Mësuesi Besnik Ademi: “Një diasporë e organizuar është më e respektuar dhe më e aftë të kontribuojë si për vendin ku jeton, ashtu edhe për atdheun e origjinës”.

Intervistoi: Sokol Paja

1. I nderuar z. Ademi, cili është historiku i Shkollës Shqipe në Slloveni?

Historia e Shkollës Shqipe në Slloveni nuk mund të ndahet nga historia e organizimit kulturor dhe atdhetar të shqiptarëve në këtë vend. Ajo është pjesë e një përpjekjeje shumëvjeçare për ta ruajtur gjuhën shqipe në një mjedis të ri shoqëror dhe për t’ua përcjellë brezave të lindur jashtë atdheut kujtesën, kulturën dhe ndërgjegjen kombëtare.

Një rol historik në këtë rrugëtim ka luajtur Shoqata Kulturore Shqiptare “Migjeni”, e themeluar në Lubjanë në vitin 1989 nga intelektualë dhe veprimtarë shqiptarë. Ajo u krijua në një nga periudhat më të vështira për Kosovën, kur shqiptarëve po u mohoheshin të drejtat themelore dhe kur fjala e lirë shqipe përballej me shtypje sistematike. Në atë kohë, “Migjeni” nuk ishte vetëm një shoqatë kulturore: ishte një vatër e ndërgjegjes kombëtare, një tribunë e së vërtetës për Kosovën dhe një urë komunikimi ndërmjet shqiptarëve dhe shoqërisë demokratike sllovene. Përmes revistave “Alternativa” dhe më vonë “Republika”, ajo u shndërrua në një zë të rëndësishëm të shqiptarëve në Slloveni dhe në diasporë. Historiku i Shoqatës “Migjeni”⁠

Brenda veprimtarisë së shoqatës u zhvilluan edhe format e para të mësimit plotësues në gjuhën shqipe, krahas aktiviteteve letrare, muzikore, teatrore dhe kombëtare. Në periudha të ndryshme, mësimi shqip është zhvilluar me intensitet të ndryshëm, varësisht nga mundësitë organizative, numri i nxënësve, angazhimi i mësuesve dhe mbështetja e prindërve.

Rihapja dhe fuqizimi i Shkollës Shqipe në Lubjanë përfaqëson vazhdimësinë e këtij misioni. Mësimi zhvillohet falas, në mënyrë që asnjë fëmijë shqiptar të mos mbetet jashtë për shkak të kushteve ekonomike. Nisma është realizuar nga Shoqata “Migjeni”, me mbështetjen e përfaqësive diplomatike të Shqipërisë dhe Kosovës. Për ne, Shkolla Shqipe nuk është vetëm një klasë ku mësohen shkronjat. Ajo është vazhdimësi e një amaneti. Brezat e mëparshëm luftuan që shqipja të mos ndalohej; detyra jonë sot është të mos lejojmë që ajo të harrohet.

2. Çfarë kurrikule mësimore përdorni dhe cila është thirrja juaj për prindërit shqiptarë?

Në mësimin plotësues përdorim kurrikulat dhe materialet mësimore të hartuara nga institucionet përgjegjëse arsimore të Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Kosovës. Ato janë të përshtatura për fëmijët shqiptarë që rriten në diasporë dhe përfshijnë jo vetëm mësimin e gjuhës shqipe, por edhe njohuri nga historia, gjeografia, letërsia, kultura, trashëgimia dhe traditat tona kombëtare. Përmes kësaj kurrikule synojmë që fëmija të mos mësojë vetëm si të lexojë dhe të shkruajë shqip, por ta kuptojë botën shqiptare, të njohë rrugëtimin historik të popullit të vet dhe të krijojë një lidhje të natyrshme shpirtërore me Kosovën, Shqipërinë dhe të gjitha trojet shqiptare.

Thirrja ime për prindërit është e drejtpërdrejtë dhe vëllazërore: sillni fëmijët në Shkollën Shqipe! Mos ua lini mësimin e gjuhës së nënës vetëm rastësisë dhe mos mendoni se mjafton që fëmija ta kuptojë shqipen brenda shtëpisë. Gjuha duhet folur, lexuar, shkruar dhe kultivuar.

Prindi është mësuesi i parë i identitetit. Nëse në shtëpi hesht shqipja, me kalimin e kohës hesht edhe kujtesa. Kur humbet gjuha, nuk humbet vetëm një mënyrë komunikimi; dobësohet lidhja me gjyshërit, me historinë familjare dhe me atdheun. T’ia mësosh fëmijës gjuhën shqipe nuk do të thotë ta pengosh integrimin e tij në shoqërinë sllovene. Përkundrazi, një fëmijë që e njeh mirë prejardhjen e vet është më i sigurt, më i hapur dhe më i aftë ta respektojë edhe kulturën e vendit ku jeton. Integrimi nuk duhet të jetë asimilim. Fëmijët tanë mund të jenë qytetarë të shkëlqyer të Sllovenisë dhe njëkohësisht shqiptarë krenarë për rrënjët e tyre.

3. A gjykoni se Shkolla Shqipe luan rolin e një qendre komunitare që bashkon, promovon dhe lidh më shumë shqiptarët?

Po, pa asnjë dyshim. Shkolla Shqipe është shumë më tepër se një institucion mësimor. Ajo është një qendër shpirtërore dhe komunitare, një hapësirë ku takohen fëmijët, prindërit, mësuesit, veprimtarët dhe krijuesit shqiptarë.

Në shkollë nuk bashkohen vetëm nxënësit; bashkohen familjet shqiptare nga Kosova, Shqipëria, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi, Lugina e Preshevës dhe nga viset e tjera shqiptare. Aty dallimet krahinore treten përpara asaj që na bashkon: gjuhës, kulturës, historisë dhe përkatësisë sonë kombëtare.

Përmes festave kombëtare, orëve letrare, recitimeve, këngëve, valleve dhe veprimtarive kulturore, fëmijët nuk janë vetëm pjesëmarrës, por bëhen bartës të kulturës sonë. Kur një fëmijë reciton shqip, këndon një këngë shqiptare ose flet për historinë e popullit të vet, ai nuk po paraqet vetëm një program artistik; ai po dëshmon se identiteti shqiptar jeton edhe larg atdheut.

Shkolla krijon edhe një rrjet solidariteti ndërmjet prindërve. Njerëzit njihen, bashkëpunojnë, ndihmojnë njëri-tjetrin dhe ndërtojnë një komunitet më të organizuar. Një diasporë e organizuar nuk është vetëm më e dukshme, por edhe më e respektuar dhe më e aftë të kontribuojë si për vendin ku jeton, ashtu edhe për atdheun e origjinës. Prandaj, Shkolla Shqipe është një lloj ambasade shpirtërore e kombit: nuk përfaqëson vetëm një shtet, por gjuhën, kulturën dhe kujtesën e përbashkët të shqiptarëve.

4. Si ka ndihmuar mësimi i gjuhës shqipe në ruajtjen e identitetit kombëtar të shqiptarëve në Slloveni dhe cili është roli i Shoqatës “Migjeni”?

Gjuha është themeli më i qëndrueshëm i identitetit kombëtar. Mund të ndryshojë vendbanimi, mënyra e jetesës dhe mjedisi shoqëror, por për sa kohë ruhet gjuha, ruhet edhe ura që e lidh njeriun me prejardhjen e vet.

Mësimi i shqipes u ka mundësuar fëmijëve tanë të komunikojnë më lirshëm me prindërit dhe gjyshërit, të lexojnë letërsinë shqiptare, të kuptojnë këngët dhe traditat tona dhe, mbi të gjitha, të mos ndihen të huaj kur vizitojnë vendlindjen e familjeve të tyre. Fëmija që di shqip nuk shkon në Kosovë apo në Shqipëri vetëm si vizitor; ai shkon si pjesëtar i një bashkësie së cilës i përket edhe shpirtërisht.

Shoqata “Migjeni” e ka kuptuar që nga themelimi se mbrojtja e çështjes kombëtare nuk bëhet vetëm me deklarata. Ajo bëhet edhe duke ruajtur gjuhën, duke botuar, duke organizuar kulturën dhe duke edukuar brezin e ri. Në fund të viteve ’80 dhe gjatë viteve ’90, Shoqata ishte zëri i shqiptarëve dhe i së vërtetës për Kosovën. Sot, në rrethana të reja, misioni vazhdon përmes shkollës, kulturës dhe ruajtjes së identitetit. Dikur duhej të luftonim që bota ta dëgjonte zërin e Kosovës; sot duhet të punojmë që fëmijët tanë të mos e humbasin zërin e gjuhës shqipe. Format e veprimit ndryshojnë, por thelbi i misionit mbetet i njëjtë: të mbrojmë qenien tonë kombëtare dhe t’ua dorëzojmë atë të pacenuar brezave që vijnë.

5. Si reagon shoqëria sllovene dhe si pritet Shkolla Shqipe dhe mësimi në gjuhën shqipe?

Shoqëria sllovene, në përgjithësi, e mirëpret pozitivisht organizimin arsimor dhe kulturor të shqiptarëve. Sllovenia është një shoqëri që e njeh rëndësinë e gjuhës dhe kulturës kombëtare, prandaj ekziston mirëkuptim për përpjekjet tona që edhe fëmijët shqiptarë ta ruajnë gjuhën amtare.

Përvoja historike dëshmon se intelektualë, shkrimtarë, gazetarë dhe veprimtarë të njohur sllovenë kanë qenë ndër mbështetësit më të sinqertë të të drejtave të shqiptarëve dhe të çështjes së Kosovës. Kjo miqësi është një kapital i çmuar moral dhe historik në marrëdhëniet ndërmjet dy popujve tanë.

Shkolla Shqipe nuk duhet perceptuar si një hapësirë izolimi, por si një kontribut në pasurinë kulturore të Sllovenisë. Një fëmijë dygjuhësh, që njeh kulturën shqiptare dhe atë sllovene, është një pasuri për të dyja shoqëritë. Ai mund të bëhet një urë njerëzore, kulturore dhe ekonomike ndërmjet Sllovenisë dhe hapësirës shqiptare. Mbështetja e institucioneve vendore për nisma të tilla dëshmon se ruajtja e rrënjëve dhe integrimi në shoqërinë sllovene nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin. Hapja e mësimit shqip edhe në Slovenske Konjice, me përkrahjen e autoriteteve të bashkisë, është një shembull domethënës i kësaj fryme bashkëpunimi.

6. Cilat janë vështirësitë në mësimdhënien për fëmijët dygjuhësh dhe cilat janë projektet për zhvillimin e Shkollës Shqipe?

Fëmijët dygjuhësh kanë një pasuri të madhe gjuhësore dhe kulturore, por procesi i mësimdhënies paraqet edhe sfida të veçanta. Fëmijët kanë nivele të ndryshme të njohjes së shqipes: disa e flasin mirë në familje, disa e kuptojnë por kanë vështirësi ta flasin, ndërsa disa të tjerë duhet ta mësojnë pothuajse nga fillimi.

Një vështirësi tjetër është ndikimi i strukturës së gjuhës sllovene në shqiptim, në ndërtimin e fjalive dhe në përdorimin e fjalorit shqip. Për këtë arsye, mësimdhënia nuk mund të jetë e njëjtë me atë në Kosovë apo Shqipëri. Ajo duhet të jetë e përshtatur, bashkëkohore, tërheqëse dhe e lidhur me jetën konkrete të fëmijës në diasporë.

Sfida kryesore mbetet vazhdimësia. Mësimi plotësues zhvillohet jashtë orarit të rregullt shkollor dhe kërkon sakrificë nga mësuesit, prindërit dhe fëmijët. Pikërisht për këtë arsye, përgjegjësia nuk mund t’u lihet vetëm mësuesve. Nevojitet një bashkëveprim i vazhdueshëm ndërmjet familjes, shoqatës, institucioneve të Kosovës dhe Shqipërisë, përfaqësive diplomatike dhe autoriteteve sllovene.

Projektet tona synojnë zgjerimin e rrjetit të mësimit shqip në qytete të tjera të Sllovenisë, rritjen e numrit të nxënësve, sigurimin e materialeve të përshtatshme didaktike, përdorimin e teknologjisë dhe organizimin e aktiviteteve të përbashkëta ndërmjet shkollave shqiptare në diasporë. Synojmë gjithashtu të organizojmë biblioteka të vogla shqipe, orë letrare, gara të diturisë, kampe verore, vizita në Kosovë dhe Shqipëri, si dhe takime me shkrimtarë, artistë, profesorë dhe personalitete shqiptare. Fëmija duhet ta përjetojë shqipen jo vetëm si lëndë mësimore, por si një hapësirë krenarie, krijimtarie dhe përkatësie.

7. Çfarë ndikimi ka pasur mësimi shqip në rritjen e patriotizmit te fëmijët shqiptarë?

Mësimi shqip e ushqen patriotizmin në formën e tij më të pastër: si dashuri për gjuhën, kulturën, prejardhjen dhe popullin tënd. Nuk synojmë një patriotizëm të zhurmshëm apo përjashtues, por një patriotizëm të ditur, të përgjegjshëm dhe njerëzor.

Fëmija që e njeh historinë e popullit të vet e kupton se liria, shkolla dhe e drejta për të folur shqip nuk kanë qenë gjithmonë të vetëkuptueshme. Ato janë ruajtur me sakrificën e shumë brezave. Kur fëmijët mësojnë për Skënderbeun, rilindësit, Nënë Terezën, Adem Jasharin, Ibrahim Rugovën dhe për të gjithë ata që i shërbyen kombit me dije, guxim e flijim, tek ata ndërtohet një ndjenjë e natyrshme krenarie dhe përgjegjësie.

Patriotizmi nuk matet vetëm me emocionin gjatë valëvitjes së flamurit. Ai matet me gatishmërinë për ta mësuar gjuhën, për ta respektuar familjen, për të qenë nxënës i mirë, qytetar i ndershëm dhe për ta përfaqësuar denjësisht emrin shqiptar kudo që jeton.

Mësimi shqip u ka dhënë fëmijëve siguri për të thënë pa ngurrim: “Jam shqiptar”. Ua ka mësuar këngët, simbolet dhe historinë, por njëkohësisht ua ka shpjeguar se dashuria për kombin tënd nuk ndërtohet mbi urrejtjen ndaj një kombi tjetër. Patriotizmi i brezit të ri duhet të jetë patriotizëm i dijes, i punës dhe i dinjitetit. Në të kaluarën, shqiptarët e mbrojtën gjuhën edhe me jetën e tyre. Sot, fëmijët tanë e mbrojnë duke e mësuar, duke e folur dhe duke mos u turpëruar kurrë prej saj.

8. Kush është mësuesi Besnik Ademi?

Të flasësh për veten nuk është gjithmonë e lehtë, sepse njeriun duhet ta dëshmojë puna dhe jo vetëm fjala. Unë jam Besnik Ademi, një shqiptar me prejardhje nga fshati Kamjan ne Maqedonine Veriore.

Veprimtarinë atdhetare nuk e kuptoj si fjalë të mëdha për veten, por si punë të përditshme: të hapësh një derë për mësimin shqip, të bashkosh familjet, të ndihmosh një fëmijë të mësojë alfabetin, të organizosh një manifestim kombëtar dhe ta paraqesësh kulturën shqiptare me dinjitet përpara shoqërisë sllovene.

Kam lindur në Rovinj të Kroacisë, në një familje shqiptare, bujare dhe atdhedashëse. Prindërit e mi atje drejtonin një restorant, duke e ndërtuar jetën e tyre me shumë punë, ndershmëri dhe sakrificë. Prej tyre kam mësuar se buka e fituar me djersë ka dinjitet dhe se emri i mirë i familjes ruhet me punë, përgjegjësi dhe respekt ndaj njerëzve.

Më vonë, së bashku me familjen, u shpërngulëm në Lubjanë, ku përfundova shkollimin dhe vazhdova rrugëtimin tim jetësor e profesional. Edhe pse jam lindur dhe jam formuar larg trojeve shqiptare, në familjen tonë gjuha shqipe, traditat dhe dashuria për atdheun kanë qenë gjithmonë të pranishme. Prindërit tanë na mësuan se vendi ku jetojmë duhet respektuar dhe duhet ndihmuar në zhvillimin e tij, por njëkohësisht nuk duhet harruar kurrë vendi prej nga vijmë dhe rrënjët të cilave u përkasim.

Veprimtaria jonë profesionale është e lidhur ngushtë me traditën familjare në fushën e gastronomisë. Sot, tashmë brezi i tretë i familjes sonë vazhdon të ushtrojë dhe të drejtojë të njëjtin profesion. Kjo vazhdimësi është dëshmi se puna, përvoja dhe vlerat familjare mund të përcillen me krenari nga një brez te tjetri. Për ne, restoranti nuk ka qenë vetëm një veprimtari ekonomike; ai ka qenë edhe një hapësirë mikpritjeje, komunikimi dhe njohjeje ndërmjet njerëzve e kulturave të ndryshme.

Shqiptarët historikisht janë dalluar për mikpritjen, bujarinë dhe respektin ndaj mysafirit. Ne jemi përpjekur që këto vlera t’i përfaqësojmë denjësisht edhe në Slloveni. Besoj se çdo shqiptar i suksesshëm në diasporë, përmes punës së ndershme dhe sjelljes së tij, bëhet një lloj ambasadori i popullit të vet.

Angazhimi im në krye të Shoqatës Kulturore Shqiptare “Migjeni” nuk është për mua vetëm një detyrë organizative apo një titull. Është një përgjegjësi morale ndaj historisë së shoqatës, ndaj veprimtarëve që e themeluan dhe ndaj fëmijëve shqiptarë që po rriten në Slloveni. E konsideroj detyrë që përvojën, mundësitë dhe energjinë time t’i vë edhe në shërbim të komunitetit.

Jam krenar për vendin ku kam lindur, mirënjohës ndaj Sllovenisë ku jam shkolluar, jetoj dhe veproj, por njëkohësisht jam thellësisht krenar për prejardhjen time shqiptare. Këto identitete nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin; përkundrazi, më kanë mësuar të ndërtoj ura, të respektoj dallimet dhe ta përfaqësoj kulturën shqiptare me dinjitet.

Nëse përmes punës sonë arrijmë që një fëmijë më shumë ta mësojë gjuhën shqipe, ta njohë historinë e vet dhe ta shqiptojë me krenari emrin shqiptar, atëherë angazhimi ynë ka pasur kuptim. Sepse atdheu nuk shërbehet vetëm me fjalë: ai shërbehet me punë, me dije, me përgjegjësi dhe me përkushtimin për t’ua përcjellë brezave atë që kemi trashëguar nga të parët tanë.

Prof. dr. Lush Culaj/

Historia e diplomacisë botërore është në thelb histori e sistemeve të marrëdhënieve ndërkombëtare, e karakterizuar më së shumti nga konflikte dhe luftëra dhe në masë dukshme më të vogël nga stabiliteti dhe paqja. Konfliktet e shkaktuara dhe luftërat kanë pasur si shkak pushtimet territoriale zgjerimet e kufijve shtetërorë sipas interesave të më të fuqishmëve. Marrë si tërësi historia e diplomacisë evropiane dhe botërore është histori e kalimit nga konfliktet dhe luftërat e mëdha në paqe dhe stabilitet dhe e kundërta.

Gjatë historisë botërore sikur u bë dukuri që, pas përfundimit të secilës luftë, palët ndërluftuese të uleshin rreth tryezave të bisedimeve dhe t’i zgjidhnin çështjet të cilat rëndom ishin bërë shkaktare të luftërave disavjeçare. E tillë ishte edhe Konferenca e Paqes e Parisit, e organizuar nga data 18.1. 1919 deri më 21.1. 1920.

Qëllimi kryesor i kësaj konference ishte dhënia fund e gjendjes së luftës ndërmjet palëve të konfrontuara: shteteve të Antantës nga njëra anë dhe atyre të Bllokut qendror nga ana e tjetër. Rreth Fuqive të Antantës vërtiteshin shtetet më të vogla që synonin realizimin e premtimeve të tyre si shpërblim për aleancën gjatë luftës, kurse fuqitë e mundura prisnin vendimet e Versajës.

Pikërisht kësaj problematike historike me mjaft interes i është rrekur studiuesja Margaret Macmillan, e diplomuar në Universitetin e Oksfordit, e cila aktualisht punon si profesoreshë e historisë në Universitetin e Torontos në Kanada. Vlen të theksohet që në fillim se studimi i saj, Paris 1919, ka fituar çmimet “ Duff Cooper”, “ Samuel Johnson” dhe” Pen Hesell Tiltman”. E veçanta e tërë këtij studimi qëndron në faktin që autorja është e mbesa e David Lloyd George, njërit ndër protagonistët kryesorë gjatë zhvillimit të kësaj konference.

Duke u nisur nga mësimet jetësore se në diplomaci, ashtu si edhe në jetë, mësohet më shumë nga dështimet se nga sukseset që në hyrje të paradhënies së këtij studimi diplomati i njohur amerikan Riçard Hollbruk, duke konstatuar se kishte ardhur koha të rishihet ajo çka ndodhi në Paris në vitin 1919, thekson se rrëfimi i përzgjedhur i Margaret MakMilanit për këtë ngjarje të rëndësishme përmban disa histori të suksesshme dhe të matura nëpërmes gjykimit të historisë dhe pasojave.

Për gjashtë muaj në vitin 1919, Parisi ishte kryeqytet i botës. Konferenca e organizuar aty ishte çështja më e rëndësishme e botës. Aty kishin arritur edhe njerëzit më të fuqishëm të botës fitimtarët e luftës. Duke e përshkruar karakterin e këtyre njerëzve të fuqishëm, autorja vë në pah se ata argumentonin, debatonin, grindeshin dhe pajtoheshin përsëri. Ata krijonin vende të reja dhe organizata të reja. Shpesh herë darkonin së bashku e gjithashtu shkonin në teatër së bashku. Në këtë periudhë kohore ndërmjet janarit dhe qershorit, Parisi simbolikisht ishte shndërruar në qeveri botërore, në gjykatë të apelit dhe parlament të saj, ishte shndërruar në epiqendër të shpresave dhe druajtjeve. Zyrtarisht Konferenca e Paqes zgjati deri në vitin 1920, por në fakt gjashtë muajt e parë të saj janë ata kur u morën vendimet kryesore dhe që vunë në lëvizje zinxhirët jetikë të ngjarjeve.

Në fakt ky është një studim i vendimeve gjysmake me pasoja të tmerrshme, shumë nga të cilat enden rreth nesh.

Në qendër të ndëshkimit të Konferencës së Paqes u vu Gjermania. Ajo u konsiderua shkaktare kryesore e fillimit të luftës dhe pasojave të saj. Fuqitë e tjera aleate të Gjermanisë kaluan më lehtë.

Ne versionin gazetaresk, sipas diplomatit Riçard Hollbruk, që e ka bërë edhe parathënien e librit, udha nga salla e pasqyrave në Versajë deri te pushtimi gjerman i Polonisë, vetëm 20 vjet më pas, zakonisht është paraqitur si një vijë e drejtë. Mirëpo, MakMilani na paraqet fuqishëm se kjo pikëpamje e pranuar gjerësisht për historinë, shtrembëron natyrën e vendimeve të marra në Paris dhe zvogëlon rëndësinë e veprimeve të marra në vitet e ndërhyrjes.

Diplomati Hollbruk konsideron se mënyra se si përfundoi lufta – me një “armëpushim” dhe jo me luftime në tokën gjermane – luajti një rol të rëndësishëm në ngjarjet në vazhdim. “Gjërat mund të kishin qenë ndryshe, – shkruan Makmilani, në qoftë se Gjermania do të ishte shpartalluar tërësisht”. Nga ana tjetër Makmilani e korrigjon pikëpamjen e pranuar gjerësisht se reputacionet e imponuara nga fitimtarët ishin aq barrë e rëndë sa shkaktuan rrënimin e ekonomisë gjermane, çka i hapi rrugën Hitlerit për të ardhur në pushtet.

Harta e përpiluar, sipas marrëveshjes së Versajës, e rrethoi Gjermaninë me miliona gjermanë që u detyruan të jetonin në shtete të vogla përreth dhe që përherë e kishin në mendje bashkimin kombëtar; e rrethoi Çekosllovakinë me gjermanë, polakë e hungarezë që nuk i lidhte asgjë me atë shtet, e rrethoi Serbinë me shqiptarë, hungarezë dhe kroatë që po ashtu nuk mund kurrsesi të ishin pjesë e natyrshme e një shteti të dominuar nga filozofia dhe kultura sllavo-ortodokse. Ky kompozim i hartës të Evropës, që e dizajnoi Versaja, është ndoshta modeli më i keq i zgjidhjeve të bëra nga diplomacia botërore dhe një ndër shembujt më të mirë se si nuk duhet vepruar për të zgjidhur problemet në të ardhmen. Pra, nëse Versaja nuk kishte arritur t’iu linte gjeneratave një eksperiencë pozitive, ajo gjithsesi na la një eksperiencë negative.

Makmilan konsideron me të drejtë se paqebërësit e vitit 1919 bënë gabime. Nga trajtimi i tyre i momentit i botës jo evropiane, ata nxitën mëri dhe inate për të cilat Perëndimi ende po paguan sot. Ata morën përsipër vuajtjet mbi kufijtë e Evropës, edhe pse ata nuk i vendosën ata kufij në mënyrë të kënaqshme për të gjithë.

Është tejet domethënës vlerësimi i Makmilanit kur thekson se “nëse ata do të kishin mundur të bënin më mirë, ata sigurisht që do të kishin mundur të bënin edhe më keq se kaq”. Ndoshta mund të konsiderohet e drejtë kur thuhet që ata nuk mund t’i parashikonin të ardhmen dhe ata sigurisht nuk mund ta kontrollonin atë. Kjo do të varej nga pasardhësit e tyre. Pikërisht fillimi i luftës tjetër botërore në vitin 1939 ishte si pasojë e vendimeve të marra apo të pamarra njëzet vite më parë dhe jo për shkak të marrëveshjeve të bëra më 1919.

Makmilan në përfundimet e saj do të konkludojë në mënyrë hipotetike se ngjarjet do të zhvilloheshin ndryshe, nëse Gjermania të ishte mposhtur plotësisht. Apo nëse SHBA-të do të ishin po aq të fuqishme pas Luftës së Parë Botërore sikur ishin pas Luftës së Dytë. Nëse Britania dhe Franca nuk do të ishin dobësuar aq shumë nga lufta. Nëse Austro-Hungaria nuk do të zhdukej. Nëse Kina nuk do të kishte qenë aq e dobët. Nëse Japonia nuk do të kishte qenë më e sigurt në vetvete. Nëse shtetet do ta kishin pranuar një Lidhje Kombesh më pushtet të vërtetë etj. Diplomati Hollbruk, duke e vlerësuar lart librin e Makmilanit, do të theksonte ndër të tjera: “Portreti i shkëlqyer për burrat e Parisit i bërë nga Makmilani për çfarë ata u përpoqën të bëjnë, ku patën sukses dhe pse dështuan, tani veçanërisht është i kohës. Kjo histori ndriçon, ashtu si mundet vetëm historia e madhe, jo vetëm të kaluarën, por edhe të tashmen. Ajo mund të na ndihmonte drejt së ardhmes. Mua më vjen keq se këtë nuk e kishim një dekadë me parë. Por ja ku është: një udhëtim magjepsës nëpër histori”.

Vlera e mirëfilltë e këtij studimi qëndron në faktin se autorja për ngjarjet që i shtjellon niset nga koha dhe hapësira e zhvillimit të tyre, duke i shkoqitur si duhet e në mënyrë shkencore si anët pozitive ashtu edhe anët negative të diplomacisë, që u zhvillua në atë periudhë kohore në Versajë. Natyrisht që peshë të rëndësishme për autoren Makmilan kishin edhe shtjellimi me pedanti i shkaqeve që kanë ndikuar në to.

Në rrafshin metodologjik-hulumtues, me qëllim që lexuesi profesionist si dhe ai joprofesional të ketë para vetes një pasqyrë të ngjarjeve sa më komplete në vazhdimësi, duke mos i shkëputur ngjarjet nga konteksti historik, autorja brumin e lëndës së këtij studimi e organizon në tetë pjesë të cilat janë të lidhura ngushtë mes veti dhe e përbëjnë boshtin e këtij studimi monografik. Në pjesën shtojcë autorja pasqyron 14 pikat e Presidentit Wilson. Natyrshëm që ky libër me peshë të madhe përfundon me bibliografinë e shumtë që na ofron autorja si dëshmi e punës së saj të madhe dhe të palodhshme. Duke e pasur mbështetjen në burime me shqyrtim të hollësishëm kritik të të dhënave faktografike, ky botim mban epitetin e librit shkencor. Botimi në fjalë plotëson një zbrazëti të madhe në diplomacinë botërore.

Nga e terë kjo mund të përfundojmë se diplomacia botërore është më e pasur për një analizë të thukët diplomatike, ndërsa diplomatët, historianët dhe të gjithë lexuesit te libri i Makmilanit gjejnë analiza të thelluara të ngjarjeve dhe momenteve diplomatike të cilat do të shërbejnë për t’i thelluar studimet dhe hulumtimet për kohën në shqyrtim të diplomacisë dhe të historisë botërore.

Mësuese Valbona Roqi: “Gjuha amtare është pjesë e identitetit dhe një trashëgimi që duhet ruajtur e përcjellë brez pas brezi”

Intervistoi: Sokol Paja

1. E nderuar mësuese Valbona cili është historiku i Shkollës Shqipe në Rosenheim, Gjermani?

Shkolla Shqipe në Rosenheim dhe në rrethinat e saj i ka fillimet që nga viti 2014, kur u bënë të mundura hapjet e para në disa klasa. Një formë më e organizuar mori në vitin 2017, me krijimin për herë të parë të shoqatës së LAPSH-it në Bavari.

Sigurisht, rrugëtimi nuk ka qenë gjithmonë i lehtë. Në fillim kemi pasur vështirësi për organizimin e mësimit, gjetjen e hapësirave dhe sigurimin e një numri të mjaftueshëm nxënësish. Por me shumë përkushtim të mësuesve, mbështetjen e prindërve dhe të komunitetit shqiptar, shkolla është rritur dhe është zhvilluar gradualisht.

Një rol shumë të rëndësishëm në këtë rrugëtim ka luajtur Shoqata “Shqiponja”. Që nga krijimi i saj e deri më sot, ajo ka qenë mbështetësja kryesore e të dyja klasave në Rosenheim dhe Kolbermoor, jo vetëm në aspektin financiar, por edhe në organizimin e aktiviteteve kombëtare, kulturore dhe sportive.

Klasat tona kanë marrë pjesë edhe në Spartakiada sportive të organizuara në Graz të Austrisë. Për fëmijët këto janë përvoja shumë të bukura, sepse ata takojnë bashkëmoshatarë shqiptarë nga vende të ndryshme, përfaqësojnë shkollën dhe komunitetin tonë dhe krijojnë miqësi të reja. Këto aktivitete tregojnë se gjuha, kultura dhe sporti mund të na bashkojnë shumë bukur.

Për mua, si mësuese, është shumë e rëndësishme që fëmija të mos mësojë vetëm të lexojë e të shkruajë shqip, por të ndiejë krenari për gjuhën dhe prejardhjen e tij. Shkolla Shqipe është një urë që lidh vendin ku fëmijët jetojnë sot me rrënjët e tyre shqiptare.

Klasat tona kanë marrë pjesë tri herë në Festivalin Ndërkombëtar të Përrallave, që organizohet çdo vit në Mynih, ku fëmijët kanë mundësinë të tregojnë përralla në gjuhën shqipe.

Në dhjetor të vitit 2022 u përfaqësuam me pjesën “Dheu është flori”, në dhjetor të vitit 2023 me “Ariu që kërkonte babain” dhe në dhjetor të vitit 2025 me “Kësulëkuqja”.

Organizojmë gjithashtu aktivitete me pjesë teatrale, valle dhe këngë për festat tona kombëtare. Këto aktivitete janë pasqyruar edhe në televizionet e Kosovës dhe në RTSH, ku moderatorja Ketrin Gjocaj e përcolli shumë bukur punën e fëmijëve tanë dhe të Shoqatës “Shqiponja”. Për mua, çdo aktivitet i tillë është më shumë se një festë. Është një mundësi që fëmijët të flasin shqip, të dalin para publikut, të shfaqin talentin e tyre dhe, mbi të gjitha, të ndihen krenarë që janë shqiptarë.

2. Çfarë kurrikule mësimore përdorni dhe cila është thirrja juaj për prindërit shqiptarë?

Ne përdorim kurrikulën mësimore që është hartuar nga të dyja qeveritë tona shqiptare dhe përdorim librin Mëso Shqip në tre nivele, të botuar nga shtëpia botuese për diasporën. Por përveç librit, shumë e rëndësishme është edhe mënyra se si ua përcjellim fëmijëve gjuhën. Mundohemi që mësimi të jetë sa më i afërt, i kuptueshëm dhe të lidhet me jetën e tyre.

Një pjesë shumë e rëndësishme është bashkëpunimi me prindërit. Shkolla Shqipe nuk mund ta kryejë e vetme këtë mision. Ne kemi nevojë për familjen dhe për komunitetin.

Çdo prind duhet ta kuptojë se mësimi i shqipes nuk është thjesht një aktivitet shtesë. Është një investim në identitetin e fëmijës, në lidhjen e tij me familjen, me gjyshërit, me historinë dhe me rrënjët e veta. Prandaj, thirrja ime për prindërit shqiptarë në Rosenheim, Kolbermoor dhe rrethinë është shumë e thjeshtë: Flisni shqip me fëmijët tuaj! Lexoni shqip me ta! Dërgojini rregullisht në Shkollën Shqipe dhe bashkëpunoni me mësuesit!

3. Shkolla shqipe, a gjykoni se luan rolin e qendrës komunitare që bashkon, promovon dhe lidh më shumë shqiptarët?

Për mua, Shkolla Shqipe është shumë më tepër se një klasë ku zhvillohet mësimi. Ajo është një vend ku bashkohemi, ku njihemi dhe ku krijojmë lidhje me njëri-tjetrin. Dokumentimi i historisë së Shkollës Shqipe është jashtëzakonisht i rëndësishëm, sepse ruan kujtesën kolektive të komunitetit tonë. Për brezat e rinj që rriten në Gjermani, njohja e këtij rrugëtimi është një dëshmi e fortë që i lidh me rrënjët e tyre, me vendin e gjyshërve dhe stërgjyshërve.

Kur fëmijët mësojnë për punën, sakrificat, përkushtimin dhe dashurinë me të cilën janë hapur dhe janë mbajtur gjallë Shkollat Shqipe, kuptojnë se gjuha amtare është shumë më tepër se një mjet komunikimi. Ajo është pjesë e identitetit dhe një trashëgimi që duhet ruajtur e përcjellë brez pas brezi. Prandaj, Shkolla Shqipe është një qendër që bashkon, promovon kulturën tonë dhe na afron edhe më shumë si komunitet.

4. Si ka ndihmuar mësimi i gjuhës shqipe si formë e ruajtjes së identitetit kombëtar të shqiptarëve ne Gjermani?

Kësaj pyetjeje do t’i përgjigjem me një emocion të veçantë që e përjetuam gjatë udhëtimit drejt atdheut. “Ne flasim shqip” ishte motoja më e bukur e fëmijëve tanë. Qëllimi i këtij udhëtimi nga Rosenheim dhe Kolbermoor në Shqipëri ishte pikërisht që ta lidhim mësimin me përjetimin, kulturën dhe me takimin me bashkëmoshatarët në atdhe.

Udhëtimi ynë filloi në Shkollën 9-vjeçare “Lasgush Poradeci” në Tiranë, ku fëmijët tanë morën pjesë në një orë të Gjuhës Shqipe dhe një orë të Historisë. Më pas morëm pjesë në festën e Abetares, ku fëmijët e asaj shkolle festuan përfundimin e vitit të parë shkollor.

Një nga momentet më të veçanta ishte pritja në Presidencën e Republikës së Shqipërisë nga Presidenti z. Bajram Begaj, Zonja e Parë znj. Armanda Begaj dhe stafi i Presidencës. Fëmijët treguan detyrat e tyre dhe folën për sa të lumtur ishin që patën këtë mundësi shkëmbimi me fëmijët shqiptarë që jetojnë në Shqipëri.

Aty e ndjemë shumë fort se, pavarësisht se ku lindim dhe ku jetojmë, gjuha që flasim na bashkon dhe na bën të ndihemi një familje.

Vizituam edhe Qendrën e Botimeve për Diasporën, ku drejtoresha znj. Mimoza Hysaj u tregoi fëmijëve se si punohet me shumë pasion për të krijuar libra sa më të bukur dhe të kuptueshëm për fëmijët e diasporës.

Dhe, sigurisht, nuk mund të largoheshim nga Shqipëria pa vizituar Krujën. Fëmijët vizituan Muzeun Kombëtar të Skënderbeut dhe panë nga afër atë që ne mësojmë në klasë për historinë dhe qëndresën e shqiptarëve. Ishte një moment shumë emocionues, sepse historia që kishin lexuar në libra tashmë ishte përpara syve të tyre.

Udhëtimit tonë i dha edhe më shumë bukuri pjesëmarrja në festën e 1 Qershorit, organizuar nga Presidenti i Shqipërisë. Fëmijët u njohën me shumë bashkëmoshatarë dhe ndoqën një program artistik të mrekullueshëm, të drejtuar me shumë dashuri nga moderatorja Ketrin Gjocaj.

Një tjetër moment shumë i veçantë ishte pritja e fëmijëve në shtëpitë e familjeve shqiptare. Ata jetuan nga afër mikpritjen shqiptare dhe krijuan lidhje me bashkëmoshatarët e tyre. Ishte një dëshmi e bukur se sa shumë mund të na bashkojë gjuha.

Unë, si mësuese, e kam përjetuar këtë udhëtim si një nga përvojat më të bukura të punës sime. Jam shumë mirënjohëse ndaj prindërve, Shoqatës “Shqiponja” dhe sponsorëve që e bënë të mundur.

Ky udhëtim na tregoi edhe një herë se gjuha nuk është vetëm ajo që mësojmë në libër. Gjuha është ajo që na çon te njerëzit tanë, te gjyshërit, te historia dhe te vendi ynë.

Prandaj, ruajtja e gjuhës fillon në familje. Prindërit kanë rolin kryesor. Fëmija duhet ta dëgjojë dhe ta përdorë shqipen çdo ditë. Mesazhi im është: Mos e lini shqipen vetëm për në Shkollën Shqipe. Flisni shqip në shtëpi, lexoni libra shqip dhe tregojuni fëmijëve historinë dhe traditat tona.

5. Si reagon shoqëria Gjermane, si pritet shkolla shqipe, si pritet mësimi shqip?

Shkolla Shqipe pritet mirë nga shoqëria gjermane, sepse shihet si një mundësi që fëmijët të ruajnë gjuhën, kulturën dhe identitetin e tyre, duke u integruar njëkohësisht në shoqërinë gjermane.

Edhe gjuha shqipe tashmë është pjesë e gjuhëve të prejardhjes që mbështeten në kuadër të politikave gjuhësore e arsimore në Bavari. Kjo tregon rëndësinë që i kushtohet shumëgjuhësisë dhe ruajtjes së gjuhëve të familjeve me prejardhje të ndryshme.

Bashkëpunimi me institucionet vendore dhe shoqatat shqiptare është shumë i rëndësishëm. Në këtë drejtim, edhe komuniteti shqiptar në Rosenheim dhe Kolbermoor ka dhënë një kontribut të madh.

Mbështetja e prindërve, shoqatave dhe familjeve shqiptare është ajo që e mban shkollën gjallë dhe na jep mundësi të bëjmë edhe më shumë për fëmijët. Kontributi më i madh është shumë i thjeshtë: t’i sjellim fëmijët rregullisht në Shkollën Shqipe, të bashkëpunojmë me mësuesit dhe ta flasim shqipen çdo ditë në familje.

6. Cilat janë vështirësitë në mësimdhënie për fëmijët me dy gjuhësi dhe projektet e zhvillimit të shkollës shqipe?

Vështirësia më e madhe është se fëmijët rriten në një mjedis dygjuhësh dhe, në shumicën e rasteve, gjermanishtja është gjuha që përdorin më shumë. Prandaj, kur vijnë në Shkollën Shqipe, kanë nivele të ndryshme në të folur, në lexim dhe në shkrim.

Kjo kërkon shumë durim, punë dhe, mbi të gjitha, përshtatje të mësimit për secilin fëmijë. Një sfidë tjetër është edhe koha, pasi mësimi shqip zhvillohet vetëm disa orë në javë. Megjithatë, ne përpiqemi që ato orë të jenë sa më të bukura dhe tërheqëse për fëmijët. Synimi ynë është që shkolla të zhvillohet më tej, të hapen mundësi të reja dhe të përfshijmë sa më shumë fëmijë.

7. Mësimi shqip, çfarë efekti ka pasur te fëmijët shqiptarë në rritjen e patriotizmit?

Mësimi i gjuhës shqipe ka një ndikim shumë të madh te fëmijët tanë. Kur ata mësojnë shqip, njohin më mirë historinë, kulturën dhe traditat e të parëve të tyre.

Por, mbi të gjitha, gjuha i afron me gjyshërit, me të afërmit dhe me njerëzit e tyre. Kur flasin të njëjtën gjuhë, komunikimi bëhet më i thjeshtë, më i ngrohtë dhe më i thellë. Edhe dashuria mes tyre shprehet më natyrshëm.

Kjo i bën fëmijët të ndihen krenarë për rrënjët e tyre dhe e forcon dashurinë për gjuhën dhe kombin shqiptar. Për mua, patriotizmi nuk është vetëm të flasësh për atdheun. Patriotizmi fillon duke e dashur dhe ruajtur gjuhën e të parëve tanë dhe duke ua përcjellë atë fëmijëve tanë.

8. Kush është mësuese Valbona Roqi?

Unë jam Valbona Roqi, e lindur, e rritur dhe e arsimuar në Shqipëri. Kam përfunduar Akademinë e Sporteve në Tiranë dhe kam punuar si mësuese në Gjimnazin “Myslym Keta” në Kombinat deri në vitin 2002. Në Tiranë kam pasur edhe një përvojë shumë të rëndësishme profesionale, duke punuar me Sorosin.

Prej 26 vitesh jetoj dhe punoj në Gjermani, ku kam vazhduar të punoj gjithmonë në fushën e arsimit dhe të sportit. Aktualisht jam mësuese e edukimit fizik në shkollat fillore dhe 9-vjeçare në Rosenheim dhe Kolbermoor. Gjithashtu punoj në një shkollë sportive për fëmijë dhe prej shumë vitesh jam trajnere basketbolli. Pra, puna me fëmijët dhe edukimi i tyre kanë qenë gjithmonë pjesë e jetës sime profesionale.

Krahas kësaj, që nga krijimi i LAPSH-it në Bavari, jam angazhuar edhe në mësimin plotësues të gjuhës shqipe dhe jap mësim në dy klasat në Rosenheim dhe Kolbermoor.

Gjatë gjithë përvojës sime profesionale kam kuptuar se puna me fëmijët kërkon shumë durim, përkushtim dhe mbi të gjitha dashuri. Për këtë arsye, edhe gjuhën shqipe jam përpjekur gjithmonë ta përcjell me pasion dhe ta bëj sa më të afërt dhe të dashur për fëmijët.

Një temë që e kam pasur gjithmonë shumë për zemër është dygjuhësia. Kam vënë re nga përvoja ime se familja ka një rol të jashtëzakonshëm në ruajtjen e gjuhës së fëmijës. Prandaj, mësuesi dhe prindi duhet të punojnë së bashku.

Jam gjithashtu një nënë krenare e dy fëmijëve, të lindur dhe të rritur në Gjermani. Vajza ime sapo ka përfunduar studimet për Arkitekturë dhe në temën e diplomës zgjodhi Kalanë e Ali Pashë Tepelenës, duke e prezantuar me krenari historinë dhe prejardhjen e saj shqiptare. Djali im fillon studimet këtë vit. Të dy flasin shqip dhe e duan shumë Shqipërinë.

Kjo për mua është dëshmia më e bukur se gjuha mund të ruhet edhe larg atdheut, nëse në familje dhe në shkollë punojmë me dashuri dhe përkushtim.

Dhe do të vazhdoj me shumë dëshirë këtë punë. Do të jem veçanërisht e lumtur kur një ditë një mësuese e brezit të ri të marrë në dorë këtë mision në diasporë dhe ta vazhdojë me po atë dashuri për gjuhën shqipe.

Një film dokumentar, i titulluar “Dijetari i fshehtësive”, me skenar dhe regji të Admirina Peçit, produksion i Fondacionit Çamëria “Hasan Tahsini”, do të shfaqet premierë më 16 shtator 2026. Vepra është një ridimensionim i figurës së Rilindasit të shquar, i cili ende njihet shumë pak nga brezat e rinj.

Në historinë e kulturës shqiptare të Rilindjes sonë Kombëtare, Hasan Tahsini njihet si dijetar i gjithanshëm çam, nga Ninati i Konispolit, me interesa të gjera shkencore; filozof, gjuhëtar, poet, psikolog, njeri që thoshte me kompetencë fjalën e vet në shumë fusha të shkencave natyrore, pasi njihte mirë matematikën, astronominë, fizikën etj.

Filmi zbulon jo vetëm këtë kontribut të Tahsinit në fusha të ndryshme, por i bën të vetëdijshëm brezat e sotëm për vlerat tona si popull dhe si komb.

H. Tahsini ka hyrë në Enciklopedinë tonë si një nga figurat më të shquara të shekullit XIX, kurse në historinë e shkencës turke si më i larti ndër të lartët. Në historinë e arsimit të lartë të Turqisë, njihet si rektori i parë i Universitetit të Stambollit, të hapur më 1869.

Tahsini njihte kulturën e Lindjes dhe të Perëndimit. Personaliteti i tij ishte bërë i njohur edhe në qarqet akademike franceze. Prandaj, shteti francez i propozoi ta bënte rektor të Universitetit të Bordosë. H. Tahsini këtij propozimi i dha një përgjigje dinjitoze: “Mua më ka dërguar për studime shteti osman dhe kam detyrime ndaj tij, prandaj unë do t’i shërbej atij deri në fund…”

Tahsini ishte një personalitet i rrallë, një filozof dhe shkencëtar në kërkim të kuptimit ekzistencial, një dijetar që përdori analizën ekzistenciale.

Fondi kryesor i pikëpamjeve të tij në filozofi ishte ai i racionalistëve, me një ndjeshmëri kozmopolite dhe të admirueshme për të zbuluar çka është e pranueshme dhe njerëzore, përballë miteve dhe dogmave, duke shpjeguar se psikika dhe dukuritë e saj janë veti të materies, gjë që duket shumë e avancuar dhe krejt e pazakontë për kohën kur ka jetuar.

H. Tahsini më shumë i përket teorisë gnoseologjike të sensualizmit dhe është përkrahës i psikologjisë introspektive, duke pranuar natyrën reflektuese të psikikës dhe rolin që luajnë organet e shqisave në njohjen e botës dhe të realitetit, duke rënë në kontakt të drejtpërdrejtë me to.

Në film do të gjeni detaje nga madhështia e brendshme e këtij njeriu të veçantë, që mbeti deri në fund me shpirt e me mendje të pastër dhe nuk u sundua nga halucinacionet e kohës dhe dogmat zyrtare, në kërkim që bota të gjente superkuptimin.

“Ne vetë duhet t’u përgjigjemi pyetjeve që parashtron jeta për ne dhe këtyre pyetjeve mund t’u përgjigjemi vetëm duke u treguar të përgjegjshëm për ekzistencën tonë.”

Kjo ishte bindja e Tahsinit, që u shndërrua në themelin e jetës së tij personale dhe të identitetit të tij.

E vërteta e thjeshtë e këtij filozofi dhe dijetari të rrallë ka domethënie të thellë për këdo që e dëgjon.

Mesazhet e filmit janë shumë të rëndësishme. Filmi nxit një reflektim përballë mjerimit të epokës sonë, që shkencën po e kthen në dogmë, ndryshe nga sa veproi Tahsini shekuj më parë. Filmi i A. Peçit, mbështetur nga A. Veliu, është një nxitje për historianët e sotëm që të merren më shumë me këtë figurë unike.

Një ftesë grishëse jo vetëm për studiuesit shqiptarë, por edhe për ata të huaj, në radhë të parë turq. Por kjo u takon edhe studiuesve francezë, ku ai ka ushtruar aktivitetin shkencor përmbi një dekadë dhe ka pasur një bashkëpunim të frytshëm me dijetarë të shquar francezë të kohës, të fushave të ndryshme, duke nisur nga politika e diplomacia, deri te arsimi e shkenca.

Filmi tregon historinë e jetës së një personi, ose të paktën vitet më të rëndësishme historike të jetës së tij. Baza faktike e dokumentarit është mbështetur në prova historike dhe materiale arkivore: fotografi, video të vjetra, gazeta dhe dokumente origjinale të epokës, intervista me historianë e studiues, dëshmi etj.

Këto materiale shpalosen përmes kontributit të historianëve dhe studiuesve të njohur: Fatih Sancaktar, Luan Rama, Hasan Bello, Manushaqe Halili, Laurant Bica, Enver Kushi, Xhafer Sadiku, Elinda Dibra, astrofizikania Mimoza Hafizi dhe skulptori Ilmi Kasemi Beati.

Regjisorja ka bërë organizimin e ngjarjeve sipas kohës kur kanë ndodhur; operatori Agust Kamberi ka ekzekutuar vizionin vizual regjisorial, ndërsa montazhieri Riza Vreko ka lidhur skenat mes tyre, për të krijuar një rrjedhë logjike dhe emocionale.

Autorja ka përdorur rindërtimet skenike (reenactments): aktrimi i ngjarjeve të kaluara, për të mbushur mungesën e pamjeve reale, është realizuar përmes interpretimeve të aktorëve Kastriot Ramollari, Sokol Angjeli dhe Amri Hasanlliu.

Po ashtu, spikat zëri shoqërues (naracioni): zëri që tregon historinë, lidh faktet dhe udhëheq shikuesin.

Padyshim, dokumentarët televizivë ende mund të thonë shumë gjëra, pavarësisht nga audienca apo hapësira e shfaqjes. Aq më tepër një vepër si kjo, e ndërtuar mbi një tekst sinkretik, semiotikisht kompleks.

Arben Iliazi