Autorja e librit dhe podcastit “But Where Are You Really From” në Danimarkë, rrëfen krenarinë e rrënjëve shqiptare dhe sfidat e shqiptarëve në emigracion.

Intervistoi: Sokol Paja

1. Znj. Rexhepi, ju u larguat nga Kosova në moshën nëntëvjeçare si pasojë e luftës dhe u rritët në Danimarkë. Si ndikoi kjo përvojë emigrimi e lufte në formimin e identitetit dhe personalitetit tuaj njerëzor e krijues?

Largimi si refugjate e Kosovës në aq moshë të re ka qenë baza e jetës teme. Ka ndiku në gjithçka te unë. Identiteti, edhe pse jam Shqiptare me gjak, ka qenë jo një send i lehtë. Jemi rritë si Shqiptarë jashtë vendit dhe identiteti merr edhe fazën e vet të shtëpisë së dytë, ku u rrita në Danimarkë. Ikja nga Kosova m’ka dhanë shumë mëshirë për njerëz dhe kuptim për jetën. Se sot mundesh me pasë gjithçka e nesër krejt të humbin. Kjo m’ka bo që unë jam shumë person i tokës. E thjeshtë në mënyrën si e ndjej veten dhe si i trajtoj të tjerët. Edhe pse kam ambicie, jam person i tokës.

2. Të rritesh larg atdheut, si ka ndikuar kjo përvojë në perceptimin tuaj mbi identitetin shqiptar, integrimin dhe ndjenjën e përkatësisë? Si i keni ruajtur lidhjet me rrënjët tuaja?

Nuk ka qenë një send i lehtë të ndjehem vetëm si Shqiptare, se kur rritesh jashtë vendit, në diasporë, ata presin se ti jo veç të integrohesh, po edhe të asimilohesh. Si fëmijë të vjen turp edhe me folë gjuhën Shqipe, se të qeshin të tjerët. Dhe në fillim ka qenë shumë vështirë, po në kohën e adoleshencës unë shkova në Nju Jork mbas gjimnazit dhe ia fillova me lexu ma shumë për historinë tonë. U ndjeva shumë krenare se si kemi mbijetu ne Shqiptarët, edhe pse plot e plot perandori na kanë sundu. Dhe m’ka bo me qenë shumë krenare me popullin tonë.

Dhe normalisht, nanën e kam shumë patriote nga Kaçaniku dhe ajo gjithmonë na ka folë Shqip dhe na ka tregu për historinë tonë. Na ka dhanë njëfarë krenarie ta duam veten, po kur ika në Nju Jork edhe ma shumë u frymëzova me rrënjët e mia. Dhe mandej jam mundu edhe pas Amerikës me i ndihmu Shqiptarëve. Në vitin 2014 isha në Kosovë me dërgu pako humanitare me Forcat e Kosovës dhe tre shokë e shoqe nga Danimarka.

3. Libri juaj autobiografik “But Where Are You Really From?” i botuar në anglisht, danisht dhe shqip, trajton tema të ndjeshme si lufta në Kosovë, emigrimi, refugjatët dhe përkatësia kulturore. Çfarë ju shtyu ta shkruanit këtë libër dhe cili është mesazhi kryesor që dëshironi t’u përcillni lexuesve?

Librin kam dashtë me shkru moti, po qe tre vjet ia kam fillu tu e shkru, se isha edhe tu punu si Project Manager në Novo Nordisk, këtu në Danimarkë, po edhe në North Carolina, USA, e nuk kisha aq shumë kohë.

Po dëshira ka ardhur pse gjithmonë, kur jam marrë me shkollë dhe punë, më kanë pyetë danezët dhe ndërkombëtarët me çudi se nuk jam lindë në Danimarkë apo Amerikë, se e kam dialektin e anglishtes si amerikanët. Dhe janë çuditë kur u kam tregu se jam refugjate e luftës të Kosovës dhe bile dy vjet mbas luftës kemi jetu në kamp refugjatësh. Domethënë se s’kemi mësu shumë në shkollë. Janë çuditë se qysh unë, në moshë aq të “vjetër”, kam marrë shkollim në Copenhagen Business School dhe London School of Economics dhe qysh unë kam punu me kompani të famshme dhe të mëdha si Novo Nordisk, Banco Santander, Nordea dhe Danske Bank. U ka ardhë çudi, edhe mrekulli.

Edhe asht mrekulli, sepse jeta si refugjat/imigrant asht shumë e vështirë. Dhe për atë kam dashtë me tregu historinë tonë. Se edhe diskriminimi i madh të lodh kur don me u integru.

Dhe normalisht, dashnia ime për atdheun tim. Unë du që historia jonë të shkruhet veç nga ne, Shqiptarët. Na ta mbajmë narrativën dhe jo të huajt. Se më pengon se si shkruajnë të huajt për neve.

Dhe lufta ka lanë shumë plagë pas dhe ka qenë e rëndësishme për mu mos me i harru ato krime ndaj Shqiptarëve, se ende jemi tu pritë një falje nga Serbia. Se Shqiptarët në Kosovë janë 95% e jo Serbët. Për çfarë arsyeje dojnë ata me pasë Kosovën? Përveç se me na sundu neve? Padrejtësia më pengon dhe ky ka qenë motivimi. Historia asht personale, po ndjenjat janë universale, thonë.

4. Titulli i librit tuaj, “But Where Are You Really From?” (Amo, prej kait je ti met vërtet? E huja atje, e huja ktu. Prej Kosovës në Danimarkë), ngre një çështje të rëndësishme për njerëzit që rriten mes kulturave të ndryshme. Çfarë fshihet pas kësaj pyetjeje dhe si e keni përjetuar personalisht ndjesinë e të qenit e huaj dhe e mërguar?

Këtë pyetje, sikurse edhe ti, është një pyetje që shumë njerëz me rrënjë të ndryshme e kuptojnë. Nuk asht diçka e veçantë veç për mu ose neve Shqiptarëve. Po unë personalisht e kam përjetu këtë pyetje shumë e shumë herë në jetën time në diasporë. Apo në Danimarkë, Suedi, Angli, Amerikë e kudo që kam studiu dhe punu.

Nuk më pengon pyetja në izolim, se asht pyetje kureshtare, po kur të pyesin disa njerëz në punë, në shkollë, në market 3-4 herë në ditë, kjo të bën me u ndje ti se je e huaja gjithmonë. Po ta thyejnë indirekt se ti nuk je e vendit lokal. Tashti arsyetohu se pse ke ardhë ti këtu. Prej kah je ti me të vërtetë?

Në izolim asht pyetje normale, po kjo pyetje edhe përdoret me të kufizu ty si e huaja. Me të shti me një boks se kush je ti. Dhe si person kjo pyetje të lodh në fund. Se, shembull, je tu prezantu një projekt e minutat e para duhesh me u arsyetu se kush je dhe nga vjen. Pse asht kjo pyetje aq e rëndësishme? A nuk mundemi me pritë kur të dalim në pauzë dhe me pyetë pyetje personale sa të duash?

Unë jam shumë krenare që jam Shqiptare. Kurrë nuk bahem diçka që s’jam dhe për atë e kam shkru edhe librin në gegnisht, që fëmijët e diasporës të munden me lexu se si flitet Shqipja Gege në Kosovë e veriun e Shqipnisë, Mal të Zi dhe në Maqedoni të Veriut.

Dhe për atë unë e kam rujtë gjuhën time, sepse e dua veten. Kjo pyetje nuk asht për mosdashni për rrënjët, po për të huajt, të Perëndimit, që mundohen shumë me i kufizu refugjatët dhe imigrantët. Se nuk asht njerëzore me ia bë një personi të ditur çdo ditë që asht i huaj. Kjo nuk asht demokraci, po diskriminim.

5. Përmes podcastit tuaj “But Where Are You Really From”, ju sillni histori njerëzore që lidhen me identitetin, migrimin dhe jetën përtej kufijve. Çfarë ju ka mësuar ky komunikim dhe sa e rëndësishme është që këto histori të dëgjohen e të dokumentohen?

Podcasti, për fat të mirë, po shkon shumë mirë, edhe pse asht veç audio e jo video. Kam dëgjues në mbi 40 shtete të botës dhe kjo ka kuptim shumë të mirë për mu, se po muj me ia tregu botës perspektivën tonë. Dhe kam mysafirë që edhe ata i tregojnë historitë e veta.

Unë, në vitet e fundit, më vjen shumë keq se si diaspora Shqiptare, po edhe vendlindja jonë, nuk kanë fokus në tema të mira me mbrojtë vendin tonë, gjuhën tonë dhe kulturën tonë.

Unë me këtë podcast dhe librin po mundohem me e përhapë dijen që e kam unë për historinë tonë e jo me ia lanë të huajve narrativën tonë në dorë.

Kam edhe një episod për librin “She Who Remains”, që asht shkru nga një Bullgare dhe ajo as që e ka vizitu Shqipërinë, po ka shkru dhe e ka bastardizu kulturën tonë me temën: Burrneshat. Tash kush prej Shqiptarëve ka dalë kundër kësaj narrative? Askush. Bile, për fatkeqësi, Dua Lipa e ka mbështetë. Më ka dhimtë zemra se ajo Bullgarka nuk na ka tregu traditat tona në realitet, po për fitimin e vetes së vet dhe për me i qitë Shqiptarët në pozitë të keqe. Tash ky episod asht dëgju mbi 30.000 dëgjues. Pak, bile kam ba diçka për drejtësi.

6. Çfarë mendoni se duhet të bëjë mërgata shqiptare në përgjithësi që t’ua përcjellë brezave të rinj gjuhën, kulturën, historinë dhe kujtesën kombëtare?

Unë shpresoj se mërgata Shqiptare ta dojë veten pikë së pari. Mos me pasë komplekse të vetes si Shqiptar. Mos me u ndje inferior ndaj të huajve. Dhe me dashtë njani-tjetrin. Me mësu historinë tonë. Jo propagandë online, po me të vërtetë historinë Shqiptare.

Me mësu se gjuha Shqipe asht gjuhë e veçantë, e izolume në lisin indoevropian të gjuhëve dhe asht ndër gjuhët më të vjetra ose ndoshta edhe më e vjetra. Kur e din historinë tane dhe gjuhën, askush s’munet me të mësu ty për veten. Kur diskuton me të huajt dhe fqinjët tanë që janë rritë me propagandë për Shqiptarët, ti mundesh me mbrojtë veten dhe vendin tan me fakte. Nëse ne nuk jemi autoktonë, pse pra gjuha jonë asht ma e vjetra? Kjo ka domethënie të madhe.

Gjuha, historia dhe kultura janë një. Krejt po dojnë me folë anglisht, amo sipas mendimit tem, nëse ti nuk di gjuhën tane, nuk je Shqiptar. Edhe nëse prindërit nuk ta kanë mësu, ti duhesh vetë me pasë motivim me mësu këtë gjuhë të lashtë e të mirë.

Shembull, kur isha në gjimnaz në Danimarkë, mësuam për Greqinë antike, po shumë fjalë “greke antike” kishin kuptim në Shqip. Tash kjo për mu ka shumë vlerë. E di që të huajt nuk na pranojnë, po ne s’kemi nevojë me marrë leje prej askujt me mbrojtë gjuhën, tokën dhe kulturën tonë. Pikë. Mos të kenë komplekse.

7. Si e vlerësoni zhvillimin e përparimin e Kosovës së pasluftës e deri në ditët e sotme?

Kosova ka përparu shumë. Infrastruktura asht në nivel shumë të lartë kundrejt para luftës. Këtë e kam unë edhe në libër. Nëse Kosova ka qenë “djepi i Serbisë”, po pse pra Kosova ka qenë vendi ma i varfër në ish-Jugosllavi? As rrugë nuk kemi pasë.

Tashti për mirë po. Jam shumë krenare me Kosovën dhe rininë që janë shumë të dijshëm. Normal, shpresoj që mundemi me u zbutë pak si popull, me pasë ma shumë mëshirë për njani-tjetrin.

Dhe me u vu mend se si i trajtojmë bashkatdhetarët tanë nga diaspora. Dashuria e vërtetë nuk asht për interes. Shqiptarët në diasporë e humbin jetën me mijëra mërzi për një copë bukë dhe kur të shkojmë në Kosovë na thonë “të jashtit”. Asht njëfarë plage e dytë mbas luftës: me u ndje e huaja në vendlindje dhe e huaja në vendin ku je rritë.

Web: www.lenarexhepi.com

Insta: lenarex

ALB Connection was born from a father-and-daughter vision to recognize, document, and promote Albanian-owned businesses across the United States, including those in small towns and rural communities far beyond the major metropolitan centers. ALB Connection highlights the entrepreneurial spirit, achievements, and economic contributions of Albanian families in America.

Interviewed by: Sokol Paja

1. Ms. Halimi, how did the idea of establishing ALB Connection come about? What is the story behind its creation, how has it evolved over the years, and what are its long-term goals?

ALB Connection (https://albconnection.com) started with a father and daughter who wanted to showcase all Albanian business owners in the United States. When people talk about Albanian success in America, they usually mean the big metropolitan centers: New York, Boston, Detroit, Chicago. But there are Albanian business owners in rural areas, small towns and places most people would never expect.

Our founders know this firsthand. Their family immigrated to a small farm town in Iowa, where they owned a restaurant. Over the years, they saw that many Albanian families had done the same thing, settling far from the big cities and building successful businesses there. Those stories were rarely told. ALB Connection was created so that every Albanian business owner, in every part of the country, gets the same visibility.

Since then the directory has grown to include businesses in 44 states and Washington, DC, plus businesses in Albania, Kosovo and across the diaspora. We have published more than 50 interviews with Albanian entrepreneurs and guides to Albanian culture, history and community life. Our long-term goal is to become one of the largest verified directories of Albanian-owned businesses. Anyone looking for an Albanian business should be able to find one, wherever they live, and the contribution of Albanian families to the American economy should be documented, not just assumed.

2. What role does ALB Connection play in promoting Albanian-owned businesses? How does the platform help entrepreneurs expand their market presence and strengthen the Albanian-American business community?

We make Albanian businesses easier to find. Many of them don’t advertise their heritage, and some well-known “Italian” restaurants are actually Albanian-owned. A customer who wants to support the community often has no way of knowing that. A listing with us gives a business a verified profile that customers, journalists and other entrepreneurs can find through search. Our interviews and guides add a second layer: they tell the story behind the business, which builds trust and brings in customers from both inside and outside the community. We also use our data to get Albanian businesses covered in American media, so the visibility reaches beyond the community itself.

3. Your report, The State of Albanian-Owned Business in America, documents 1,597 verified Albanian-owned businesses across 44 states and Washington, DC. How was this research conducted, what were the main challenges, and which findings surprised or impressed you the most?

The report is built from our directory. Every business in it was checked for a real Albanian link, such as an owner or founder, before it was counted. Then we analyzed the listings by state, city and sector. The biggest challenge is that no official database records the ethnic background of business owners. We had to verify ownership one business at a time, using public records, the businesses’ own websites and social media, interviews and going in person to the community itself. We also keep re-checking the data: closed businesses, duplicates and misfiled categories all have to be found and corrected, which means the numbers are always being updated.

What surprised us most was how far the community has spread. We found Albanian-owned businesses in 44 states, from Alaska to Florida, including states where you would hardly expect an Albanian community, such as Iowa, Montana, Wyoming and Hawaii. There are well-known clusters too, in Michigan, Illinois, Pennsylvania, New Jersey and Connecticut. The other surprise was the food sector: about one in three Albanian-owned businesses works with food, from restaurants and pizzerias to bakeries and coffee shops.

4. According to your report, New York State accounts for approximately 39% of the documented businesses, while the Bronx has 88 Albanian-owned businesses—roughly one for every 108 Albanian residents. How do you explain these statistics, and what do they reveal about the economic and social life of Albanians in New York?

(Our directory is constantly updated. As of November 2026, New York State has 576 of 1,524 documented businesses, about 38%, and the Bronx has 87, about one for every 110 Albanian residents.)

The numbers reflect history. New York, and the Bronx in particular, was where generations of Albanian immigrants first arrived, and businesses grew where families settled. New York State alone has more Albanian-owned businesses than the next three states combined. It shows how often Albanians choose to work for themselves: they open a restaurant, a construction company or a shop, often with relatives as partners. Places like Arthur Avenue, Morris Park and Pelham Parkway show the result. These businesses aren’t only a source of income. They are where the community meets, speaks Albanian and passes traditions to the next generation.

5. Your report highlights important achievements among Albanian-owned businesses. How have Albanian entrepreneurs managed to earn their customers’ trust and build sustainable businesses? Are Albanian entrepreneurs also expanding into other sectors of the economy?

Mostly through hard work, family and reputation. Many of these businesses started with people who had worked for years in kitchens, construction or building management before opening something of their own. They built the business with family and grew it by word of mouth, which is why quality and personal service matter so much to them.

Food is still the biggest sector, but the picture is getting broader. Today we document Albanian-owned law firms, real estate and construction companies, medical and therapy practices, insurance agencies, technology companies and fine-dining restaurants. The second generation in particular is entering professions and industries their parents didn’t have access to.

6. Beyond economic figures, how important is it for ALB Connection to document the success stories, sacrifices, and contributions of Albanian families in America? Is there a particular success story that has especially touched you throughout your work?

It matters a great deal. The numbers show where the businesses are, but the stories show why they exist. Behind almost every business is a family that left everything behind, started from nothing and built something lasting. If we don’t record these stories, they get lost with each generation.

One story that stayed with me is Aurora Shele DeAngelis, a hypnotherapist in Honolulu who is very likely the only Albanian business owner in Hawaii. She was born in Albania in 1988, studied telecommunications engineering in Tirana, earned a master’s degree in France and worked for eleven years as a data consultant before leaving that career in 2021 to practice full-time. What moved me is that she chose to work in Albanian, because so little of this kind of material existed in our language. She schedules her classes for 9 PM Tirana time, which is 9 AM in Hawaii, so that clients in Albania, Kosovo and the diaspora can join. She has worked with more than 1,200 clients. To me she shows exactly what ALB Connection is about: Albanian success isn’t only in New York or Boston. It reaches as far as an island in the middle of the Pacific, and it still stays connected to home.

7. How can this network of businesses become a greater opportunity for cooperation between Albanian entrepreneurs in the United States and businesses in Albania, Kosovo, and other Albanian-inhabited territories? What potential do you see for new investments and partnerships?

The potential is large, and it is already starting to show. Our directory also includes businesses in Albania, Kosovo and the wider diaspora, such as technology firms in Tirana and Prishtina, producers, wineries and travel companies. A restaurant owner in America could import directly from Albanian producers. A company in the U.S. could hire a development team in Tirana or Prishtina. Diaspora investors could find reliable partners at home. The first step is visibility: people can’t do business with someone they don’t know exists. We want ALB Connection to be the place where those connections start.

8. What are ALB Connection’s future plans, and what message would you like to share with young Albanians who aspire to start their own businesses in America? How can the younger generation contribute to further strengthening the Albanian economic presence in the United States?

We will keep expanding and verifying the directory, especially in smaller cities and rural areas where Albanian businesses are hardest to find. We’ll also update the report regularly so the community can track its own growth, and publish more interviews with entrepreneurs from every part of the country.

To young people, we would say: you have something your parents didn’t have when they started. They opened their businesses with almost no help, no network and often without speaking the language. Today there is a community of more than a thousand Albanian businesses across the country. Use it. Ask for advice, find mentors and work with each other. And don’t think you have to be in a big city to succeed. Our own founders’ family started in a small farm town in Iowa. The younger generation can take what our families built and carry it into new fields and new places, while keeping our name and identity visible.

(https://albconnection.com)

Nga Marilyn Anderson/

Në kohët e sotme, kur zhurma e përditshmërisë shpesh e zbeh vlerën e fjalës së peshuar dhe të etikës profesionale, çdo takim me njerëz të brumosur me vlera të vërteta është një dritare shprese. Për sa më sipër, ndjekja e një interviste në televizionin Noli në Shtetet e Bashkuara të Amerikës me avokatin dhe kriminologun e ri, Erjon Ciko, përbën një përvojë sa mbresëlënëse, aq edhe frymëzuese.

Në një botë digjitale dhe të globalizuar, ku brezat e rinj të rritur apo shkolluar jashtë kufijve shpesh rrezikojnë të humbasin lidhjen organike me rrënjët, figurë e avokatit të ri nga Roma vjen si dëshmi e gjallë e ruajtjes së identitetit. Ajo që të mahnit që në fjalët e para është shqipja e tij e kulluar, e pasur dhe elegante, një dëshmi se dashuria për gjuhën amtare nuk njeh distancë gjeografike dhe se ajo mbetet streha më e sigurt e shpirtit kombëtar.

Në ekran, Erjon Ciko nuk paraqitet thjesht si profesionisti i fushës së drejtësisë, i specializuar në degë komplekse si e drejta civile, penale apo sfidat bashkëkohore të sigurisë kibernetike. Ai shfaqet para shikuesve me atë modestinë e rrallë të xhentilmenit klasik, ku kultura bashkohet natyrshëm me fisnikërinë. Zëmërgjerësia e tij, qetësia në komunikim, respekti për bashkëbiseduesin sjell përpara teleshikuesit njeriun e qytetëruar që dëshmon se autoriteti i vërtetë nuk vjen nga mosha apo pozita, por nga pesha e karakterit dhe integriteti moral.

Për diasporën tonë si në Itali ku Erjoni jeton apo në Amerikë e kudo në botë, por edhe për shoqërinë shqiptare në të gjitha trojet, figura e Erjon Cikos është një model se si të rinj të shkëlqyer, me dije evropiane dhe me horizont të gjerë ndërkombëtar, dinë të nderojnë emrin e shqiptarit me dinjitet. Ai mishëron brezin e ri të intelegjencës shqiptare, profesionistë të mprehtë mendërisht, por thellësisht njerëzorë dhe të lidhur ngushtë me vlerat më të mira tradicionale.

Intervista e tij te Noli TV në SHBA, nuk ishte thjesht një bisedë profesionale, por një kumt bukurie shpirtërore dhe kulturore. Ajo na kujtoi se kur të rinjtë tanë udhëhiqen nga dija, fisnikëria dhe dashuria për gjuhën e origjinës, e ardhmja e kombit tonë mbetet në duar të sigurta.

Në portretin e një njeriu të suksesshëm, shpesh fshihet një histori e gjatë dashurie për artin, kulturën, shkencën dhe atdheun, e cila kalon si një pishtar nga njëri brez te tjetri. Kur dëgjova avokatin e ri Erjon Ciko në ekranin e televizionit Noli në SHBA, me atë gjuhë të pastër shqipe, fisnikëri dhe njerzillëk që të linte pa fjalë, kupton se një edukatë e tillë nuk lind kurrë nga hiçi. Ajo është fryt i një trungu të fortë familjar, i një tradite intelektuale që në qendër ka pasur gjithmonë dinjitetin njerëzor dhe dashurinë për Shqipërinë.

Intervistoi: Sokol Paja/

1. Zoti Hyshmeri, si skulptor e pedagog arti, si nisi rrugëtimi juaj artistik në skulpturë dhe cilat kanë qenë përvojat që kanë ndikuar më shumë në formimin e identitetit tuaj krijues si artist?

Pasioni im për artin pamor lindi që në fëmijëri, kur frekuentoja rrethet jashtëshkollore të vizatimit pranë Shtëpisë së Pionierit. Në përfundim të shkollës tetëvjeçare, e kisha tashmë të qartë se dëshiroja të vazhdoja studimet në Liceun Artistik “Onufri” në Elbasan. Që në orët e para të mësimit u tërhoqa veçanërisht nga skulptura, e cila shumë shpejt u kthye në pasionin tim më të madh. Gjatë viteve të liceut, sidomos në tre vitet e fundit, prirjet dhe aftësitë e mia filluan të shfaqeshin më qartë. Ato u vunë re dhe u mbështetën nga mësuesit e mi, të cilët luajtën një rol të rëndësishëm në formimin tim artistik.

E kujtoj me shumë nostalgji atë periudhë. Dëshira për të punuar me skulpturën ishte aq e madhe, sa shpesh qëndroja në studiot e shkollës deri në orët e vona të mbrëmjes, shumë përtej orarit të mësimit. Liceu Artistik “Onufri”, një institucion me tradita të hershme në edukimin artistik, na krijonte vazhdimisht mundësi për të marrë pjesë në ekspozita dhe aktivitete të ndryshme. Vlerësimet që merrnin punimet e mia më jepnin besim dhe më motivonin të kërkoja gjithnjë e më shumë nga vetja.

Një moment vendimtar në rrugëtimin tim ishte pranimi në Akademinë e Arteve të Bukura në Tiranë. Në konkursin e pranimit u vlerësova nga juria me pikët maksimale, duke u renditur i pari mes kandidatëve. Për mua, ky ishte realizimi i një ëndrre, por njëkohësisht edhe fillimi i një etape të re, që kërkonte më shumë disiplinë, përkushtim dhe kërkim artistik.

Pata fatin të studioja me disa prej emrave të njohur të artit pamor shqiptar, si Gazment Leka, Ilia Xhokaxhi, Pjerin Kolnika, Genc Mulliqi, Vasiljev Nini dhe i ndjeri Fatos Kola. Secili prej tyre ndikoi në formimin tim, jo vetëm përmes njohurive profesionale që na përcillnin, por edhe përmes mënyrës se si na nxisnin të vëzhgonim, të mendonim dhe ta kuptonim artin përtej aspektit teknik.

Një nga ndikimet më të rëndësishme në identitetin tim krijues ka qenë pikërisht filozofia e formimit akademik.

Besoj se liria krijuese bëhet më e vetëdijshme dhe më e pasur kur mbështetet mbi njohuri të thella profesionale. Katër vitet e studimeve në Akademinë e Arteve u kurorëzuan me një nga përvojat më të rëndësishme të fillimeve të karrierës sime: përzgjedhjen për të përfaqësuar Shqipërinë në konkursin ndërkombëtar të skulpturës “Edgardo Mannucci”, të organizuar në Ankona të Italisë. Në këtë konkurs u paraqita me tri krijime, “Koralja”, “Dashi” dhe “Kurbani”, dhe u vlerësova me çmimin e parë.

Nga ajo ditë më kanë mbetur të paharrueshme dy momente: marrja e çmimit nga ambasadori i atëhershëm i Shqipërisë, Prof. Dr. Pëllumb Xhufi, dhe ngritja e flamurit shqiptar nën tingujt e himnit kombëtar. Ishte një emocion i jashtëzakonshëm, jo vetëm për vlerësimin që po merrja si artist i ri, por edhe për krenarinë që ndieja duke përfaqësuar vendin tim në një aktivitet ndërkombëtar. Ajo përvojë më dha më shumë besim për të vazhduar rrugëtimin tim artistik dhe për të kërkuar mundësi të reja.

Të gjitha këto përvoja kanë lënë gjurmë në identitetin tim krijues. Gjatë viteve kam eksperimentuar me materiale, forma dhe mënyra të ndryshme shprehjeje, por nuk jam shkëputur asnjëherë plotësisht nga realiteti dhe format e natyrës. Edhe në krijimet e mia më të stilizuara kam kërkuar të ruaj një lidhje me formën reale, qoftë përmes një linje, një proporcioni, një ritmi apo një elementi të vetëm që të kujton origjinën e saj.

Për mua, stilizimi nuk do të thotë të mohosh realitetin, por ta interpretosh atë përmes ndjeshmërisë dhe këndvështrimit tënd si artist. Mendoj se kjo është një nga karakteristikat më të qëndrueshme të gjuhës sime krijuese dhe një nga vlerat më të rëndësishme që kam marrë nga formimi im artistik.

2. Çfarë ju tërheq te skulptura e teknikave të përziera dhe si e përcaktoni materialin e formën që do të marrë një vepër e re krijuese?

E vërteta është se unë jam shkolluar dhe diplomuar si skulptor i Pluri Materies, pra i teknikave dhe materialeve të ndryshme. Marrëdhënia, kimia dhe dialogu midis materialeve më kanë tërhequr gjithmonë. Më pëlqen të eksploroj mundësitë që krijohen nga ndërthurja e tyre, si në aspektin estetik, ashtu edhe në atë shprehës. Në përzgjedhjen e materialeve dhe të formës udhëhiqem fillimisht nga ideja e veprës. Natyrisht, kontrasti estetik dhe karakteristikat fizike të materialeve kanë rëndësinë e tyre, por për mua një rol edhe më të madh luan kuptimi simbolik që ato mbartin. Çdo material ka një karakter të veçantë dhe mund të përcjellë një ndjesi apo mesazh të ndryshëm. Pikërisht marrëdhënia që krijohet mes tyre më ndihmon ta shpreh më plotësisht idenë time artistike.

Megjithatë, zgjedhja përfundimtare nuk është gjithmonë e lehtë. Ashtu si vetë ideja, edhe përcaktimi i materialeve kërkon kohë, kërkim, eksperimentim dhe frymëzim. Shpesh, gjatë procesit krijues, materiali dhe forma ndikojnë te njëri-tjetri, duke më çuar drejt zgjidhjeve që nuk i kisha parashikuar që në fillim.

3. Ju e konsideroni artin një urë lidhëse ndërmjet kulturave, që nxit dialogun dhe mirëkuptimin mes njerëzve. Si pasqyrohet kjo filozofi në skulpturat tuaja dhe sa ndikojnë rrënjët shqiptare në mesazhin që dëshironi t’i përcillni publikut?

Besoj se arti është një nga format më të natyrshme dhe më universale të komunikimit mes njerëzve, pavarësisht gjuhës, kulturës apo vendit nga vijnë. Një vepër arti mund të përcjellë emocione, ide dhe mesazhe pa pasur nevojë për fjalë, duke krijuar një lidhje të veçantë mes artistit dhe publikut. Pikërisht kjo aftësi për të kapërcyer kufijtë gjuhësorë dhe kulturorë e bën artin, sipas meje, një urë të rëndësishme komunikimi dhe mirëkuptimi.

Rrënjët shqiptare janë pjesë e pandashme e identitetit tim krijues. Ato nuk shfaqen domosdoshmërisht në mënyrë të drejtpërdrejtë në çdo skulpturë, por besoj se gjenden në mënyrën se si i konceptoj format, në simbolikën që zgjedh dhe në ndjeshmërinë me të cilën i trajtoj temat e mia. Me vetëdije apo pa vetëdije, kultura, traditat, kujtimet dhe përvojat e jetës ndikojnë në mënyrën se si e shoh dhe e interpretoj botën. Në këtë kuptim, identiteti im shqiptar është i pranishëm në çdo vepër që krijoj, edhe kur tema e saj nuk ka një lidhje të drejtpërdrejtë me Shqipërinë.

Në fakt, një pjesë të konsiderueshme të karrierës sime artistike ia kam kushtuar realizimit të veprave që përjetësojnë figura të rëndësishme të historisë, kulturës dhe shoqërisë shqiptare. Personalitete të besimit, arsimit, shkencës, mjekësisë, muzikës dhe artit kanë qenë pjesë e krijimtarisë sime ndër vite.

Mund të përmend këtu figurën e Haxhi Dede Reshat Bardhit, të realizuar për Kryegjyshatën Botërore Bektashiane; bustin e dijetarit Ibrahim Bardhyli, të vendosur në Bashkinë Gramsh; bustin e mësuesit të nderuar Nevrus Vila në Maliq të Korçës; skulpturat e ushtarëve ilirë në Kosovë dhe Zvicër; bustin e aktorit të shquar Ndrek Luca; atë të mësuesit disident Isuf Gjura, si dhe bustin e heroit tonë kombëtar, Gjergj Kastriotit – Skënderbeut.

Krahas skulpturës, identiteti dhe trashëgimia jonë kulturore kanë qenë në qendër edhe të projekteve të mia në fusha të tjera të artit pamor. Ndër to mund të veçoj Muzeun Vizual të Skënderbeut, ku une dhe bashkeshortja ime piktore Rudina Hyshmeri realizuam një pikturë murale panoramike 360 gradë, si dhe projektin e Muzeut të Elbasanit të Vjetër. Përmes këtyre realizimeve jam përpjekur të sjell në një gjuhë artistike historinë, figurat dhe kujtesën kulturore të vendit tim.

Për mua, këto vepra nuk kanë qenë thjesht porosi artistike. I kam konsideruar edhe si një përgjegjësi personale dhe profesionale për të kontribuar, përmes artit, në ruajtjen e kujtesës sonë kolektive. Besoj se skulptura dhe arti publik kanë një rol të veçantë në këtë drejtim, sepse i bëjnë figurat dhe ngjarjet historike pjesë të hapësirave ku jetojmë, duke i mbajtur të pranishme edhe për brezat që vijnë.

Duhet të pranoj se jetesa larg atdheut ma ka forcuar edhe më shumë ndjenjën e përkatësisë dhe të identitetit shqiptar. Kur jeton brenda kulturës sate, shumë gjëra i përjeton si pjesë të natyrshme të përditshmërisë. Ndërsa kur ndodhesh larg saj, fillon ta kuptosh dhe ta ndiesh më thellë rëndësinë e rrënjëve, të kujtimeve dhe të trashëgimisë kulturore që mbart me vete.

Në këtë vazhdimësi të krijimtarisë sime bën pjesë edhe një nga projektet më të fundit, një nismë që kemi ndërmarrë disa muaj më parë në kuadër të angazhimit tim në Albanian American Organization of Southwest Florida (AAO-SWFL), për të gjetur një hapësirë publike ku mund të vendoset një shtatore e Nënë Terezës. Së fundmi kam përfunduar bocetin e saj, me lartësi rreth 2 feet (61 cm), ndërsa shtatorja përfundimtare është konceptuar me një lartësi prej rreth 12 feet (3.66 m). Projekti është ende në fazën e zhvillimit, por për mua ka një domethënie të veçantë, si në aspektin artistik, ashtu edhe në atë kulturor.

Nënë Tereza është një figurë që bashkon në mënyrë të natyrshme identitetin shqiptar me vlerat universale njerëzore. Përmes jetës dhe veprës së saj, ajo i përket jo vetëm historisë dhe krenarisë sonë kombëtare, por edhe ndërgjegjes së përbashkët njerëzore. Pikërisht këtu e shoh edhe fuqinë e artit: në mundësinë për të ruajtur dhe përcjellë identitetin tonë kulturor, duke krijuar njëkohësisht ura komunikimi dhe mirëkuptimi me njerëz të kulturave të ndryshme. Për mua, arti e përmbush më së miri misionin e tij kur arrin të jetë njëkohësisht shprehje e identitetit të artistit dhe një gjuhë e hapur për të gjithë.

4. Në krijimtarinë tuaj zënë vend të rëndësishëm identiteti, trashëgimia kulturore dhe transformimi njerëzor. Cilat janë temat që ju frymëzojnë më shumë dhe si arrini t’i shndërroni përvojat njerëzore në forma artistike që komunikojnë përtej gjuhës dhe kufijve kombëtarë?

Frymëzimi për mua vjen nga burime të ndryshme. Më tërheqin veçanërisht format e gjalla që na rrethojnë. Ndonjëherë mund të jetë figura njerëzore, por herë të tjera edhe një lule, një insekt, një molusk, një guaskë apo një kërpudhë. Natyra është e pasur me forma, struktura dhe linja që shpesh bëhen pikënisje për krijimet e mia. Po aq rëndësi ka për mua edhe historia, me ngjarjet dhe përvojat njerëzore që mbart.

Besoj se krijimtaria ndikohet edhe nga gjendja jonë emocionale dhe nga situatat që përjetojmë. Me dëshirë apo pa dëshirë, ato lënë gjurmë te ne dhe ndikojnë në mënyrën se si e shohim dhe e interpretojmë botën.

Në procesin krijues përpiqem t’i shndërroj këto ndikime në forma dhe kompozime skulpturore. Nuk kërkoj domosdoshmërisht ta riprodhoj realitetin ashtu siç është, por ta interpretoj dhe ta stilizoj, duke ruajtur gjithmonë një lidhje me të. Shpesh, një formë e thjeshtë natyrore mund të më çojë drejt një ideje me kuptim më të gjerë.

Mendoj se arti komunikon përmes formës, simbolikës dhe emocionit, pavarësisht gjuhës apo kulturës. Një skulpturë nuk ka nevojë të shpjegojë gjithçka. Ajo mund të ngjallë ndjesi, kujtime apo pyetje të ndryshme te secili që e shikon. Për mua, kjo është një nga vlerat më të rëndësishme të artit.

5. Përveç krijimtarisë si skulptor, ju jeni edhe pedagog arti dhe dizajner interieri, duke përdorur programe të avancuara si AutoCAD, SketchUp dhe Lumion. Si ndërthuren këto fusha në punën tuaj dhe çfarë roli luan teknologjia në zhvillimin e artit bashkëkohor?

Krahas skulpturës dhe mësimdhënies, prej rreth 15 vitesh merrem edhe me dizajnin dhe arredimin e ambienteve të brendshme. Kjo erdhi si pasojë e një nevoje që vura re në treg për dizajnerë me formim artistik. Shpesh, ambientet projektoheshin kryesisht për të përmbushur kërkesat funksionale, ndërsa unë mendoja se ato duhej të kishin edhe një identitet artistik të veçantë.

Fillimisht, dëshira ime ishte që disa prej miqve të mi të jetonin në hapësira të menduara mirë, ku funksionaliteti dhe estetika të ishin në harmoni. Për mua, një ambient nuk është thjesht një vend ku jetojmë, por një hapësirë që ndikon në mënyrën se si ndihemi dhe e përjetojmë jetën e përditshme.

Formimi im si skulptor më ndihmoi shumë në këtë drejtim. Njohja e formës, volumit, proporcioneve dhe marrëdhënies së tyre me hapësirën më dha një bazë të rëndësishme për zhvillimin e projekteve të arredimit. Megjithatë, për t’i realizuar ato, më duhej të mësoja në një kohë rekord programe profesionale të dizajnit, si AutoCAD, SketchUp dhe Lumion. Pa ndihmën e tyre, realizimi dhe prezantimi i këtyre projekteve do të kishte qenë jashtëzakonisht i vështirë.

Ndryshe nga dizajni i interierit, në skulpturë vazhdoj t’u qëndroj besnik metodave tradicionale të krijimit. Gjithçka nis nga një ide, e cila pasohet nga skica të shumta me laps në letër dhe më pas nga bocetet fizike. Teknologjinë deri tani e kam përdorur kryesisht për realizimin e renderave dhe për të parë se si një skulpturë do të vendoset dhe do të komunikojë me mjedisin përreth. Kjo më ndihmon të kuptoj më lehtë marrëdhënien midis formës dhe hapësirës, sidomos në rastin e skulpturave monumentale dhe veprave të destinuara për hapësira publike.

Edhe mësimdhënia është një pjesë e pandashme e veprimtarisë sime. Ajo më jep mundësinë të ndaj përvojën dhe njohuritë e mia me studentët, por njëkohësisht më nxit të vazhdoj të mësoj dhe të zhvillohem. Mendoj se këto tri fusha plotësojnë njëra-tjetrën dhe më kanë ndihmuar të kem një këndvështrim më të gjerë mbi artin dhe hapësirën.

Besoj se teknologjia ka hapur mundësi të mëdha për artin bashkëkohor. Për mua, megjithatë, ajo mbetet një mjet në shërbim të krijimtarisë. Mund të na ndihmojë të zhvillojmë, realizojmë dhe prezantojmë më mirë një ide, por nuk mund të zëvendësojë ndjeshmërinë, imagjinatën dhe mendimin e artistit.

6. Duke parë rrugëtimin tuaj si artist dhe pedagog, si e shihni të ardhmen e skulpturës shqiptare në skenën ndërkombëtare?

E shoh me shumë optimizëm të ardhmen e skulpturës shqiptare në skenën ndërkombëtare. Ky optimizëm nuk buron thjesht nga dëshira ime për ta parë artin shqiptar të përfaqësuar denjësisht në botë, por edhe nga përvoja ime shumëvjeçare si artist dhe pedagog.

Për rreth 20 vite jam përpjekur të bëj një punë sa më të mirë si mësues arti, duke u munduar t’u përcjell nxënësve jo vetëm njohuritë dhe aftësitë profesionale, por edhe dashurinë, disiplinën dhe përkushtimin ndaj artit. Sot mund të them me bindje se dhjetera nga ish nxenesit e mi janë artistë që zotërojnë aftësitë e nevojshme për të konkurruar denjësisht në arenën ndërkombëtare. Për mua, kjo është një nga arritjet më të rëndësishme të karrierës sime si pedagog.

Dhe sigurisht, nuk jam i vetmi. Shumë mësues dhe pedagogë të tjerë në Shqipëri kanë bërë dhe vazhdojnë të bëjnë një punë të jashtëzakonshme në përgatitjen e brezave të rinj të artistëve. Kjo më bën të besoj se vendit tonë nuk i mungon potenciali krijues dhe as formimi profesional.

Artistët kanë nevojë të marrin pjesë në ekspozita, konkurse, simpoziume dhe rezidenca artistike, të shkëmbejnë përvoja dhe të krijojnë lidhje profesionale me artistë, galeri dhe institucione të vendeve të tjera. Këto përvoja janë të pazëvendësueshme, sepse jo vetëm i japin mundësi artistit të prezantojë punën e tij, por ndikojnë drejtpërdrejt edhe në zhvillimin e gjuhës së tij krijuese.

Pikërisht këtu besoj se institucionet shqiptare duhet të luajnë një rol më aktiv. Nuk mjafton vetëm të përgatisim artistë të talentuar; duhet të krijojmë edhe kushtet që talenti i tyre të shihet, të njihet dhe të vlerësohet përtej kufijve të Shqipërisë. Nevojiten programe mbështetëse, bashkëpunime ndërinstitucionale dhe më shumë investime në promovimin ndërkombëtar të artistëve shqiptarë.

Një rol të rëndësishëm mund të luajë edhe diaspora shqiptare, e cila ka mundësinë të ndërtojë ura bashkëpunimi mes artistëve në Shqipëri dhe institucioneve kulturore të vendeve ku jeton. Nga përvoja ime, besoj se këto lidhje mund të krijojnë mundësi konkrete për ekspozita, projekte të përbashkëta dhe shkëmbime profesionale.

Jam i bindur se skulptura shqiptare ka potencialin të zërë një vend më të dukshëm në skenën ndërkombëtare. Ajo që na nevojitet është të ndërtojmë më shumë mundësi që talenti, puna dhe krijimtaria e artistëve tanë të dalin përtej kufijve. Sepse talenti mund të lindë kudo, por për t’u zhvilluar dhe për t’u njohur ka nevojë edhe për mundësi.

7. Çfarë mund të bëjnë artistët shqiptarë për ta promovuar më mirë trashëgiminë e tyre kulturore, duke sjellë njëkohësisht risi në artin bashkëkohor?

Mendoj se artistët shqiptarë kanë një pasuri të jashtëzakonshme nga e cila mund të frymëzohen. Historia, traditat, arkitektura, veshjet popullore, ornamentet, mitologjia dhe trashëgimia jonë shpirtërore përbëjnë një burim të gjerë motivesh, formash dhe simbolesh që mund të interpretohen në mënyra të ndryshme përmes artit bashkëkohor.

Megjithatë, besoj se promovimi i trashëgimisë kulturore nuk duhet të kufizohet vetëm te riprodhimi i motiveve tradicionale apo i figurave historike. Ruajtja e identitetit nuk do të thotë domosdoshmërisht përsëritje e së kaluarës. Përkundrazi, mendoj se një nga sfidat më interesante për artistin është të gjejë mënyra të reja për ta interpretuar atë, duke krijuar një dialog mes traditës dhe kohës në të cilën jetojmë.

Për ta arritur këtë, artisti duhet së pari ta njohë mirë trashëgiminë e vet kulturore.

Nuk mjafton të përdorësh një simbol apo një motiv tradicional vetëm për vlerën e tij dekorative. Është e rëndësishme të kuptosh historinë, domethënien dhe kontekstin e tij. Vetëm atëherë mund ta transformosh në një gjuhë artistike personale, pa ia humbur thelbin dhe identitetin. Në skulpturë, për shembull, elemente të trashëgimisë sonë mund të interpretohen përmes formave bashkëkohore, materialeve të reja dhe mënyrave të ndryshme të kompozimit. Një motiv tradicional mund të jetë pikënisja e një vepre krejtësisht moderne, pa qenë e nevojshme që ai të paraqitet në mënyrë të drejtpërdrejtë. Ajo që ka rëndësi është që vepra të ruajë një lidhje të kuptueshme me burimin e saj kulturor dhe, njëkohësisht, të ketë një identitet të vetin artistik.

Besoj gjithashtu se artistët shqiptarë duhet të jenë të hapur ndaj zhvillimeve të artit bashkëkohor, ndaj materialeve, teknikave dhe teknologjive të reja. Tradita dhe inovacioni nuk janë në kundërshtim me njëri-tjetrin. Përkundrazi, kur ndërthuren me kujdes dhe me njohuri profesionale, mund të krijojnë forma të reja shprehjeje që e bëjnë trashëgiminë tonë kulturore më të pranishme dhe më të kuptueshme për publikun e sotëm.

Një tjetër element që e konsideroj të rëndësishëm është bashkëpunimi mes artistëve të disiplinave të ndryshme, si dhe ndërmjet artistëve, historianëve, studiuesve dhe institucioneve të trashëgimisë kulturore. Këto bashkëpunime mund të sjellin interpretime më të thelluara dhe projekte që ndërthurin vlerën historike me krijimtarinë artistike. Në fund të fundit, mendoj se artistët shqiptarë nuk duhet të ndihen të detyruar të zgjedhin mes identitetit të tyre kulturor dhe artit bashkëkohor. Mund të jemi bashkëkohorë pa hequr dorë nga rrënjët tona dhe mund ta ruajmë trashëgiminë kulturore pa mbetur të kufizuar në format e së kaluarës.

Për mua, vlera më e madhe qëndron pikërisht këtu: të krijojmë vepra që mbartin kujtesën e kulturës nga vijmë, por që njëkohësisht flasin me gjuhën e kohës sonë dhe arrijnë të komunikojnë me një publik shumë më të gjerë.