Arben Iliazi/

Me Idriz Balanin u takova në ekspozitën e Luan Ramës “Shqipëria dhe shqiptarët në tablotë e piktorëve francezë të Shkullit XIX”. Idrizi është një nga mjeshtrat e skulpturës monumentale, që ka gdhendur historinë në mermer, gur e bronz, si autor i dhjetra shtatoreve, busteve e monumenteve, të vendosura nga Konispoli e Saranda, deri në Mitrovicë, Prishtinë, Deçan, Prekaz e Reçak, nga Shkupi deri në Itali, Rumani, Francë, Gjermani, e deri në Nju Jork, Uashington e Florida. Ka hapur disa ekspozita personale në Tiranë e në trojet shqiptare.

Idriz Balani, i cili është diplomuar në Institutin e Lartë të Arteve (sot Universiteti i Arteve) në vitin 1980, në degën e skulpturës monumentale e të kavaletit, nën drejtimin e Andrea Manos (“Skulptor i Merituar”) dhe Hektor Dule (“Skulptor i Popullit”), është një skulptor shumëdimensional. Një autoritet i respektuar dhe kontributor i madh në artet pamore shqiptare. Gjithmonë pranë mjeshtrave të mëdhenj të skulpturës monumentale, si Mumtas Dhrami, duke mësuar sekretet e kryeveprave.

Përqasja e skulpturës së tij me figura luftëtarësh dhe patriotësh është kthyer në ndjesi dhe frymëzim. Spikatin personalitet e skalitura të figurave, apo ngjarjeve historike të njohura, të Kosovës dhe Çamërisë. Për punën e tij shumë dimensionale Balani është vlerësuar dhe shpërblyer me çmime të panumërta, me dekorata, medalje, si dhe diploma e fletënderi. Bashkia e Durrësit, në vitin 2013, e ka nderuar me titullin “Mirënjohja e qytetit”.

Në atelienë e tij në qytetin e Durrësit befasohesh nga bukuria dhe shumëllojshmeria e figurave të krijuara me teknika nga më të ndryshmet që njeh arti i skulpturës. “Vallja e Osman Takës” është një nga kryeveprat e tij.

Në veprat e tij ndihet shumë frymë, ndjesi, emocionalitet, ngjyrë, kontrast, harmoni dhe dritë. Po ashtu në veprat e tij ka shumë elementë folklorikë dhe etnografikë.

Elementët e artit popullor, harmonizohen me mjeshtëri me koncepet estetike. Shumë punime, në pamje të parë kanë një mister metafizik, midis ngarkesës fizike dhe organizimit logjik të vlerave plastike, dhe bëhen gjithmonë evidente me lartësimin e personalitetit, ku ndërthuren dëshira për jetën, për natyrën, toleranca për kontradiktat e kësaj bote, si dhe adhurimi i vlerave jetësore dhe kombëtare. “Vallja e Osman Takës” e Balanit ishte midis punëve të 105 artistëve nga 80 vende të botës, që u prezantuan në Nju Jork, në nëntor 2024.

Luan Rama

camiko.al/

Familja Dino ishte nga ato familje të mëdha që kanë bërë histori dhe kanë mbetur në histori. Aliu ishte vëllai i më madh i vëllezërve Dino. Dhe ai ishte gjithashtu një artist i përkorë me një kontribut jo të pakët, i cili madje ishte dhe një politikan që luftoi për çështjen shqiptare si dhe i ati i tyre. Në vitin 1978, kur Abedin Dino do të shkonte të hapte një ekspozitë në Athinë, ky udhëtim do të ishte njëherësh shumë simbolik, pasi veprat e tij do të ekspozoheshin bashkë me tablotë dhe punimet e tjera të vëllait të vdekur që në vitin 1938, pra pesëdhjetë vjet më pas. Në këtë ekspozitë erdhën dhe mjaft miq të dikurshëm të Ali Dinos, të cilët përkujtuan njeriun, mikun e tyre dhe artistin e shquar. Në librin e botuar me këtë rast, miku i tij Alexos Lidorikis do të kujtonte: “Ka një shekull që një djalosh 15 vjeçar guxoi të prezantonte punën e tij të parë të vështirë në literaturë, por jo vetëm këtë. Ai donte t’i mishëronte punimet e tij ‘sentimentale e miqësore’ me tiparet e një vizatuesi të mbaruar e të një karikaturisti që do bëhej i njohur për kohën. Ali Dino, ishte i famshëm në kohën e tij dhe i njohur nga shoqëria jonë jo vetëm për talentin e tij të padiskutueshëm, por edhe për kurajon e tij, për karakterin e këndshëm, vëmendjen ndaj të rinjve dhe për humorin veçanërisht të hollë me të cilin ai iu përkushtua artit. Ishte mik i babait tim dhe njihej në të gjitha mjediset letrare.

Një artist i respektuar i revistave dhe gazetave, i përkëdheluri i Athinës artistike. Me tiparin e qartë dhe të habitshëm të karikaturave të tij, bashkohej një qëndrim inteligjent dhe tepër satirik, çka i gëzonte të gjithë rreth tij. Vendi i tij ishte mes më të mirëve të bashkëkohësve. Fokos Dimitriadis thoshte për të se ‘ky emigrant origjinal shpreh diçka krejt të ndryshme në veprën e tij. Karikaturat e tij shfaqin të njëjtën buzëqeshje joshëse, si ajo që zbukuron gojën e tij’. Me këto kujtime të largëta, të ëmbla e prekëse, në këtë çast të lumtur të mbledhur këtu, shikoj se veprat e tij janë një dëshmi e vërtetë arti. Të rinjtë kanë rastin ta njohin tashmë. Për më të vjetrit është një kujtim, freskia e të cilit asnjëherë nuk është zbehur në botën e vet emocionale.”

Portretin e tij të hequr e të mprehtë, me ballin e gjerë dhe flokët kaçurrelë, e vëzhgoj për një kohë të gjatë në një fotografi të vjetër, të botuar diku, për të deshifruar atë ndjesi artistike që ka përjetuar ky njeri që la gjurmë në fushën e artit, dhe në veçanti në atë të karikaturës. “Njeriu me fytyrë mitike dhe enigmatike”! – Kështu e ka cilësuar Ali Dinon një kritik i njohur grek i artit, me rastin e vdekjes së tij. “Për gjithë karikaturistët, ai ishte një emër ekzotik. I famshëm nga emri, i jashtëzakonshëm nga puna…”.

Po cili ishte në fakt ky piktor i famshëm, aq i njohur në Athinë dhe në Prevezë?

Aliu (1891-1938) ishte më i madhi në moshë nga vëllezërit Dino, ndërsa Abedini, më i vogli. Edhe ai ndoqi shtegtimin e familjes së tij nga Stambolli në Paris, pastaj sërish në Stamboll, Gjenevë, një kthim në Stamboll pas fitores së Ataturkut, nga ku Aliu do të largohej më vonë drejt Prevezës e Athinës, ku do të bënte karrierën e tij artistike dhe do të ndërtonte jetën e tij. Pasi studioi në Sorbonne të Parisit për shkencat politike, ai u kthye në Prevezë, në qytetin ku kishte hedhur rrënjë familja e tyre pas largimit nga Lopësi, e më vonë ai kishte shkuar në Athinë. E donte shumë artin dhe veçanërisht pikturën. Shpejt, skicat e tij do të premtonin për një artist me të ardhme të madhe. Dhe ajo që spikati që në fillim tek ai, ishte piktura sociale, vizatimi dhe rrokja e jetës në dimanikën e vet, kritika ndaj të vjetrës dhe perspektiva e së resë e modernes. Vite më vonë, ai u bë kryetari i shoqatës “Bashkimi i Karikaturistëve” të Greqisë, si dhe një nga drejtuesit e shoqatës “Bashkimi i Arteve të Bukura” (“Union of Srawing Arts”). Një bashkëkohës i tij, artisti Georges Karatzas, më 1978 do të shkruante ndër të tjera për të: “E kisha takuar karikaturistin e paharruar Dino bej për herë të parë tek gazeta ‘Proia’, ku në fillim isha sekretar dhe më pas si kryeredaktor i saj. Më kujtohet ende me atë shprehjen e tij përjetësisht të qeshur dhe atë elegancë të siluetës së tij. I thjeshtë në veprimet dhe fjalët e tij, ai kishte dhuntinë të transmetonte te të tjerët humorin e papritur që karakterizonte veprat e tij.” Po kështu do të shkruante dhe Selest Polichroniadi, një tjetër bashkëkohas i Dinos: “Me një emocion të madh më kujtohet ky karikaturist i shkëlqyer, humori i të cilit shprehej me një art delikat. Por këto kujtime sjellin në të njëjtën kohë kënaqësi e gëzim. Kush do ta njohë, ai do ta vlerësojë talentin dhe fisnikërinë e tij dhe do të mbetet gjithnjë i prekur nga kujtimi i tij.” [1]

Ali Dino mes piktorëve grekë

Në vitet ‘20-‘30-të, Ali Dino bashkëpunoi me revistat e gazetat më në zë të Greqisë si “Proia” apo “Satanas”, “Flit”, “Fanos of Editors” si dhe ekspozoi në disa ekspozita kolektive në Athinë e Selanik. Një ekspozitë vetiake e hapi në “Parnassos Hall” dhe një tjetër në “Stratigopoulos Gallery”. “Ali Dino, – do të shkruante Papantoniu, në nëntor të vitit 1938, në “Elefteria vima”, – është një shqiptar që dallohet nga aksenti i tij. Por përsa i përket të tjerave, ai është një artist internacional. Krijimet e tij e vendosin atë ndër karikaturistët dhe humoristët më të mirë të Europës”.

Një nga temat e tij ishin dhe kostumet shqiptare. Seria e skicave të tij nga Çamëria ishte jo vetëm me humor, por dhe me një satirë sociale. Dino ishte një nacionalist i moderuar, duke shpresur në negociatat dhe trajtimin e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare. Ai ishte një shqiptar që e donte Shqipërinë, por dhe Greqinë. Ai donte që atdheu i tij të bashkëjetonte në paqe me fqinjët e tij shekullorë. Megjithëse ishte bej në origjinë, nuk nguronte të satirizonte dhe bejlerët e Çamërisë. Ali Dino tregoi në skicat e tij jetën e përditshme të shqiptarëve dhe të ballkanasve në përgjithësi, mjerimin dhe jetën social politike. Është i njohur cikli i tij “Nostalgia of Arvanitis” me një galeri të pafund personazhesh, që mbajnë gjurmët, koloritin dhe atmosferën e kohës. Humori i tij ishte shumë i hollë, çka e dëshmon dhe kritika e kohës. Ai ishte ndër më të pëlqyerit e revistave greke, aq sa në një shkrim, piktori i njohur grek F. Simitriadis shkruante se “Ali Dino ka diçka të ndryshme nga ne. Në punën e tij shfaqet njëkohësisht dhe natyra e tij si emigrant”.

Pol Nor, një shkrimtar i njohur francez i viteve 1930 dhe mik i afërt i tij e kujtonte me shumë dashuri këtë artist me një botë të madhe. “Zemra nuk harron kurrë dhe në zemrën time, Ali Dino ka një vend të ngrohtë. Ky artist i madh dhe me një shpirt të ri, kishte një talent të pakufishëm. Ishte një karikaturist me një penë të lehtë që jetoi në gazetarinë athinase të humorit, të cilës i shërbeu për shumë kohë. Ali Dino jetoi në të njëjtën kohë në shoqërinë e mjeshtërve të tjerë të karikaturës si Spahis, Kostanaqis, Sofo, Mavriolakis, Nuar Geivelis; Bezos, Nomikos, Fokos Dhimitriadhis, Korojanaqis, etj, që i zbavisnin lexuesit tanë për të çliruar energjitë e tyre në një kohë që mjetet e tjera të humorit si radio, televizioni, nuk ekzistonin ende. Vizatimet e tij botoheshin në në gazetat e kohës dhe më shpesh në ‘Proia’, ku ne bashkëpunonim dhe ku Aliu bënte vizatimet ndërsa unë vargjet. Ali Dino ka qenë gjithashtu dhe një nga drejtorët e përgjithshëm të Këshillit të Artit dhe të Letërsisë. Përveç gazetës ‘Proia’, ai bashkëpunoi dhe me revistat ‘Satans’, ‘Flit’ si dhe ‘Fanos e botuesit’. Mori pjesë në ekspozitat kolektive e personale që u hapën në ‘Sallën Parnosson’ dhe ‘Galeria Stratigopulos’. Fisnikëria e tij ishte e jashtëzakonshme dhe vizatimet e tij i trajtonin njerëzit në të njëjtën mënyrë, si njerëzit e popullit ashtu dhe personalitetet e botës politike e sociale. Humori i tij e zbukuronte vizatimin, madje e bënte të kënaqshëm dhe atë çka nuk ishte ashtu. Kështu, protagonistët e vizatimeve të tij shkonin të shikonin ekspozitat dhe ndalonin para figurave të tyre që paraqiteshin atje duke qëndruar me orë të tëra…”

Ali Dino i vizatoi me dashuri vallet greke e shqiptare, vallet “çamikos” apo portrete atdhetarësh të mëdhenj, mes të cilëve Musa Demin nga Filati, një nga patriotët më të mëdhenj të Çamërisë në vitet ‘10-‘30-të të shekullit XX-të. Madje një seri karikaturash ai i bëri me figurën e të atit Rasih Dino nëpër rrugët dhe pazaret e qytetit. Mjaft të bukura janë padyshim portretet e njerëzve të familjes së tij, mes të cilëve dhe portrete që i kishte bërë Abedinit dhe që kanë një frymë shumë moderne për kohën, e padyshim të pikturës së viteve 1910-1920 në Francë me të ashtuquajturën “Ecole de Paris”, e cila përmblidhte piktorë nga e gjithë bota, që vinin të krijonin dhe të jetonin në Paris. Të tre vëllezërit ishin duarartë, por secili ishte origjinal në veprën e tij. Një mik i Aliut, Pavlos Palailogos, i cili kishte punuar me të, e kujtonte me nostalgji takimin e parë me Ali Dinon: “Mbërrita nga Stambolli. Ishte hera e parë në Athinë. Isha një reporter i panjohur dhe Ali Bej Dino ishte në apogjeun e vet artistik: karikaturist në ‘Proia’. Ku të gjeja një vend për ta takuar? Në rrugë dikush më tregoi: ‘Është ai që qesh e punon’. Pra ishte një personazh i njohur. Ishte aq i rëndësishëm, sa ishte gjë e madhe po të thoje ‘Isha mbrëmë për darkë në Averof me beun’. Pra emri i tij s’kishte nevojë për Ali dhe Dino nëse ju ishit një nga familjarët e tij. Të thoje se e njihje të jepte një lloj statusi social. Ai ishte i qeshur dhe i gëzuar… Kështu u bë ai takim në një kryqëzim me Ali Dinon, kur një koleg ma tregoi me gisht. Dhe një kujtim tjetër. Mbërrija nga një vend mysliman ku ndryshimi fetar mes grekëve dhe turqve dallohej shumë. Duke ditur se Dino bej ishte i njohur, pyesja veten se cila ishte ajo gjë e fuqishme dhe tërheqëse që ushtronte ky mysliman në Prevezë dhe që me sharmin e vet personal, kishte ditur të bënte për vete Athinën si dhe Greqinë, duke u kthyer në një personazh social. Dhe e gjithë kjo ndodhte se ai ishte një artist karikaturist me një stil tejet origjinal. Sa më shumë i zbuloja krijimet e beut, aq më shumë zgjatej distanca që na ndante. Ndoshta mund të kishte jetuar më shumë, por sidoqoftë, emri i tij është tepër i nderuar sot dhe do doja ta tregoja takimin tim me të dashurin e Athinës…”

Ali Dino ishte një intelektual që jetonte me ngjarjet politike të kohës të cilat ishin tronditëse për shqiptarët e Greqisë. Deputet i Prevezës,[1] ky kozmopolit, me finesën e kultivuar në Perëndim, spikati për një kohë të gjatë në peizazhin artistik ballkanas, siç e kujton angazhimin e tij edhe miku i Dinos Spiros Melas-Fortuno i gazetës athinase “Proia”: “Ali Dino kishte studiuar shkencat politike në Sorbone. Kur u kthye në Athinë, ai iu kushtua talentit të tij edhe pse nuk donte t’i braktiste studimet e veta, e megjithatë iu kushtua talentit artistik, çka u bë shqetësimi i vetëm i tij. Por ai bëri gjithashtu, disa përpjekje që të interesohej për politikën, ku u zgjodh dy herë si përfaqësues i Prevezës në Parlament, me partinë progresiste të Papanastasiu-t. Por ishte i pakënaqur, çka del dhe nga diskutimet e tij me Manolis Trëndafilis për shkak të gjendjes së tij në MP. Duke e ngacmuar, ai i thoshte: ‘Dije biri im, se kur jam jashtë ministrisë, bëj diçka për popullin tim dhe vendlindjen, por kur jam këtu në këtë post, në këtë ‘kopësht të mbrojtur’, siç e quajnë, pyes veten se përse jam këtu…”

Ali Dino ishte pra dhe një politikan i njohur, për të cilin nuk është folur ose është folur shumë pak në studimet shqiptare. Pothuaj njëzet vjetët e fundit të tij, ishin të mbushura me një veprimtari të madhe politike që tregon për një njeri me mjaft kurajo, po të kemi parasysh se jetonte në Prevezë dhe Athinë. Periudha e viteve 1923-1924 është për të mjaft intensive. Është koha kur krijohet Komisioni Mikst i Fuqive të Mëdha, i vendosur në Athinë për shkëmbimin e popullsisë ortodokse nga Turqia dhe muhamedane nga Greqia, në mënyrë respektive. Arkivat e dëshmojnë më së miri këtë periudhë të tensionuar dhe për politikën shqiptare të qeverive të Mit’hat Frashërit, Sulejman Delvinës apo Fan Nolit, të cilët u kërkuan Fuqive të Mëdha që në këto shkëmbime të mos përfshihej popullsia e Çamërisë, që ishte shqiptare, pavarësisht se nga feja ishte më shumë myslimane. Më 16 tetor 1923, nga Korfuzi, Ali Dino i drejtohej me një letër kryeministrit grek, ku ndër të tjera i pohonte: “Kam nderin t’ju drejtohem si ish deputet i Prevezës, në emër të dyzet mijë shqiptarëve, nënshtetas grekë të Epirit, pasi bashkatdhetarët e mi, autoktonë të Epirit, po ndjekin me agoni veprimet e qeverisë tuaj për shkëmbimin e popullsisë… Çamët duhet të gëzojnë të drejta politike e civile në atdheun tonë.” Ai i drejtohet dhe kryetarit të Komisionit Mikst, gjeneralit De Lara, që të mos i fusnin shqiptarët në këto protokolle, siç e përcaktonte me të drejtë dhe Protokolli i Lozanës, pasi “shqiptarët janë autoktonë dhe se ata duhet të kenë përfaqësuesit e tyre në Parlamentin grek”. Me nënshkrimin e Marrëveshjes së Lozanës mes Greqisë dhe Turqisë, nga 30 janari i vitit 1923 e deri në fund të vitit 1925, popullsia çame po pësonte shkeljen e vazhdueshme të të drejtave të saj dhe në letrën drejtuar De Lara-s, Ali Dino shprehte me forcë se “… shqetësimi i bashkatdhetarëve të mi po kalon në ankth për arsye të disa masave të marra ndaj tyre nga qeveria greke, masa shumë të rënda në kundërshtim me Konventën e Lozanës…”.[2] Më 1924, ai i drejtohet kryetarit të ri të këtij komisioni, Karl Marius Widding, ku i vë theksin “për gjuhën dhe ndërgjegjen kombëtare shqiptare”, duke i përmendur “veprat e shumë personaliteteve, konsujve e studiuesve të huaj që kishin shkruar për çështjen shqiptare si Leake (Travels researches in northen Greece), Pouqueville (Voyage dans la Grèce et régénération de la Grèce), Ami Boué (La Turquie de l’Europe), Hobhause dhe Lord Braughton (A Journey throught Albania), Boppe (L’Albanie et Ali Pasha), etj.

Në letrën e tij, Aliu i referohet veprës së njohur të antropologut francez Eugène Pitard, si dhe traditave shqiptare, riteve të dasmave tek çamët, të gjakmarrjes apo të valleve, ku ata kërcejnë “me pajisje luftarake dhe hedhin pushkë, çka nuk ka lidhje me kulturën turke”. “Tek shqiptarët nuk ekziston një ndërgjegje kombëtare turke”, – theksonte ai. “Duhet të kini parasysh, – theksonte Aliu, – pretendimet e drejta të një popullsie që të mos ç‘rrënjoset nga atdheu i vet. Për këtë kërkojmë: – Që çamët të njihen sa më parë si një pakicë shqiptare; – Që çamëve të mos u mohohet e drejta e votës; – Që të formohet një zonë elektorale e posaçme për pakicat shqiptare në Epir që të përfaqësohen në Parlament njëlloj si pakicat turke në Thrakën Perëndimore dhe izraelitët në Selanik…” Madje, duke i shkruar për traditat dhe kostumet shqiptare, Ali Dino i kujton atij se “gjyshi im Abedin bej Dino dhe xhaxhamadhi im Vesel Dino, shkuan në Kostantinopojë si përfaqësues të çamëve, veshur me kostumin e tyre shqiptar të qëndisur në ar”.

Është kuptimplotë fakti që Ali Dino në prillin e vitit 1928 u arrestua nga qeveria greke. Menjëherë Arifi, vëllai tjetër, poet dhe piktor i njohur, i cili atë kohë ndodhej në Athinë pasi ishte i angazhuar me kinematografinë greke, i dërgon një telegram Shoqatës së Kombeve ku i shkruan: “ Sekretariati. Shoqërisë së Kombeve, Gjenevë : Vëllai im Ali Dino, ish deputet i Prevezës në Dhomën helenike sapo është arrestuar i akuzuar për tradhëti të lartë sepse i ka përcjellë Shoqërisë së Kombeve ankesat e pakicës muslimane shqiptaro-epirote të fshatrave Draguni dhe Gardhiqi, rrethi i Çamërisë (Stop). Ju lutemi me ngulm të ndërhyni për të bërê që Qeveria helenike të shfuqizojë masën që cënon të drejtat e pakicave. Arif Dino Beu.”

[1] – Ai u zgjodh deputet i Prevezës në vitin 1915 si pasojë e votave që i dhanë çamët që banonin atje.

[2] ”Dokumente për Çamërinë” 1912 – 1939, Tiranë 1999.

I tillë ishte Ali Dino, kjo figurë jo shumë e njohur nga historiografia jonë dhe aq më pak nga ajo e historisë së artit, ky personalitet interesant i historisë dhe kulturës shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX-të. Studimet e tij për traditat dhe lashtësinë e kulturës shqiptare përbëjnë një referencë mbi botën e intelektualëve të njohur shqiptarë të kësaj periudhe. Gruaja e tij Alba Montini, ishte italiane nga brigjet dalmate dhe Aliu kishte vetëm një vajzë, Safetin, që kishte të njëjtin emër si nëna e tij. Fatkeqësisht ai vdiq i ri, në vitin 1938, në Athinë. Abedini do ta “pikëtakonte” sërish vëllain e tij, vite më vonë, kur, më 1978, galeria “Silhogi” e Athinës organizoni ekspozitën e përbashkët të dy vëllezërve piktorë. Greqia nderonte kështu mjeshtrit e mëdhenj të pikturës. Të gjithë të pranishmit që ishin atë ditë në këtë ekspozitë, zbuluan veprat e një artisti në dukje të harruar. Por vepra e vërtetë nuk mund të harrohet, shija artistike, finesa, kultura, gjuha e arti, siç do të kujtonte dhe miku i tij Pol Nor: “… Më kujtohet njëherë dita e parë e vitit 1932, apo 1933 ose ndoshta 1934. Ne bashkëpunonim atëherë me gazetën ‘Proia’ për dhuratat e njerëzve politikë, pra dhuratat e Vitit të Ri. Sigurisht, Ali Dino bëri karikaturat dhe unë tekstet. Midis personazheve ishte dhe ajo e Jorgo Pezmazogen, një ekonomist e bankier si dhe vëllai i tij Stefanos, një nga themeluesit e ‘Proia’-s dhe njëkohësisht drejtor i saj. Por personazhi u konceptua në atë mënyrë saqë vetë protagonisti tha: ‘E dua aq shumë karikaturën time, sa çfarëdo të shkruaj Pol Nor, ajo s’do ta prishë përshtypjen e mirë të lexuesit’. Në nëntor të vitit 1937 unë e lashë Greqinë për të shkuar në Paris, pas një problemi me qeverinë e Metaksasë. Më 1938 shkova në New York. Pikërisht atje më njoftuan se miku dhe shoku im kishte ikur nga kjo botë, por jo nga zemrat tona, as nga kujtimet tona”.

Preveza tashmë ka mbetur veçse vajza e tij e vetme, Safeti, e cila jeton në shtëpinë e tyre të vjetër, plot kujtime, fotografi, vizatime e tablo të Aliut, rrethuar me atmosferën e një kohe që nuk është shuar. Kur e mora në telefon nga Athina, i premtuam njëri-tjetrit që shumë shpejt do të takoheshim, për të fotografuar jo vetëm shtëpinë e Prevezës, por dhe për të më treguar vendet ku kishte jetuar e punuar i ati i saj në Athinë, redaksinë e gazetës, klubet e tij të dashura, shtëpinë, gjithçka që kishte të bënte me njeriun që ajo adhuronte aq shumë…

camiko.al

“Jemi brezi që mbron dhe flet shqip”

Nga Frank Shkreli/

Studentë shqiptarë në Maqedoninë e Veriut kanë dalë ditët e fundit në protestë, për të kundërshtuar kufizimet ndaj përdorimit të gjuhës shqipe në provimin e jurisprudencës. Me sloganin e fortë “Gjuha nuk negociohet”, ata kërkojnë respektimin e të drejtave të garantuara me ligj dhe kushtetutë. Protesta u zhvillua në Shkup, ku të rinjtë u mblodhën për të shprehur pakënaqësinë ndaj një qëndrimi institucional që, sipas tyre, pamundëson dhënien e provimit profesional në gjuhën shqipe. Studentët e konsiderojnë këtë një shkelje të drejtpërdrejtë të të drejtave gjuhësore dhe një hap prapa në zbatimin e barazisë në institucionet shtetërore.  Studentët shqiptarë të jurisprudencës në universitetet shqiptare po përballen me një realitet absurd: në vend që të përgatiten për të mbrojtur ligjin, ata detyrohen të përballen me shkeljen e tij. E drejta për përdorimin e gjuhës shqipe nuk është as kërkesë politike dhe as çështje interpretimi – është e drejtë themelore. Dhe çdo pengesë ndaj saj është shkelje e drejtpërdrejtë.  Por problemi nuk qëndron vetëm te shkelja. Problemi më i madh është heshtja.

“Gjuha shqipe nuk është çështje kompromisi. Ajo është identiteti ynë dhe e drejtë themelore,” u shprehën protestuesit, sipas ajencisë INA, duke theksuar se kërkesa e tyre nuk lidhet me privilegje, por me zbatimin e ligjeve ekzistuese që garantojnë përdorimin e gjuhëve në vend.  Në thelb të reagimit është kërkesa që provimi i jurisprudencës të mund të jepet edhe në shqip, në përputhje me legjislacionin në fuqi. Studentët kërkuan gjithashtu reagim të menjëhershëm nga institucionet dhe reflektim zyrtar nga të gjithë mbi vendimin që ka nxitur pakënaqësi, jo vetëm në radhët e studentëve të prekur drejtë për së drejti nga ky vendim.

Kjo protestë rikthen në vëmendje debatet e kahershme për statusin dhe përdorimin praktik të gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut. Edhe pse ligji për përdorimin e gjuhëve parashikon të drejta të zgjëruara për komunitetet etnike, zbatimi i tij në praktikë vazhdon të jetë sfidë.  Protesta e studentëve shihet si një sinjal i qartë se çështjet e identitetit dhe barazisë mbeten të ndjeshme në Maqedoninë e Veriut dhe se rinia atje është e gatshme të reagojë kur ato vihen në pikëpyetje.  Njëri nga organizatorët e protestës, Mevlan Ademi, para protestuesve parashtroi kërkesat e studentëve, duke theksuar se një situatë e tillë nuk do të duhej të ndodhte në vitin 2026. Sipas tij, është e papranueshme që studentët të detyrohen të dalin në rrugë për të mbrojtur gjuhën e tyre, raporton agencia e lajmeve, INA.  “Po ja ku jemi. Para se të jemi studentë apo profesionistë, ne jemi shqiptarë. Dhe kur preket gjuha, preket vetë themeli ynë. Gjuha shqipe është mënyra se si jetojmë, si flasim dhe si kemi ardhur deri këtu”, deklaroi Ademi.  “Shqipja assesi nuk negociohet. Ky është minimumi i dinjitetit. Nuk kërkojmë favore, kërkojmë barazi. Nuk jemi kundër askujt – jemi këtu për veten tonë, për gjuhën tonë dhe për të ardhmen tonë”, u shpreh ai.  Në fjalën e tij, Ademi shtoi se studentët nuk do të lejojnë që gjuha shqipe të trajtohet si opsion, por si pjesë e pandashme e identitetit. “Ne po themi qartë: nuk ka shtet të së drejtës pa barazi gjuhësore. Jemi brezi që mbron dhe flet shqip”, deklaroi ai mes duartrokitjeve të protestuesve, raportoi INA.

Në një shtet si Maqedonia e Veriut që synon të ndërtojë standarde të mirëfillta demokratike dhe të forcojë sundimin e ligjit, të drejtat themelore nuk mund të vihen në diskutim, e aq më pak të relativizohen. Një ndër këto të drejta të panegociueshme është përdorimi i gjuhës amtare.  Studentët shqiptarë të jurisprudencës në universitetet shqiptare në Maqedoninë e Veriut përballen me sfida që nuk duhet të ekzistojnë në një shoqëri 

evropiane që pretendon barazi dhe respekt për diversitetin. E drejta për të studiuar dhe për t’u shprehur në gjuhën shqipe nuk është privilegj, por një e drejtë themelore e garantuar nga parimet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe nga vetë korniza ligjore e vendit.  Është e papranueshme që në institucionet e arsimit të lartë, ku formohen juristët e së ardhmes, të ketë paqartësi apo pengesa në përdorimin e gjuhës shqipe. Kjo, jo vetëm cenon dinjitetin e studentëve shqiptarë por dëmton edhe vetë cilësinë e edukimit juridik dhe besimin në sistemin e drejtësisë të atij vendi.  Respektimi i gjuhës nuk është çështje teknike apo administrative; është çështje identiteti, barazie dhe drejtësie. Një shtet i së drejtës matet pikërisht nga mënyra se si i mbron të drejtat e qytetarëve të tij, pa dallim.  Prandaj, kërkohet angazhim i menjëhershëm dhe i qartë nga institucionet e shtetit të Maqedonisë së Veriut, përgjegjëse për të garantuar zbatimin e plotë të së drejtës për përdorimin e gjuhës shqipe në të gjitha nivelet e arsimit juridik. Mospërmbushja e këtij detyrimi nuk është vetëm padrejtësi ndaj studentëve shqiptarë; është njollë mbi vetë kredibilitetin e sistemit arsimor dhe juridik në vend. Një shtet që dështon të garantojë të drejtat elementare në auditoret universitare, vështirë se mund të pretendojë drejtësi në gjykata. Çdo devijim nga ky standard përbën një hap prapa në rrugën drejt një shoqërie të barabartë dhe demokratike. Gjuha nuk negociohet. Ajo mbrohet!

Dështimi institucional ka emër.  Në një shtet që pretendon se ka ndërtuar stabilitetin e tij politik dhe shoqëror mbi balancën ndëretnike dhe mbi parimet e Marrëveshjes së Ohrit, çdo cenim i të drejtave gjuhësore nuk është më, thjesht, shkelje ligjore – është shkelje e vetë themelit mbi të cilin qëndron shteti. Sot, studentët shqiptarë të jurisprudencës në Universitetin e Tetovës, në Universitetin e Evropës Juglindore dhe në Universitetin Nënë Terez, përballen me pengesa që nuk duhet të ekzistojnë: kufizime, paqartësi dhe standarde të dyfishta në përdorimin e gjuhës shqipe në procesin mësimor dhe vlerësues.  Kjo nuk është më çështje interpretimi. Është shkelje e drejtpërdrejtë.  Dhe kur kjo ndodh në fakultetet juridike – aty ku duhet të mbrohet ligji – atëherë kemi të bëjmë me një paradoks të rrezikshëm: juristët e së ardhmes po edukohen në një sistem që vetë nuk respekton normat që pretendon të mësojë.  Institucionet përgjegjëse – nga universitare deri te Ministria e Arsimit dhe Shkencës e Maqedonisë së Veriut, por as përfaqësitë diplomatike ndërkombëtare në Shkup, nuk mund të vazhdojnë të heshtin për këtë çeshtje. Heshtja në këtë rast është bashkëfajësi. Duhet theksuar e ritheksuar se zvarritja e zgjidhjeve të kësaj çesthjeje është refuzim për të vepruar dhe mosveprimi është shkelje. Sa herë që e drejta për gjuhën shqipe relativizohet, dërgohet një mesazh i qartë: se ligji zbatohet sipas dëshirës, jo sipas detyrimit. Ky është një standard që nuk mund të tolerohet në një shtet që pretendon integrim evropian dhe sundim të ligjit.  Nëse Marrëveshja e Ohrit ishte kompromis për paqe, ajo nuk ishte kompromis për të drejtat bazë të njeriut. Ajo i garanton ato! Dhe çdo shmangie nga këto garanci është hap prapa – politik, juridik dhe moral. Prandaj, disa pyetje janë të drejtpërdrejta dhe kërkojnë përgjigje: Kush po e pengon zbatimin e plotë të gjuhës shqipe në universitetet shqiptare? Kush do të mbajë përgjegjësi për këtë situatë? Dhe deri kur do të vazhdojë kjo heshtje e qëllimshme, qoftë edhe nga faktori politik shqiptar, të pakën deri tani? Në  interes të kujt është kjo heshtje zyrtare?

Institucionet dhe entet qeveritare duhet të përgjigjen – qartë dhe konkretisht.  Nuk ka më vend për fjalë boshe dhe as për deklarata protokollare. Kërkohen masa konkrete, të menjëhershme dhe të verifikueshme. Sepse e vërteta është e thjeshtë: një shtet që dështon të mbrojë gjuhën, dështon të mbrojë qytetarin. Gjuha nuk negociohet. Por as dinjiteti nuk pret. Dhe ky nuk është apel – por është kërkesë.

Frank Shkreli 

“Gjuha nuk negociohet!” – Studentët shqiptarë në protestë, mesazhe të forta për barazi dhe identitet – Nga portali i agjencisë së lajmeve, INA.

Dr. Nikollë Loka/

Gjatë Mesjetës, në territorin e Zetës së dikurshme (sot Mali i Zi), dallohen Balshajt dhe Cërnojeviçët, dy familje fisnike që kanë rolin e tyre të rëndësishëm në zhvillimet politike dhe shoqërore të shtetësisë malazeze. Familja e Balshajve ka qenë objekt i një vëmendjeje të veçantë në historiografinë shqiptare. Në këtë kuadër, edhe studimi i Hajrullah Hajdarit “Balshajt dhe objektet kishtare në gorricat e Liqenit të Shkodrës” ofron të dhëna me vlerë, të mbështetura në burime dhe prurje të reja historiografike. Për të nderuar këtë studiues të ndjerë, unë kam sjellë në këtë simpozium shkencor disa të dhëna për origjinën etnike të Gjuraj – Cërnojeviçëve.

Në përgjithësi, përkatësia etnike ka qenë gjithmonë e politizuar, që nga lindja e shtetit, madje edhe më parë. Ndërsa identiteti kombëtar i shqiptarëve, që rrjedh nga ilirët autoktonë jo të romanizuar, nuk ngre asnjë dyshim të madh në fushën e shkencës, gjendja e njohurive për origjinën e kombit modern malazez është paksa e ndryshme. Ilirët kanë pjesën e tyre në etnogjenezën e sllavëve të Jugut dhe e kaluara e kultura e tyre janë një element i historisë kombëtare të kroatëve, malazezëve, sllovenëve, pjesërisht serbëve dhe, mbi të gjitha, shqiptarëve (Bojović, 2019:19). Miroslav Ćosović, duke iu referuar disa disiplinave shkencore, del në përfundimin se “malazezët janë popull autokton që romakët i quanin ilirë”. Procesi i përdorimit të gjuhës sllave nga ata zgjati deri në fund të shek. XV dhe ishte shkaktuar nga fakti se sllavët kishin avantazh kulturor (Morozova, 2019:309), me njohjen nga Selia e Shenjtë të gjuhës së tyre si gjuhë liturgjie në kishë, krahas latinishtes dhe greqishtes. Megjithatë substrati i lashtë ilir mbeti një faktor përcaktues në marrëdhëniet historike shqiptaro-malazeze edhe gjatë shekujve të parë të Mesjetës.

Studimet arkeologjike dëshmojnë për një vazhdimësi kulturore në trevat e Shqipërisë së Veriut dhe të Malit të Zi të sotëm (Dioklea, Zeta), e cila vijoi edhe pas depërtimit e vendosjes së popullsive sllave. Në këto zona, ndikimi sllav nuk arriti të zhdukë apo të zëvendësojë plotësisht shtresën vendase, siç ndodhi në disa rajone më veriore. Në dritën e këtyre gjetjeve, janë vënë seriozisht në pikëpyetje tezat e mëparshme mbi etnogjenezën e kësaj pjese të Ballkanit Perëndimor, të formuluara kryesisht nga një këndvështrim serbocentrik, duke hapur rrugë për një rishqyrtim më të balancuar e të mbështetur në të dhëna shkencore (Xhufi, 2012:125–126). Sipas perandorit dhe historianit Konstantin Porfyrogjeneti, Dioklea nuk përfshihej në territoret ku u vendosën popullsitë sllave gjatë kohës së perandorit Herakli. Ndërsa Dalmacia deri në Grykën e Kotorrit u sllavizua, Dioklea mbeti në orbitën bizantine, në kufi me vendet sllave. Kjo situatë ndikoi në formimin e një identiteti të veçantë të saj që në mesjetën e hershme (Xhufi, 2012: 125 – 126).

Ndryshe nga debatet mbi origjinën etnike të malazezëve dhe mënyrën se si ata janë vetëidentifikuar historikisht, studiuesit e historisë dhe politikës së Malit të Zi priren të bien dakord mbi ekzistencën e dy traditave të dallueshme protokombëtare: serbizmit dhe malazezizmit. Ideja për një prejardhje të veçantë të malazezëve në raport me serbët, pra koncepti i malazezizmit, u artikulua kryesisht nga elitat politike dhe kulturore, ndërsa përhapja e tij në masën e popullsisë mbeti më e kufizuar (Erdem, 2023:60).

Sllavët u shfaqën për herë të parë në Ballkanin Perëndimor pas kalimit të tyre në shkallë të gjerë nga përtej Danubit, në fund të shekullit VI dhe fillim të shekullit VII. Ata ranë në kontakt me popullsinë vendase parasllave, që u quajt nga bizantinët “slaveni”. (Hladkỳ, 1895:18).

Që nga kohët e lashta e deri në ditët e sotme, kanë qarkulluar gojëdhëna të ndryshme popullore mbi origjinën e përbashkët të disa fiseve malazeze dhe shqiptare dhe sipas këtyre traditave, këto fise rrjedhin nga një paraardhës i përbashkët. Megjithëse rrëfimet mbështeten në legjenda, nuk mund të përjashtohet plotësisht mundësia që ato të përmbajnë një bërthamë të së vërtetës. Edhe etnologu serb Jovan Erdeljanoviq ka shprehur mendimin se këto tregime mbështeten mbi një “bazë të vjetër” dhe se në to gjendet “diçka e vërtetë”. Vetë malazezët janë të vetëdijshëm për një traditë tjetër që hedh poshtë idenë se malazezët ortodoksë janë serbë dhe, në vend të kësaj, pretendojnë se përbëjnë një grup etnik të veçantë me origjinë të përzier shqiptaro-sllavo-vllehe, duke theksuar rëndësinë e historisë divergjente të Malit të Zi.

Një sociolog i shquar malazez, Srdjan Darmanoviç, e përshkruan gjendjen malazeze si atë të një “homo dupleksi kombëtar, një viktimë e vetëdijes së tij të dyfishtë ose të ndarë”(Roberts, 2007:47). Edith Durham, para një shekulli, shprehet: “Jam shumë e prirur të besoj se gjuha dhe kombësia e tanishme e fiseve të tilla, pra qofshin sot serbofone, malazeze, apo shqiptarofone, është përcaktuar kryesisht nga përkatësia fetare, varësisht prej rrethanave, nën ndikimin e kishës ortodokse serbe apo të kishës katolike romane” (Durham, 2010:453–472). Ndërsa Carleton Stevend Coon pohon se “malazezët e vjetër ishin shqiptarë që u sllavizuan në një moment: gjuhësisht ata janë serbë, por nuk mund të vihet në dyshim se, në një masë të madhe, janë shqiptarë të sllavizuar; vazhdimësia kulturore midis dy popujve është e habitshme, të vetmet dallime reale janë ato të gjuhës dhe të fesë” (Coon, 1939:154).

Lidhjet farefisnore që ekzistojnë midis banorëve me antroponimi shqiptare dhe sllave, dëshmon se edhe ata ishin të përkatësisë etnike shqiptare, si dhe tregon se çfarë emrash sllavë ishin në përdorim në etnosin shqiptar gjatë shekujve XIII–XIV(Gashi, 2020).

Në ndihmë të një prejardhjeje të përbashkët shqiptaro-malazeze është edhe tradita e tyre zakonore. Mali i Zi, i cili ishte i përbërë kryesisht nga fise fillimisht shqiptare, drejtohej nga ligje tradicionale shumë të ngjashme me Kanunin. Rregullimi u zbatua gradualisht nga princat, të cilët, me këmbëngulje, mençuri dhe për një kohë mjaft të gjatë, arritën ta pajisin territorin me një drejtësi të vërtetë qeveritare (Martucci, 2008, 2011:338).

Sipas Shuflajt, “në kohërat paraturke, Shqipëria ekzistonte (edhe pse jo si koncept politik me kohëzgjatje), si një koncept etnogjeografik, paralel me konceptin politik të Bullgarisë dhe të Serbisë. Mali i Zi, nisur nga pikëpamja historike, mund të konsiderohet si një fëmijë i mbrapshtë i Shqipërisë”(Shuflaj, 2012:80). Albanologu Shuflaj i ka cilësuar grumbujt kompaktë të shqiptarëve që gjendeshin në afërsi të Raguzës dhe Kotorrit në shekullin XIII si “mbeturina ilire autoktone, të shkëputura nga bërthama shqiptare” dhe ka zbuluar përhapjen e fortë të elementit shqiptar në Zetë, të dëshmuar nga emrat e disa vëllazërive të vjetra të Zetës, si: Matagushët afër Podgoricës, Mahinët nga Pomerania, Malonshiçët nga Lugina e Zetës, Matarugët nga Grahovi, Golemadhët etj. (Pulaha, 1974:35). Edhe në një kartë të Cërnojeviçit, sundimtarit të Cetinës në vitin 1485, përreth Cetinës së sotme përmendet, ndër të tjera, një territor ku shkon rruga nga Cetina për në Vërtelc, në anën e djathtë nga Kodra e Gjinit.

Fisi Gjuraj Cërnojeviç e ka origjinën në fshatin Kalogjurgje Crnojev, në brendësinë veriperëndimore të Kotorrit(Pijović, 2018:115). Hapësira territoriale ku themelohet dhe merr formë dinastia Cërnojeviq, sipas burimeve materiale, konsiderohet si njësi tokësore e përzier etnikisht, megjithatë, elementi arbëror duket të jetë mbizotërues, për shkak të toponimisë, regjistrave dhe kujtimeve popullore malazeze mbi prejardhjen. Shumica e vendbanimeve të evidentuara nuk kanë kuptim në gjuhën sllave, përderisa shumë lehtë vërehet rrënja shqipe në to.

Dyshimet mbi rrënjën arbërore të fjalëve plotësohen edhe nga vetë kujtimet malazeze të botuara në leksikonin historik nga “Vijesti” në Podgoricë më 2006, ku thuhet se shumica dërrmuese e mbi 12 fshatrave të fisit Ceklin derivojnë nga Leka (Prelvukaj, 2019). Shumica e vendbanimeve të evidentuara nuk kanë kuptim në gjuhën sllave: Cetina, Ceklina, Barutana, Goljemade, Brezina, Arbanasi, Progonoviçi, Bridje (Brigje), Kornet, Kruse, Lekiçi, Kosijeri, Sinjdon (Shingjon), Vranina, Bobija, Lajkovici, nuk kanë të bëjnë me gjuhën sllave në asnjë dialekt, përderisa lehtësisht vërehet rrënja shqipe në të gjitha (Prelvukaj, 2019).

Meqenëse familja Cërnojević “kishte prona në Katunska nahija”, është e mundur që Lješev Stup të ketë marrë emrin nga Ljesh Cërnojevic, si ish-pronar i tokës në atë vend. Ljesh është një variant i sllavizuar i emrit mashkullor shqiptar Llesh. Nga burimet historike dihet se Lleshi ishte njëri ndër fisnikët e njohur të familjes feudale Cërnojeviç, dhe kjo mund të nënkuptojë vërtetimin e pohimeve të Erdeljanoviqit se “emri Lješev Stup është kujtim i ndonjë personazhi të lashtë, të cilit i përkiste vendi” (Malja-Imami, Popović, 2021:97).

Mbështetur në dokumentet e Arkivit të Kotorrit, Llesh Gjurasheviç-Cërnojeviç, në vitin 1403, së bashku me vëllain e tij Gjuragjin (Gjergjin), me ftesë të popullit të Raguzës, shkatërruan zotërimet e sundimtarit boshnjak Sandalj Hraniç, të cilin e konsideronin armik, për shkak të pretendimeve të vjetra për territoret e Zetës(Jovov, 2014:211). Si baronë të Zetës (Barona Zentae), vëllezërit Llesh dhe Gjuragj dalin në dokumentet venedikase në mes të viteve 1403-1435, si nipërit e Gjurash Ilijiçit(Jovov, 2014:211).

Në Njegush ekziston “Lješev Stup” si emërtim i një trualli të vogël. Ka edhe toponime të tjera si: Lješnica, Lješno, Lješani, Ljeshanska, Ljeshkopolje etj.(Malja-Imami, Popović, 2021:97). Ndalemi edhe pak te Spiro Kulisić, i cili pati shkaktuar valë reagimesh në Jugosllavinë e dikurshme me librin e tij “Mbi etnogjenezën malazeze” (O etnogenezi crnogoraca). Sipas tij, duke përpunuar regjistrat e shekullit XIV, katundi Bostur, në afërsi të Lovçenit, popullohej nga individë të cilët, bazuar në emrat e tyre, paraqesin qartë një përzierje të elementit të vjetër ballkanik me të ardhurit sllavë. Po sipas tij, edhe në dy katunde të vogla në afërsi të Lovçenit, të quajtura “Zanjev Do” dhe “Bogoje” më 1326 janë regjistruar banorë me emra si Gjin apo Bardonje, që janë të arbërve etnikë. Pikërisht rrethina e Lovçenit, si pika më veriore, konsiderohet nga një pjesë e studiuesve sllavë si vendi i origjinës së hershme të familjes fisnike Cërnojeviç (Prelvukaj, 2019).

Burimet historike i përcaktojnë Gjurasheviqët (Gjurajt) – Cërnojeviçët në periudhën mesjetare si familje katolike, për dallim nga bashkësitë popullore serbe ose boshnjake, të cilat në kohën për të cilën flitet ishin të gjitha ortodokse. Është shumë e vështirë që ndonjë studiues të provojë se në hapësirën territoriale të sotme malazeze (Lovćen e më pas Zhabljak Crnojevića), ku është ngritur bashkësia fisnore Cërnojeviqç, të ketë pasur ndonjë komunitet të rëndësishëm serb të konfesionit katolik. Gjithashtu, në këtë territor, që shtrihet deri në Grykën e Kotorrit, prania e fortë arbërore është e dëshmuar në të gjitha materialet historike mesjetare. Në shekullin XIV, Dioklea-Genta (Zeta), veçanërisht pjesa e sipërme e saj, u shfaqej të huajve si një vend “me popuj e fe të ndryshme”. Gjithsesi, gjatë gjithë Mesjetës, krahina dhe bashkësi të tëra si Kuçi, Markajt (Markoviqët), Pastroviqët, Piprët, Gjurashët (Cërnojeviqët) etj., njihen si shqiptarë(Roberts, 2007:6).

Mbështetur në burime serioze historike, historiografia shqiptare i ka trajtuar Gjuraj-Cërnojeviqët si arbër dhe ka pasqyruar hollësisht veprimtarinë e tyre. Kështu, kur flitet për mosmarrëveshjet midis Balshajve dhe venedikasve, në librin “Historia e Popullit Shqiptar”, botim i Akademisë së Shkencave, shkruhet: “Republika e Shën Markut vazhdonte të ndiqte me mosbesim fuqizimin e zotërve shqiptarë të Gentës dhe u mundua të krijonte fshehurazi një grupim kundërshtar të Balshajve me krerët shqiptarë nga familjet Gjurashi (Cërnojeviçi), Dukagjini, Zaharia, Dushmani, Shestani, të cilët Balshajt i kishin privuar nga pushteti dhe nga privilegjet e dikurshme.” Po kështu, duke folur për luftën e dyerve të mëdha shqiptare kundër sundimit serb, në këtë libër thuhet: “Përballë fuqisë së papërballueshme osmane, një pjesë e fisnikëve shqiptarë ngurruan në fillim t’i rrëmbenin armët, kurse kundër pushtuesve serbë ata u ngritën të gjithë, Gjurashët në radhë të parë, zotërimet e të cilëve shtriheshin në rrethinat e Grykës së Kotorrit dhe në të gjithë Gentën, Zahariajt, Dukagjinët, Kastriotët etj.” (Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I, 2002:301). Gjuragj Cërnojeviç, vëllai i Ivanit, nganjëherë quhet edhe Gjuragj (Gjergj) Shqiptari (Seymour,1862:92), ndërsa Stanisha Cërnojeviç u njoh me emrin Skënderbej(Seymour,1862:99-100).

Gjuraj-Cërnojeviqët sunduan në një territor shumëetnik, ku jetonin shqiptarë, vllahë dhe sllavë. Edhe sot, popullsia e rajonit nga ku kishin origjinën Gjuraj-Cërnojeviçët nuk e konsideron veten serbe, madje as sllave, pasi, sipas tyre, ata janë pasardhës të popullsive të vjetra ilire ose ilire të romanizuara, të cilat më vonë përvetësuan gjuhën sllave dhe besimin ortodoks. Ata përmenden në shekullin XIV si zotër të rajoneve mbi Budvë dhe Bokën e Kotorrit(Jovović, 2007), një territor që përfshin edhe vendbanimin Kalogjurgje Crnojev. Në vitin 1351, Mihail dhe Radoslav Cërnojeviç u deleguan nga perandori Dushan për të përcaktuar kufijtë e komunës së Kotorrit(Jovović, 2007). Si të dërguar të perandorit, ata ishin pjesë e fisnikërisë, pasi në këtë periudhë fisnikëria e Gjuraj-Cërnojeviçëve ishte e konfirmuar plotësisht. Kjo dëshmohet edhe përmes lidhjeve martesore. Sipas Shuflajt, “të gjithë dinastët katolikë shqiptarë ishin në lidhje farefisnie me familjet princore ortodokse të Balshajve, Cërnojeviqëve, si dhe me familjet sllave të Lazareviçëve, Brankoviçëve, Zharkoviçëve, e me familjet perandorake bizantine” (Shuflaj, 2004:134).

Për të forcuar pushtetin e tij, Stefan Cërnojeviç u martua me Marën, vajzën më të madhe të Gjon Kastriotit (Zivković, 1989:341). Gjuragj Cërnojeviç u martua fillimisht me Gojislavën, motrën e zotit shqiptar Gjergj Arianiti, dhe më pas me Vojisllavën, vajzën e princit shqiptar Lekë Dukagjini (“Žene u Crnoj Gori”). Një Gjuragj tjetër Cërnojeviç u martua me vajzën e Karl Muzakës, Jelën. Ka edhe shumë lidhje të tjera martesore midis Gjuraj-Cërnojeviçëve dhe princave të tjerë shqiptarë.

Në përfundim, të dhënat historike, toponimike dhe etnografike tregojnë se origjina e Gjuraj-Cërnojeviçëve lidhet ngushtë me elementin arbëror në hapësirën e Zetës mesjetare. Prania e fortë shqiptare në këto troje, e dëshmuar nga burime të ndryshme, mbështet tezën e një përbërjeje etnike të përzier, ku elementi vendas ka luajtur rol përcaktues. Traditat, dokumentet dhe kujtesa historike sugjerojnë një vazhdimësi kulturore dhe lidhje të hershme shqiptaro-malazeze.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Trojet shqiptare humbën një thesar të gjallë. Me ndarjen nga jeta të Salih Zogianit, nuk humbi vetëm një njeri, por një institucion i gjallë i kujtesës dhe shpirtit popullor. Ai ishte një nga ata personalitete të rralla që jetojnë përtej kohës së tyre, sepse veprimi dhe fjala e tyre lënë gjurmë të përjetshme në ndërgjegjen kolektive të kombit.

Salih Zogiani nuk ishte thjesht mbledhës tregimesh; ai ishte arkitekti i kujtesës shqiptare, interpretues i thellë i humorit dhe urtësisë popullore, një udhërrëfyes që kthente rrëfimet e thjeshta të fshatit në xhevahire të pavdekshme të mendimit dhe etikës.

Mençuria e Heshtjes

Një i moshuar u pyet se çfarë është mençuria:“Mençuria është të flasësh kur duhet dhe të heshtësh kur duhet më shumë.”

Ky thënie përmbledh filozofinë e jetës së thjeshtë shqiptare dhe etikën e komunikimit — një nga thesaret që Zogiani i ruajti me përpikëri, duke e bërë pjesë të reflektimit të përditshëm.

Ligji dhe Padrejtësia

Një burrë i moshuar tha:“Ligji është si rrjeta e merimangës – të vegjlit i kap, të mëdhenjtë e shqyejnë.”

Në këtë rast, humori dhe fjala e shkurtër shndërrohen në një kritikë të fuqishme shoqërore. Zogiani e interpretoi këtë me mjeshtëri, duke i dhënë anekdotës dimensionin e një instrumenti vetëdijësues për shoqërinë.

Pasuria dhe Dinjiteti

Një i pasur pyeti:“Si të bëhem i respektuar?”Përgjigja e thjeshtë, por e thellë:“Pasuria nuk të bën më të madh, nëse nuk e ke shpirtin e madh.”

Kjo përmbledh një udhërrëfyes moral për jetën, duke nxjerrë në pah se vlerat shpirtërore janë mbi çdo pasuri materiale.

Shpejtësia dhe Durimi

Një i ri pyeti:“Si të arrij shpejt suksesin?”Përgjigja:“Ai që vrapon pa mend, lodhet pa arritur askund.”

Një mësim i thjeshtë, por i fuqishëm, që thekson rëndësinë e durimit dhe mendimit të kujdesshëm për çdo arritje të vërtetë.

Salih Zogiani i dha këtyre “xhevahireve” jetë të përjetshme, duke i nxjerrë nga gojëdhëna dhe duke i vendosur në tekst të shkruar, të transmetueshëm ndër breza. Ai ndërtoi urën midis të kaluarës dhe së tashmes, duke siguruar që mençuria e djeshme të mbetet udhërrëfyes për të nesërmen.

Në planin akademik, vepra e tij përbën thesar të pasur për folklorin, antropologjinë kulturore dhe gjuhësinë shqiptare. Por përtej kësaj, ajo është një pasqyrë e thellë e identitetit tonë kombëtar. Përmes anekdotës, ne kuptojmë jo vetëm si kemi qeshur, por edhe si kemi menduar dhe si kemi jetuar.

Figura e Salih Zogianit mbetet një paradigmë e përkushtimit intelektual dhe dashurisë për kulturën kombëtare. Ai dëshmoi se ruajtja e identitetit nuk është akt deklarativ, por një proces i përditshëm pune dhe besnikërie ndaj vlerave. Ai ishte kujdestar i fjalës, mbrojtës i kujtesës dhe ndërmjetës i urtë ndërmjet brezave.

Sot, kur nuk është më mes nesh, vepra e tij nuk hesht. Librat e tij janë arkiva të gjalla të shpirtit popullor, burime të pashtershme reflektimi dhe frymëzimi. Në to, zëri i Salih Zogianit vazhdon të flasë — i qetë, i mençur dhe i përhershëm.

Në një kohë kur shoqëritë moderne përballen me fragmentim dhe krizë identiteti, figura e tij na rikujton një të vërtetë themelore: rrënjët janë forca jonë më e madhe, dhe pikërisht këto rrënjë ai i mbrojti dhe i forcoi me përkushtim të rrallë, duke i shndërruar në trashëgimi të qëndrueshme për brezat që vijnë.

Salih Zogiani nuk ishte vetëm një individ — ai ishte një shkollë mendimi, një frymë kulturore dhe një testament i gjallë i kujtesës sonë kombëtare.

I përjetshëm qoftë kujtimi për këtë erudit të madh të kombit tonë dhe e paharruar vepra e tij në themelet e kulturës shqiptare!