Prof. Dr. Pal Nikolli/

Ka njerëz që zgjedhin një profesion dhe ka të tjerë që zgjedhin një mision. Pranvera Hyseni i përket më shumë kategorisë së dytë. Rrëfimi i saj nuk është thjesht historia e një vajze nga Kosova që u dashurua me astronominë. Është historia e një pasioni të shndërruar në veprim, e një ëndrre personale të kthyer në projekt shoqëror dhe e një ideje të vogël që, me këmbëngulje dhe bashkëpunim ndërkombëtar, përfundoi duke krijuar një institucion shkencor për një vend të tërë.

Pranvera Hyseni është astronome dhe studiuese e shkencave planetare, por një pjesë shumë e rëndësishme e kontributit të saj lidhet me komunikimin dhe edukimin shkencor. Ajo është themeluese e Astronomy Outreach of Kosovo (AOK), organizatë e krijuar për të sjellë astronominë më pranë fëmijëve, të rinjve, studentëve dhe publikut të gjerë në Kosovë. AOK u themelua në vitin 2015 dhe synimi i saj ishte të krijonte një kulturë të re të vëzhgimit, kërkimit dhe të menduarit shkencor në një vend ku infrastruktura astronomike praktikisht mungonte.

I. Një fëmijë që pa qiellin ndryshe.

Historia e saj me astronominë fillon shumë herët. Në moshë të vogël, Pranvera përjetoi eklipsin total të Diellit të 11 gushtit 1999, një ngjarje që u bë një nga momentet përcaktuese të marrëdhënies së saj me qiellin. Në kujtimet e saj, gjyshi i tregonte eklipsin përmes reflektimit të Diellit në ujë dhe përdorimit të mjeteve të sigurta për vëzhgim. Për një fëmijë, ajo që për shumë të tjerë mund të ishte vetëm një dukuri e çuditshme natyrore u shndërrua në një pyetje: pse errësohet Dielli, çfarë ndodh në qiell dhe si lëvizin trupat qiellorë? Këtu ndodhet ndoshta edhe çelësi i gjithë rrugëtimit të saj. Shkenca fillon me pyetjen.

Në një mjedis të dalë nga lufta, ku prioritetet shoqërore ishin të lidhura me rindërtimin dhe mbijetesën, astronomia mund të dukej si një luks. Por pikërisht në këtë kontekst, ëndrra e një vajze të re mori një dimension të veçantë. Ajo nuk kishte pranë vetes një institut të madh astronomik, një observator kombëtar apo një traditë të konsoliduar profesionale në këtë fushë. Kishte qiellin, kureshtjen dhe dëshirën për të mësuar. Dhe vendosi të mos ndalej.

II. Nga pasioni personal te Astronomy Outreach of Kosovo.

Në vitet e adoleshencës, Pranvera filloi të krijonte kontakte me astronomë dhe entuziastë të astronomisë në vende të ndryshme të botës. Nëpërmjet internetit dhe rrjeteve sociale, ajo arriti të lidhej me njerëz që kishin teleskopë, njohuri dhe përvojë, ndërsa në Kosovë mundësitë për të praktikuar astronominë ishin të kufizuara. Këto kontakte u shndërruan gradualisht në një rrjet mbështetës ndërkombëtar.

Në vitin 2015 ajo themeloi Astronomy Outreach of Kosovo.

Ideja ishte e thjeshtë në dukje, por shumë e rëndësishme në përmbajtje: astronomia nuk duhej të mbetej një dije e mbyllur në libra apo në laboratorë. Ajo duhej t’u jepej njerëzve mundësia ta shihnin me sytë e tyre.

AOK organizoi vëzhgime të qiellit, ligjërata, aktivitete në shkolla dhe universitete, punëtori dhe evente publike. Teleskopët u vendosën në hapësira publike, duke krijuar mundësinë që njerëzit të shihnin Hënën, planetët dhe objekte të tjera qiellore. Organizata siguroi pajisje përmes donacioneve dhe bashkëpunimit me organizata e astronomë nga vende të ndryshme.

Kjo ishte shumë më tepër se një klub astronomik. Ishte një përpjekje për të krijuar kulturë shkencore.

III. Astronomia si instrument për edukimin e shoqërisë.

Një nga aspektet më të rëndësishme të punës së Pranvera Hysenit është se ajo nuk e trajtoi astronominë vetëm si një disiplinë shkencore. Ajo e pa atë si një mënyrë për të ndryshuar marrëdhënien e shoqërisë me dijen.

Kur një fëmijë shikon për herë të parë Saturnin përmes teleskopit, përvoja nuk është vetëm astronomike. Ajo mund të jetë fillimi i një zinxhiri pyetjesh: çfarë është një planet, sa larg është, si formohet një sistem planetar, çfarë është graviteti, si matet distanca në hapësirë dhe çfarë teknologjie nevojitet për ta studiuar universin?

Kështu, teleskopi bëhet një mjet pedagogjik.

Prandaj puna e AOK ka një rëndësi që shkon përtej astronomisë. Ajo lidhet me STEM-in, edukimin, inovacionin, teknologjinë dhe zhvillimin e kapitalit njerëzor.

Burime të ndryshme raportojnë se aktivitetet e organizatës kanë arritur mijëra nxënës, studentë, mësues dhe qytetarë, ndërsa organizata ka ndërtuar një rrjet bashkëpunimi me komunitetin ndërkombëtar të astronomisë.

IV. Nga Kosova drejt Shteteve të Bashkuara.

Rruga akademike e Pranverës e çoi më pas në Shtetet e Bashkuara. Ajo përfundoi studimet universitare në gjeografi në Universitetin e Prishtinës dhe vijoi studimet në shkencat planetare dhe tokësore në University of California, Santa Cruz. Universiteti e ka përshkruar atë si një studente nga Kosova që ka ndjekur këtë fushë akademike në një nivel të avancuar.

Kjo është një pjesë interesante e profilit të saj: rruga drejt astronomisë nuk ishte një vijë e drejtë e ndërtuar mbi një infrastrukturë ekzistuese. Ajo kaloi nga kureshtja e fëmijërisë, te gjeografia, te astronomia dhe shkencat planetare, duke krijuar paralelisht edhe një organizatë shkencore në vendin e saj.

Në këtë kuptim, Pranvera Hyseni është një shembull i mirë i mënyrës se si disiplinat shkencore mund të ndërthuren. Toka, hartografia, gjeografia, planetologjia, astronomia dhe teknologjitë hapësinore nuk janë botë të izoluara. Ato lidhen përmes studimit të hapësirës, sistemeve natyrore dhe proceseve planetare.

V. Ëndrra për një observator kombëtar.

Por ndoshta projekti më i rëndësishëm i Pranverës Hysenit nuk ishte organizimi i një aktiviteti apo sigurimi i një teleskopi.

Ishte ideja për të krijuar një observator dhe planetarium kombëtar në Kosovë.

Ajo që filloi si një ëndërr e një vajze të re u shndërrua në një projekt institucional. AOK punoi për vite me radhë për ta bërë këtë ide realitet. Në vitin 2019 organizata kërkoi mbështetje institucionale për ndërtimin e një observatori dhe planetariumi, ndërsa më pas projekti mori mbështetje financiare publike.

Më 20 qershor 2024 u hap për publikun Observatori dhe Planetariumi Kombëtar i Kosovës në Shtime, duke shënuar një moment të rëndësishëm për infrastrukturën shkencore të vendit. Universiteti i California-s në Santa Cruz e përshkroi hapjen si rezultat të rëndësishëm të përpjekjeve të Hysenit dhe bashkëpunëtorëve të saj.

Qendra përfshin planetarium, teleskopë dhe hapësira për edukim dhe vëzhgim astronomik. Sipas burimeve të publikuara për projektin, ajo është konceptuar jo vetëm si një vend ku shihen yjet, por si një qendër edukimi shkencor dhe komunikimi me publikun.

Ky është një ndryshim themelor.

Kosova nuk kishte më vetëm njerëz të interesuar për astronominë.

Kishte një institucion ku astronomia mund të përjetohej.

VI. Një asteroid me emrin Pranverahyseni.

Ndoshta nuk ka simbol më të bukur të lidhjes së saj me astronominë sesa fakti se një asteroid mban emrin 45687 Pranverahyseni.

Emërtimi u bë në nderim të kontributit të saj në edukimin dhe promovimin e astronomisë.

Në një farë mënyre, kjo krijon një rreth të jashtëzakonshëm simbolik.

Një vajzë nga Kosova që si fëmijë shikonte qiellin dhe pyeste veten se çfarë fshihej atje lart, vite më vonë do të kishte emrin e saj të regjistruar në një trup qiellor.

Por rëndësia e këtij fakti nuk qëndron vetëm te romantizmi i emrit.

Ai tregon se shkenca njeh kontributin përtej kufijve kombëtarë. Një asteroid mund të mbajë emrin e një personi nga një vend i vogël, nëse ai person ka dhënë një kontribut që kapërcen kufijtë e vendit të tij.

VII. Një logo nga Toka në hapësirë.

Një tjetër moment simbolik i rrugëtimit të AOK ishte dërgimi i logos së organizatës në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor.

Sipas Hysenit, në vitin 2019 logoja e Astronomy Outreach of Kosovo u fotografua në ISS nga kozmonauti rus Alexey Ovchinin, rreth 400 kilometra mbi Tokë.

Në aspektin shkencor, kjo nuk është një eksperiment apo mision hapësinor. Por në aspektin simbolik është shumë e fuqishme.

Një organizatë e krijuar nga të rinj në Kosovë, në një vend pa traditë të gjatë të infrastrukturës hapësinore, kishte simbolin e saj në një prej pikave më të jashtëzakonshme të veprimtarisë njerëzore: orbitën e Tokës.

Mesazhi ishte i qartë: edhe vendet e vogla mund të jenë pjesë e kulturës globale të shkencës.

VIII. Pranvera Hyseni dhe fuqia e një gruaje në STEM.

Rrëfimi i Pranverës Hyseni ka edhe një dimension tjetër të rëndësishëm: rolin e grave të reja në shkencë.

Ajo nisi aktivitetin e saj në një moshë shumë të re dhe në një fushë që historikisht është dominuar nga burrat. Në vend që të priste që infrastruktura ekzistuese t’i krijonte hapësirë, ajo filloi të krijonte vetë hapësirën.

Kjo është një nga arsyet pse historia e saj mund të jetë veçanërisht frymëzuese për vajzat dhe djemtë në Kosovë, Shqipëri dhe në të gjithë Ballkanin.

Mesazhi nuk është se të gjithë duhet të bëhen astronomë.

Mesazhi është tjetër:

Mos e mat madhësinë e ëndrrës me madhësinë e vendit ku ke lindur.

Një vend mund të ketë pak laboratorë, pak observatorë dhe pak mundësi, por një individ mund të krijojë ura me komunitetin shkencor ndërkombëtar dhe të sjellë dije, pajisje, projekte dhe institucione në vendin e tij.

IX. Nga individi te institucioni.

Një nga mësimet më të rëndësishme të historisë së Hysenit është transformimi i një iniciative personale në një institucion me ndikim shoqëror.

Në fillim ishte një vajzë që donte të shihte yjet. Pastaj ishte një grup të rinjsh. Më pas u krijua një organizatë. Pastaj erdhën bashkëpunimet ndërkombëtare. Më pas pajisjet. Më pas projektet edukative. Dhe në fund u ndërtua një observator dhe planetarium.

Ky proces tregon se zhvillimi shkencor nuk fillon gjithmonë nga ndërtesat e mëdha. Shpesh fillon nga një ide, një individ dhe një komunitet që beson në atë ide.

Në këtë kuptim, historia e Pranverës Hyseni është një shembull i vlefshëm për mënyrën se si mund të ndërtohet kapitali shkencor në vende të vogla.

X. Një model edhe për Shqipërinë.

Rrëfimi i Pranverës Hysenit ka një domethënie të veçantë edhe për Shqipërinë. Shoqëritë kanë nevojë për më shumë investime në shkencë, kërkim, teknologji dhe edukim STEM. Në këtë kontekst, ajo që ka ndodhur në Kosovë është një rast që meriton të studiohet. Jo për t’u kopjuar mekanikisht, por për të kuptuar një parim themelor: infrastruktura shkencore nuk është vetëm çështje parash; është edhe çështje vizioni, organizimi, rrjetëzimi dhe këmbënguljeje. Një teleskop mund të blihet. Por një komunitet shkencor duhet të ndërtohet. Një planetarium mund të ndërtohet. Por kultura shkencore që e mbush atë me fëmijë, studentë, mësues dhe kërkues kërkon vite pune. Dhe pikërisht këtu qëndron një pjesë e rëndësishme e meritës së Hysenit.

XI. Shkenca si investim në të ardhmen.

Në shoqëritë moderne, investimi në shkencë nuk duhet parë vetëm si shpenzim publik. Ai është investim në kapacitetin e një vendi për të kuptuar botën dhe për të ndërtuar të ardhmen.

Astronomia është veçanërisht e fuqishme në këtë drejtim sepse e mëson njeriun të mendojë në dimensione të mëdha: kohë kozmike, distanca gjigante, sisteme planetare, evolucioni i yjeve dhe marrëdhënia e Tokës me universin.

Por në të njëjtën kohë, ajo kërkon matematikë, fizikë, informatikë, optikë, elektronikë, përpunim të të dhënave dhe teknologji.

Pra, kur një fëmijë interesohet për astronominë, ai mund të jetë duke hyrë pa e kuptuar në botën e shumë disiplinave shkencore. Kjo e bën punën e edukimit astronomik shumë më të rëndësishme nga sa mund të duket në pamje të parë.

XII. Një emër që tashmë është pjesë e qiellit.

Pranvera Hyseni është një shembull i rrallë i një personi që nuk u mjaftua me suksesin personal.

Ajo mund të kishte ndjekur karrierën akademike jashtë Kosovës dhe të kishte ndërtuar një profil të suksesshëm profesional. Por ajo zgjodhi të ruajë një lidhje të fortë me vendin e saj dhe ta përdorë dijen, rrjetin dhe përvojën ndërkombëtare për të ndërtuar diçka në Kosovë. Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme e historisë së saj. Sepse suksesi individual matet me atë që arrin për veten.

Trashëgimia matet me atë që mbetet pas teje për të tjerët.

Pranvera Hyseni ndihmoi të krijohej një organizatë, një komunitet dhe një qendër shkencore ku brezat e rinj të Kosovës mund të shohin qiellin me teleskop dhe të pyesin veten se çfarë ka përtej tij.

Dhe kjo është ndoshta simbolika më e bukur e gjithë rrugëtimit të saj: ajo nuk u mjaftua duke parë yjet; ajo u përpoq t’u mësonte të tjerëve si t’i shohin.

Nga një eklips i parë i parë si fëmijë, te Astronomy Outreach of Kosovo, nga kontaktet e para me astronomët në botë, te studimet në Shtetet e Bashkuara, nga logoja e AOK në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor, te asteroidi 45687 Pranverahyseni dhe më në fund te Observatori dhe Planetariumi Kombëtar i Kosovës, rrugëtimi i saj tregon se një ëndërr e lindur në një cep të vogël të Ballkanit mund të arrijë deri në hapësirë.

Pranvera Hyseni nuk është vetëm historia e një astronomeje shqiptare të Kosovës. Është historia e asaj që mund të ndodhë kur kureshtja e një fëmije, këmbëngulja e një të riu dhe vizioni shkencor i një njeriu bashkohen në një mision për shoqërinë. Dhe mbi të gjitha, është një mesazh për brezin e ri shqiptar: universi nuk ka kufij kombëtarë; as ëndrrat shkencore nuk duhet të kenë.

(Nga Murtaja e Kërcimit e vitit 1518 te turma që sot kërcen në ekranet e celularit)

Prof. Asoc. Dr. Bledar Kurti

Në verën e vitit 1518, në Strasburg ndodhi një nga episodet më të çuditshme në historinë e botës. Kjo që do ju tregoj është një histori e vërtetë.

Një grua, Frau Troffea, doli në rrugë dhe filloi të kërcente. Nuk ishte festë. Nuk kishte muzikë. Nuk kishte ndonjë arsye të dukshme. Ajo thjesht kërcente. Dhe nuk ndaloi për ditë të tëra.

Pas saj filluan të kërcenin edhe të tjerë. Pastaj të tjerë. Brenda pak kohësh, fenomeni ishte përhapur në qytet. Qindra njerëz u përfshinë në atë që historia do ta njihte si “Murtaja e Kërcimit” e vitit 1518. Njerëzit kërcenin e kërcenin me ditë të tëra pa u ndalur dot. Derisa shumë prej tyre vdiqën.

Një njeri filloi. Të tjerët e panë. Dhe të tjerët filluan të bënin të njëjtën gjë. Kjo njihet si sëmundje psikogjenike e masës.

Pesë shekuj më vonë, nuk kemi më nevojë për sheshet e Strasburgut. Kemi ekranet e celularëve. Kemi algoritmet. Kemi rrjetet sociale. Dhe kemi atë që unë do ta quaja Pandemia Digjitale e Përqeshjes.

Sot, sa herë që ndodh një ngjarje politike, një nismë publike, një projekt, një vendim institucional apo një deklaratë e një figure publike, shpesh nuk kemi më një debat. Kemi një spektakël. Dikush publikon një koment ironik. Një tjetër e kopjon. Një tjetër e ekzagjeron. Një tjetër e shndërron në meme. Një tjetër e shoqëron me një fjalë përçmuese. Dhe brenda pak orësh krijohet një atmosferë kolektive ku të mos qeshësh, të mos tallesh dhe të mos përqeshësh duket sikur do të thotë se nuk je pjesë e turmës.

Këtu qëndron problemi.

Nuk po flas kundër humorit. Humori është i shëndetshëm. Nuk po flas as kundër kritikës. Kritika është oksigjeni i demokracisë. Problemi fillon atëherë kur përqeshja zëvendëson analizën. Kur ironia zë vendin e argumentit. Kur cinizmi shndërrohet në shenjë inteligjence. Kur një projekt nuk analizohet më për atë që është, por gjykohet nga sa mirë mund të bëhet objekt talljeje. Dhe kur pyetja nuk është më: “A është kjo e vërtetë?” por: “A është kjo qesharake?”

Algoritmi nuk kërkon të vërtetën. Algoritmi nuk është filozof. Nuk pyet: “A është ky argument i arsyeshëm?” Nuk pyet: “A e ka lexuar këtë person dokumentin?” Nuk pyet: “A është kjo ide e dobishme për shoqërinë?”

Ai mat ndërveprimin. Klikimet. Komentet. Shpërndarjet. Reagimet. Zemërimin. Talljen. Aftësinë e një përmbajtjeje për të na ndaluar gishtin ndërsa lëvizim ekranin e celularit. Kështu krijohet një nga paradokset më të mëdha të epokës sonë: Përmbajtja që kërkon më pak mendim mund të marrë më shumë vëmendje.

Një analizë prej një mijë fjalësh kërkon kohë. Një batutë kërkon dy sekonda. Një dokument kërkon lexim. Një meme kërkon vetëm një shikim. Një argument kërkon përqendrim. Një tallje kërkon vetëm një buzëqeshje. Dhe kështu, gradualisht, mund të kalojmë nga kultura e argumentit te kultura e reagimit.

Nuk është më e nevojshme të bindësh. Mjafton të përqeshësh. Kjo është një nga ndryshimet më shqetësuese në komunikimin publik. Për të rrëzuar një argument dikur duhej të sillje një argument tjetër. Sot mund të mjaftojë një meme. Për të kundërshtuar një projekt duhej të tregoje dobësitë e tij. Sot mund të mjaftojë një fotografi e manipuluar dhe një fjali ironike. Për të kritikuar një politikan duhej të analizoje vendimet e tij. Sot mjafton një pseudonim përçmues. Kjo është ekonomia e re e vëmendjes: Argumenti kërkon punë. Përqeshja kërkon vetëm audiencë. Dhe audienca është gjithmonë aty.

Nga Strasburgu në telefonin tonë është një paralelizëm i frikshëm. Në Strasburg, njerëzit shikonin njëri-tjetrin duke kërcyer. Dhe, në vend që të largoheshin, shumë prej tyre u bashkuan. Sot shohim mijëra njerëz që reagojnë në të njëjtën mënyrë ndaj një ngjarjeje. Dhe, në vend që të pyesim: “Pse po reagojnë kështu?” shpesh pyesim: “Çfarë po thonë të gjithë të tjerët?” Kjo është një ndryshim thelbësor.

Njeriu është qenie sociale. Ne marrim sinjale nga të tjerët për të kuptuar çfarë duhet të mendojmë, çfarë duhet të besojmë dhe, sidomos, çfarë duhet të ndiejmë. Rrjetet sociale e kanë përshpejtuar këtë mekanizëm në një shkallë të paprecedentë. Kërkimet mbi komunikimin digjital tregojnë se përmbajtja me ngarkesë morale dhe emocionale priret të marrë më shumë përhapje, ndërsa sjelljet negative mund të përhapen brenda komuniteteve online si modele sjelljeje. Pra, emocionet nuk janë vetëm produkt i debatit. Ato janë edhe karburanti i tij.

Pandemia e përqeshjes po pëhapet dita-ditës. Për këtë arsye, “pandemi” është një metaforë e dobishme. Jo sepse kemi një sëmundje mjekësore. Jo sepse çdo njeri që bën një shaka është pjesë e një turme histerike. Por sepse kemi një sjellje emocionale që mund të përhapet nga një individ te tjetri, duke u përforcuar nga përsëritja. Dikush qesh. Tjetri qesh sepse sheh të parin. I treti qesh sepse sheh qindra të tjerë. Pas pak, askush nuk e di më pse po qesh. Por të gjithë vazhdojnë.

Kjo është pika ku humbet individi dhe lind turma.

Cinizmi nuk është inteligjencë është histeri e masës. Kemi krijuar një keqkuptim të rrezikshëm: Se të tallësh gjithçka do të thotë se je më inteligjent se të tjerët. Nuk është kështu.

Është shumë e lehtë të thuash: “Çfarë budallallëku!” Është shumë më e vështirë të shpjegosh pse. Është e lehtë të thuash: “Sa qesharake!” Është më e vështirë të tregosh konkretisht se ku qëndron problemi. Është e lehtë të sulmosh personin. Është më e vështirë të rrëzosh argumentin. Këtu qëndron dallimi midis kritikës dhe cinizmit. Kritika thotë: “Ky është problemi dhe ja pse.” Cinizmi thotë: “Shikoni sa qesharakë janë.” Kritika kërkon mendim. Cinizmi kërkon vetëm distancë. Kritika mund ta përmirësojë shoqërinë. Cinizmi mund ta konsumojë atë.

Rreziku nuk është se njerëzit flasin shumë. Rreziku është se reagojnë shumë dhe mendojnë pak. Ky është një dallim i madh. Nuk kemi mungesë informacioni. Kemi një tepricë informacioni. Nuk kemi mungesë opinionesh. Kemi një tepricë opinionesh. Nuk kemi mungesë zërash. Kemi miliona zëra.

Por pikërisht për këtë arsye, aftësia më e çmuar e qytetarit modern mund të mos jetë aftësia për të folur. Mund të jetë aftësia për të ndaluar. Të mos reagosh menjëherë. Të lexosh. Të kontrollosh. Të krahasosh. Të dyshosh. Të mendosh. Dhe pastaj të flasësh.

Demokracia nuk mund të qeveriset nga një turmë që vetëm reagon e përqesh. Një demokraci e shëndetshme ka nevojë për qytetarë që dinë të thonë: “Jam kundër.” Ose “Jam dakord.” Por gjithashtu: “Le të kuptoj pse.” Ka nevojë për njerëz që dinë të kundërshtojnë një projekt pa e poshtëruar autorin. Të kritikojnë një qeveri apo opozitë pa e urryer çdo gjë që ajo bën. Të mbështesin një ide pa u shndërruar në tifozë. Të ndryshojnë mendim pa e konsideruar këtë humbje.

Por kultura e rrjeteve sociale e bën gjithnjë e më të vështirë këtë ekuilibër. Sepse algoritmi shpesh nuk shpërblen qetësinë. Shpërblen reagimin. Nuk shpërblen nuancën. Shpërblen polarizimin. Nuk shpërblen kompleksitetin. Shpërblen thjeshtimin. Dhe mbi të gjitha, nuk ka nevojë që ju të keni të drejtë. Mjafton që të jeni interesantë për t’u parë.

A po krijojmë një shoqëri që nuk di më të mendojë? Kjo është pyetja që duhet të na shqetësojë. Sepse një shoqëri që e humbet aftësinë për të diskutuar seriozisht nuk bëhet më e lirë vetëm sepse ka miliona komente. Një mijë komente nuk janë një mijë argumente. Një milion klikime nuk janë një milion mendje të bindura. Një trend nuk është domosdoshmërisht e vërteta. Dhe shumica nuk ka gjithmonë të drejtë. Historia na e ka treguar këtë shumë herë. Turmat mund të jenë të fuqishme. Por fuqia e turmës nuk është e njëjtë me mençurinë e saj.

Duhet të mësojmë përsëri të ndalojmë. Ndoshta mësimi më i rëndësishëm i Strasburgut të vitit 1518 nuk është pse njerëzit kërcyen. Është pyetja: Pse nuk ndaluan? Edhe ne duhet të pyesim veten: Pse po reagoj? A e kam lexuar? A e kam kuptuar? A kam një argument? A po kritikoj një ide apo po ndjek turmën? A po them diçka sepse e besoj, apo sepse e shoh se të gjithë të tjerët po e thonë? A jam duke menduar? Apo thjesht duke reaguar?

Këto janë pyetje të vogla. Por në epokën e algoritmeve mund të jenë një akt i madh rezistence intelektuale. Sepse sot, ndoshta më shumë se kurrë, të mendosh para se të reagosh është një akt qytetarie.

Në Strasburg njerëzit kishin muzikën. Ne kemi algoritmin. Ata kishin sheshin. Ne kemi ekranin e celularit. Ata kishin turmën përballë tyre.

Ne kemi turmën brenda telefonit. Por mekanizmi njerëzor mund të jetë i ngjashëm: Dikush fillon. Të tjerët e shohin. Emocioni përhapet. Sjellja bëhet kolektive. Dhe individi harron të pyesë veten nëse duhet të kërcejë.

Prandaj sfida e demokracisë në epokën digjitale nuk është të mësojmë të flasim më shumë. Është të mësojmë të mos kërcejmë pas çdo ritmi që na jep algoritmi. Të lexojmë. Të analizojmë. Të kundërshtojmë me argument. Të dëgjojmë. Të ndryshojmë mendim kur faktet na detyrojnë. Dhe të kemi guximin të mos qeshim vetëm sepse të gjithë të tjerët po qeshin.

Sepse në vitin 1518 turma kërcente. Sot turma komenton. Atëherë njerëzit infektoheshin nga kërcimi i njëri-tjetrit. Sot rrezikojmë të infektohemi nga reagimi i njëri-tjetrit. Dallimi është se atëherë turma ishte në shesh. Sot turma është në ekran. Dhe ndoshta kjo është pandemia më e çuditshme e kohës sonë: Pandemia Digjitale e Përqeshjes: kur përqeshja bëhet më e shpejtë se mendimi dhe reagimi më i fuqishëm se arsyeja. Dhe një shoqëri pa arsye shkon në vetëshkatërrim.

Në vitin 1518, autoritetet menduan se mënyra për ta ndalur kërcimin ishte të luanin më shumë muzikë. Rezultoi një gabim i rëndë. Sot, përballë pandemisë digjitale të përqeshjes, përgjigjja nuk mund të jetë më shumë zhurmë, më shumë propagandë apo më shumë reagime emocionale. Ajo që duhet është më shumë arsye, më shumë qetësi dhe mbi të gjitha më shumë lidership. Lidershipi i vërtetë nuk ndjek ritmin e turmës dhe nuk përpiqet të kërcejë më bukur se ajo; ai apo ajo e di kur duhet ta ndalë muzikën, të fikë zhurmën dhe t’i rikthejë shoqërisë aftësinë për të dëgjuar, menduar dhe gjykuar. Sepse kur një shoqëri humbet ritmin e arsyes, detyra e lidershipit nuk është të shtojë muzikën, por të rikthejë arsyen. Ky është lidership historik kundrejt një përhumbjeje fatale të ditëve të sotme.

Luan Rama/

“Shkova dhe e takova në kopësht ku qëndronte akoma. Mareshall Bertrande-it i tregoi për udhëtimin e tij në Athinë dhe kthimin e tij përmes Shqipërisë…“

Las Casas, kronist i Napoleonit.

—-

Sa herë kisha dëgjuar rreth origjinës arbëreshe të Napoleonit vija buzën në gaz duke menduar se imagjinata e atyre që mbronin këtë tezë shkonte aq larg sa merrte përmasat e një legjende, apo trilli romanesk. Në fakt, ata që e kanë hedhur këtë tezë janë mbështetur në librin me kujtime të dukeshës d’Abrantes si dhe një thënie të presidentit francez Adolph Thiers se „Napoleoni ka qenë me origjinë arbëreshe“. Deri më sot biografët më të mëdhenj të Napoleonit e kanë lënë jashtë interesit këtë tezë, duke mos dashur të shkojnë gjer në rrënjë të largëta të shekullit XV-XVI-të. Për ata është e rëndësishme se ai ishte një korsikan që e deshi Francën dhe iu përkushtua asaj, duke u bërë heroi më i lavdishëm i të gjitha kohrave. Informacionet e historianëve shkojnë gjer në prejardhjen gjenoveze, atëhere kur Korsika varej nga Republika e Gjenovës (ku ishin dozhë disa shqiptarë të familjes Durazzo, për dy shekuj me rradhë), si dhe nga një dokument i vjetër që lidhet me përçapjet e babait të Napoleonit për të marrë një dëshmi titulli fisnikërie nga pushtetarët e atëhershëm të Toskanës, si fisnik i atyre trojeve. Pra historianët francezë asnjëherë nuk i kanë kushtuar rëndësinë e duhur prejardhjes së largët të Napoleonit, pasi bëmat e tij ishin aq të mëdha, betejat ishin aq të lavdishme, dhe themelimi i një shteti të ri ishte aq vendimtar, saqë asnjë biograf deri më sot nuk ka arritur ta japë të plotë figurën e tij në gjithë dimensionin e vet. Si të thuash ky personazh është identifikuar me historinë e Francës që nga momentin kur ai shkoi në betejat e para e gjer në fundin e tij tragjik dhe enigmatik në ishullin e Shën Helenës ku mbahej rob nga anglezët, armiqtë e tij të përjetshëm.

Por a ka bazë ideja se Napoleoni kishte prejardhje nga gjaku i shqiptarëve? Personalisht nuk do ta hidhja poshtë si një pyetje që i bëhet historisë, por unë do ta formuloja ndryshe, në atë se „prejardhja e Napoleonit ka mbetur enigmë“. Edhe një nga biografët më të mëdhenj të Napoleonit, francezi André Castelot, duke i u referuar dëshmive të dukeshës d’Abrantes, nënvizon thëniet e saj se „nëna e Napoleonit, Laetizia Ramolino, kur binte fjala për prejardhjen e tyre humbiste në një mori emrash që s’kishin të sosur…“ Asnjë historian nuk e thotë me siguri se ai ishte korsikan, gjenovez, toskanas, apo nga Mani i Greqisë i banuar atëherë plotësisht nga arvanitas, siç e thotë dhe shkrimtari dhe historiani francez Michel de Grèce në librin e tij La Bouboulina. Natalie Petiteau, historiane franceze dhe mjeshtre konferencash, pohon se „Bonaparti kishte një prejardhje gjenoveze, familje e cila ishte shpërngulur dhe ishte vendosur në Ajaccio të Korsikës në shekullin e XV“. Memoires (Kujtimet) e dukeshës d’Abrantes janë pra në zanafillë të prejardhjes arvanitase të familjes së Napoleonit.

Po cila ishte kjo dukeshë dhe ç’lidhje kishte me Bonapartin. Historiani francez Gerard Walter, në një botim të „Pleiade“, thotë se Laure Permon, (1784-1838), – emri i saj i mëparshëm – ishte vajza e një tregtari ushqimesh që u pasurua nga tregëtia e mallrave ushtarake gjatë fushatës ushtarake të Amerikës. Në kthim ai iu fsheh terrorit që u vendos më vonë dhe shkoi të fshihej në Bordeaux, ku dhe vdiq. Zonja Permon mbeti e ve bashkë me vajzën e saj, Laure. Ato bënin një jetë mondane në Paris dhe shpejt, Laure do të njihej me një nga besnikët e Bonapartit, kolonelin Junot.“ Junot, i cili kishte luftuar me Bonapartin që në orët e para, e ndoqi gjeneralin dhe në „Fushatën e Egjiptit“. Në kthim ishte Bonaparti që firmosi martesën e tyre, duke u dhuruar një prikë prej 100 mijë franga, si dhe një shportë të mbushur me 40 mijë franga. Ajo ishte veçse 17 vjeçare dhe shpejt ishte bërë një nga femrat më spikatëse të Parisit: pra ajo arriti të bëhej gruaja e komandantit ushtarak të Parisit!

Disa historianë të tjerë flasin për marrëdhëniet intime që ajo kishte patur më parë me Napoleonin, i cili në atë kohë kalonte plot aventura të tilla. Bonaparti ishte një „xhentëllmen“ dhe dinte ti nderonte mikeshat e veta dhe madje edhe ti shpërblente ato. Por le të kthehemi te zonja Laure Permon, (e cila ishte nga familjet e njohura në trevat e Albanisë që në kohën e Bizancit, pra nga familja Comnene, siç e pranojnë të gjithë historianët) dhe koloneli Junot, i cili ishte një njeri mjaft trim dhe që në „Fushatën e Italisë“ kishte marrë gjashtë plagë shpatash. Pas martesës së tyre në vitin 1800, Junot filloi të bënte një jetë disi skandaloze. Pinte shumë dhe Bonaparti u detyrua ta largonte nga Parisi, duke e çuar ambasador në Lisbonë të Portugalisë. Kur perandori shkoi të luftonte në Austri, çuditërisht, Junot e la ambasadën e tij, ngjeshi shpatën dhe shkoi drejt shtabit të tij për të luftuar në krah të Perandorit. Për këtë shëmbull besnikërie, Napoleoni e bëri guvernator të Parisit. Meqë Napoleoni shkoi drejt luftrave të mëdha nëpër Europë, ai u bë personazhi më i rëndësishëm ushtarak i perandorisë, pas Napoleonit. Por ndërkohë pati lidhje me të motrën e Napoleonit, Karolinën, e cila ishte gruaja e gjeneralit të famshëm Marat. Kur Napoleoni u kthye dhe e mori vesh kete gjë, e largoi atë përsëri duke e çuar drejt frontit, siç kishte bërë dhe me një të dashur të gruas së tij, Zhozefinës, i cili dhe ai përfundoi në front. Junot shkoi të luftonte kundër portugezëve dhe e pushtoi Portugalinë.

Pas betejës në Abrante, Napoleoni i dha titullin “duk i Abrantes”. Për këtë fitore Napoleoni e caktoi komandant të armatës së Westfalisë, por ylli i ushtarakut trim filloi të zbehej dhe ai filloi të bënte përsëri një jetë të çthurur. Në kthim, Napoleoni ia ndaloi qëndrimin në Paris. Ai u detyrua të shkonte në shtepinë e të jatit, ku disa dite më vonë, nga dëshpërimi i madh u hodh nga dritarja dhe vdiq.

I shkruajtëm këto rradhë për të treguar se familja d’Abrantes ishte mjaft e lidhur me Napoleonin dhe familjen e tij. Madje dukesha d’Abrantes ishte nga më të afërtat e motrave të Napoleonit dhe e nënës së tij Laetizia, çka do të thotë se një dëshmi e saj nuk është një trill, por një realitet që e ka gjetur brënda familjes Buonaparte dhe në tregimet e tyre familjare, edhe pse Napoleoni nuk ka folur asnjëherë për një prejardhje të tillë. Historia njeh shumë personazhe që gjatë jetës së tyre nuk e kanë patur të nevojshme të pohojnë origjinën e tyre të vërtetë, duke u mjaftuar me atë që përjetonin për së gjalli. Në Memorialin e Shën Helenës të kronistit Las Casas, i cili e ndoqi perandorin në ishullin e Shën Helenës, ai shkruan dhe për fjalët që i kishte thënë Napoleoni mbi dukeshën d’Abrantes: «Zonja Junot ishte princeshë e familjes Comnene. Ishte nga Korsika dhe jetonte pranë nesh. Madje familja e saj kishte mjaft detyrime ndaj nënës sime. Në fakt ishin gjeneovezët që kishin sjellë nga Mani i Greqisë një familje maniotësh dhe i kishin vendosur në Ajaccio. Njëri nga ta, fermier, shkoi në Versajë dhe u lidh me gruan e ish ambasadorit francez në Konstantinopojë, zonjën de Vergennes. Pikërisht nga kjo familje rridhte zonjusha Junot…»

Vetë Napoleoni na jep një dëshmi mjaft interesante: që ajo rridhte nga arvanitasit e fshatit Mani, ç’ka duket se na vërteton dhe shkrimin e d’Abrantes për historinë e takimit të maniotëve të Peloponezit me Napoleonin. Ç’kishte ndodhur në të vërtetë? Dukesha d’Abrantes në kujtimet e saj, duke folur për «Fushatën e Italisë» të Bonapartit, (ai ende nuk ishte bërë perandor), tregon se dy nga shefat luftëtarë të Manit, kishin ardhur të takonin Bonapartin. Beu i Manit i kujtonte Bonapartit prejardhjen e tij nga ato anë (pra Bonaparti kishte gjak maniot), duke i kërkuar ndihmë për të sulmuar turqit në trevën e Peloponezit. Njëkohësisht, Bonaparti do të gjente përkrahjen totale të tyre. Pas kësaj, Bonaparti, që ishte në Milano dha urdhër të niseshin drejt Manit dy vëllezërit Stefanopuli nga Korsika, Dimo dhe Nikola. Ata u nisën dhe u pritën nga prijësi i Manit të lirë, Zanet Beu». Se ç’ka ndodhur pas atij takimi nuk kemi ndonjë të dhënë, por dimë angazhimin e Napoleonit për të shtënë në dorë ishujt e Qefalonisë dhe Peloponezin, edhe pse atje ishin flotat ruse dhe angleze. Shtojmë se dhe zonja d’Abrantes ishte nga familja Stefanopuli (Josephine Laura Permon Stephanopuli De Comnene).

Askush nga historianët nuk ka shkruar për këtë takim, pasi askush nuk ka patur kohë të rrëmojë në morinë e arkivave të ushtrisë, të cilat janë të pafund dhe jeta e një njeriu nuk do të mjaftonte për ti parë të gjitha ato. Eshte historia e një epopeje legjendare dhe e krijimit të shtetit të vërtetë, të cilin e trashëgojnë sot francezët : Shtetin e së Drejtës!

Napoleoni dhe shqiptarët

——

Historia e regjimentit shqiptar nën flamurin e Napoleonit, të vendosur në Korfuz (Regiment des Albanais)është tashmë e njohur. Historiani Auguste Bopp në librin e tij Napoleoni dhe shqiptarët tregon dhe për marrëdhëniet e Napoleonit me Ali Pashën. Në një nga letrat dërguar kryegjeneralit Bonapart, në verën e vitit 1797 Ali Pasha i shkruante : «Vlerësimi dhe admirimi që ushqej për ju gjeneral, për kombin tuaj të madh e të fuqishëm më bëjnë që ta dua miqësinë tuaj, të cilën e kam ushqyer në takimet me ministrat dhe ambasadorët tuaj. I gëzohem kësaj kënaqësie që ndjej. Unë i kam dhënë gjithnjë provat e mëdha për këtë ndjesi para bashkëpatriotëve tuaj në pashallëkun tim si dhe tek zëvendës-konsulli Tozoni dhe agjenti juaj në Patra, zoti Dupré. Ata janë dëshmitarë të gëzimit që kam ndjerë per fitoret tuaja dhe urimet e mia për begatinë e republikës tuaj. Aksionet tuaja heroike gjeneral, çka i çmoj së tepërmi, më bëjnë ta dua këtë miqësi të veçantë, meqë kemi dhe të njëjtat prirje luftarake dhe unë jam i sigurtë se do ta kem këtë miqësi tuajën…»

Fakte të reja dhe të panjohura tregojnë se Napoleoni i vlerësonte shqiptarët dhe tregonte një interes të veçantë për pozicionin gjeografik e strategjik te Shqipërisë. Madje për një periudhë mjaft të shkurtër, vetëm në muajin qershor 1806, nga leximet që kam patur, jam informuar për shumë letra të Napoleonit rreth Shqiperisë. Sigurisht, atëherë Napoleoni, që kishte shtabin e tij në pallatin e Saint-Cloud, pranë Parisit, kërkonte të siguronte zotërimet në Adriatik. Eugene, birin e Zhozefinës, Napoleoni e kishte caktuar Mbret të Italisë. Më 11 qershor 1806, ai i shkruan të birit, princ Eugene, për organizimin e ushtrisë: «Jam i informuar se mjaft ushtarë në Dalmaci, në Istri dhe në Friul janë të pa armatosur. Veç tyre duhet të jenë dhe dy regjimente në Shqipëri si dhe një kompani artilierësh francezë dhe një tjetër me italianë… Forcat tona duhet të zënë pozicion në Kotorr… Gjenerali Lauriston është guvernator i Dalmacisë dhe i Shqipërisë. Ai do të lidhet drejtpërdrejt me ju. Ai do të ketë nën urdhërat e tij gjeneralin Bourbon, i cili do komandojë në Kotorr, dy gjeneralë të tjerë si dhe një shef batalioni. Meqë ka 18 oficerë, ai duhet të formojë 6 kompani me nga 100 ushtarë secilën të cilët do të rekrutohen në Shqipëri. Kështu do të kemi një trupë prej 600 ushtarësh. Drejt Shqipërisë dërgoni dhe një shef karpentier me dhjetë ndihmësa francezë e italianë…”

Një ditë më vonë po nga Saint-Cloud ai i shkruan gjeneralit Lemarois, ku i kërkon ndër të tjera t’i dërgojë gjeneralit Lauriston barut, të transportuar me barka të vogla, të cilat duhet të evitojnë kryqëzorët rusë. “Nëse mbreti i Napolit të kërkon ndihmë, dërgoi polakë e korsikanë. Vendosni postblloqe në Peskara dhe patrulloni nëpër Dalmaci e Shqipëri.” Më 19 qershor, ai i shkruan ministrit te tij të jashtëm Talleyrand: “Ja përgjigja që duhet t’i bëni letrës së Ali Pashës, ku duhet t’i thoni se: – Jam i informuar për dëshirat e tij të mira; – se e mora me shumë kënaqësi shpatën e tij; – se jam mik i Portës së Lartë dhe se e vlerësoj atë; – se duhet menduar se si ti bëjmë zap serbët dhe t’i përmbajmë grekët, të cilët janë ndihmës të vërtetë të Rusisë; – se ai mund të mbështetet në ndihmën time; – se duke qënë që një pjesë e Flotës është nisur drejt Amerikës dhe nga nevoja për të bërë një inkursion të mundshëm drejt Anglisë, aktualisht nuk mund të çojë para Korfuzit një flotë të barabartë me flotën ruse dhe angleze dhe se për këtë nuk duhet nxituar; – se Rusia ka vendosur të ma lërë Kotorrin dhe se në këtë mënyrë unë do t’i jap pashait gjithë ndihmën e duhur; – se anijet e tij janë të mirëpritura në portet e perandorisë dhe se urdhëroj t’i bëhen dhurata atij që i shërbeu anijes “Ylli i Bonapartit”.

Mbi dhuratat, për të cilat kam akorduar shumën prej 60 mijë franga, të bisedohet me Marescalshi. Për këtë i shkruani dhe Pukëvilit (Poucqueville) dhe i theksoni se nëse Korfuzi bie në duart e mia nuk mund t’i a besoj atë më mirë se sa Ali Pashës. Duhet që letra dhe instruksionet e mia të bëhen të tilla që të mos kuptohen qartë nëse bie në duart e agjentëve. Besoj se Ali Pasha shumë gjëra i bisedon dhe me Portën e Lartë».

Napoleoni e ndjente se sigurimi i Adriatikut ishte një nga kushtet për fitoren. Më 20 qershor ai i shkruante sulltanit Selim-it për tentativat e rusëve që ti shkëpusin nga perandoria Serbinë, Moldavinë dhe Valakinë dhe se për këtë duhet ti pengojë anijet ruse që të kalojnë nga Bosfori. “Ne do ta ndihmojmë hirësinë tuaj si shpërblim të zotërimeve dhe interesave tona në Dalmaci dhe Shqipëri”. Po atë ditë, ndër të tjera, ai i shkruante gjeneralit Lauriston: “Më dërgoni disa informacione rreth Dalmacisë dhe Shqipërisë”. Një ditë më vonë ai shtonte se “duhet të mbani lidhje me agjentët e mij pranë Ali Pashës dhe pashait të Shkodrës. Interesohuni që të kini të dhëna se ç’bëhet në Serbi dhe provincat rrotull…”

Napoleoni ndiqte në ethe edhe veprimet në zonën e Ballkanit. Më 28 qershor, ai i shkruan princit Eugene për veprime të ndryshme ushtarake. “Qëllimi im është që të shtyp malazezët që s’janë më shumë se 30 mijë frymë. Ata mund të kenë veç 4-5 mijë forca. Për këtë mund të merremi vesh me pashain e Shkodrës. Kur ta gjykojë të nevojshme, gjenerali Lauriston të dërgojë gjeneralin Guillet që të depërtojë në trevat malazeze, t’i çarmatosë ata dhe me katolikët e Kuvendit të mbushë rradhët e tij dhe të ngrejë një fortesë në pikën strategjike, duke bërë që territori të mbrohet nga pashai i Shkodrës… Paqja me malazezët është e pamundur, nëse nuk i shtypim dhe nuk mbjellim tmerr në shpirtin e tyre…”

Nga gjithë këto letra duket qartë lidhja dhe shpresa që mban Napoleoni me dy pashallarët shqiptarë. Madje faktet për pashain e Shkodrës janë mjaft interesante. Ai i kërkon të birit që të dërgojë në Shqipëri dhe një batalion tjetër prej 800 ushtarësh. “Do të jetë një përforcim i nevojshëm në Shqipëri, ku do të ketë 22.400 italianë, pa llogaritur topçinjtë dhe xhenjerët. Kërkoj ta mbështesësh Dalmacinë dhe Shqipërinë dhe t’u bësh luftë malazezëve…” Po atë ditë, ai i shkruan dhe mareshallit Berthier, mikut të Pukëvilit dhe njeriut që u morr me regjimentin e shqiptarëve në Korfuz. “Kushëriri im! Jepi urdhër zv/lietnantit Choiseul të shkojë në Shqipëri. Ky oficer edhe pse shumë i ri, ka marrë dekoratën e Legjionit të Nderit dhe këtë duhet ta meritojë gjithnjë duke luftuar. Nëse në armatat tona ka oficerë të tillë të rinj të dekoruar, dërgojini në Dalmaci dhe në Shqipëri”.

Sigurisht, shkrimet për Shqipërinë janë të shumta. Ato janë gjetur nga lexime të rastësishme, por një punë e vërtetë studimore meriton të bëhet në këtë drejtim. Një nga dëshmitë më interesante të Napoleonit për Shqipërinë është dhe letra e tij dërguar vëllait të Karamahmut Pashës, Ibrahimit, pas vrasjes së pashait të Shkodrës, Karamahmut Bushatliu, bashkë me shumë oficerë francezë në një pritë që u kishin bërë trupat malazeze. Napoleon i shkruante: “«E lexova me shumë kënaqësi letrën tuaj dhe shprehjet lavdëruese në fjalët e Shkëlqesisë suaj. Republika franceze është vërtetë një mike e Portës Sublime, por ajo vlerëson në mënyrë të veçantë kombin shqiptar që është nën pushtetin tuaj. Shkëlqesia juaj do të gjejë bashkangjitur kësaj letre urdhërat që kam dhënë që në të ardhmen, flamuri osman të respektohet në Atlantik. Turqit do të trajtohen jo vetëm si kombet e tjera, por në një mënyrë prioritare. Në çdo rast unë do t’i mbroj shqiptarët dhe do të kem kënaqësinë t’i jap Shkëlqesisë suaj një provë të vlerësimit që u bëj si dhe të konsideratës që kam për ju.

I lutem Shkëlqesisë suaj të pranojë si shprehje e miqësisë time këto katër arka me pushkë që ju dërgoj».

Napoleoni në Shqiperi

———

Deri më sot nuk dimë se Napoleoni ka qënë në Shqipëri. Por disa të dhëna historike të fundit vërtetojnë se kjo duket se është e vërtetë. Por data nuk është saktësuar. Madje as vëndi konkret se ku, në ç’vënd të Shqipërisë. Sigurisht, periudha njihet: është ajo e vitit 1796, si dhe më pas gjatë “Fushatës së Italisë” kur Bonaparti ishte komandant gjeneral. Por cilat janë këto fakte?

Në shkrimet e mia, dy janë faktet e deritanishme që flasin për këtë dhe që lidhen me botimin e kronistit Las Casas, Memoriali i Shën Helenës, i mbajtur nga ai gjatë kohës së burgimit të Napoleonit në Shën Helenë. Por së pari, cili është Las Casas, i cili i ka lënë historisë franceze një nga botimet më autentike dhe të treguar nga vetë Napoleoni? Në fakt ai nuk ishte një nga besnikët e tij më të mëdhenj, apo një nga gjeneralët e tij më trima. Madje ai u gjënd rastësisht në mjedisin e pushtetit dhe pikërisht atij i ra roli që të negocionte me anglezët (kapitenin Maitland) ikjen e Napoleonit nga Parisi për në portin francez Rochefort nga ku bashkë me 30 personalitete të tjerë, ai e shoqëroi atë më pas në anijen “Bellerophon” drejt Shën Helenës. Las Casas nuk kishte dhunti letrare. Ai veçse ka mbajtur shënim çka i thoshte Napoleoni. Por sidoqoftë, ai nuk mungon të shkruajë për gjëndjen e perandorit, marrëdhëniet e tij me anglezët dhe njerëzit e ishullit. Perandori lexonte Evangjilin dhe recitonte pjesë nga Corneille, të cilat i dinte përmëndësh.

Nga Racine çmonte Andromakën dhe Britanicus, nga Homeri “Odisenë”…. Kishte gjithnjë besim në Revolucionin francez për të cilin thoshte: ”Asgjë nuk mund ti shuajë principet e mëdha të Revolucionit”. Napoleoni kishte dëshirë të rinte me fëmijët dhe tu tregonte atyre përrallën Qëngji dhe ujku. Kur Las Casas i sillte me ceremoni supën që do të hante, ai i thoshte “Mjaft më me ceremony, pasi ne të dy jemi tashmë si ushtarët që hanë në të njëjtën gavetë”. Megjithatë nuk janë të pakta përshkrimet e dëshpërimit të madh të tij për Francën, familjen…

Ja çfarë shkruan Las Casas në kronikat e tij lidhur me Shqipërinë: „ E premte, 17, (1816). “Gjithë natën kam qënë sëmurë. Perandori hëngri në kopësht. Pastaj më thirri pranë. Kishte një pamje të trishtë dhe të dërmuar. Nuk ishte aspak mirë. Pas drekës ne shëtitëm rreth shtëpisë për një kohë të gjatë. Nuk fliste. Nga vapa e madhe nga ora një u detyrua të kthehej në shtëpi. I vinte keq që rrotull nuk kishte hije fare. Nga ora katër pasdite, dërgoi dikë që të më shihte, nëse isha ende sëmurë. Shkova dhe takova në kopësht, ku qëndronte akoma. Vazhdonte të ishte i trishtë, indiferent dhe disi i hutuar. Bertrandit (mareshallit) i tregoi për qëndrimin e tij në Kostantinopojë në vitin 1796, udhëtimin e tij në Athinë dhe kthimin e tij përmes Shqipërisë. Folën shumë për sulltanin Selim i III-të… “

Në një pasazh tjetër, Las Casas mban shënim historitë që tregon Napoleoni për jetën e tij dhe luftrat e shumta. Një të djelë, duke kujtuar me të Greqinë dhe ngjarjet rreth saj, Napoleoni i thotë: «Greqia priste një çlironjës. Dhe kjo do të ishte një kurorë e bukur lavdie…“ Las Casas shton: „Ai donte ta shkruante emrin e tij krah Homerit, Platonit dhe Epaminondës…Dhe nuk ishte larg kësaj. “ Napoleoni vazhdon: „Kur isha buzë Adriatikut gjatë „Fushatës së Italisë, i shkrova Direktoratit se para syve të mij shtrihej perandoria e dikurshme e Aleksandrit… Më pas krijova lidhje dhe me Ali Pashën. Përgatita kështu hartat e Maqedonisë, Serbisë dhe të Shqipërisë…“

Napoleoni ishte një strateg i madh dhe ai e dinte mirë se Adriatiku ishte një avant-post i fuqishëm kundër austriakëve dhe gjermanëve, prandaj dhe donte ta kishte nën komandën e tij. Por akoma më e jashtëzankonshme është një shkrim deri tashmë i panjohur i Napoleonit që lidhet me kohën kur ai ndërmori “Fushatën e Spanjës”, fushatë që reflektuar njëkohësisht në tablotë e Gojas. Në një moment kur sapo ka hyrë në tokën spanjolle, në fshatin Vergara, në rrugën që të çonte drejt Tolosa-s, ai kishte shkruar në ditarin e tij: “Rruga, është e keqe. Fshataret të kallin frikën dhe kanë në kokë nje kapuç të çuditshëm. Të gjithë janë të veshur me guna të errta dhe kanë kepucë si ato të shqiptarëve…“

Sigurisht, Napoleoni nuk mund ti njihte këpucët e shqiptarëve nëse nuk do të kishte qënë në Shqipëri, ku rruga e kthimit nga Athina nëpër Shqipëri i kishte dhënë mundësi të vizitonte viset e jugut shqiptar e të dilte në bregdet, nga ku me anije është larguar drejt brigjeve të jugut te Francës. Nuk ka veçse pak vjet që një botim i shtëpisë botuese franceze “Seuil” botoi ditarin e Napoleonit që pretendohet se është origjinal. Një specialiste e Mesjetës, Odette Dossios Pradat, e kishte gjetur atë dorëshkrim me shkrimin e Napoleonit në një antikuar, ku ishte mbyllur në një sunduk të “Kompanisë së Indisë” dhe për shumë e shumë vjet kishte qëndruar në errësirë dhe i panjohur. Dorëshkrimi nuk kishte emrin e Napoleonit por ai fliste në vetën e parë dhe tregonte bëmat e tij. Ajo mundi ta shkëpuste ditarin për pak ditë nga antikuari dhe të kopjonte me shpejtësi një pjesë të mirë të dorëshkrimit të vjetër, por antikeri ia kërkoi shpejt, pasi ai dyshoi se duhej të ishte diçka e vyer.

Sigurisht, i premtoi se do t’a lejonte ta studionte përsëri, por çuditërisht disa ditë më pas, ai vdiq dhe bashkë me të u zhduk dhe dorëshkrimi. Libri i botuar është mjaft interesant. Napoleoni ndjehet tejet i vetmuar dhe i fyer… Perandori shkruan: 2 maj 1816. Një ishull i humbur në mes të oqeanit nën një qiell pa fund. Një ishul i varfër dhe i xhveshur, i mbrojtur më mirë nga një kryqëzor anglez se sa nga përbindëshat e tmerrshëm të humbëtirave. Një ishull pa mure, pa hekura e zingjirë por që është një nga më të pathyeshmit. Një ishull ku robi duhet ta braktisë shpresën që mbajnë në zëmër të gjithë të burgosurit e botës: ajo për të shpëtuar. Një ishull që një ditë mund të jetë varri im: Shën Helena…“

Në vazhdë të këtij ditari, interesant është shënimi për birin e tij, ku ai shkruan: “Kur në gusht të viti 1810, Maria Walevska më njoftoi se priste një fëmijë, e falenderova atë nga thellësia e zëmrës. A do ta kisha më së fundi atë trashëgimtar, aq të dëshiruar? Më së fundi, më 20 mars 1811 lindi “mbreti i Romës”. Me lot në sy e falenderova gruan time të shtrenjtë. Edhe ajo qante nga dhimbja dhe gëzimi, pasi lindja e atij fëmije e kishte bërë të vuante shumë. 101 të shtëna topa i njoftuan parizianët për lindjen e Princit, atij që pas vdekjes sime do të bëhej perandori i tyre me emrin Napoleon…Tashmë vetëm im bir më ka mbetur. Ai është i vogël, por vitet do të bëjnë të vetën. Ai do të rritet dhe do të mësojë historinë; do të zbulojë fatin tim dhe atë të Francës, atdheut të tij. Ndoshta një ditë ai do të angazhohet ashtu siç bëra dhe unë në rrugët e nderit dhe të lavdisë. Atëherë uroj që Zoti ti japë atë pjesë të mënçurisë që mua më mungoi…”

Intervistoi: Sokol Paja/

1. E nderuar Arta, si lindi ideja për krijimin e “Artistè Foundation” dhe cili është kontributi për komunitetin shqiptar në Kanada?

“Artistè Foundation” lindi nga një nevojë shumë personale, por që me kalimin e kohës e kuptova se ishte një nevojë e përbashkët për shumë gra dhe familje shqiptare, sidomos për gratë e ardhura si refugjate dhe emigrante. Unë vij nga një familje artistësh dhe për mua arti nuk ka qenë kurrë thjesht argëtim. Arti ka qenë mënyrë mbijetese, mënyrë për të ruajtur identitetin dhe mënyrë për të treguar histori. Pikërisht prej kësaj vjen edhe emri “Artistè” një nickname emër që familja ime ma ka dhënë që e vogël, nga halla ime e ndjera Zjavere e cila kaloj një jetë shumë të vështir. Me Artistè poashtu deshta ta ringjalli zërin qe ajo nuk e kishte kurrë, lirin që ajo nuk e shijoj kurrë.

“Artistè Foundation” është një organizatë Shqiptaro kanadeze që përdor artin, për të avokuar për të drejta njerzore, për tregimin dhe fuqizimin e komunitetit për t’u dhënë zë njerëzve, veçanërisht grave dhe të sapoardhurve. Ne duam që njerëzit të mos shihen vetëm përmes traumës së tyre, por edhe përmes talentit, punës, lidershipit dhe kontributit që japin në shoqëri.

2. Si lindi ideja e krijimit të 25 dëshmive të refugjatëve – 25@25 dhe si u prit nga publiku shqiptaro-kanadez dhe institucionet?

“25@25: Refugees Making a Difference” lindi nga një moment shumë konkret. Në vitin 2024, në Halifax, në kuadër të 25-vjetorit të ardhjes së refugjatëve shqiptarë të Kosovës në Kanada, u shfaq një dokumentar për atë periudhë. Pas eventit, njerëzit filluan të më pyesnin:“Po çfarë ndodhi me këta njerëz më pas? Ku janë sot?” Dhe aty mendova:ne kemi treguar shumë për refugjatin që ikën, por jo mjaftueshëm për njeriun që ndërtoi një jetë të re.

Kështu lindi 25@25. Ideja ishte të dokumentonim 25 histori të njerëzve që erdhën në Kanada si refugjatë nga Kosova dhe që gjatë 25 viteve të ardhshme kontribuuan në shoqërinë kanadeze – në mjekësi, ligj, qeverisje, biznes, arsim, sport, art, aktivizëm dhe fusha të tjera. Nuk doja që këto të ishin thjesht histori “mbijetese”. Doja të tregonim çfarë ndodh kur një vend hap dyert për refugjatët dhe për mi thye stereotipet qe egzostojnë për refugjatet dhe për efektin pozitiv ndaj ndihmës humanitare nga Kanadaja. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse projekti u bë shumë më i madh sesa e kisha imagjinuar fillimisht. Më 25 mars 2026, këto histori u nderuan në Parlamentin e Kanadasë me partnership me deputetin Kyle Seeback.

3. Cili është roli i “storytelling” në dokumentimin e luftës në Kosovë dhe evidentimin e krimeve serbe mbi shqiptarët e Kosovës?

Për mua, dokumentimi i luftës së Kosovës është edhe çështje përgjegjësie historike. Kam qenë vetë pjesë e asaj historie. Prandaj e di se çfarë do të thotë të humbasësh shtëpinë, të largohesh si refugjat dhe të mos e dish se çfarë do të ndodhë me familjen tënde. Por kur tregojmë këto histori, duhet t’i tregojmë me përgjegjësi. Nuk bëhet fjalë vetëm për të treguar se “na ka ndodhur diçka e keqe”. Bëhet fjalë për të ruajtur dëshmitë e njerëzve që e kanë përjetuar luftën, dëbimin, dhunën dhe humbjen.

Rrëfimi personal është një pjesë shumë e rëndësishme e kujtesës kolektive. Kur një grua tregon se si e ka përjetuar dëbimin, kur një familje tregon se si ka humbur shtëpinë, kur një fëmijë tregon se si ka ardhur në Kanada si refugjat ato nuk janë thjesht kujtime personale. Janë pjesë e historisë.

Dhe ne nuk duhet të lejojmë që brezat e ardhshëm të njohin luftën e Kosovës vetëm përmes statistikave. Duhet të njohin fytyrat dhe zërat e njerëzve që e përjetuan atë. Pikërisht kjo është një nga arsyet pse Artistè e sheh storytelling-un si një formë të dokumentimit historik.

4. Cilat janë projektet e së ardhmes për “Fondacionin Artistè”?

Ne kemi shumë plane, por duam që Artistè të rritet në mënyrë të qëndrueshme dhe jo thjesht të bëjë një aktivitet pas tjetrit. Një nga drejtimet që po zhvillojmë është “HerStory Campaign”, një projekt dokumentues që do të mbledhë histori të grave jo vetëm Shqiptare në diasporë dhe do të trajtojë tema që shpesh janë heshtur brenda komuniteteve. Dua gjithashtu ta zgjerojmë punën tonë në film, storytelling, mentorim dhe zhvillim profesional, veçanërisht për gratë e reja dhe gratë emigrante që kanë histori, talent dhe ide, por nuk kanë pasur gjithmonë mundësinë t’i zhvillojnë.

Misioni i Artistè nuk është të jetë vetëm një fondacion që organizon evente. Grupi jonë me gra të jashtëzakonshme Shqiptare me përkushitim gjigant dhe pasion për ndryshim shohim se të jetë njështëpi kreative për shqiptarët në Kanada vend ku një grua mund të vijë me një histori, ide, film, pikturë apo një projekt dhe të gjejë mbështetje për ta çuar më tej.

5. Shqiptarët në Kanada – dëshmi e suksesit dhe shpirtit të pamposhtur shqiptar. Cili është bashkëpunimi dhe mbështetja nga shoqatat shqiptare?

Unë mendoj se historia e shqiptarëve të Kosovës në Kanada është një nga historitë më të bukura të integrimit dhe rezistencës. Shumë prej njerëzve që erdhën në vitin 1999 erdhën me shumë pak. Shumica nuk dinin gjuhen, shumë sidomos gra simbas numrat nga Kryqi Kuq kan ardh pa edukim nga Kosova dhe për gjeneraten e parë këtu, ajo ja vështirsoj jetën dhe integrimin të cilet shumë nga ata në mosh të mesem janë detyru të kthehen në shkollime, të ndërtojnë shumë herë edhe kariera të reja, nuk kishin para, nuk kishin profesionin e tyre të njohur në Kanada dhe nuk e dinin se çfarë do të ndodhte me ta.

Sot, 27 vite më vonë, kemi shqiptarë në mjekësi, drejtësi, biznes, qeveri, arsim, art dhe shumë fusha të tjera. Vetë 25@25 dokumenton pikërisht këtë transformim. Refugjatet e Kosovës sot njihen si “success story” i refugjateve në Kanada nga qeveria Kanadeze duke u dalluar nga refugjat që vijnë nga vende të tjera.

Por dua të theksoj edhe një gjë: suksesi nuk është vetëm individual. Shoqatat shqiptare kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm. Ato kanë ruajtur gjuhën, kulturën, muzikën, traditat dhe kanë krijuar një rrjet social për njerëzit që kanë ardhur këtu. Familjet shqiptare kanë shëruar njëri-tjetrin nga traumat kur kemi ardh duke kalu kohë së bashku, duke organizu mbledhje të ndryshme të komunitetit, valle etj duke treguar rrëfimet e tyre. Babi im piktoronte për fëmijët në kamp ku ishim këtu në Halifax për të shëruar fëmijët dhe kjo është një nga inspirimet kryesore e Artistè për të përdorur artin për shërim, duke marrë trashëgiminë familjare dhe duke e zhvilluar më tej për ndryshim shoqëror, mundësitë si emigrantë të rinj familja ime nuk ka pas në atë kohë.

Në vitin 1999, komuniteti shqiptar ishte shumë më i vogël. Sot kemi një brez të ri që është njëkohësisht shqiptar dhe kanadez. Dhe kjo është një pasuri. Mendoj se sfida jonë tani është të kalojmë nga një komunitet që vetëm ruan atë që ka trashëguar, në një komunitet që krijon diçka të re.

6. Cila ka qenë mbështetja nga institucionet kanadeze dhe marrëveshjet e bashkëpunimit?

Kanadaja ka një histori shumë të rëndësishme me shqiptarët e Kosovës. Në vitin 1999, Kanadaja mori pjesë në përgjigjen humanitare ndaj krizës së refugjatëve të Kosovës, përfshirë ardhjen e mijëra refugjatëve përmes Operation Parasol. Historitë e 25@25 e dokumentojnë edhe këtë kapitull.

Për “Artistè Foundation”, bashkëpunimi me institucionet kanadeze është shumë i rëndësishëm sepse ne duam që historia shqiptare të mos mbetet vetëm brenda komunitetit shqiptar.

Një moment shumë i rëndësishëm ishte prezantimi i 25@25 në Parlamentin e Kanadasë, ku refugjatët e Kosovës u nderuan për kontributin e tyre me mbështetjen e madhe nga deputeti Kyle Seeback i cili është edge dhëndërr i Kosovës. Kemi pasur gjithashtu bashkëpunime që lidhen me artin dhe refugjatët, dhe kemi mbeshtetje nga muzeu i emigracionit pier 21, UNHCR Canada e të tjerë. Për mua, ky bashkëpunim është shumë domethënës sepse tregon se historitë tona mund të bëhen pjesë e narrativës kanadeze, jo vetëm e narrativës shqiptare.

7. Kush është Arta Rexhepi?

Historia ime është e gjatë, por disa pika. Kam ardhur nga Kosova në Kanada si refugjate në moshën 13, dhe kjo përvojë ka ndikuar shumë në mënyrën se si e shoh botën dhe punën time. Kam ardhur nga një familje artistësh. Babai im është artist dhe arti ka qenë pjesë e jetës sime që në fëmijëri. Mami im në Kosovë po ashtu ishte aktore, por si shumë nana shqiptare u detyrua me ndërpre karrierën për rritjen e fëmijëve, kurse si zakonisht karriera e babit tim vazhdoi, edhe pse ishim një familje pothuajse përparimtare, janë disa trashëgimi shoqërore që na kanë prekur edhe ne, gjana që në atë kohë mami ka thye shumë tabu si aktore, por disa ishin shumë të mëdha për t’i thyer; edhe pse babi im është mendjehapur e nuk do ta ndalonte ai vetë si person kurrë. Pikërisht kjo është pjesë e misionit tonë, një grua mund të jetë edhe nanë edhe aktore, piktore etj. Për këtë arsye, gjithmonë kam pasur një lidhje shumë të fortë me storytelling-un, shkrimin dhe dokumentimin e historive njerëzore.

Në moshën 15 vjeç u zgjodha ta prezantoj Kanadanë edhe Kosovën në Hollywood, ku u botova në disa shkrime, mora pjesë në konferenca të ndryshme për të drejta të njeriut si vajzë e re. Integrimi profesional i imi dhe i familjes sime ishte i jashtëzakonshëm.

Por ajo personale ishte sfiduese. Si shumë vajza të reja emigrante, po ashtu edhe unë dhe familja ime kemi pasë vështirësitë tona, disa na kanë thye, disa na kanë mësuar dhe disa na dhanë shpresë të qëndrojmë të fortë. Vështirësia jonë ma e madhe ishte frika e humbjes së identitetit shqiptar, frika ta pranojmë kulturën kanadeze lehtë dhe si ta gjejmë një mesatare të shëndoshë, diçka që është një nga sfidat ma të mëdha që ka ndikuar jo vetëm familjen tonë, por edhe shumë të tjerë refugjatë që erdhën nga pastrimi etnik në Kanada edhe sot i ndikon kjo frikë. Largimi nga lufta ishte vetëm fillimi i vështirësive tona.

U martova shumë e re, besoj nga kjo frikë. Jeta ime profesionale ngeli mbrapa për një kohë të mjaftueshme, por u detyrova t’i kthehem aty ku Zoti gjithmonë e kishte krijuar në mua, pasionin tim për shkrim dhe çështje humanitare. Pastaj vazhdova karrierën time me mbështetje nga shumë njerëz si babi im, anëtarë të komunitetit shqiptar po edhe kanadez, duke mbështetur vizionin tim, kam ndërtuar në fushën e medias, storytelling-ut dhe advokimit. Kam punuar edhe me media kanadeze, CBC dhe CTV, duke marrë tema të vështira jo vetëm të Kosovës, ku mora pjesë edhe në festival të filmit për dokumentarin North Preston: A Look Past Stigma, i cili u bë viral në atë kohë, duke prezantuar publikut kanadez komunitetin e zinj në dritë pozitive.

Por themelimi i Artistè Foundation ishte një hap tjetër. E kuptova se nuk doja vetëm të tregoja historitë e njerëzve të tjerë. Doja të krijoja hapësirën ku ata vetë mund të tregojnë historinë e tyre. Prandaj Artistè për mua nuk është vetëm një organizat. Është vazhdim i asaj që kemi qenë gjithmonë si popull: njerëz që humbëm shumë, por prapë gjetëm mënyrën për të filluar nga e para.