Albert Vataj/
Franz Kafka ngre një shqetësim themelor mbi natyrën e lirisë dhe përgjegjësisë njerëzore. Ai na paralajmëron se liria nuk është diçka që fitohet përmes kushteve të jashtme apo shoqërore, por një proces i brendshëm, një çlirim që nis nga vetëdija dhe ndërtimi i vetvetes. Kumti i tij na sfidon të shohim përtej iluzioneve të sigurta dhe të rreme që shoqëria ndërton, duke na kujtuar se pa një transformim të brendshëm, çdo liri është vetëm një formë tjetër e robërisë. “Njerëzit kanë frikë nga liria dhe përgjegjësitë, prandaj ata parapëlqejnë të fshihen pas hekurave të burgut që ndërtojnë përreth vetes. Iluzioni i rremë i lirisë së arritur përmes mjetesh të jashme është fatalitet, pëshjellim, është një humbëtirë në të cilën nuk gjallon asgjë tjetër përveç frikës dhe dëshpërimit. Njeriu nuk rritet nga poshtë-lart, por nga brenda-jashtë, ky është kushti themelor i të gjithë lirive në jetë.”
Në këtë reflektim të mprehtë dhe shqetësues, Franz Kafka na përball me një të vërtetë që shpesh preferojmë ta anashkalojmë, liria nuk është një dhuratë që na jepet nga jashtë, por një barrë që duhet ta mbajmë nga brenda. Ajo nuk është thjesht mungesë kufizimesh, por aftësi për të përballuar përgjegjësinë që vjen me të qenit i lirë.
Kafka e zhvesh njeriun nga iluzionet e tij komode dhe na tregon se shpesh nuk janë sistemet ato që na mbajnë të burgosur, por vetëdija jonë e papërgatitur për të qenë e lirë. Frika nga zgjedhja, nga pasojat, nga vetmia e vendimit, këto janë muret e padukshme që ne ndërtojmë përreth vetes. Në këtë kuptim, burgu nuk është një hapësirë fizike, por një strukturë psikologjike.
Kjo ide gjen jehonë edhe te mendimi ekzistencialist i Jean-Paul Sartre, i cili pohonte se njeriu është “i dënuar të jetë i lirë”, një formulim që përforcon pikërisht atë që Kafka nënkupton se liria nuk është rehati, por ankth dhe përgjegjësi.
Ndërsa te Erich Fromm, kjo përkthehet në konceptin e “ikjes nga liria”, ku individi zgjedh nënshtrimin për të shmangur barrën e autonomisë. Teksti i Kafkës është një sfidë ndaj vetëkënaqësisë moderne, ndaj bindjes se liria është e garantuar nga kushtet politike apo sociale. Ai na paralajmëron se një liri e ndërtuar vetëm mbi rrethana të jashtme është e brishtë, madje iluzore. Pa një transformim të brendshëm, pa vetëdije, pa ndershmëri me veten, pa guxim për të përballuar pasojat, çdo liri degradohet në një formë të re robërie, më e sofistikuar, por jo më pak e rrezikshme.
“Njerëzit kanë frikë nga liria dhe përgjegjësitë, prandaj ata parapëlqejnë të fshihen pas hekurave të burgut që ndërtojnë përreth vetes. Iluzioni i rremë i lirisë së arritur përmes mjeteve të jashtme është fatalitet, përhumbje, një humbëtirë ku mbizotërojnë frika dhe dëshpërimi. Njeriu nuk rritet nga poshtë-lart, por nga brenda-jashtë, ky është kushti themelor i të gjithë lirive në jetë.”
Ky pohim nuk është vetëm një reflektim filozofik, është një diagnozë e gjendjes njerëzore. Ai na kërkon të rishikojmë mënyrën si e kuptojmë zhvillimin, jo si akumulim përfitimesh, por si proces i brendshëm formimi. Liria, në këtë dritë, nuk është një pikë mbërritjeje, por një gjendje që kërkon punë të vazhdueshme mbi vetveten.
Në fund, Kafka nuk na jep një recetë për të qenë të lirë. Ai na vendos përballë një pasqyre. Dhe në atë pasqyrë, secili duhet të pyesë veten, a jam vërtet i lirë, apo thjesht kam ndërtuar një burg më të rehatshëm?