Hysen S. Dizdari/

Më 2 korrik 2020, Posta e Kosovës emetoi një emision përkujtimor me rastin e 30-vjetorit të Deklaratës Kushtetuese të 2 Korrikut 1990. Emisioni, i titulluar “30-vjetori i Deklaratës Kushtetuese”, përbëhet nga një pullë postare me vlerë nominale 2 euro. Kjo pullë përkujtimore ka një rëndësi të veçantë historike, pasi përkujton dhe nderon guximin e delegatëve shqiptarë të Kuvendit të Kosovës, të cilët, në rrethana tejet të vështira të okupimit serb, më 2 korrik 1990 miratuan publikisht Deklaratën Kushtetuese, duke shënuar një nga momentet më të rëndësishme në rrugëtimin politik dhe juridik të Kosovës drejt lirisë dhe shtetësisë.

Më 2 korrik 1990, delegatët shqiptarë të Kuvendit të Kosovës e shpallën Deklaratën Kushtetuese para ndërtesës së Kuvendit, në shkallët e saj, pasi autoritetet serbe nuk i lejuan të hynin në sallën e Kuvendit. Ky akt u zhvillua në kushte të jashtëzakonshme presioni politik dhe represioni, por u shndërrua në një dëshmi të vendosmërisë së përfaqësuesve të popullit të Kosovës për të mbrojtur të drejtat e tij kushtetuese.

Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 proklamoi të drejtën sovrane të popullit të Kosovës, duke përfshirë edhe të drejtën për vetëvendosje. Me këtë akt, Kosova u shpall njësi e barabartë në kuadër të Federatës Jugosllave, duke kundërshtuar ndryshimet kushtetuese të imponuara nga Serbia në vitin 1989.

Në tekstin e Deklaratës thuhej: “Kuvendi dhe organet e pushtetit të Kosovës, raportet e veta në rregullimin kushtetues të Jugosllavisë i bazojnë në Kushtetutën ekzistuese të Jugosllavisë e jo në amendamentet e Kushtetutës së RS të Serbisë të vitit 1989; me këtë shfuqizohet edhe vendimi i Kuvendit të Kosovës i 23 marsit 1989 për dhënien e pëlqimit ndaj këtyre amendamenteve.”

Deklarata Kushtetuese përbënte një akt me rëndësi të jashtëzakonshme juridike dhe politike, pasi riafirmonte subjektivitetin kushtetues të Kosovës dhe shprehte vullnetin e popullit të saj për vetëvendosje dhe barazi. Pas shpalljes së Deklaratës Kushtetuese, populli i Kosovës vazhdoi përpjekjet për liri dhe pavarësi përmes rezistencës paqësore. Më pas, lufta çlirimtare e udhëhequr nga Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK), e mbështetur nga ndërhyrja ushtarake e NATO-s, çoi në çlirimin e Kosovës më 12 qershor 1999. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë e saj, duke u konsoliduar si Republika e Kosovës, shtet sovran dhe i njohur nga një numër i konsiderueshëm shtetesh në mbarë botën.

Përmes këtij emisioni filatelik, Posta e Kosovës përjetësoi në mënyrë simbolike një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë moderne të vendit. Pulla postare nuk shërben vetëm si mjet i komunikimit postar, por edhe si dokument kulturor e historik, që ruan në kujtesën kolektive një akt vendimtar në procesin e ndërtimit të shtetit të Kosovës.

Prof. Agron Gjekmarkaj/

Shenjtërisë së tij Papa Leone XIV me nderim të thellë i përcollem përshëndetjet e përzemërta të popullit shqiptar dhe të katolikëve të Shqipërisë.

Ky takim në Vatikan ishte për ne një moment i veçantë mirënjohjeje, frymëzimi dhe besimi në vijimësinë e një lidhjeje të hershme, të fortë e të qëndrueshme.

Më pas, kjo fjalë bëhet një reflektim mbi këtë marrëdhënie që ka përshkuar shekuj historie, një lidhje shpirtërore, etike, morale, kulturore e njerëzore ndërmjet Shqipërisë dhe Selisë së Shenjtë. Në fillesat e saj qëndron edhe mbështetja që Papët e kohës i dhanë Gjergj Kastriotit Skënderbeut, duke e pritur dhe duke e njohur si mbrojtës të krishterimit dhe të qytetërimit europian, një moment që shënoi ngjizjen e kësaj marrëdhënieje dhe rikthimin e pakthyeshëm të shqiptarëve në gjirin e kontinentit europian.

Kjo lidhje u kurorëzua edhe me figura të mëdha si Papa Klementi XI, me origjinë shqiptare, dhe Shën Jeronimi, që i dhanë një dimension universal kulturës së krishterë, duke dëshmuar rrënjët e hershme europiane të shqiptarëve.

Nga kjo pikënisje historike, ky raport u forcua ndër shekuj përmes rolit të Kishës Katolike në ruajtjen e identitetit, gjuhës, vlerave dhe qëndresës shqiptare. Që nga koha e Skënderbeut e deri te trashëgimia kulturore e përfaqësuar nga Pal Ëngjëlli, Marin Barleti, Gjon Buzuku, Pjetër Bogdani, Pjetër Budi, Frang Bardhi e shumë të tjerë, kjo marrëdhënie ka qenë një burim i vazhdueshëm drite dhe vetëdijeje kombëtare. Këta etër e prelatë savantë, i vunë supet një bote që po shembej dhe që rrezikonte të zinte nën vete kujtimin ilirik, jetën arbërore dhe të ardhmen shqiptare, duke e mbajtur gjallë frymën e një kombi në kohë rreziku e mjegullimi historik.

Nuk është aspak rastësore që dokumenti i parë në gjuhën shqipe është pikërisht “Formula e pagëzimit”. Pastaj, me “Mesharin”, gjuha shqipe mori një bekim themelor dhe u bë boshti rreth të cilit u ngjiz dhe u konsolidua vetëdija kombëtare.

Krahas kësaj, shkollat e hershme shqipe, revistat, librat dhe veprimtaria e shkrimtarëve të klerit katolik krijuan një traditë të fortë arsimore dhe kulturore, duke përgatitur Shqipërinë për përballjen e saj me modernitetin. Kjo punë, herë e heshtur e herë e larë me gjakun e kryengritjeve antiosmane, ndërtoi themelet e një shoqërie që mund të dialogonte me Europën dhe të afirmonte identitetin e saj në kohë ndryshimesh epokale.

Në Rilindjen Kombëtare dhe në fillimet e shtetformimit, kleri katolik u bë një ndër shtyllat e ndërgjegjes kombëtare. Figura themelore si poeti kombëtar At’ Gjergj Fishta, së bashku me Dom Ndre Mjedën dhe të tjerë, forcuan idenë e një kombi që qëndron mbi dallimet fetare.

Shekulli XX solli një nga sprovat më të mëdha: persekutimin e egër të fesë gjatë regjimit komunist. Shumë klerikë u vranë dhe 38 prej tyre u shpallën martirë të lumnuar nga Selia e Shenjtë, ndërsa të tjerë përjetuan dekada burgimi dhe persekutimi, me thirrjen historike si amanet i fundit “Rrnoftë Krishti Mbret! Rrnoftë Shqipnia!”.

Ndër ta, frati i lirisë kundër tiranisë At’ Zef Pllumi, i burgosur për 26 vite, mbetet autori i dëshmisë monumentale “Rrno vetëm për me tregue”, një nga rrëfimet më të fuqishme të qëndresës shpirtërore dhe të kujtesës historike.

Pas rënies së komunizmit, Shqipëria përjetoi një ringritje shpirtërore dhe një model të rrallë harmonie fetare.

Në këtë meditim modest, produkt i këtij takimi me Papa Leonin, shkëlqejnë mbi të gjithë Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe Nënë Tereza, dy simbole universale të kombit shqiptar.

Skënderbeu mbetet spiranca e kujtesës sonë historike, muza dhe figura, kujtimi i të cilës mbajti gjallë ëndrrën e shqiptarëve për Europën, por edhe heroi i Europës, që ajo e njohu gjithmonë si të vetin: ndër shqiptarë e përtej tyre, në mijëra libra, opera, portrete, skena teatrore dhe monumente mermeri, por më shumë si frymë, si shpirt, si model, sidomos kur horizonti mvrenjtet!

Ndërsa Nënë Tereza është simboli i sakrificës, besimit dhe dashurisë së pakufijshme, që e vuri veten në shërbim të më të vegjëlve, më të dobëtve, më të varfërve dhe të pamundurve, duke u ngritur kështu në piedestalet më të larta të nderimit njerëzor dhe duke dëshmuar disa vlera themelore, jo gjithëherë të njohura, të popullit shqiptar: solidaritetin, bamirësinë, përkujdesjen dhe përkushtimin ndaj tjetrit deri në vetëmohim.

Nga Merita B. McCormack*/

Nëna jonë , e bukura , e përulura, e durueshmja dhe  artistja në shpirt e jetë,  kaloi në Përjetësi.

Ajo e la këtë botë të enjten në mëngjes, më datën 25 Qershor 2026, pas disa orëve të shkurtra vuajtjeje fizike, ndërsa shpirti i saj u nda paqësisht nga trupi. 

Familjarët  dhe personeli mjekësor ishin pranë saj.

Hamide “Artemi” Bajraktari lindi 90 vjet më parë në Zëmblak, Korçë, Shqipëri. Ajo ishte vajza e dytë në një familje ku djemtë ishin më të shumtë. 

U rrit në vitet e vështira të Luftës së Dytë Botërore dhe më vonë përjetoi realitetin e ashpër të jetës si vajza e një Kulaku nën diktaturën komuniste në Shqipëri.

Ajo përjetoi persekutim politik mizor.

Shtëpia e familjes  u konfiskua nga shteti komunist, kur ajo ishte adoleshente, duke i lënë pa strehë ose mbështetje ekonomike. 

Mes urisë dhe vështirësive, nëna jonë mbeti jashtëzakonisht e bukur,  e papërkulur dhe e fortë. Ajo mësoi të qepte rroba dhe zhvilloi një dashuri të thellë për artin. Këmbëngulja e durueshme e babait tim në punët e zemrës dha frut, dhe ata u martuan më 26 nëntor 1959.

Prej martesës së tyre lindëm ne , fëmijët e tyre, dhe lidhja e prindërve  mbeti e thellë dhe e qëndrueshme për 66 vite, deri në ndarjen nga jeta të babait në vitin 2025.. 

Nëna  e donte vërtet babain tonë dhe secilin prej nesh me gjithë zemrën e saj. 

Ajo vuajti shumë kur persekutimi politik u shtri edhe tek ne, fëmijët e saj. Megjithatë, pavarësisht se kishte çdo arsye për tu hidhëruar e shprehur hidhërimin, ajo kurrë nuk na ngarkoi  ne me dhimbjen e saj. Gjithçka që ne mbajmë mend e kujtojmë janë ditë e net të gëzueshme familjare,  të mbushura me dashuri, humor, këngë e valle në raste të gëzueshme dhe  lutje e respekt të thellë në kohë zie.

Nëna ishte një zonjë shembullore, elegante — një rrobaqepëse e talentuar që përgatiti shumë paja për vajzat që bëheshin nuse, një kuzhiniere e shkëlqyer dhe një artiste e talentuar që krijonte bukuri nga letra të thjeshta me ngjyra deri në kultivim  kopshtesh  të bukura me lule. Ajo respektonte të moshuarit dhe mësonte të rinjtë me mençuri e durim . Ajo e kuptonte thellësisht se çfarë do të thoshte të jesh njëherësh edhe nuse dhe vjehërr. Mbi të gjitha, ajo e dinte se ishte një vajzë e dashur e prindërve të saj dhe një fëmijë i dashur i Zotit, në të cilin ajo besonte me besnikëri.

Ajo e la këtë jetë e rrethuar nga dashuria, duke dhënë vazhdimisht dashuri për të tjerët, deri në fund. Ndërsa trupi i saj tani pushon në një varr pranë babait tim, ne, fëmijët e saj, nuk mundëm të mos thoshim teksa largoheshim nga shërbesa në varrezat shqiptare në Toronto:

“Këndofsh përjetë në Parajsë  Mami!”

Pusho në paqe, o Nënë e shtrenjtë !

Nga Rafael Floqi/

Më 4 korrik 2026, Shtetet e Bashkuara të Amerikës festojnë 250-vjetorin e Shpalljes së Pavarësisë, një jubile që nuk përkujton vetëm lindjen e një shteti të ri, por triumfin e një ideje që ndryshoi historinë e njerëzimit. Pak vende kanë ndikuar kaq thellë në zhvillimin politik të botës moderne sa Shtetet e Bashkuara. Për dy shekuj e gjysmë, ato kanë qenë simbol i lirisë, i qeverisjes kushtetuese dhe i besimit se pushteti duhet t’i përkasë qytetarëve dhe jo monarkëve apo elitave. Ndryshe nga shumica e kombeve të kohës, Amerika nuk u ndërtua mbi një identitet etnik, gjuhësor apo fetar, por mbi parime universale. Kjo është arsyeja pse 250-vjetori i saj nuk është vetëm një festë kombëtare amerikane, por një moment reflektimi për të gjithë ata që besojnë tek demokracia dhe liria.

Deklarata e Pavarësisë e vitit 1776 përmbante një nga pohimet më revolucionare të historisë politike: se të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë dhe se qeveritë marrin legjitimitetin e tyre nga pëlqimi i të qeverisurve. Thomas Jefferson formuloi një filozofi që do të frymëzonte më vonë revolucione demokratike në mbarë botën.

Në një epokë kur Evropa dominohej nga monarkitë absolute dhe privilegjet e lindjes, kolonët amerikanë shpallën se burimi i vetëm i pushtetit ishte populli. Ky ishte fillimi i një eksperimenti politik që vazhdon edhe sot dhe që ka provuar se liria nuk është thjesht një ideal, por një sistem që mund të funksionojë në praktikë.

Megjithatë, baballarët themelues nuk besonin se demokracia mund të mbështetej vetëm mbi vullnetin e shumicës. Ata e njihnin mirë historinë e Athinës, të Republikës Romake dhe të shteteve evropiane dhe e dinin se pushteti, nëse mbetet pa kufij, mund të shndërrohet lehtësisht në tirani. Për këtë arsye ata krijuan një republikë kushtetuese me ndarje të qartë të pushteteve, ku Presidenti, Kongresi dhe Gjykata Supreme kontrollojnë vazhdimisht njëri-tjetrin. James Madison shkruante me të drejtë se: “Nëse njerëzit do të ishin engjëj, nuk do të kishte nevojë për qeveri.” Pikërisht ky realizëm mbi natyrën njerëzore e bëri Kushtetutën amerikane dokumentin kushtetues më jetëgjatë në botë. Ajo nuk u ndërtua mbi besimin tek njerëzit e përsosur, por mbi bindjen se askush nuk duhet të ketë pushtet të pakufizuar.

Një nga arsyet kryesore pse Amerika mbetet bastion i demokracisë është fakti se institucionet janë gjithmonë më të rëndësishme se individët. Në shumë vende historia lidhet me emrat e liderëve, ndërsa në Shtetet e Bashkuara historia lidhet me forcën e institucioneve. Presidentët zgjidhen dhe largohen, partitë fitojnë dhe humbin zgjedhje, por Kongresi, Gjykata Supreme, shtetet federale, administrata publike dhe media vazhdojnë të funksionojnë sipas Kushtetutës. Ky vazhdimësi institucionale ka bërë që republika amerikane të kalojë luftëra, kriza ekonomike, atentate, polarizime politike dhe konflikte të brendshme pa u shembur kurrë. Besnikëria ndaj ligjit ka qenë gjithmonë më e fortë se besnikëria ndaj çdo lideri.

Një rol vendimtar në këtë sukses ka luajtur federalizmi amerikan. Pesëdhjetë shtetet përbërëse nuk janë thjesht njësi administrative, por kanë kushtetutat, parlamentet, gjykatat dhe guvernatorët e tyre. Kjo shpërndarje e pushtetit e bën pothuajse të pamundur përqendrimin absolut të autoritetit në duart e një qeverie qendrore. Alexis de Tocqueville, studiuesi francez që analizoi demokracinë amerikane në shekullin XIX, vërejti se forca e Amerikës nuk buronte vetëm nga Uashingtoni, por nga komunitetet lokale, bashkitë dhe organizatat qytetare. Pikërisht pjesëmarrja e qytetarëve në jetën publike ka qenë motori që ka mbajtur gjallë demokracinë amerikane për 250 vjet.

Po aq e rëndësishme është edhe mbrojtja kushtetuese e lirive themelore. Amendamenti i Parë garanton lirinë e fjalës, të shtypit, të fesë, të tubimit dhe të peticionit, duke krijuar një hapësirë ku idetë mund të përplasen lirshëm pa frikën e censurës shtetërore. Thomas Jefferson shprehej se, nëse do t’i duhej të zgjidhte mes një qeverie pa gazeta dhe gazetave pa qeveri, do të zgjidhte pa hezitim të dytën. Pikërisht kjo filozofi ka bërë që media amerikane, universitetet, organizatat qytetare dhe shoqëria civile të luajnë një rol të pazëvendësueshëm në mbikëqyrjen e pushtetit. Demokracia amerikane nuk mbështetet tek heshtja, por tek debati i lirë dhe tek e drejta për të kundërshtuar.

Natyrisht, historia amerikane nuk ka qenë pa gabime. Skllavëria, Lufta Civile, segregacioni racor dhe periudha të ndryshme diskriminimi përbëjnë faqe të dhimbshme të së kaluarës së saj. Por pikërisht aftësia për t’u përballur me këto gabime dhe për t’i korrigjuar ato përmes institucioneve demokratike e ka bërë republikën amerikane më të fortë. Abraham Lincoln ruajti Bashkimin dhe i hapi rrugën shfuqizimit të skllavërisë. Martin Luther King Jr. udhëhoqi një revolucion paqësor për të drejtat civile. Gjykata Supreme rrëzoi ligje diskriminuese, ndërsa Kongresi miratoi reforma që zgjeruan liritë dhe të drejtat qytetare. Amerika nuk është bërë bastion i demokracisë sepse nuk ka gabuar, por sepse ka ditur të mësojë nga gabimet dhe të reformohet pa shkatërruar themelet e republikës.

Një tjetër shtyllë e suksesit amerikan është lidhja e ngushtë midis lirisë politike dhe lirisë ekonomike. Shtetet e Bashkuara ndërtuan ekonominë më të madhe të tregut të lirë në histori, duke u dhënë mundësi miliona emigrantëve që, përmes punës dhe talentit, të ndërtonin një jetë më të mirë. Nga laboratorët universitarë deri tek Silicon Valley, nga industria e aviacionit deri tek revolucioni digjital dhe inteligjenca artificiale, Amerika ka treguar se inovacioni lulëzon aty ku individi është i lirë të krijojë, të konkurrojë dhe të ndërmarrë rreziqe. Demokracia dhe ekonomia e lirë kanë ecur krah për krah, duke e bërë vendin një magnet për talentet nga e gjithë bota.

Në politikën ndërkombëtare, ndikimi amerikan ka qenë po aq vendimtar.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Shtetet e Bashkuara udhëhoqën rindërtimin e Evropës përmes Planit Marshall, krijuan NATO-n dhe u shndërruan në mbrojtësen kryesore të botës së lirë gjatë Luftës së Ftohtë. Ronald Reagan paralajmëronte se “Liria nuk është kurrë më shumë se një brez larg zhdukjes.” Ky mesazh mbetet aktual edhe sot, sepse demokracia nuk është një gjendje e përhershme; ajo duhet mbrojtur vazhdimisht nga autoritarizmi, ekstremizmi dhe indiferenca qytetare.

Për shqiptarët, historia e Amerikës ka një domethënie të veçantë. Presidenti Woodrow Wilson mbrojti të drejtën e Shqipërisë për të ekzistuar si shtet në Konferencën e Paqes në Paris, ndërsa Presidenti Bill Clinton udhëhoqi ndërhyrjen e NATO-s që çoi në çlirimin e Kosovës. Mijëra shqiptaro-amerikanë kanë kontribuar në jetën politike, ekonomike dhe kulturore të Shteteve të Bashkuara, ndërsa organizata si Federata Panshqiptare “Vatra” ndërtuan urat e para të miqësisë shqiptaro-amerikane. Për diasporën shqiptare, Amerika ka qenë gjithmonë më shumë se një vend mundësish ekonomike; ajo ka qenë simbol i lirisë, meritokracisë dhe respektit për dinjitetin njerëzor.

Edhe sot demokracia amerikane përballet me sfida të mëdha: polarizimin politik, përhapjen e dezinformimit, ndikimin e rrjeteve sociale dhe uljen e besimit tek institucionet.

Megjithatë, historia e saj tregon se republika amerikane ka kaluar sprova shumë më të rënda, nga Lufta Civile te Depresioni i Madh, nga dy luftërat botërore te sulmet terroriste dhe krizat ekonomike globale. Çdo herë ajo ka dalë më e fortë, sepse themeli i saj nuk është një njeri, një parti apo një ideologji, por Kushtetuta dhe sundimi i ligjit.

Në 250-vjetorin e Pavarësisë, mesazhi që Amerika i jep botës mbetet po aq aktual sa në vitin 1776: liria nuk trashëgohet automatikisht, por fitohet dhe mbrohet çdo ditë. Demokracia nuk është thjesht e drejta për të votuar; ajo është respekti për ligjin, mbrojtja e pakicës, ndarja e pushteteve, liria e mendimit dhe përgjegjësia qytetare. Pikërisht këto parime e kanë bërë republikën amerikane modelin më të suksesshëm të qeverisjes kushtetuese në historinë moderne. Pas 250 vitesh, Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të mbeten jo vetëm një superfuqi globale, por edhe bastioni më i fuqishëm i demokracisë, një frymëzim për kombet që besojnë se liria dhe drejtësia janë vlerat mbi të cilat ndërtohet një shoqëri e qëndrueshme.