Cafo Boga/

Gjatë viteve të fundit, në Bronx ka marrë jetë një traditë e veçantë—një traditë që shkon shumë përtej një emërtimi të thjeshtë rruge. Ajo që filloi si një njohje ceremoniale e heroit kombëtar shqiptar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, është shndërruar në një nga tubimet më të gjalla kulturore të diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara.

E vendosur në kryqëzimin e Crescent Avenue dhe Arthur Avenue, në zonën që gjithnjë e më shumë po njihet si “Shqipëria e Vogël”, Rruga “Skënderbeu” qëndron sot si një pikë referimi fizike, por edhe si një simbol i fuqishëm identiteti. Rruga u bashkëemërtua zyrtarisht në vitin 2022, duke shënuar një moment historik për shqiptaro-amerikanët dhe duke nderuar trashëgiminë e qëndrueshme të udhëheqësit të shekullit XV, i cili i rezistoi Perandorisë Osmane dhe u bë figurë bashkuese për shqiptarët në mbarë botën.

Nisma për emërtimin e rrugës u udhëhoq nga Mark Gjonaj, një aktivist i hershëm i komunitetit dhe figurë publike në Bronx, i cili ka shërbyer edhe në Asamblenë e Shtetit të Nju Jorkut dhe në Këshillin Bashkiak të qytetit. Përpjekjet e tij sollën një njohje të vonuar, por të merituar për komunitetin shqiptaro-amerikan.

Duke folur sinqerisht, në fillim kisha disa rezerva. Më dukej sikur vendosja e emrit të heroit tonë më të madh nën një tabelë ekzistuese rruge mund ta zvogëlonte rëndësinë e tij. Kjo më shtyu të shkruaj një artikull në atë kohë—jo si kritikë, por si reflektim mbi historinë dhe kuptimin e emërtimeve të rrugëve, si dhe mbi figurat që zakonisht nderohen në këtë mënyrë. Në një farë mënyre, z. Gjonaj po sillte diçka të re për komunitetin tonë.

Historikisht, bashkëemërtimi i rrugëve në qytetin e Nju Jorkut ishte i rezervuar kryesisht për individë që kishin fituar një vlerësim të gjerë nga komuniteti përmes shërbimit qytetar, lidershipit apo kontributit kulturor—figura, ndikimi i të cilave ndihej në nivel lokal dhe trashëgimia e të cilëve rezononte brenda komuniteteve që kishin shërbyer. Megjithatë, me kalimin e kohës, dhe veçanërisht pas ngjarjeve të 11 shtatorit 2001, kjo praktikë pësoi një zhvillim të rëndësishëm. Qyteti filloi ta përdorë më gjerësisht bashkëemërtimin jo vetëm për të nderuar figura të shquara, por edhe për të përkujtuar viktimat e tragjedive—duke i shndërruar tabelat e rrugëve në simbole kujtese dhe memorjeje kolektive. Njëkohësisht, shumë komunitete emigrante e përqafuan këtë praktikë si një mënyrë për të nderuar heronj dhe figura kulturore nga vendet e tyre të origjinës. Rrugë në mbarë qytetin janë bashkëemërtuar me emra si Mahatma Gandhi, José Martí dhe Dr. Sun Yat-sen, duke pasqyruar një ndryshim më të gjerë ku bashkëemërtimi është bërë njëkohësisht akt njohjeje dhe deklaratë pranie kulturore—një mënyrë e qëndrueshme për komunitetet që të gdhendin identitetin e tyre në strukturën urbane të Nju Jorkut.

Por ajo që ka ndodhur më pas ka rezultuar shumë më domethënëse sesa kisha parashikuar.

Më shumë se një rrugë—një lëvizje kulturore

Çdo vit, Panairi i Rrugës “Skënderbeu” e shndërron këtë pjesë të Bronx-it në një festë të gjallë të kulturës shqiptare. Ajo që në shikim të parë mund të duket si një aktivitet lokal, në të vërtetë është një tubim i madh rajonal. Mijëra shqiptaro-amerikanë udhëtojnë nga Nju Jorku, Nju Xhersi, Konektikati dhe më gjerë për të marrë pjesë.

Ngjarja përfshin muzikë tradicionale, valle popullore, kuzhinë autentike dhe performanca kulturore, duke bashkuar breza të ndryshëm si dhe organizata të shumta të diasporës. Familje, të rinj dhe të moshuar mblidhen jo vetëm për të festuar, por edhe për t’u rilidhur—me trashëgiminë e tyre, me gjuhën dhe me njëri-tjetrin.

Si në çdo tubim të madh dhe dinamik, edhe kjo ngjarje tërheq përfaqësues publikë. Zyrtarë nga niveli lokal, shtetëror dhe madje federal marrin pjesë, duke njohur jo vetëm pasurinë kulturore të komunitetit shqiptar, por edhe forcën e tij ekonomike, angazhimin qytetar dhe rolin e tij në rritje si pjesë përbërëse e shoqërisë amerikane.

Në këtë mënyrë, Rruga “Skënderbeu” është bërë shumë më tepër sesa një tabelë përkujtimore—ajo është një skenë e gjallë ku identiteti shqiptar shprehet, festohet dhe ripërtërihet.

Një komunitet i rrënjosur në histori, i orientuar drejt së ardhmes

Bronx-i ka qenë prej kohësh shtëpi e një komuniteti të gjallë shqiptar, pjesë e një popullsie më të gjerë prej mbi 100,000 shqiptarësh në qytetin e Nju Jorkut. Me kalimin e kohës, ky komunitet ka ndërtuar biznese, institucione dhe rrjete që kanë forcuar si kohezionin e tij të brendshëm, ashtu edhe kontributin ndaj qytetit.

Bashkëemërtimi i Rrugës “Skënderbeu” përfaqëson një njohje formale të këtyre kontributeve. Por, më e rëndësishmja, ai pasqyron një të vërtetë më të thellë: komunitetet emigrante nuk integrohen thjesht në Nju Jork—ato ndihmojnë në formësimin dhe ripërcaktimin e tij.

Ashtu si shumë emërtime ikonike rrugësh në Bronx që përkujtojnë momente kulturore, Rruga “Skënderbeu” qëndron si një shenjë pranie, qëndrueshmërie dhe krenarie—duke dëshmuar se trashëgimia shqiptare është tashmë një pjesë e pandashme e peizazhit urban amerikan.

Nga festë në simbol

Ajo që e bën këtë tubim të përvitshëm të jashtëzakonshëm nuk është vetëm përmasa e tij, por edhe domethënia që mbart.

Për një ditë çdo vit, rrugët rreth Arthur Avenue shndërrohen në atë që shumëkush e përshkruan si një nga festimet më të mëdha shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Muzika mbush ajrin, ushqimet tradicionale rreshtohen përgjatë rrugës dhe flamuri kuqezi bëhet një prani bashkuese.

Por përtej festës qëndron diçka më e thellë.

Rruga “Skënderbeu” është bërë një simbol krenarie—për një popull që ka ruajtur identitetin e tij përtej kufijve dhe brezave. Është një simbol uniteti—për shqiptarët nga Shqipëria, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut, Çamëria dhe diaspora, të bashkuar si një. Dhe është një simbol trashëgimie—i transmetuar nga prindërit te fëmijët jo përmes librave, por përmes përjetimit të drejtpërdrejtë.

Një trashëgimi që vazhdon të rritet

Në shumë aspekte, kjo festë e përvitshme pasqyron vetë trashëgiminë e Skënderbeut—një udhëheqës që bashkoi popullin e tij përballë sfidave dhe i dha atij një ndjenjë të përhershme identiteti.

Sot, në Bronx, kjo trashëgimi jeton—jo në fushëbeteja, por në muzikë, kulturë dhe komunitet.

Ndërsa ky festival vazhdon të rritet nga viti në vit, lind natyrshëm një pyetje praktike për Mark Gjonajn dhe organizatorët: çfarë bëhet kur një aktivitet kaq i suksesshëm krijon vetë sfidat e tij logjistike—ku do të akomodohen gjithë këta pjesëmarrës në të ardhmen?

Megjithatë, një gjë është e qartë: Rruga “Skënderbeu” nuk është më thjesht një emërtim rruge.

Është një destinacion.

Është një traditë.

Dhe mbi të gjitha, është një dëshmi e shpirtit të qëndrueshëm të popullit shqiptar.

Veprimtar i Rilindjes Kombëtare dhe i shkollës shqipe, publicist, Mësues i Popullit. Lindi në Luaras të Kolonjës. Mësimet e para në gjuhën shqipe i mori kur ishte nxënës në shkollën e Qestoratit (Gjirokastër) nga mësuesi patriot Koto Hoxhi. Punoi mësues në fshatrat e Kolonjës, ku jepte fshehurazi edhe gjuhën shqipe. Atje përgatiti një grup shokësh për mësues. Më 1887 hapi në Ersekë shkollën e parë shqipe dhe më 1892-1893 shkollat shqipe në krahinën e Kolonjës dhe të Vakëfeve. Punoi drejtor dhe mësues i Mësonjëtores së parë Shqipe të Korçës (1893) dhe më vonë i shkollës së Negovanit (1909-1911). Gjatë mërgimit në Amerikë (1904-1908), qe nismëtar i shoqërive patriotike “Malli i mëmëdheut” dhe “Pellazgu”; i krijimit të komiteteve të fshehta “Për lirinë e Shqipërisë”. Mori pjesë si delegat në Kongresin e Dytë të Manastirit (1910).

Bashkëpunoi në organet “Bashkimi i Kombit” (Manastir, 1909-1910), ku ishte edhe redaktor; në “Drita” (Sofje, 1907-1908), në “Kombi” (Boston, 1908), në “Iliria” (Selanik, 1909-1910), në veprën “Mallkimi shkronjave shqipe dhe çpërfolja e Shqiptarit” (Manastir, 1911), mbrojti të drejtën e popullit shqiptar për kulturën kombëtare, duke e quajtur dijen dhe kulturën “shpirtin e mëmëdheut”. Bënte thirrje për të begatuar gjuhën dhe kombin tonë me kulturë e qytetërim. Propagandoi dhe u përpoq për bashkimin e popullit në luftë për lirinë e Shqipërisë, “për të drejtën dhe mbarësinë”, siç shprehej ai. Për veprimtarinë patriotike, arsimore, shoqërore dhe propaganduese, u përndoq nga Xhonturqit dhe Patriarkana e Stambollit. Vdiq i helmuar prej tyre në Ersekë, më 17 gusht 1911.

Instituti “Lumo Skendo”

Intervistoi: Sokol Paja/

Si lindi idea që të hapni shkollën tuaj të pianos “European Piano Academy” dhe çfarë përfaqëson ky hap në rrugëtimin tuaj artistik dhe profesional?

Ideja lindi natyrshëm nga rrugëtimi im si pianiste dhe pedagoge, por edhe nga formimi im në Pragë. Studimet dhe përvoja ime në një ambient artistik europian më kanë dhënë një qasje shumë të thellë dhe të strukturuar ndaj muzikës. Jeta në Europë, shpeshherë, të jep ndjesinë sikur je pjesë e një filmi, si të ishte një epokë tjetër, ku arti dhe tradita janë të pranishme në çdo detaj të përditshmërisë. European Piano Academy është një mënyrë për të sjellë këtë frymë dhe standard këtu në Los Gatos, Kaliforni. Kalimi nga ajo botë artistike në jetën në Silicon Valley, ku lind dhe zhvillohet teknologjia, robotika dhe avancimet që deri para pak vitesh dukeshin të pamundura, ka qenë një kontrast shumë i fortë, por edhe shumë frymëzues për mua. Për mua, ky hap përfaqëson jo vetëm një arritje profesionale, por një mision: të ndërtoj një urë mes traditës europiane të muzikës klasike dhe brezit të ri këtu. Kjo ide është reflektuar edhe në logon e akademisë, ku ndërthuren Ura e Karlit në Pragë dhe Golden Gate në San Francisco. Urat, në thelb, shërbejnë për të lidhur botë që përndryshe do të qëndronin të ndara. Në këtë rast, këto ura përfaqësojnë lidhjen mes Europës dhe Amerikës, mes traditës dhe modernes, mes edukimit klasik dhe jetës bashkëkohore. Përmes muzikës, këto lidhje bëhen të gjalla dhe krijojnë një hapësirë ku arti bashkon njerëzit në mënyrë natyrshme dhe të qëndrueshme.

Cilat ishin emocionet, pjesëmarrësit dhe çfarë e bëri të veçantë ceremoninë e hapjes?

Ceremonia e hapjes ishte një moment shumë emocional dhe i mbushur me mirënjohje. Ishte kulmimi i këtij rrugëtimi deri tani, por njëkohësisht edhe fillimi i një kapitulli të ri shumë të rëndësishëm për mua. Në këtë ditë të veçantë pata kënaqësinë të kem pranë familjarë, miq, nxënës dhe anëtarë të komunitetit, të cilët e bënë atmosferën jashtëzakonisht të ngrohtë dhe mbështetëse. Prania e Kryetarit të Bashkisë së Los Gatos ishte një nder i veçantë për këtë moment, dhe vlerësimi me një certifikatë mirënjohjeje i dha edhe më shumë domethënie kësaj dite. Gjithashtu, ceremonia e prerjes së shiritit (ribbon cutting) i dha një simbolikë të bukur këtij fillimi — një moment që do të mbetet gjatë në kujtesën time.

A do jetë kjo një mundësi për fëmijët shqiptarë për të zhvilluar talentin e tyre në fushën e muzikës?

Absolutisht po. Një nga qëllimet e mia më të mëdha është që kjo shkollë të jetë një mundësi reale për fëmijët shqiptarë dhe për të gjithë studentët që duan të zhvillojnë talentin e tyre në muzikë. Muzika klasike ka lindur dhe është formësuar në Europë, dhe fakti që unë vij nga ajo traditë, jam rritur dhe kam studiuar atje, është një pjesë që nuk mund të ndahet nga identiteti im artistik. Ajo përvojë më ka formuar thellësisht, jo vetëm si muzikante, por edhe si njeri, duke më mësuar disiplinën, ndjeshmërinë dhe respektin për artin. Përmes kësaj akademie, dua të sjell këtë frymë dhe këtë standard, duke u dhënë studentëve një bazë të fortë dhe një perspektivë më të gjerë artistike që i ndihmon të rriten në çdo aspekt.

Çfarë vizioni keni për shkollën tuaj të pianos? Si do funksionojë organizimi? Çfarë do mësohet?

Vizioni im është të krijoj një akademi ku disiplina dhe eleganca e shkollës europiane ndërthuren me një qasje moderne dhe të personalizuar për çdo student. Programi është i strukturuar sipas niveleve dhe moshave, duke përfshirë teknikën e pianos, leximin muzikor, interpretimin dhe zhvillimin e dëgjimit muzikor. Akademia është e hapur për të gjitha moshat, nga fëmijët që lidhen për herë të parë me botën e muzikës klasike, deri tek të rriturit që rikthehen te pianoja ose e zbulojnë atë për herë të parë. Aktualisht, diapazoni i studentëve që më ndjekin varion nga 5 deri në 70 vjeç. Kam kënaqësinë të punoj si me studentë të vegjël, ashtu edhe me profesionistë të rinj që punojnë në kompani të mëdha në Silicon Valley, të cilët gjejnë kohë për t’iu rikthyer muzikës. Për mua si pedagoge, është po aq frymëzuese t’i udhëheq në këtë rrugëtim qoftë duke realizuar ëndrrën për të luajtur këngët e tyre të preferuara, apo duke krijuar momente të vogla, por shumë të veçanta për familjet e tyre. Një element shumë i rëndësishëm është edhe përvoja në skenë. Përmes koncerteve, recitaleve dhe aktiviteteve artistike, studentët zhvillojnë vetëbesimin dhe aftësinë për të performuar. Muzika mbetet një hapësirë e bukur për t’u shprehur, për t’u çlodhur dhe për t’u lidhur me të tjerët. Një art që na formon dhe i jep thellësi jetës sonë të përditshme.

Cilat janë vlerat dhe parimet kryesore që synoni t’u përcillni nxënësve përmes edukimit muzikor?

Përveç aftësive teknike, për mua është shumë e rëndësishme të përcjell vlera si përkushtimi, disiplina, durimi dhe respekti për artin. Këto janë elemente thelbësore në formimin e çdo artisti, por edhe të çdo individi. Në të njëjtën kohë, muzika nuk është vetëm një përvojë emocionale apo artistike. Studimet shkencore tregojnë se edukimi muzikor ndikon drejtpërdrejt në zhvillimin e trurit, duke përmirësuar kujtesën, përqendrimin, koordinimin dhe aftësinë për të menduar në mënyrë më të strukturuar. Për shembull, kërkimet kanë treguar se fëmijët që studiojnë një instrument zhvillojnë më shpejt lidhjet mes dy hemisferave të trurit dhe përfitojnë edhe në fusha si gjuha dhe matematika. Për këtë arsye, për mua është shumë e rëndësishme që studentët dhe prindërit ta kuptojnë se muzika nuk është vetëm një pasion, por një investim i vërtetë në zhvillimin e tyre artistik, intelektual dhe njerëzor.

Cila është thirrja juaj për komunitetin shqiptar në Kaliforni për të mbështetur këtë nismë edukative, kulturore e komunitare?

Më shumë sesa një thirrje, do ta quaja një ftesë të hapur për komunitetin tonë. Kjo shkollë është krijuar me shumë dashuri dhe me dëshirën për të ndarë muzikën dhe përvojën time me të tjerët. Do të ishte një kënaqësi që kushdo që ndjen një lidhje me muzikën, artin apo edhe me rrënjët tona shqiptare, të bëhet pjesë e kësaj hapësire në mënyrën e vet. Qoftë si student, si prind, apo thjesht si mbështetës i artit, çdo prezencë e pasuron këtë iniciativë. Besoj se është shumë e bukur kur arrijmë të ndërthurim rrënjët tona me përvojat ndërkombëtare, duke krijuar një ambient ku kultura, muzika dhe identiteti ynë vazhdojnë të jetojnë dhe të zhvillohen natyrshëm.

Foto: D.Gomez & F.Samadani

Arben Iliazi/

Me Idriz Balanin u takova në ekspozitën e Luan Ramës “Shqipëria dhe shqiptarët në tablotë e piktorëve francezë të Shkullit XIX”. Idrizi është një nga mjeshtrat e skulpturës monumentale, që ka gdhendur historinë në mermer, gur e bronz, si autor i dhjetra shtatoreve, busteve e monumenteve, të vendosura nga Konispoli e Saranda, deri në Mitrovicë, Prishtinë, Deçan, Prekaz e Reçak, nga Shkupi deri në Itali, Rumani, Francë, Gjermani, e deri në Nju Jork, Uashington e Florida. Ka hapur disa ekspozita personale në Tiranë e në trojet shqiptare.

Idriz Balani, i cili është diplomuar në Institutin e Lartë të Arteve (sot Universiteti i Arteve) në vitin 1980, në degën e skulpturës monumentale e të kavaletit, nën drejtimin e Andrea Manos (“Skulptor i Merituar”) dhe Hektor Dule (“Skulptor i Popullit”), është një skulptor shumëdimensional. Një autoritet i respektuar dhe kontributor i madh në artet pamore shqiptare. Gjithmonë pranë mjeshtrave të mëdhenj të skulpturës monumentale, si Mumtas Dhrami, duke mësuar sekretet e kryeveprave.

Përqasja e skulpturës së tij me figura luftëtarësh dhe patriotësh është kthyer në ndjesi dhe frymëzim. Spikatin personalitet e skalitura të figurave, apo ngjarjeve historike të njohura, të Kosovës dhe Çamërisë. Për punën e tij shumë dimensionale Balani është vlerësuar dhe shpërblyer me çmime të panumërta, me dekorata, medalje, si dhe diploma e fletënderi. Bashkia e Durrësit, në vitin 2013, e ka nderuar me titullin “Mirënjohja e qytetit”.

Në atelienë e tij në qytetin e Durrësit befasohesh nga bukuria dhe shumëllojshmeria e figurave të krijuara me teknika nga më të ndryshmet që njeh arti i skulpturës. “Vallja e Osman Takës” është një nga kryeveprat e tij.

Në veprat e tij ndihet shumë frymë, ndjesi, emocionalitet, ngjyrë, kontrast, harmoni dhe dritë. Po ashtu në veprat e tij ka shumë elementë folklorikë dhe etnografikë.

Elementët e artit popullor, harmonizohen me mjeshtëri me koncepet estetike. Shumë punime, në pamje të parë kanë një mister metafizik, midis ngarkesës fizike dhe organizimit logjik të vlerave plastike, dhe bëhen gjithmonë evidente me lartësimin e personalitetit, ku ndërthuren dëshira për jetën, për natyrën, toleranca për kontradiktat e kësaj bote, si dhe adhurimi i vlerave jetësore dhe kombëtare. “Vallja e Osman Takës” e Balanit ishte midis punëve të 105 artistëve nga 80 vende të botës, që u prezantuan në Nju Jork, në nëntor 2024.