Veprimtar i Rilindjes Kombëtare dhe i shkollës shqipe, publicist, Mësues i Popullit. Lindi në Luaras të Kolonjës. Mësimet e para në gjuhën shqipe i mori kur ishte nxënës në shkollën e Qestoratit (Gjirokastër) nga mësuesi patriot Koto Hoxhi. Punoi mësues në fshatrat e Kolonjës, ku jepte fshehurazi edhe gjuhën shqipe. Atje përgatiti një grup shokësh për mësues. Më 1887 hapi në Ersekë shkollën e parë shqipe dhe më 1892-1893 shkollat shqipe në krahinën e Kolonjës dhe të Vakëfeve. Punoi drejtor dhe mësues i Mësonjëtores së parë Shqipe të Korçës (1893) dhe më vonë i shkollës së Negovanit (1909-1911). Gjatë mërgimit në Amerikë (1904-1908), qe nismëtar i shoqërive patriotike “Malli i mëmëdheut” dhe “Pellazgu”; i krijimit të komiteteve të fshehta “Për lirinë e Shqipërisë”. Mori pjesë si delegat në Kongresin e Dytë të Manastirit (1910).

Bashkëpunoi në organet “Bashkimi i Kombit” (Manastir, 1909-1910), ku ishte edhe redaktor; në “Drita” (Sofje, 1907-1908), në “Kombi” (Boston, 1908), në “Iliria” (Selanik, 1909-1910), në veprën “Mallkimi shkronjave shqipe dhe çpërfolja e Shqiptarit” (Manastir, 1911), mbrojti të drejtën e popullit shqiptar për kulturën kombëtare, duke e quajtur dijen dhe kulturën “shpirtin e mëmëdheut”. Bënte thirrje për të begatuar gjuhën dhe kombin tonë me kulturë e qytetërim. Propagandoi dhe u përpoq për bashkimin e popullit në luftë për lirinë e Shqipërisë, “për të drejtën dhe mbarësinë”, siç shprehej ai. Për veprimtarinë patriotike, arsimore, shoqërore dhe propaganduese, u përndoq nga Xhonturqit dhe Patriarkana e Stambollit. Vdiq i helmuar prej tyre në Ersekë, më 17 gusht 1911.

Instituti “Lumo Skendo”

Intervistoi: Sokol Paja/

Si lindi idea që të hapni shkollën tuaj të pianos “European Piano Academy” dhe çfarë përfaqëson ky hap në rrugëtimin tuaj artistik dhe profesional?

Ideja lindi natyrshëm nga rrugëtimi im si pianiste dhe pedagoge, por edhe nga formimi im në Pragë. Studimet dhe përvoja ime në një ambient artistik europian më kanë dhënë një qasje shumë të thellë dhe të strukturuar ndaj muzikës. Jeta në Europë, shpeshherë, të jep ndjesinë sikur je pjesë e një filmi, si të ishte një epokë tjetër, ku arti dhe tradita janë të pranishme në çdo detaj të përditshmërisë. European Piano Academy është një mënyrë për të sjellë këtë frymë dhe standard këtu në Los Gatos, Kaliforni. Kalimi nga ajo botë artistike në jetën në Silicon Valley, ku lind dhe zhvillohet teknologjia, robotika dhe avancimet që deri para pak vitesh dukeshin të pamundura, ka qenë një kontrast shumë i fortë, por edhe shumë frymëzues për mua. Për mua, ky hap përfaqëson jo vetëm një arritje profesionale, por një mision: të ndërtoj një urë mes traditës europiane të muzikës klasike dhe brezit të ri këtu. Kjo ide është reflektuar edhe në logon e akademisë, ku ndërthuren Ura e Karlit në Pragë dhe Golden Gate në San Francisco. Urat, në thelb, shërbejnë për të lidhur botë që përndryshe do të qëndronin të ndara. Në këtë rast, këto ura përfaqësojnë lidhjen mes Europës dhe Amerikës, mes traditës dhe modernes, mes edukimit klasik dhe jetës bashkëkohore. Përmes muzikës, këto lidhje bëhen të gjalla dhe krijojnë një hapësirë ku arti bashkon njerëzit në mënyrë natyrshme dhe të qëndrueshme.

Cilat ishin emocionet, pjesëmarrësit dhe çfarë e bëri të veçantë ceremoninë e hapjes?

Ceremonia e hapjes ishte një moment shumë emocional dhe i mbushur me mirënjohje. Ishte kulmimi i këtij rrugëtimi deri tani, por njëkohësisht edhe fillimi i një kapitulli të ri shumë të rëndësishëm për mua. Në këtë ditë të veçantë pata kënaqësinë të kem pranë familjarë, miq, nxënës dhe anëtarë të komunitetit, të cilët e bënë atmosferën jashtëzakonisht të ngrohtë dhe mbështetëse. Prania e Kryetarit të Bashkisë së Los Gatos ishte një nder i veçantë për këtë moment, dhe vlerësimi me një certifikatë mirënjohjeje i dha edhe më shumë domethënie kësaj dite. Gjithashtu, ceremonia e prerjes së shiritit (ribbon cutting) i dha një simbolikë të bukur këtij fillimi — një moment që do të mbetet gjatë në kujtesën time.

A do jetë kjo një mundësi për fëmijët shqiptarë për të zhvilluar talentin e tyre në fushën e muzikës?

Absolutisht po. Një nga qëllimet e mia më të mëdha është që kjo shkollë të jetë një mundësi reale për fëmijët shqiptarë dhe për të gjithë studentët që duan të zhvillojnë talentin e tyre në muzikë. Muzika klasike ka lindur dhe është formësuar në Europë, dhe fakti që unë vij nga ajo traditë, jam rritur dhe kam studiuar atje, është një pjesë që nuk mund të ndahet nga identiteti im artistik. Ajo përvojë më ka formuar thellësisht, jo vetëm si muzikante, por edhe si njeri, duke më mësuar disiplinën, ndjeshmërinë dhe respektin për artin. Përmes kësaj akademie, dua të sjell këtë frymë dhe këtë standard, duke u dhënë studentëve një bazë të fortë dhe një perspektivë më të gjerë artistike që i ndihmon të rriten në çdo aspekt.

Çfarë vizioni keni për shkollën tuaj të pianos? Si do funksionojë organizimi? Çfarë do mësohet?

Vizioni im është të krijoj një akademi ku disiplina dhe eleganca e shkollës europiane ndërthuren me një qasje moderne dhe të personalizuar për çdo student. Programi është i strukturuar sipas niveleve dhe moshave, duke përfshirë teknikën e pianos, leximin muzikor, interpretimin dhe zhvillimin e dëgjimit muzikor. Akademia është e hapur për të gjitha moshat, nga fëmijët që lidhen për herë të parë me botën e muzikës klasike, deri tek të rriturit që rikthehen te pianoja ose e zbulojnë atë për herë të parë. Aktualisht, diapazoni i studentëve që më ndjekin varion nga 5 deri në 70 vjeç. Kam kënaqësinë të punoj si me studentë të vegjël, ashtu edhe me profesionistë të rinj që punojnë në kompani të mëdha në Silicon Valley, të cilët gjejnë kohë për t’iu rikthyer muzikës. Për mua si pedagoge, është po aq frymëzuese t’i udhëheq në këtë rrugëtim qoftë duke realizuar ëndrrën për të luajtur këngët e tyre të preferuara, apo duke krijuar momente të vogla, por shumë të veçanta për familjet e tyre. Një element shumë i rëndësishëm është edhe përvoja në skenë. Përmes koncerteve, recitaleve dhe aktiviteteve artistike, studentët zhvillojnë vetëbesimin dhe aftësinë për të performuar. Muzika mbetet një hapësirë e bukur për t’u shprehur, për t’u çlodhur dhe për t’u lidhur me të tjerët. Një art që na formon dhe i jep thellësi jetës sonë të përditshme.

Cilat janë vlerat dhe parimet kryesore që synoni t’u përcillni nxënësve përmes edukimit muzikor?

Përveç aftësive teknike, për mua është shumë e rëndësishme të përcjell vlera si përkushtimi, disiplina, durimi dhe respekti për artin. Këto janë elemente thelbësore në formimin e çdo artisti, por edhe të çdo individi. Në të njëjtën kohë, muzika nuk është vetëm një përvojë emocionale apo artistike. Studimet shkencore tregojnë se edukimi muzikor ndikon drejtpërdrejt në zhvillimin e trurit, duke përmirësuar kujtesën, përqendrimin, koordinimin dhe aftësinë për të menduar në mënyrë më të strukturuar. Për shembull, kërkimet kanë treguar se fëmijët që studiojnë një instrument zhvillojnë më shpejt lidhjet mes dy hemisferave të trurit dhe përfitojnë edhe në fusha si gjuha dhe matematika. Për këtë arsye, për mua është shumë e rëndësishme që studentët dhe prindërit ta kuptojnë se muzika nuk është vetëm një pasion, por një investim i vërtetë në zhvillimin e tyre artistik, intelektual dhe njerëzor.

Cila është thirrja juaj për komunitetin shqiptar në Kaliforni për të mbështetur këtë nismë edukative, kulturore e komunitare?

Më shumë sesa një thirrje, do ta quaja një ftesë të hapur për komunitetin tonë. Kjo shkollë është krijuar me shumë dashuri dhe me dëshirën për të ndarë muzikën dhe përvojën time me të tjerët. Do të ishte një kënaqësi që kushdo që ndjen një lidhje me muzikën, artin apo edhe me rrënjët tona shqiptare, të bëhet pjesë e kësaj hapësire në mënyrën e vet. Qoftë si student, si prind, apo thjesht si mbështetës i artit, çdo prezencë e pasuron këtë iniciativë. Besoj se është shumë e bukur kur arrijmë të ndërthurim rrënjët tona me përvojat ndërkombëtare, duke krijuar një ambient ku kultura, muzika dhe identiteti ynë vazhdojnë të jetojnë dhe të zhvillohen natyrshëm.

Foto: D.Gomez & F.Samadani

Arben Iliazi/

Me Idriz Balanin u takova në ekspozitën e Luan Ramës “Shqipëria dhe shqiptarët në tablotë e piktorëve francezë të Shkullit XIX”. Idrizi është një nga mjeshtrat e skulpturës monumentale, që ka gdhendur historinë në mermer, gur e bronz, si autor i dhjetra shtatoreve, busteve e monumenteve, të vendosura nga Konispoli e Saranda, deri në Mitrovicë, Prishtinë, Deçan, Prekaz e Reçak, nga Shkupi deri në Itali, Rumani, Francë, Gjermani, e deri në Nju Jork, Uashington e Florida. Ka hapur disa ekspozita personale në Tiranë e në trojet shqiptare.

Idriz Balani, i cili është diplomuar në Institutin e Lartë të Arteve (sot Universiteti i Arteve) në vitin 1980, në degën e skulpturës monumentale e të kavaletit, nën drejtimin e Andrea Manos (“Skulptor i Merituar”) dhe Hektor Dule (“Skulptor i Popullit”), është një skulptor shumëdimensional. Një autoritet i respektuar dhe kontributor i madh në artet pamore shqiptare. Gjithmonë pranë mjeshtrave të mëdhenj të skulpturës monumentale, si Mumtas Dhrami, duke mësuar sekretet e kryeveprave.

Përqasja e skulpturës së tij me figura luftëtarësh dhe patriotësh është kthyer në ndjesi dhe frymëzim. Spikatin personalitet e skalitura të figurave, apo ngjarjeve historike të njohura, të Kosovës dhe Çamërisë. Për punën e tij shumë dimensionale Balani është vlerësuar dhe shpërblyer me çmime të panumërta, me dekorata, medalje, si dhe diploma e fletënderi. Bashkia e Durrësit, në vitin 2013, e ka nderuar me titullin “Mirënjohja e qytetit”.

Në atelienë e tij në qytetin e Durrësit befasohesh nga bukuria dhe shumëllojshmeria e figurave të krijuara me teknika nga më të ndryshmet që njeh arti i skulpturës. “Vallja e Osman Takës” është një nga kryeveprat e tij.

Në veprat e tij ndihet shumë frymë, ndjesi, emocionalitet, ngjyrë, kontrast, harmoni dhe dritë. Po ashtu në veprat e tij ka shumë elementë folklorikë dhe etnografikë.

Elementët e artit popullor, harmonizohen me mjeshtëri me koncepet estetike. Shumë punime, në pamje të parë kanë një mister metafizik, midis ngarkesës fizike dhe organizimit logjik të vlerave plastike, dhe bëhen gjithmonë evidente me lartësimin e personalitetit, ku ndërthuren dëshira për jetën, për natyrën, toleranca për kontradiktat e kësaj bote, si dhe adhurimi i vlerave jetësore dhe kombëtare. “Vallja e Osman Takës” e Balanit ishte midis punëve të 105 artistëve nga 80 vende të botës, që u prezantuan në Nju Jork, në nëntor 2024.

Luan Rama

camiko.al/

Familja Dino ishte nga ato familje të mëdha që kanë bërë histori dhe kanë mbetur në histori. Aliu ishte vëllai i më madh i vëllezërve Dino. Dhe ai ishte gjithashtu një artist i përkorë me një kontribut jo të pakët, i cili madje ishte dhe një politikan që luftoi për çështjen shqiptare si dhe i ati i tyre. Në vitin 1978, kur Abedin Dino do të shkonte të hapte një ekspozitë në Athinë, ky udhëtim do të ishte njëherësh shumë simbolik, pasi veprat e tij do të ekspozoheshin bashkë me tablotë dhe punimet e tjera të vëllait të vdekur që në vitin 1938, pra pesëdhjetë vjet më pas. Në këtë ekspozitë erdhën dhe mjaft miq të dikurshëm të Ali Dinos, të cilët përkujtuan njeriun, mikun e tyre dhe artistin e shquar. Në librin e botuar me këtë rast, miku i tij Alexos Lidorikis do të kujtonte: “Ka një shekull që një djalosh 15 vjeçar guxoi të prezantonte punën e tij të parë të vështirë në literaturë, por jo vetëm këtë. Ai donte t’i mishëronte punimet e tij ‘sentimentale e miqësore’ me tiparet e një vizatuesi të mbaruar e të një karikaturisti që do bëhej i njohur për kohën. Ali Dino, ishte i famshëm në kohën e tij dhe i njohur nga shoqëria jonë jo vetëm për talentin e tij të padiskutueshëm, por edhe për kurajon e tij, për karakterin e këndshëm, vëmendjen ndaj të rinjve dhe për humorin veçanërisht të hollë me të cilin ai iu përkushtua artit. Ishte mik i babait tim dhe njihej në të gjitha mjediset letrare.

Një artist i respektuar i revistave dhe gazetave, i përkëdheluri i Athinës artistike. Me tiparin e qartë dhe të habitshëm të karikaturave të tij, bashkohej një qëndrim inteligjent dhe tepër satirik, çka i gëzonte të gjithë rreth tij. Vendi i tij ishte mes më të mirëve të bashkëkohësve. Fokos Dimitriadis thoshte për të se ‘ky emigrant origjinal shpreh diçka krejt të ndryshme në veprën e tij. Karikaturat e tij shfaqin të njëjtën buzëqeshje joshëse, si ajo që zbukuron gojën e tij’. Me këto kujtime të largëta, të ëmbla e prekëse, në këtë çast të lumtur të mbledhur këtu, shikoj se veprat e tij janë një dëshmi e vërtetë arti. Të rinjtë kanë rastin ta njohin tashmë. Për më të vjetrit është një kujtim, freskia e të cilit asnjëherë nuk është zbehur në botën e vet emocionale.”

Portretin e tij të hequr e të mprehtë, me ballin e gjerë dhe flokët kaçurrelë, e vëzhgoj për një kohë të gjatë në një fotografi të vjetër, të botuar diku, për të deshifruar atë ndjesi artistike që ka përjetuar ky njeri që la gjurmë në fushën e artit, dhe në veçanti në atë të karikaturës. “Njeriu me fytyrë mitike dhe enigmatike”! – Kështu e ka cilësuar Ali Dinon një kritik i njohur grek i artit, me rastin e vdekjes së tij. “Për gjithë karikaturistët, ai ishte një emër ekzotik. I famshëm nga emri, i jashtëzakonshëm nga puna…”.

Po cili ishte në fakt ky piktor i famshëm, aq i njohur në Athinë dhe në Prevezë?

Aliu (1891-1938) ishte më i madhi në moshë nga vëllezërit Dino, ndërsa Abedini, më i vogli. Edhe ai ndoqi shtegtimin e familjes së tij nga Stambolli në Paris, pastaj sërish në Stamboll, Gjenevë, një kthim në Stamboll pas fitores së Ataturkut, nga ku Aliu do të largohej më vonë drejt Prevezës e Athinës, ku do të bënte karrierën e tij artistike dhe do të ndërtonte jetën e tij. Pasi studioi në Sorbonne të Parisit për shkencat politike, ai u kthye në Prevezë, në qytetin ku kishte hedhur rrënjë familja e tyre pas largimit nga Lopësi, e më vonë ai kishte shkuar në Athinë. E donte shumë artin dhe veçanërisht pikturën. Shpejt, skicat e tij do të premtonin për një artist me të ardhme të madhe. Dhe ajo që spikati që në fillim tek ai, ishte piktura sociale, vizatimi dhe rrokja e jetës në dimanikën e vet, kritika ndaj të vjetrës dhe perspektiva e së resë e modernes. Vite më vonë, ai u bë kryetari i shoqatës “Bashkimi i Karikaturistëve” të Greqisë, si dhe një nga drejtuesit e shoqatës “Bashkimi i Arteve të Bukura” (“Union of Srawing Arts”). Një bashkëkohës i tij, artisti Georges Karatzas, më 1978 do të shkruante ndër të tjera për të: “E kisha takuar karikaturistin e paharruar Dino bej për herë të parë tek gazeta ‘Proia’, ku në fillim isha sekretar dhe më pas si kryeredaktor i saj. Më kujtohet ende me atë shprehjen e tij përjetësisht të qeshur dhe atë elegancë të siluetës së tij. I thjeshtë në veprimet dhe fjalët e tij, ai kishte dhuntinë të transmetonte te të tjerët humorin e papritur që karakterizonte veprat e tij.” Po kështu do të shkruante dhe Selest Polichroniadi, një tjetër bashkëkohas i Dinos: “Me një emocion të madh më kujtohet ky karikaturist i shkëlqyer, humori i të cilit shprehej me një art delikat. Por këto kujtime sjellin në të njëjtën kohë kënaqësi e gëzim. Kush do ta njohë, ai do ta vlerësojë talentin dhe fisnikërinë e tij dhe do të mbetet gjithnjë i prekur nga kujtimi i tij.” [1]

Ali Dino mes piktorëve grekë

Në vitet ‘20-‘30-të, Ali Dino bashkëpunoi me revistat e gazetat më në zë të Greqisë si “Proia” apo “Satanas”, “Flit”, “Fanos of Editors” si dhe ekspozoi në disa ekspozita kolektive në Athinë e Selanik. Një ekspozitë vetiake e hapi në “Parnassos Hall” dhe një tjetër në “Stratigopoulos Gallery”. “Ali Dino, – do të shkruante Papantoniu, në nëntor të vitit 1938, në “Elefteria vima”, – është një shqiptar që dallohet nga aksenti i tij. Por përsa i përket të tjerave, ai është një artist internacional. Krijimet e tij e vendosin atë ndër karikaturistët dhe humoristët më të mirë të Europës”.

Një nga temat e tij ishin dhe kostumet shqiptare. Seria e skicave të tij nga Çamëria ishte jo vetëm me humor, por dhe me një satirë sociale. Dino ishte një nacionalist i moderuar, duke shpresur në negociatat dhe trajtimin e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare. Ai ishte një shqiptar që e donte Shqipërinë, por dhe Greqinë. Ai donte që atdheu i tij të bashkëjetonte në paqe me fqinjët e tij shekullorë. Megjithëse ishte bej në origjinë, nuk nguronte të satirizonte dhe bejlerët e Çamërisë. Ali Dino tregoi në skicat e tij jetën e përditshme të shqiptarëve dhe të ballkanasve në përgjithësi, mjerimin dhe jetën social politike. Është i njohur cikli i tij “Nostalgia of Arvanitis” me një galeri të pafund personazhesh, që mbajnë gjurmët, koloritin dhe atmosferën e kohës. Humori i tij ishte shumë i hollë, çka e dëshmon dhe kritika e kohës. Ai ishte ndër më të pëlqyerit e revistave greke, aq sa në një shkrim, piktori i njohur grek F. Simitriadis shkruante se “Ali Dino ka diçka të ndryshme nga ne. Në punën e tij shfaqet njëkohësisht dhe natyra e tij si emigrant”.

Pol Nor, një shkrimtar i njohur francez i viteve 1930 dhe mik i afërt i tij e kujtonte me shumë dashuri këtë artist me një botë të madhe. “Zemra nuk harron kurrë dhe në zemrën time, Ali Dino ka një vend të ngrohtë. Ky artist i madh dhe me një shpirt të ri, kishte një talent të pakufishëm. Ishte një karikaturist me një penë të lehtë që jetoi në gazetarinë athinase të humorit, të cilës i shërbeu për shumë kohë. Ali Dino jetoi në të njëjtën kohë në shoqërinë e mjeshtërve të tjerë të karikaturës si Spahis, Kostanaqis, Sofo, Mavriolakis, Nuar Geivelis; Bezos, Nomikos, Fokos Dhimitriadhis, Korojanaqis, etj, që i zbavisnin lexuesit tanë për të çliruar energjitë e tyre në një kohë që mjetet e tjera të humorit si radio, televizioni, nuk ekzistonin ende. Vizatimet e tij botoheshin në në gazetat e kohës dhe më shpesh në ‘Proia’, ku ne bashkëpunonim dhe ku Aliu bënte vizatimet ndërsa unë vargjet. Ali Dino ka qenë gjithashtu dhe një nga drejtorët e përgjithshëm të Këshillit të Artit dhe të Letërsisë. Përveç gazetës ‘Proia’, ai bashkëpunoi dhe me revistat ‘Satans’, ‘Flit’ si dhe ‘Fanos e botuesit’. Mori pjesë në ekspozitat kolektive e personale që u hapën në ‘Sallën Parnosson’ dhe ‘Galeria Stratigopulos’. Fisnikëria e tij ishte e jashtëzakonshme dhe vizatimet e tij i trajtonin njerëzit në të njëjtën mënyrë, si njerëzit e popullit ashtu dhe personalitetet e botës politike e sociale. Humori i tij e zbukuronte vizatimin, madje e bënte të kënaqshëm dhe atë çka nuk ishte ashtu. Kështu, protagonistët e vizatimeve të tij shkonin të shikonin ekspozitat dhe ndalonin para figurave të tyre që paraqiteshin atje duke qëndruar me orë të tëra…”

Ali Dino i vizatoi me dashuri vallet greke e shqiptare, vallet “çamikos” apo portrete atdhetarësh të mëdhenj, mes të cilëve Musa Demin nga Filati, një nga patriotët më të mëdhenj të Çamërisë në vitet ‘10-‘30-të të shekullit XX-të. Madje një seri karikaturash ai i bëri me figurën e të atit Rasih Dino nëpër rrugët dhe pazaret e qytetit. Mjaft të bukura janë padyshim portretet e njerëzve të familjes së tij, mes të cilëve dhe portrete që i kishte bërë Abedinit dhe që kanë një frymë shumë moderne për kohën, e padyshim të pikturës së viteve 1910-1920 në Francë me të ashtuquajturën “Ecole de Paris”, e cila përmblidhte piktorë nga e gjithë bota, që vinin të krijonin dhe të jetonin në Paris. Të tre vëllezërit ishin duarartë, por secili ishte origjinal në veprën e tij. Një mik i Aliut, Pavlos Palailogos, i cili kishte punuar me të, e kujtonte me nostalgji takimin e parë me Ali Dinon: “Mbërrita nga Stambolli. Ishte hera e parë në Athinë. Isha një reporter i panjohur dhe Ali Bej Dino ishte në apogjeun e vet artistik: karikaturist në ‘Proia’. Ku të gjeja një vend për ta takuar? Në rrugë dikush më tregoi: ‘Është ai që qesh e punon’. Pra ishte një personazh i njohur. Ishte aq i rëndësishëm, sa ishte gjë e madhe po të thoje ‘Isha mbrëmë për darkë në Averof me beun’. Pra emri i tij s’kishte nevojë për Ali dhe Dino nëse ju ishit një nga familjarët e tij. Të thoje se e njihje të jepte një lloj statusi social. Ai ishte i qeshur dhe i gëzuar… Kështu u bë ai takim në një kryqëzim me Ali Dinon, kur një koleg ma tregoi me gisht. Dhe një kujtim tjetër. Mbërrija nga një vend mysliman ku ndryshimi fetar mes grekëve dhe turqve dallohej shumë. Duke ditur se Dino bej ishte i njohur, pyesja veten se cila ishte ajo gjë e fuqishme dhe tërheqëse që ushtronte ky mysliman në Prevezë dhe që me sharmin e vet personal, kishte ditur të bënte për vete Athinën si dhe Greqinë, duke u kthyer në një personazh social. Dhe e gjithë kjo ndodhte se ai ishte një artist karikaturist me një stil tejet origjinal. Sa më shumë i zbuloja krijimet e beut, aq më shumë zgjatej distanca që na ndante. Ndoshta mund të kishte jetuar më shumë, por sidoqoftë, emri i tij është tepër i nderuar sot dhe do doja ta tregoja takimin tim me të dashurin e Athinës…”

Ali Dino ishte një intelektual që jetonte me ngjarjet politike të kohës të cilat ishin tronditëse për shqiptarët e Greqisë. Deputet i Prevezës,[1] ky kozmopolit, me finesën e kultivuar në Perëndim, spikati për një kohë të gjatë në peizazhin artistik ballkanas, siç e kujton angazhimin e tij edhe miku i Dinos Spiros Melas-Fortuno i gazetës athinase “Proia”: “Ali Dino kishte studiuar shkencat politike në Sorbone. Kur u kthye në Athinë, ai iu kushtua talentit të tij edhe pse nuk donte t’i braktiste studimet e veta, e megjithatë iu kushtua talentit artistik, çka u bë shqetësimi i vetëm i tij. Por ai bëri gjithashtu, disa përpjekje që të interesohej për politikën, ku u zgjodh dy herë si përfaqësues i Prevezës në Parlament, me partinë progresiste të Papanastasiu-t. Por ishte i pakënaqur, çka del dhe nga diskutimet e tij me Manolis Trëndafilis për shkak të gjendjes së tij në MP. Duke e ngacmuar, ai i thoshte: ‘Dije biri im, se kur jam jashtë ministrisë, bëj diçka për popullin tim dhe vendlindjen, por kur jam këtu në këtë post, në këtë ‘kopësht të mbrojtur’, siç e quajnë, pyes veten se përse jam këtu…”

Ali Dino ishte pra dhe një politikan i njohur, për të cilin nuk është folur ose është folur shumë pak në studimet shqiptare. Pothuaj njëzet vjetët e fundit të tij, ishin të mbushura me një veprimtari të madhe politike që tregon për një njeri me mjaft kurajo, po të kemi parasysh se jetonte në Prevezë dhe Athinë. Periudha e viteve 1923-1924 është për të mjaft intensive. Është koha kur krijohet Komisioni Mikst i Fuqive të Mëdha, i vendosur në Athinë për shkëmbimin e popullsisë ortodokse nga Turqia dhe muhamedane nga Greqia, në mënyrë respektive. Arkivat e dëshmojnë më së miri këtë periudhë të tensionuar dhe për politikën shqiptare të qeverive të Mit’hat Frashërit, Sulejman Delvinës apo Fan Nolit, të cilët u kërkuan Fuqive të Mëdha që në këto shkëmbime të mos përfshihej popullsia e Çamërisë, që ishte shqiptare, pavarësisht se nga feja ishte më shumë myslimane. Më 16 tetor 1923, nga Korfuzi, Ali Dino i drejtohej me një letër kryeministrit grek, ku ndër të tjera i pohonte: “Kam nderin t’ju drejtohem si ish deputet i Prevezës, në emër të dyzet mijë shqiptarëve, nënshtetas grekë të Epirit, pasi bashkatdhetarët e mi, autoktonë të Epirit, po ndjekin me agoni veprimet e qeverisë tuaj për shkëmbimin e popullsisë… Çamët duhet të gëzojnë të drejta politike e civile në atdheun tonë.” Ai i drejtohet dhe kryetarit të Komisionit Mikst, gjeneralit De Lara, që të mos i fusnin shqiptarët në këto protokolle, siç e përcaktonte me të drejtë dhe Protokolli i Lozanës, pasi “shqiptarët janë autoktonë dhe se ata duhet të kenë përfaqësuesit e tyre në Parlamentin grek”. Me nënshkrimin e Marrëveshjes së Lozanës mes Greqisë dhe Turqisë, nga 30 janari i vitit 1923 e deri në fund të vitit 1925, popullsia çame po pësonte shkeljen e vazhdueshme të të drejtave të saj dhe në letrën drejtuar De Lara-s, Ali Dino shprehte me forcë se “… shqetësimi i bashkatdhetarëve të mi po kalon në ankth për arsye të disa masave të marra ndaj tyre nga qeveria greke, masa shumë të rënda në kundërshtim me Konventën e Lozanës…”.[2] Më 1924, ai i drejtohet kryetarit të ri të këtij komisioni, Karl Marius Widding, ku i vë theksin “për gjuhën dhe ndërgjegjen kombëtare shqiptare”, duke i përmendur “veprat e shumë personaliteteve, konsujve e studiuesve të huaj që kishin shkruar për çështjen shqiptare si Leake (Travels researches in northen Greece), Pouqueville (Voyage dans la Grèce et régénération de la Grèce), Ami Boué (La Turquie de l’Europe), Hobhause dhe Lord Braughton (A Journey throught Albania), Boppe (L’Albanie et Ali Pasha), etj.

Në letrën e tij, Aliu i referohet veprës së njohur të antropologut francez Eugène Pitard, si dhe traditave shqiptare, riteve të dasmave tek çamët, të gjakmarrjes apo të valleve, ku ata kërcejnë “me pajisje luftarake dhe hedhin pushkë, çka nuk ka lidhje me kulturën turke”. “Tek shqiptarët nuk ekziston një ndërgjegje kombëtare turke”, – theksonte ai. “Duhet të kini parasysh, – theksonte Aliu, – pretendimet e drejta të një popullsie që të mos ç‘rrënjoset nga atdheu i vet. Për këtë kërkojmë: – Që çamët të njihen sa më parë si një pakicë shqiptare; – Që çamëve të mos u mohohet e drejta e votës; – Që të formohet një zonë elektorale e posaçme për pakicat shqiptare në Epir që të përfaqësohen në Parlament njëlloj si pakicat turke në Thrakën Perëndimore dhe izraelitët në Selanik…” Madje, duke i shkruar për traditat dhe kostumet shqiptare, Ali Dino i kujton atij se “gjyshi im Abedin bej Dino dhe xhaxhamadhi im Vesel Dino, shkuan në Kostantinopojë si përfaqësues të çamëve, veshur me kostumin e tyre shqiptar të qëndisur në ar”.

Është kuptimplotë fakti që Ali Dino në prillin e vitit 1928 u arrestua nga qeveria greke. Menjëherë Arifi, vëllai tjetër, poet dhe piktor i njohur, i cili atë kohë ndodhej në Athinë pasi ishte i angazhuar me kinematografinë greke, i dërgon një telegram Shoqatës së Kombeve ku i shkruan: “ Sekretariati. Shoqërisë së Kombeve, Gjenevë : Vëllai im Ali Dino, ish deputet i Prevezës në Dhomën helenike sapo është arrestuar i akuzuar për tradhëti të lartë sepse i ka përcjellë Shoqërisë së Kombeve ankesat e pakicës muslimane shqiptaro-epirote të fshatrave Draguni dhe Gardhiqi, rrethi i Çamërisë (Stop). Ju lutemi me ngulm të ndërhyni për të bërê që Qeveria helenike të shfuqizojë masën që cënon të drejtat e pakicave. Arif Dino Beu.”

[1] – Ai u zgjodh deputet i Prevezës në vitin 1915 si pasojë e votave që i dhanë çamët që banonin atje.

[2] ”Dokumente për Çamërinë” 1912 – 1939, Tiranë 1999.

I tillë ishte Ali Dino, kjo figurë jo shumë e njohur nga historiografia jonë dhe aq më pak nga ajo e historisë së artit, ky personalitet interesant i historisë dhe kulturës shqiptare të gjysmës së parë të shekullit XX-të. Studimet e tij për traditat dhe lashtësinë e kulturës shqiptare përbëjnë një referencë mbi botën e intelektualëve të njohur shqiptarë të kësaj periudhe. Gruaja e tij Alba Montini, ishte italiane nga brigjet dalmate dhe Aliu kishte vetëm një vajzë, Safetin, që kishte të njëjtin emër si nëna e tij. Fatkeqësisht ai vdiq i ri, në vitin 1938, në Athinë. Abedini do ta “pikëtakonte” sërish vëllain e tij, vite më vonë, kur, më 1978, galeria “Silhogi” e Athinës organizoni ekspozitën e përbashkët të dy vëllezërve piktorë. Greqia nderonte kështu mjeshtrit e mëdhenj të pikturës. Të gjithë të pranishmit që ishin atë ditë në këtë ekspozitë, zbuluan veprat e një artisti në dukje të harruar. Por vepra e vërtetë nuk mund të harrohet, shija artistike, finesa, kultura, gjuha e arti, siç do të kujtonte dhe miku i tij Pol Nor: “… Më kujtohet njëherë dita e parë e vitit 1932, apo 1933 ose ndoshta 1934. Ne bashkëpunonim atëherë me gazetën ‘Proia’ për dhuratat e njerëzve politikë, pra dhuratat e Vitit të Ri. Sigurisht, Ali Dino bëri karikaturat dhe unë tekstet. Midis personazheve ishte dhe ajo e Jorgo Pezmazogen, një ekonomist e bankier si dhe vëllai i tij Stefanos, një nga themeluesit e ‘Proia’-s dhe njëkohësisht drejtor i saj. Por personazhi u konceptua në atë mënyrë saqë vetë protagonisti tha: ‘E dua aq shumë karikaturën time, sa çfarëdo të shkruaj Pol Nor, ajo s’do ta prishë përshtypjen e mirë të lexuesit’. Në nëntor të vitit 1937 unë e lashë Greqinë për të shkuar në Paris, pas një problemi me qeverinë e Metaksasë. Më 1938 shkova në New York. Pikërisht atje më njoftuan se miku dhe shoku im kishte ikur nga kjo botë, por jo nga zemrat tona, as nga kujtimet tona”.

Preveza tashmë ka mbetur veçse vajza e tij e vetme, Safeti, e cila jeton në shtëpinë e tyre të vjetër, plot kujtime, fotografi, vizatime e tablo të Aliut, rrethuar me atmosferën e një kohe që nuk është shuar. Kur e mora në telefon nga Athina, i premtuam njëri-tjetrit që shumë shpejt do të takoheshim, për të fotografuar jo vetëm shtëpinë e Prevezës, por dhe për të më treguar vendet ku kishte jetuar e punuar i ati i saj në Athinë, redaksinë e gazetës, klubet e tij të dashura, shtëpinë, gjithçka që kishte të bënte me njeriun që ajo adhuronte aq shumë…

camiko.al

“Jemi brezi që mbron dhe flet shqip”

Nga Frank Shkreli/

Studentë shqiptarë në Maqedoninë e Veriut kanë dalë ditët e fundit në protestë, për të kundërshtuar kufizimet ndaj përdorimit të gjuhës shqipe në provimin e jurisprudencës. Me sloganin e fortë “Gjuha nuk negociohet”, ata kërkojnë respektimin e të drejtave të garantuara me ligj dhe kushtetutë. Protesta u zhvillua në Shkup, ku të rinjtë u mblodhën për të shprehur pakënaqësinë ndaj një qëndrimi institucional që, sipas tyre, pamundëson dhënien e provimit profesional në gjuhën shqipe. Studentët e konsiderojnë këtë një shkelje të drejtpërdrejtë të të drejtave gjuhësore dhe një hap prapa në zbatimin e barazisë në institucionet shtetërore.  Studentët shqiptarë të jurisprudencës në universitetet shqiptare po përballen me një realitet absurd: në vend që të përgatiten për të mbrojtur ligjin, ata detyrohen të përballen me shkeljen e tij. E drejta për përdorimin e gjuhës shqipe nuk është as kërkesë politike dhe as çështje interpretimi – është e drejtë themelore. Dhe çdo pengesë ndaj saj është shkelje e drejtpërdrejtë.  Por problemi nuk qëndron vetëm te shkelja. Problemi më i madh është heshtja.

“Gjuha shqipe nuk është çështje kompromisi. Ajo është identiteti ynë dhe e drejtë themelore,” u shprehën protestuesit, sipas ajencisë INA, duke theksuar se kërkesa e tyre nuk lidhet me privilegje, por me zbatimin e ligjeve ekzistuese që garantojnë përdorimin e gjuhëve në vend.  Në thelb të reagimit është kërkesa që provimi i jurisprudencës të mund të jepet edhe në shqip, në përputhje me legjislacionin në fuqi. Studentët kërkuan gjithashtu reagim të menjëhershëm nga institucionet dhe reflektim zyrtar nga të gjithë mbi vendimin që ka nxitur pakënaqësi, jo vetëm në radhët e studentëve të prekur drejtë për së drejti nga ky vendim.

Kjo protestë rikthen në vëmendje debatet e kahershme për statusin dhe përdorimin praktik të gjuhës shqipe në Maqedoninë e Veriut. Edhe pse ligji për përdorimin e gjuhëve parashikon të drejta të zgjëruara për komunitetet etnike, zbatimi i tij në praktikë vazhdon të jetë sfidë.  Protesta e studentëve shihet si një sinjal i qartë se çështjet e identitetit dhe barazisë mbeten të ndjeshme në Maqedoninë e Veriut dhe se rinia atje është e gatshme të reagojë kur ato vihen në pikëpyetje.  Njëri nga organizatorët e protestës, Mevlan Ademi, para protestuesve parashtroi kërkesat e studentëve, duke theksuar se një situatë e tillë nuk do të duhej të ndodhte në vitin 2026. Sipas tij, është e papranueshme që studentët të detyrohen të dalin në rrugë për të mbrojtur gjuhën e tyre, raporton agencia e lajmeve, INA.  “Po ja ku jemi. Para se të jemi studentë apo profesionistë, ne jemi shqiptarë. Dhe kur preket gjuha, preket vetë themeli ynë. Gjuha shqipe është mënyra se si jetojmë, si flasim dhe si kemi ardhur deri këtu”, deklaroi Ademi.  “Shqipja assesi nuk negociohet. Ky është minimumi i dinjitetit. Nuk kërkojmë favore, kërkojmë barazi. Nuk jemi kundër askujt – jemi këtu për veten tonë, për gjuhën tonë dhe për të ardhmen tonë”, u shpreh ai.  Në fjalën e tij, Ademi shtoi se studentët nuk do të lejojnë që gjuha shqipe të trajtohet si opsion, por si pjesë e pandashme e identitetit. “Ne po themi qartë: nuk ka shtet të së drejtës pa barazi gjuhësore. Jemi brezi që mbron dhe flet shqip”, deklaroi ai mes duartrokitjeve të protestuesve, raportoi INA.

Në një shtet si Maqedonia e Veriut që synon të ndërtojë standarde të mirëfillta demokratike dhe të forcojë sundimin e ligjit, të drejtat themelore nuk mund të vihen në diskutim, e aq më pak të relativizohen. Një ndër këto të drejta të panegociueshme është përdorimi i gjuhës amtare.  Studentët shqiptarë të jurisprudencës në universitetet shqiptare në Maqedoninë e Veriut përballen me sfida që nuk duhet të ekzistojnë në një shoqëri 

evropiane që pretendon barazi dhe respekt për diversitetin. E drejta për të studiuar dhe për t’u shprehur në gjuhën shqipe nuk është privilegj, por një e drejtë themelore e garantuar nga parimet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut dhe nga vetë korniza ligjore e vendit.  Është e papranueshme që në institucionet e arsimit të lartë, ku formohen juristët e së ardhmes, të ketë paqartësi apo pengesa në përdorimin e gjuhës shqipe. Kjo, jo vetëm cenon dinjitetin e studentëve shqiptarë por dëmton edhe vetë cilësinë e edukimit juridik dhe besimin në sistemin e drejtësisë të atij vendi.  Respektimi i gjuhës nuk është çështje teknike apo administrative; është çështje identiteti, barazie dhe drejtësie. Një shtet i së drejtës matet pikërisht nga mënyra se si i mbron të drejtat e qytetarëve të tij, pa dallim.  Prandaj, kërkohet angazhim i menjëhershëm dhe i qartë nga institucionet e shtetit të Maqedonisë së Veriut, përgjegjëse për të garantuar zbatimin e plotë të së drejtës për përdorimin e gjuhës shqipe në të gjitha nivelet e arsimit juridik. Mospërmbushja e këtij detyrimi nuk është vetëm padrejtësi ndaj studentëve shqiptarë; është njollë mbi vetë kredibilitetin e sistemit arsimor dhe juridik në vend. Një shtet që dështon të garantojë të drejtat elementare në auditoret universitare, vështirë se mund të pretendojë drejtësi në gjykata. Çdo devijim nga ky standard përbën një hap prapa në rrugën drejt një shoqërie të barabartë dhe demokratike. Gjuha nuk negociohet. Ajo mbrohet!

Dështimi institucional ka emër.  Në një shtet që pretendon se ka ndërtuar stabilitetin e tij politik dhe shoqëror mbi balancën ndëretnike dhe mbi parimet e Marrëveshjes së Ohrit, çdo cenim i të drejtave gjuhësore nuk është më, thjesht, shkelje ligjore – është shkelje e vetë themelit mbi të cilin qëndron shteti. Sot, studentët shqiptarë të jurisprudencës në Universitetin e Tetovës, në Universitetin e Evropës Juglindore dhe në Universitetin Nënë Terez, përballen me pengesa që nuk duhet të ekzistojnë: kufizime, paqartësi dhe standarde të dyfishta në përdorimin e gjuhës shqipe në procesin mësimor dhe vlerësues.  Kjo nuk është më çështje interpretimi. Është shkelje e drejtpërdrejtë.  Dhe kur kjo ndodh në fakultetet juridike – aty ku duhet të mbrohet ligji – atëherë kemi të bëjmë me një paradoks të rrezikshëm: juristët e së ardhmes po edukohen në një sistem që vetë nuk respekton normat që pretendon të mësojë.  Institucionet përgjegjëse – nga universitare deri te Ministria e Arsimit dhe Shkencës e Maqedonisë së Veriut, por as përfaqësitë diplomatike ndërkombëtare në Shkup, nuk mund të vazhdojnë të heshtin për këtë çeshtje. Heshtja në këtë rast është bashkëfajësi. Duhet theksuar e ritheksuar se zvarritja e zgjidhjeve të kësaj çesthjeje është refuzim për të vepruar dhe mosveprimi është shkelje. Sa herë që e drejta për gjuhën shqipe relativizohet, dërgohet një mesazh i qartë: se ligji zbatohet sipas dëshirës, jo sipas detyrimit. Ky është një standard që nuk mund të tolerohet në një shtet që pretendon integrim evropian dhe sundim të ligjit.  Nëse Marrëveshja e Ohrit ishte kompromis për paqe, ajo nuk ishte kompromis për të drejtat bazë të njeriut. Ajo i garanton ato! Dhe çdo shmangie nga këto garanci është hap prapa – politik, juridik dhe moral. Prandaj, disa pyetje janë të drejtpërdrejta dhe kërkojnë përgjigje: Kush po e pengon zbatimin e plotë të gjuhës shqipe në universitetet shqiptare? Kush do të mbajë përgjegjësi për këtë situatë? Dhe deri kur do të vazhdojë kjo heshtje e qëllimshme, qoftë edhe nga faktori politik shqiptar, të pakën deri tani? Në  interes të kujt është kjo heshtje zyrtare?

Institucionet dhe entet qeveritare duhet të përgjigjen – qartë dhe konkretisht.  Nuk ka më vend për fjalë boshe dhe as për deklarata protokollare. Kërkohen masa konkrete, të menjëhershme dhe të verifikueshme. Sepse e vërteta është e thjeshtë: një shtet që dështon të mbrojë gjuhën, dështon të mbrojë qytetarin. Gjuha nuk negociohet. Por as dinjiteti nuk pret. Dhe ky nuk është apel – por është kërkesë.

Frank Shkreli 

“Gjuha nuk negociohet!” – Studentët shqiptarë në protestë, mesazhe të forta për barazi dhe identitet – Nga portali i agjencisë së lajmeve, INA.