuesin, edhe kur ajo e turpëron bashkëkombësin dhe edhe kur ajo e detyron shtetin të veprojë.

JANINA KRYEQENDËR E SHQIPËRISË

by

Një analizë historiko-gjeopolitike e dokumentit të vitit 1841.

Prof.dr. Pal Nikolli

Burimi i materialit: Revista e periodikut italian “Poliorama Pittoresco” (21 Gusht 1841, Faqe 13, Tomo VI) Titulli Origjinal: GIANINA CAPITALE DELL’ ALBANIA Ilustrimi: Gravurë panoramike nga F. Sardi (litografi)

Dokumenti historik i vitit 1841 nga revista e njohur italiane Poliorama Pittoresco përbën një dëshmi tejet të rëndësishme mbi gjeografinë politike, organizimin ushtarak dhe dinamikat socio – kulturore të hapësirës shqiptare në gjysmën e parë të shekullit të XIX-të. Teksti shoqërues me titull të qartë e domethënës “Gianina Capitale dell’ Albania” (Janina Kryeqytet i Shqipërisë), i bashkëlidhur me një litografi mahnitëse të realizuar nga artisti F. Sardi, pasqyron rolin udhëheqës të qytetit të Janinës dhe kontributin e Ali Pashë Tepelenës në konsolidimin e një autonomie de-facto shqiptare.

1. Koncepti territorial dhe identiteti gjeografik i Shqipërisë.

Në hapje të artikullit, autori italian përcakton me saktësi rajonin gjeografik dhe shtrirjen e territorit shqiptar. Shqipëria përshkruhet si një rajon i gjerë dhe i famshëm prej kohësh, i cili përmbante disa qytete mjaft të rëndësishme. Midis tyre, Janina (e quajtur Janina nga shqiptarët dhe Yania nga osmanët) zinte vendin qendror si kryeqyteti i Shqipërisë së Poshtme (Bassa-Albania).

Vendosja e qytetit në bregun perëndimor të liqenit, e rrethuar nga një natyrë piktoreske dhe me një pazar (Bazar) mirë të ndërtuar, plotësonte strukturën strategjike të kësaj kryeqendre. Gjatë sundimit të Ali Pashë Tepelenës, kontrolli administrativ u shtri në një territor mjaft të gjerë shqiptar që përfshinte sangjakët e Delvinës, Vlorës, Elbasanit dhe Ohrit, duke u zgjeruar deri në Trikala të Thesalisë.

2. Ali Pashë Tepelena: Udhëheqësi dhe shtetari ushtarak.

Analiza i kushton një fokus të veçantë figurës komplekse të Ali Pashës. I përshkruar si një “njeri i jashtëzakonshëm”, ai arriti të ngjitej nga një drejtues i thjeshtë kleftësh (capo de’ clefti) në zotëruesin absolut të Shqipërisë së Poshtme dhe rajoneve përreth.

“Ali-Bascià non riconosceva, se non di nome, la sovranità del Gran-signore… Egli si aveva raccolta una flottiglia di parecchie corvette, e un esercito di 20,000 uomini, meglio ordinato e governato che qualsiasi altra soldatesca ottomana.”

(Ali Pasha nuk e njihte sovranitetin e Sulltanit përveçse me emër… Ai kishte ngritur një flotë me disa korveta dhe një ushtri prej 20,000 vetash, më mirë të organizuar e të qeverisur se çdo forcë tjetër ushtarake osmane.)

Ali Pasha ruajti një pavarësi praktike administrative nga Porta e Lartë. Ai zhvillonte marrëdhënie të drejtpërdrejta diplomatike me fuqitë e mëdha detare europiane, të cilat akredituan përfaqësuesit e tyre pranë kortes së Janinës. Fuqia e tij bazohej mbi një ushtri të disiplinuar dhe një flotë detare me korveta, duke e kthyer Janinën në një pol të fuqishëm gjeopolitik në Ballkan deri në rrethimin e tij dhe fundin tragjik në vitin 1822.

3. Arkitektura, urbanistika dhe rilindja kulturore.

Dokumenti nxjerr në pah transformimin e madh urbanistik dhe kulturor të Janinës gjatë kësaj periudhe. Qyteti dominohej nga dy kështjella kryesore: ajo mbi gadinsulën e liqenit dhe citadela e Litharicës. Në Litharicë, Ali Pasha ndërtoi një pallat me magnificencë mbretërore, duke angazhuar mjeshtër dhe arkitekturë të nivelit europian.

Popullsia e Janinës arriti deri në 40,000 banorë, duke u krahasuar me qytetet më me prosperitet në Itali. Në qytet u ngritën shkolla fillore, një lice ku mësoheshin gjuhët e lashta, filozofia dhe matematika, si dhe një bibliotekë publike e pasur. Janina u kthye në një qendër të rëndësishme tregtare dhe intelektuale, ku zakonet dhe moda europiane po përqafoheshin me shpejtësi.

4. Pasojat e rënies dhe rëndësia historike.

Në përmbyllje, teksti trajton edhe pasojat e rënda që pasuan pas eliminimit të Ali Pashës më 1822. Shkatërrimi i mbretërisë së tij çoi në rrënimin e institucioneve arsimore, tregtisë dhe të vetë qytetit. Në kohën e botimit të artikullit (1841), Janina përshkruhet si një qytet i reduktuar ndjeshëm në popullsi e aktivitet.

Sidoqoftë, ky dokument mbetet një dëshmi e patjetërsueshme historike që provon se në fillim të shekullit të XIX-të, Janina njihej ndërkombëtarisht si kryeqendra politike, ushtarake dhe kulturore e Shqipërisë.