Harta e Nicolas de Fer-it, “Grece Moderne ou Partie Meridionale de la Turquie en Europe”, e datuar në vitin 1705, përbën një dokument me rëndësi të veçantë për historinë e hartografisë evropiane dhe për mënyrën se si në fillim të shekullit XVIII perceptohej dhe emërtohej hapësira e Ballkanit jugperëndimor. Ajo nuk është thjesht një paraqitje gjeografike e territoreve osmane në Evropë, por edhe një dëshmi e mënyrës se si hartografia perëndimore klasifikonte hapësirat, përdorte emërtime rajonale dhe lidhte koncepte të ndryshme gjeografike me njëra-tjetrën.

David Rumsey Historical Map Collection e katalogon hartën me autor Nicolas de Fer (1646–1720), datë 1705, botues “Chez l’Auteur”, Paris, me përmasa rreth 34 × 23 cm. Harta është pjesë e traditës së Atlas Curieux dhe paraqet pjesën jugore të Turqisë evropiane, përfshirë territore që sot lidhen me Greqinë, Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut. Katalogimi thekson gjithashtu përdorimin e paraqitjes piktoreske të relievit, hijezimeve dhe vijëzimeve.

“Harta e Nicolas de Fer-it në David Rumsey Historical Map Collection” (https://reference-url-citation.invalid/2)

I. Një hartë e Evropës Osmane, jo një hartë e shteteve moderne.

Pika e parë që duhet mbajtur parasysh është se harta e vitit 1705 nuk mund të lexohet me kategoritë politike të shekullit XX. Në atë kohë Shqipëria si shtet kombëtar nuk ekzistonte dhe territori paraqitej brenda strukturës politike të Perandorisë Osmane.

Pikërisht për këtë arsye, emërtimet që përdor de Fer-i duhen trajtuar si kategori të gjeografisë historike dhe hartografisë së kohës, jo si kufij shtetërorë në kuptimin modern.

Megjithatë, kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e hartës. Përkundrazi, rëndësia e saj qëndron pikërisht në faktin se ajo tregon se si një hartograf francez i fillimit të shekullit XVIII e konceptonte hapësirën shqiptare dhe epirote në kuadrin më të gjerë të Ballkanit osman.

Brenda hapësirës së hartës de Fer-i përdor një sistem të hollësishëm emërtimesh rajonale. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga elementet më interesante të hartës.

II. “Epire ou Basse Albanie”, formulimi më domethënës.

Një nga përcaktimet më të rëndësishme të leximit të hartës është formulimi: “Epire ou Basse Albanie”. Pra: “Epiri ose Shqipëria e Poshtme”.

Ky formulim është jashtëzakonisht domethënës për historinë e perceptimit hartografik të hapësirës shqiptare. Nuk kemi të bëjmë thjesht me një përmendje të Shqipërisë dhe as vetëm me një emërtim të Epirit. Kemi një lidhje të drejtpërdrejtë terminologjike midis dy emërtimeve:

Epire = Basse Albanie.

Kjo do të thotë se, në klasifikimin rajonal të paraqitur nga kjo hartë, koncepti “Epir” vendoset në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me konceptin “Shqipëri e Poshtme”.

Kjo është një dëshmi e rëndësishme për historinë e terminologjisë gjeografike evropiane.

III. “Haute Albanie” dhe ndarja e hapësirës shqiptare.

Rëndësi të veçantë merr kjo shprehje kur vendoset përballë termit tjetër: “Haute Albanie” – Shqipëria e Epërme. Dy formulimet krijojnë një çift terminologjik:

Haute Albanie – Basse Albanie

ose:

Shqipëria e Epërme – Shqipëria e Poshtme.

Në këtë mënyrë, harta nuk e përdor “Albanie” vetëm si një emërtim të ngushtë për një territor të caktuar. Ajo e përdor atë në një kuptim më të gjerë rajonal, brenda të cilit dallohen pjesë të ndryshme të hapësirës.

Kjo është një nga pikat më të rëndësishme të analizës.

Nëse “Epire” shoqërohet me “Basse Albanie”, atëherë kemi një dëshmi se në këtë traditë hartografike franceze termi “Albanie” mund të funksiononte si një kategori gjeografike më e gjerë se kufijtë e Shqipërisë së sotme.

Pra, harta nuk na jep një hartë të Shqipërisë së vitit 1705 në kuptimin modern; ajo na jep diçka tjetër, ndoshta edhe më interesante për historianin e hartografisë: mënyrën se si hapësira shqiptare konceptohej dhe emërtohej nga një hartograf evropian para krijimit të shtetit shqiptar.

IV. Boshti Shkodër – Durrës – Ohër – Korçë – Konicë – Janinë – Prevezë.

Leximi i toponimisë së hartës e bën edhe më të qartë shtrirjen e hapësirës që paraqitet.

Ndër emrat që shfaqen në këtë kuadër janë:

Scutari – Shkodër,

Durazzo – Durrës,

Ochrida – Ohër,

Korgsie – Korçë,

Canicce – Konicë,

Argirocaste – Gjirokastër,

Joanina – Janinë,

Preveze – Prevezë.

Këta emra nuk duhen trajtuar si një vijë kufitare moderne. Ata duhet lexuar si një rrjet qendrash dhe pikash orientuese përmes të cilave hartografi ndërtonte strukturën hapësinore të rajonit.

Megjithatë, rëndësia e tyre është e madhe: harta nuk e kufizon konceptin e hapësirës shqiptare vetëm në bregdetin Adriatik. Ajo paraqet një hapësirë që depërton thellë në brendësi të Ballkanit.

V. Janina – një pikë kyçe e leximit.

Veçanërisht domethënës është pozicioni i Janinës (Joanina). Janina është një nga qendrat më të rëndësishme historike të Epirit dhe një pikë kyçe për të kuptuar marrëdhënien midis terminologjisë “Epire” dhe “Basse Albanie”.

Nëse territori që lidhet me “Epire ou Basse Albanie” shtrihet deri në zonën e Janinës, atëherë kuptimi i “Basse Albanie” është dukshëm më i gjerë sesa një koncept që do të kufizohej vetëm në Shqipërinë e sotme veriore ose qendrore. Kjo e bën hartën veçanërisht interesante për studimin e historisë së perceptimit të hapësirës shqiptare.

VI. Preveza dhe hapësira joniane.

Një tjetër pikë e rëndësishme është Preveza (Preveze). Pozicioni i saj në skajin jugor të kësaj hapësire ndihmon në kuptimin e mënyrës se si hartografi konceptonte Epirin si një rajon që shtrihej deri në skajin jugperëndimor të gadishullit.

Prania e Prevezës, e kombinuar me Janinën, Konicën, Gjirokastrën dhe Korçën, tregon se hapësira e trajtuar nuk është vetëm një hapësirë bregdetare, por një sistem rajonal i gjerë.

Kjo është arsyeja pse formulimi “Epire ou Basse Albanie” duhet lexuar në lidhje me të gjithë strukturën hapësinore të hartës dhe jo si një shprehje e izoluar.

VII. Korça dhe Konica: Shqipëria e Poshtme nuk është vetëm bregdet.

Dy emra të tjerë me rëndësi janë Korgsie (Korçë) dhe Canicce (Konica). Prania e tyre e zhvendos vëmendjen nga bregdeti drejt brendësisë malore të rajonit. Kjo është e rëndësishme sepse tregon se koncepti i “Basse Albanie”, nëse lexohet në kuadrin e hartës, nuk duhet reduktuar në një hapësirë të ngushtë bregdetare. Ai lidhet me një territor shumë më të gjerë, të strukturuar nga qytete, rrugë, male, lumenj dhe qendra rajonale. Në këtë pikë, harta bëhet një dokument i historisë së perceptimit hapësinor.

VIII. Relievi dhe mënyra e ndërtimit të hapësirës.

De Fer-i nuk paraqet vetëm emra vendesh. Relievi shprehet përmes paraqitjeve piktoreske të maleve, hijezimeve dhe vijëzimeve. Katalogimi i David Rumsey-t e konfirmon këtë mënyrë të paraqitjes së relievit. Kjo teknikë është karakteristike për hartografinë e kohës, kur paraqitja e relievit nuk bazohej në izohipse moderne. Malet shfaqen si forma grafike, ndërsa hapësira ndërmjet tyre ndërtohet përmes lumenjve, rrugëve, vendbanimeve dhe kufijve rajonalë. Prandaj, harta duhet lexuar njëkohësisht në dy nivele: si dokument tekstual, përmes emrave dhe përkufizimeve; dhe si dokument hapësinor, përmes mënyrës se si këta emra vendosen në raport me njëri-tjetrin.

IX. Adriatiku dhe Joni si kufij natyrorë të hapësirës.

Në perëndim dhe jugperëndim, hapësira tokësore lidhet me Adriatikun dhe Jonin. Kjo ka rëndësi për mënyrën se si ndërtohet imazhi gjeografik i rajonit. Bregdeti nuk paraqitet i shkëputur nga brendësia; ai lidhet me qendrat e brendshme përmes një rrjeti të vazhdueshëm gjeografik. Në këtë kuptim, harta e de Fer-it është më shumë sesa një listë vendesh. Ajo është një model hapësinor i Ballkanit jugperëndimor të fillimit të shekullit XVIII.

X. Shqipëria si kategori gjeografike, jo si shtet modern.

Kjo është ndoshta çështja më e rëndësishme metodologjike. Kur lexojmë “Albanie” në një hartë të vitit 1705, nuk duhet ta barazojmë automatikisht me Republikën e Shqipërisë së sotme. Shteti shqiptar do të krijohej dy shekuj më vonë.

Por kjo nuk do të thotë se termi “Albanie” ishte pa përmbajtje gjeografike para krijimit të shtetit. Përkundrazi, harta e de Fer-it tregon se “Albanie” mund të përdorej si një kategori rajonale, e cila në këtë rast lidhet me një hapësirë të ndarë në “Haute Albanie” dhe “Basse Albanie”.

Kjo është pikërisht arsyeja pse dokumenti ka rëndësi për historinë e trojeve shqiptare. Ai nuk dëshmon ekzistencën e një shteti shqiptar në vitin 1705; dëshmon ekzistencën e një koncepti gjeografik të Shqipërisë në hartografinë evropiane të kohës.

XI. Përfundimi.

Harta e Nicolas de Fer-it e vitit 1705 përbën një dëshmi të rëndësishme për historinë e perceptimit hartografik të hapësirës shqiptare.

Rëndësia e saj nuk qëndron vetëm te numri i madh i toponimeve shqiptare dhe ballkanike që paraqiten në të, por sidomos te mënyra se si këto hapësira emërtohen dhe organizohen.

Formulimet “Haute Albanie” dhe “Epire ou Basse Albanie”, të lexuara së bashku, janë veçanërisht domethënëse. Ato tregojnë se në këtë traditë hartografike franceze “Albanie” mund të përdorej si një koncept rajonal më i gjerë dhe se “Epire” lidhej drejtpërdrejt me nocionin e “Shqipërisë së Poshtme”.

Fuqia e hartës si burim historik qëndron pikërisht në faktin se ajo dokumenton një mënyrë të hershme evropiane të konceptimit të hapësirës shqiptare, përpara krijimit të shtetit kombëtar shqiptar.

Në këtë kuptim, harta e de Fer-it mund të lexohet si një dokument i rëndësishëm i historisë së emrit, hapësirës dhe perceptimit të Shqipërisë në hartografinë evropiane.

Ajo na tregon se historia e trojeve shqiptare nuk duhet kërkuar vetëm në dokumentet politike dhe administrative, por edhe në vetë gjuhën e hartave. Në një hartë të vitit 1705, një formulim i vetëm “Epire ou Basse Albanie” hap një dritare të rëndësishme mbi mënyrën se si një pjesë e hapësirës së Ballkanit jugperëndimor konceptohej nga gjeografia evropiane e kohës.

Prof. Dr. Pal Nikolli

Ambasador Flamur Gashi/

Ka emra që një komb nuk guxon t’i harrojë. Viktor Meier është njëri prej tyre. Gazetar zviceran, korrespondent i Neue Zürcher Zeitung dhe, nga viti 1975 deri më 1993, i Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), me bazë në Vjenë. Viktor Meier ishte një nga njohësit më të respektuar të Jugosllavisë dhe Evropës Juglindore.

Për vite me radhë udhëtoi nëpër Ballkan, duke e njohur rajonin jo vetëm nga burimet, por drejtpërdrejt nga terreni. Viktor Meieri nuk e zbuloi Kosovën kur ajo u bë lajm botëror në fund të viteve ’90. Ai kishte dekada që e njihte, e studionte dhe shkruante për të.

Më 1978 ishte në Kosovë, në kohën e 100-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Në 1981, ndërsa demonstratat e shqiptareve shtypeshin me forcë, raportonte për represionin, praninë policore-ushtarake, të plagosurit e të arrestuarit dhe kërkesën për Kosovën Republikë. Kur propaganda e Beogradit ngrinte akuza kundër shqiptarëve, Meieri kërkonte prova.

Në 1989, ndërsa Serbia po shkatërronte autonominë e Kosovës, ai e përshkroi sistemin e imponuar mbi të si një regjim pushtues serb “të ngjashëm me aparteidin”. Viktor Meier nuk ishte vetëm gazetar që raportonte ngjarjet. Ishte intelektual që përpiqej t’i kuptonte ato.

Këtë e dëshmojnë edhe veprat e tij, ndër to “Wie Jugoslawien verspielt wurde”, botuar në anglisht si “Yugoslavia: A History of Its Demise”, dhe “Jugoslawiens Erben” analiza të thella të shpërbërjes së Jugosllavisë, trashëgimisë së saj dhe politikës perëndimore ndaj rajonit.

Por Viktor Meieri nuk mbeti vetëm vëzhgues.

Pas largimit nga gazetaria aktive u angazhua edhe si këshilltar i Kryeministrit të Republikës së Kosovës dr.Bujar Bukoshi. Kur statusi i Kosovës ende ishte i pazgjidhur, argumentonte se pavarësia ishte e vetmja rrugë e arsyeshme. Ai nuk priti që Kosova të bëhej shtet për t’u bërë mik i saj.

I besoi lirisë kur ajo ende duhej fituar dhe pavarësisë kur ajo ende duhej argumentuar para botës. Për mua, Viktor Meier nuk është vetëm një emër nga librat dhe arkivat. Kam pasur fatin ta njoh që nga viti 1991, ta takoj mbi dhjetë herë dhe të kem me të raporte shumë të afërta. Unë e thërrisja gjithmonë “Profesor Meier”.

Shpesh më kërkonte materiale dhe informacione për çështjet që trajtonte dhe unë ia dërgoja me kënaqësi.

Por nga kjo marrëdhënie, unë isha ai që mësova shumë më tepër prej tij për Ballkanin, politikën, historinë dhe, mbi të gjitha, për rëndësinë e fakteve.

Sepse intelektuali i vërtetë nuk ndjek turmën. Ndjek të vërtetën.

Meieri nuk u bë mik i shqiptarëve nga interesi apo koniuktura politike.

U bë mik i shqiptarëve sepse kërkonte të vërtetën dhe sepse padrejtësinë dinte ta quante me emrin e saj.

Kosova e nderoi me Urdhrin për Paqe, Demokraci dhe Humanizëm “Dr. Ibrahim Rugova”.

Por dekoratat nuk mjaftojnë nëse pas tyre vjen harresa.

Sa nga brezat e rinj shqiptarë e dinë sot kush ishte Viktor Meier?

Kur Kosova kishte nevojë të dëgjohej, ai i dha zë.

Kur e vërteta e saj vihej në dyshim, solli argumente.

Kur pavarësia dukej ende e largët, besoi në të.

Viktor Meier nuk ndoqi turmën.

Ndoqi faktet dhe të vërtetën.

Dhe kur e vërteta e çoi te Kosova, nuk u largua prej saj.

Prandaj nuk kemi vetëm arsye ta kujtojmë.

Kemi detyrimin të mos e harrojmë.

Miqtë e kombit tonë nuk harrohen!

Nga Rafael Floqi/

ë çerek shekulli më parë, mëngjesi i 11 shtatorit 2001 e ndau historinë amerikane në dy pjesë: Amerika para kullave që ranë dhe Amerika pas tyre. Katër avionë të rrëmbyer, Kullat Binjake në flakë, Pentagoni i goditur dhe një avion i rrëzuar në fushat e Pensilvanisë lanë pas 2,977 viktima dhe një plagë që ndryshoi jo vetëm Shtetet e Bashkuara, por rendin botëror. Njëzet e pesë vjet më vonë, Amerika përkujton përsëri të vdekurit e saj, por vendi që qëndron sot para memorialeve nuk është më Amerika e 12 shtatorit 2001. Atëherë amerikanët pyetën: Kush na sulmoi? Në vitin 2026 pyetja është bërë shumë më e vështirë: Çfarë na ka ndodhur neve gjatë këtyre 25 vjetëve?

11 Shtatori krijoi një bashkim kombëtar që sot duket pothuajse i pabesueshëm. Republikanë e demokratë, të krishterë, hebrenj e myslimanë, emigrantë dhe amerikanë të lindur këtu u gjendën nën të njëjtin flamur. Zjarrfikësit hynin në kullat që të tjerët përpiqeshin t’i braktisnin. Qytetarët e zakonshëm ndihmonin të panjohurit. Pasagjerët e Flight 93 sakrifikuan jetën duke mos lejuar që avioni i tyre të përdorej si një tjetër armë. Për disa javë Amerika dukej sikur kishte rizbuluar një të vërtetë të thjeshtë: përballë katastrofës, identiteti politik ishte më pak i rëndësishëm se identiteti amerikan. Edhe Donald Trump, në përkujtimet e këtyre ditëve, ka përsëritur premtimin solemn amerikan: “Never forget” — të mos harrojmë kurrë. Por të mos harrosh nuk do të thotë vetëm të kujtosh viktimat. Do të thotë edhe të pyesësh çfarë mësuam nga ajo ditë.

Sepse Amerika reagoi ndaj 11 Shtatorit jo vetëm me kurajë, por edhe me frikë. Erdhi Afganistani, pastaj Iraku; erdhi “War on Terror”, Patriot Act, survejimi elektronik, Guantanamo, kontrollet e reja në aeroporte dhe një aparat sigurie që ndryshoi raportin ndërmjet qytetarit dhe shtetit. Disa prej këtyre masave e bënë Amerikën më të sigurt. Të tjera mbeten edhe sot objekt debati moral dhe kushtetues. Njëzet e pesë vjet më vonë, amerikanët vetë duket se kanë nxjerrë një bilanc të hidhur: shumica nuk besojnë se luftërat e Afganistanit dhe Irakut ia vlejtën koston njerëzore dhe ekonomike. Historia tregoi se është shumë më e lehtë të fillosh një luftë sesa të përcaktosh ditën kur ajo ka përfunduar.

Këtu 11 Shtatori takohet me epokën Trump. Donald Trump u ngrit politikisht edhe mbi lodhjen e amerikanëve nga “luftërat e pafundme”. “America First” premtoi se Amerika nuk do të vazhdonte të ishte polici i botës, se kufijtë e saj do të mbroheshin dhe se fuqia amerikane do të përdorej së pari për interesin amerikan. Por ironia e vitit 2026 është e fortë: një president që e ndërtoi një pjesë të filozofisë së tij politike mbi kundërshtimin ndaj luftërave të pafundme ndodhet tani përballë një lufte me Iranin që ka hyrë në muajin e gjashtë. Në 25-vjetorin e 11 Shtatorit, pyetja e vjetër rikthehet me një emër tjetër: Kur është përdorimi i forcës mbrojtje e domosdoshme dhe kur fillon të bëhet një konflikt pa dalje?

Trump e sheh sigurinë kombëtare edhe përmes kufirit. Në filozofinë e tij politike, kufiri i kontrolluar, emigracioni i kufizuar dhe deportimi i atyre që ndodhen ilegalisht në vend janë pjesë e mbrojtjes së Amerikës. Për mbështetësit e tij, ky është realizëm: një shtet që nuk kontrollon se kush hyn në territorin e vet nuk mund të garantojë sigurinë e qytetarëve. Për kundërshtarët, rreziku lind kur emigranti fillon të trajtohet si sinonim i kërcënimit. Pikërisht këtu kujtesa e 11 Shtatorit kërkon maturi. Terroristët duhet të luftohen si terroristë; kriminelët si kriminelë; shkelësit e ligjit sipas ligjit. Por miliona njerëz që erdhën në Amerikë për të punuar, krijuar familje dhe për t’u bërë pjesë e këtij vendi nuk mund të shndërrohen në një kategori kolektive dyshimi. Amerika është njëkohësisht komb kufijsh dhe komb emigrantësh. Sfida është të ruajë të dyja këto të vërteta.

Por ndryshimi më dramatik nga viti 2001 gjendet diku tjetër. Atëherë armiku erdhi nga jashtë. Sot shumë amerikanë kanë frikë nga njëri-tjetri. Një sondazh Reuters/Ipsos në prag të 25-vjetorit zbulon se 61 për qind e amerikanëve e konsiderojnë ekstremizmin e brendshëm kërcënim më të madh ideologjik sesa ekstremizmin e ardhur nga jashtë. Ky është ndoshta bilanci më tronditës i këtyre 25 viteve. Amerika ndërtoi aeroporte më të sigurta, shërbime inteligjence më të fuqishme dhe një makineri ushtarake të aftë të godasë një terrorist mijëra kilometra larg; por nuk gjeti ende teknologjinë që çarmatos urrejtjen politike brenda familjes amerikane.

Dhe këtu përgjegjësia nuk i përket vetëm Trumpit. Polarizimi amerikan nuk lindi më 2016 dhe nuk do të zhduket kur Trump të largohet nga Shtëpia e Bardhë. Demokratët dhe republikanët, mediat tradicionale dhe ato sociale, universitetet, aktivistët dhe politikanët kanë kontribuar në krijimin e dhomave ku amerikanët dëgjojnë vetëm versionin e realitetit që u pëlqen. Trump është njëkohësisht produkt dhe përshpejtues i kësaj epoke. Ai kuptoi më mirë se pothuajse çdo politikan tjetër fuqinë e zemërimit, të konfliktit dhe të ndarjes së botës në “ne” dhe “ata”. Por një president nuk është vetëm udhëheqës i njerëzve që votuan për të. Presidenca amerikane kërkon diçka më të vështirë: aftësinë për të folur edhe në emër të atyre që nuk do të votojnë kurrë për ty.

Prandaj 11 Shtatori në epokën Trump nuk duhet të jetë vetëm ceremoni, flamuj në gjysmështizë dhe fjalimi tradicional “ne nuk do t’i harrojmë kurrë”. Memoriali më i mirë për 2,977 viktimat do të ishte një Amerikë që kujton se çfarë bëri më 12 shtator: u bashkua pa kërkuar më parë kartën e partisë së tjetrit. Terroristët e 2001-shit dëshironin ta frikësonin Amerikën dhe ta bindnin se shoqëria e saj e hapur ishte dobësi. Ata dështuan. Por një demokraci mund të dëmtojë vetveten nëse frikën e shndërron në mënyrë permanente qeverisjeje dhe kundërshtarin politik në armik kombëtar.

Njëzet e pesë vjet pas kullave, ndoshta mësimi më i madh nuk është se Amerika duhet të jetë më e fortë. Ajo është tashmë jashtëzakonisht e fuqishme. Mësimi është se duhet të dijë për çfarë e përdor fuqinë dhe çfarë kërkon të mbrojë me të. Nëse mbron vetëm territorin, por humbet besimin mes qytetarëve; nëse fiton luftëra, por humbet paqen; nëse ruan kufirin, por harron idealin amerikan, atëherë siguria bëhet një fortesë pa shpirt.

Trump thotë: America First. Njëzet e pesë vjet pas 11 Shtatorit, kjo fjali mund të ketë një kuptim më të thellë se slogani elektoral. Amerika e para duhet të nënkuptojë jo vetëm interesin amerikan, por edhe Kushtetutën amerikane, jetën amerikane, të vërtetën, lirinë dhe aftësinë për të jetuar së bashku pavarësisht bindjeve tona. Sepse armiku më i rrezikshëm i Amerikës së vitit 2001 ishte ai që hyri në qiellin e saj.

Armiku më i rrezikshëm i Amerikës së vitit 2026 mund të jetë ai që ngrihet midis amerikanëve.

Akademik Aleks Buda lindi më 7 shtator të vitit 1911, në një familje fisnike dhe patriote të Elbasanit. I ati, Dhimitër Buda, farmacist i njohur, kontribuoi si delegat në Kongresin e Manastirit dhe si një nga financuesit e Shkollës Normale të Elbasanit, duke lënë gjurmë të rëndësishme në historinë e arsimit shqiptar.

Shkollimin fillor e kreu në Leçe të Italisë, të mesmen në Zalcburg të Austrisë, ndërsa studimet e larta në Fakultetin e Filozofisë të Universitetit të Vjenës. Në vitet 1939–1943 punoi si mësues në Liceun e Tiranës dhe të Korçës. Mori pjesë në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare dhe më 1944 u zgjodh nënkryetar i Këshillit ANÇ të qarkut të Elbasanit.

Në vitet 1945–1946 drejtoi Bibliotekën Kombëtare, ku dha një ndihmesë të çmuar në organizimin e fondit të saj. Më pas ishte një ndër organizatorët e Institutit të Shkencave, ku themeloi sektorin e historisë dhe sociologjisë, duke kontribuar në ngritjen e sektorëve të arkeologjisë, historisë së lashtë, mesjetës, kohës së re, artit mesjetar dhe etnografisë. Me formimin e Institutit të Historisë dhe të Gjuhësisë më 1955, Buda hodhi bazat e medievistikës shqiptare, duke e vendosur këtë fushë në themelet e saj shkencore.

Me ngritjen e Universitetit të Tiranës, ai u bë një ndër themeluesit e katedrës së historisë së Shqipërisë dhe të kursit të historisë së Shqipërisë në Fakultetin e Historisë dhe të Filologjisë. Punoi me përkushtim për përgatitjen e historianëve të rinj, sidomos në fushën e historisë mesjetare, duke formuar breza të tërë studiuesish.

I zgjedhur si kryetar i parë i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, që në themelimin e saj në vitin 1972, akad. Aleks Buda, ka luajtur një rol themelor në konsolidimin e institucionit dhe në orientimin e kërkimit shkencor shqiptar drejt standardeve bashkëkohore. Ai u dallua për vizionin e tij në organizimin e strukturave akademike, për mbështetjen e studimeve në fushën e historisë, gjuhësisë dhe kulturës kombëtare, si dhe për përpjekjen e vazhdueshme për ta vendosur Akademinë në një raport të denjë me institucionet shkencore ndërkombëtare. Kontributi i tij mbetet një pikë referimi për zhvillimin e shkencës shqiptare dhe për rolin e Akademisë si qendër e dijes dhe e autoritetit shkencor.

Akademik Aleks Buda u nda nga jeta më 7 korrik 1993, në Tiranë, duke lënë pas një trashëgimi të pasur që e vendos ndër figurat më të ndritura të historiografisë shqiptare dhe të jetës akademike të vendit.

www.akad.gov.al

Kongresi i Elbasanit, i mbajtur më 2 shtator 1909, përfaqëson një nga momentet kyçe të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Mbledhja e tij ishte një ngjarje e shënuar në historinë e arsimit, shkollës dhe kulturës shqiptare, që njihej ndryshe edhe si “Kongresi i Shkollave Shqipe”, ku morën pjesë 35 përfaqësues nga 28 klube e shoqëri patriotike, brenda dhe jashtë territoreve shqiptare.

Midis delegatëve të kongresit kishte veprimtarë të njohur të Lëvizjes Kombëtare, si edhe mësues atdhetarë, siç ishin Orhan Pojani, Grigor Cilka, Gjergj e Sevasti Qiriazi, Ahmet Dakli, Refik Toptani, Hamdi Ohri, Nikollë Kaçori, Andrea Konomi, Idhomen Kosturi, Kahreman Vrioni etj.

Programi kulturor e arsimor që hartoi Kongresi i Elbasanit parashtronte njohjen zyrtare të gjuhës shqipe në sistemin ekzistues arsimor dhe përhapjen e mëtejshme të arsimit në gjuhën shqipe. Një nga vendimet më të rëndësishme ishte themelimi i Shkollës Normale të Elbasanit, e cila u hap më 1 dhjetor 1909 dhe u bë një institucion i rëndësishëm për përgatitjen e mësuesve shqiptarë. Po ashtu, Kongresi u kushtoi rëndësi hartimit të programeve mësimore, organizimit të shkollave shqipe dhe nxitjes së botimit e përhapjes së librave në gjuhën shqipe. Çështja e alfabetit ishte trajtuar më parë në mënyrë të veçantë nga Kongresi i Manastirit i vitit 1908.

Rëndësia e këtij Kongresi është e madhe, sepse ai hodhi baza të rëndësishme për zhvillimin e arsimit kombëtar shqiptar dhe forcoi unitetin kulturor të kombit në periudhën që i parapriu Shpalljes së Pavarësisë.

Kongresi i Elbasanit mori një sërë vendimesh, të pasqyruara në Aktin e Vendimeve të Kongresit, i cili përmbante 15 pika, si dhe miratoi rregulloren e klubeve dhe shoqërive patriotike. Në vendimet e këtij kongresi theksohej se Shoqëria “Përparimi”, që do të krijohej në Korçë, kishte për detyrë të financonte mbajtjen e Shkollës Normale. Me ndihmat që do të grumbulloheshin, ajo do t’u jepte mbështetje shkollave shqipe ekzistuese, do të orientonte hapjen e shkollave të reja në shumë vise të vendit, si dhe do të nxiste përhapjen e mësimit të shqipes edhe në shkollat e huaja që ekzistonin në territoret shqiptare.

Jo rastësisht, për mbajtjen e kongresit të arsimit u zgjodh qyteti i Elbasanit. Ishin traditat e shkëlqyera patriotike, arsimore e kulturore, si dhe figurat e spikatura të Rilindjes Kombëtare të këtij qyteti, që ndikuan në zgjedhjen e tij.

Kongresi i Elbasanit hodhi bazat më të rëndësishme për zhvillimin dhe konsolidimin e arsimit kombëtar shqiptar.

www.akad.gov.al