Patrik Berisha drejtori i “Lynoa AI Studio” në Zvicër rrëfen për “Diellin” projektin «Skanderbeg – Eagle of the Mountains», një serial kinematografik me tetë episode për heroin kombëtar Gjergj Kastrioti- Skënderbeun, i prodhuar tërësisht me inteligjencë artificiale.

Intervistoi: Sokol Paja

1. I nderuar z.Berisha si lindi ideja për të realizuar një serial të plotë kinematografik për Gjergj Kastrioti Skënderbeun dhe pse vendosët ta tregoni historinë e tij përmes inteligjencës artificiale?

Partneri im i biznesit dhe unë kemi ndjekur nga afër zhvillimin e inteligjencës artificiale gjatë viteve të fundit. Megjithatë, për një kohë të gjatë i bënim vetes të njëjtën pyetje që po i bënin shumë njerëz: ku duhet të fillojmë dhe si mund ta shndërrojmë këtë teknologji në diçka me vlerë reale?

Rreth gjashtë muaj më parë vendosëm të mos mendojmë më vetëm për të, por të fillojmë ta ndërtojmë. Investuam fondet tona në projekt dhe zgjodhëm Skënderbeun sepse, pavarësisht rëndësisë së tij të jashtëzakonshme historike, historia e tij pothuajse nuk është përfaqësuar fare në kinematografinë moderne. Filmi i fundit i madh për të është realizuar më shumë se 70 vjet më parë. Ne menduam se mund të japim kontributin tonë për komunitetin duke e sjellë historinë e tij tek një brez i ri.

Synimi ynë përfundimtar shkon shumë më larg se seriali aktual. Ne duam të krijojmë një trilogji kinematografike, ku secili film do të zgjasë të paktën 90 minuta, në mënyrë që t’i kushtojmë kësaj historie kohën dhe burimet që meriton.

Pse AI? Sepse inteligjenca artificiale u jep krijuesve të pavarur një nivel lirie që më parë thjesht nuk ekzistonte. Populli ynë dhe historia jonë shpesh janë gjendur mes interesave dhe narrativave të fuqive më të mëdha. Teknologjia na jep mundësinë ta tregojmë historinë tonë, në mënyrën tonë, pa pasur nevojë për lejen apo mbështetjen financiare të një studioje të madhe.

2. “Skanderbeg – Eagle of the Mountains” përbëhet nga tetë episode dhe është realizuar tërësisht me AI. Cilat kanë qenë sfidat më të mëdha gjatë këtij procesi dhe çfarë e ka bërë këtë projekt veçanërisht ambicioz?

Sfida më e madhe është padyshim financimi. Kompaninë dhe projektin po i financojmë kryesisht me kursimet dhe fondet tona. Të dy vazhdojmë të punojmë paralelisht me këtë projekt, por jemi jashtëzakonisht të përkushtuar për t’i ofruar publikut një eksperiencë që ia vlen vërtet të shikohet.

Ambicia jonë nuk është thjesht të krijojmë “përmbajtje të mirë me AI”. Ne duam të prodhojmë filma dhe seriale kinematografike që me kalimin e kohës të mund të konkurrojnë me disa nga produksionet më të mira në botë. Ne mendojmë shumë më gjerë për Lynoa. Të konkurrojmë një ditë me platforma dhe studio si Netflix mund të tingëllojë shumë ambicioze sot, por pikërisht në atë drejtim duam ta zhvillojmë kompaninë.

3. Sa i rëndësishëm ka qenë hulumtimi historik në ndërtimin e personazhit dhe ngjarjeve të serialit? Si jeni kujdesur që përdorimi i AI të mos cenojë autenticitetin e figurës së Skënderbeut?

Baza historike është jashtëzakonisht e rëndësishme për ne. Për figura historike si Skënderbeu, ne njohim shumë nga ngjarjet kryesore, betejat, aleancat dhe zhvillimet politike. Por historia nuk mund të na tregojë çdo bisedë që ka ndodhur pas dyerve të mbyllura.

Për shembull, nuk mund ta dimë saktësisht se çfarë i ka thënë një baba djalit të tij në një moment privat qindra vite më parë. Kjo, në mënyrë të pashmangshme, lë hapësirë për interpretim kinematografik.

Qasja jonë është që të respektojmë kornizën historike të dokumentuar, duke përdorur njëkohësisht lirinë krijuese për t’u dhënë jetë personazheve dhe marrëdhënieve mes tyre.

Në të njëjtën kohë, ne po krijojmë një produksion kinematografik, jo një dokumentar. Duam që publiku të argëtohet dhe të krijojë një lidhje emocionale me historinë. Për këtë arsye seriali përmban edhe shumë aksion dhe dramatizim. Sfida është të gjejmë ekuilibrin e duhur mes autenticitetit historik dhe një historie që e mban shikuesin të përfshirë.

4. Çfarë mundësish të reja i ofron inteligjenca artificiale një studioje të pavarur për të realizuar një produksion kinematografik që deri pak vite më parë do të kërkonte buxhete dhe ekipe shumë më të mëdha?

Inteligjenca artificiale po ndryshon rrënjësisht ekonominë e industrisë së filmit. Studiot e pavarura sot mund të tentojnë të realizojnë produksione që vetëm disa vite më parë do të kërkonin ekipe shumë të mëdha, infrastrukturë komplekse dhe buxhete të jashtëzakonshme. Kjo krijon një mundësi të re për sipërmarrësit dhe krijuesit e pavarur që të hyjnë në një industri që më parë ishte jashtëzakonisht e vështirë për t’u depërtuar.

Vizioni ynë afatgjatë është ta shfrytëzojmë këtë ndryshim teknologjik për ta ndërtuar Lynoa-n si një studio serioze ndërkombëtare.

Por ekziston edhe një keqkuptim se me AI papritur mund të realizosh një film të tërë me disa qindra dollarë. Kjo nuk është e vërtetë. Me disa qindra dollarë ndoshta mund të krijosh një skenë mbresëlënëse prej 15 sekondash. Por krijimi i një produksioni të tërë kinematografik, duke ruajtur të njëjtat personazhe, fytyra, ambiente dhe cilësi vizuale në qindra skena, kërkon jashtëzakonisht shumë punë, eksperimente, fuqi kompjuterike dhe burime. Ne kemi investuar tashmë një shumë të konsiderueshme pesëshifrore në këtë projekt, sepse kemi dashur që produksioni ynë i parë i madh të japë një mesazh të qartë për atë që Lynoa është në gjendje të bëjë. Tani shpresojmë që rezultati përfundimtar ta dëshmojë këtë.

5. Çfarë mesazhi dëshironi t’i përcillni publikut shqiptar dhe ndërkombëtar përmes “Skanderbeg – Eagle of the Mountains” dhe cilat janë planet e Lynoa AI Studio pas përfundimit të sezonit të parë?

Mesazhi është shumë i qartë: kjo është historia jonë dhe ky është heroi ynë. Ne duam ta tregojmë këtë histori me vetëbesim. Nuk jemi të interesuar të ecim mbrapa; duam ta çojmë historinë tonë përpara, ta prezantojmë tek një brez i ri dhe, me kalimin e kohës, edhe tek një publik ndërkombëtar.

Hapi ynë i ardhshëm i madh është financimi. Deri më tani kemi vendosur qëllimisht të mos kontaktojmë investitorë, sepse fillimisht donim të ndërtonim diçka konkrete. Donim që njerëzit të shihnin se çfarë është në gjendje të bëjë Lynoa, në vend që t’u prezantonim vetëm një ide në letër.

Tani që seriali po i afrohet përfundimit, jemi të hapur për bisedime me investitorë.

Po synojmë të sigurojmë rreth 500,000 USD për fazën e ardhshme, potencialisht përmes crowdfunding-ut, investimit direkt në një shoqëri zvicerane, ose një kombinimi të të dyjave. Me këtë financim, synimi ynë është të fillojmë prodhimin e një filmi të plotë kinematografik dhe ta çojmë nivelin e produksionit dukshëm më lart.

Ne jemi të bindur se do t’ia dalim. Për ne, pyetja nuk është aq nëse mund ta ndërtojmë Lynoa-n në diçka të madhe, por më shumë: kush dëshiron të bëhet pjesë e këtij rrugëtimi me ne?

Kemi respekt të madh për studiot e mëdha dhe të konsoliduara, por nuk frikësohemi prej tyre. Synimi ynë është të dëshmojmë se një brez i ri studiosh të pavarura, të fuqizuara nga inteligjenca artificiale dhe të drejtuara nga krijues ambiciozë, mund të ofrojë një eksperiencë kinematografike të jashtëzakonshme.

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Ka njerëz që zgjedhin një profesion dhe ka të tjerë që zgjedhin një mision. Pranvera Hyseni i përket më shumë kategorisë së dytë. Rrëfimi i saj nuk është thjesht historia e një vajze nga Kosova që u dashurua me astronominë. Është historia e një pasioni të shndërruar në veprim, e një ëndrre personale të kthyer në projekt shoqëror dhe e një ideje të vogël që, me këmbëngulje dhe bashkëpunim ndërkombëtar, përfundoi duke krijuar një institucion shkencor për një vend të tërë.

Pranvera Hyseni është astronome dhe studiuese e shkencave planetare, por një pjesë shumë e rëndësishme e kontributit të saj lidhet me komunikimin dhe edukimin shkencor. Ajo është themeluese e Astronomy Outreach of Kosovo (AOK), organizatë e krijuar për të sjellë astronominë më pranë fëmijëve, të rinjve, studentëve dhe publikut të gjerë në Kosovë. AOK u themelua në vitin 2015 dhe synimi i saj ishte të krijonte një kulturë të re të vëzhgimit, kërkimit dhe të menduarit shkencor në një vend ku infrastruktura astronomike praktikisht mungonte.

I. Një fëmijë që pa qiellin ndryshe.

Historia e saj me astronominë fillon shumë herët. Në moshë të vogël, Pranvera përjetoi eklipsin total të Diellit të 11 gushtit 1999, një ngjarje që u bë një nga momentet përcaktuese të marrëdhënies së saj me qiellin. Në kujtimet e saj, gjyshi i tregonte eklipsin përmes reflektimit të Diellit në ujë dhe përdorimit të mjeteve të sigurta për vëzhgim. Për një fëmijë, ajo që për shumë të tjerë mund të ishte vetëm një dukuri e çuditshme natyrore u shndërrua në një pyetje: pse errësohet Dielli, çfarë ndodh në qiell dhe si lëvizin trupat qiellorë? Këtu ndodhet ndoshta edhe çelësi i gjithë rrugëtimit të saj. Shkenca fillon me pyetjen.

Në një mjedis të dalë nga lufta, ku prioritetet shoqërore ishin të lidhura me rindërtimin dhe mbijetesën, astronomia mund të dukej si një luks. Por pikërisht në këtë kontekst, ëndrra e një vajze të re mori një dimension të veçantë. Ajo nuk kishte pranë vetes një institut të madh astronomik, një observator kombëtar apo një traditë të konsoliduar profesionale në këtë fushë. Kishte qiellin, kureshtjen dhe dëshirën për të mësuar. Dhe vendosi të mos ndalej.

II. Nga pasioni personal te Astronomy Outreach of Kosovo.

Në vitet e adoleshencës, Pranvera filloi të krijonte kontakte me astronomë dhe entuziastë të astronomisë në vende të ndryshme të botës. Nëpërmjet internetit dhe rrjeteve sociale, ajo arriti të lidhej me njerëz që kishin teleskopë, njohuri dhe përvojë, ndërsa në Kosovë mundësitë për të praktikuar astronominë ishin të kufizuara. Këto kontakte u shndërruan gradualisht në një rrjet mbështetës ndërkombëtar.

Në vitin 2015 ajo themeloi Astronomy Outreach of Kosovo.

Ideja ishte e thjeshtë në dukje, por shumë e rëndësishme në përmbajtje: astronomia nuk duhej të mbetej një dije e mbyllur në libra apo në laboratorë. Ajo duhej t’u jepej njerëzve mundësia ta shihnin me sytë e tyre.

AOK organizoi vëzhgime të qiellit, ligjërata, aktivitete në shkolla dhe universitete, punëtori dhe evente publike. Teleskopët u vendosën në hapësira publike, duke krijuar mundësinë që njerëzit të shihnin Hënën, planetët dhe objekte të tjera qiellore. Organizata siguroi pajisje përmes donacioneve dhe bashkëpunimit me organizata e astronomë nga vende të ndryshme.

Kjo ishte shumë më tepër se një klub astronomik. Ishte një përpjekje për të krijuar kulturë shkencore.

III. Astronomia si instrument për edukimin e shoqërisë.

Një nga aspektet më të rëndësishme të punës së Pranvera Hysenit është se ajo nuk e trajtoi astronominë vetëm si një disiplinë shkencore. Ajo e pa atë si një mënyrë për të ndryshuar marrëdhënien e shoqërisë me dijen.

Kur një fëmijë shikon për herë të parë Saturnin përmes teleskopit, përvoja nuk është vetëm astronomike. Ajo mund të jetë fillimi i një zinxhiri pyetjesh: çfarë është një planet, sa larg është, si formohet një sistem planetar, çfarë është graviteti, si matet distanca në hapësirë dhe çfarë teknologjie nevojitet për ta studiuar universin?

Kështu, teleskopi bëhet një mjet pedagogjik.

Prandaj puna e AOK ka një rëndësi që shkon përtej astronomisë. Ajo lidhet me STEM-in, edukimin, inovacionin, teknologjinë dhe zhvillimin e kapitalit njerëzor.

Burime të ndryshme raportojnë se aktivitetet e organizatës kanë arritur mijëra nxënës, studentë, mësues dhe qytetarë, ndërsa organizata ka ndërtuar një rrjet bashkëpunimi me komunitetin ndërkombëtar të astronomisë.

IV. Nga Kosova drejt Shteteve të Bashkuara.

Rruga akademike e Pranverës e çoi më pas në Shtetet e Bashkuara. Ajo përfundoi studimet universitare në gjeografi në Universitetin e Prishtinës dhe vijoi studimet në shkencat planetare dhe tokësore në University of California, Santa Cruz. Universiteti e ka përshkruar atë si një studente nga Kosova që ka ndjekur këtë fushë akademike në një nivel të avancuar.

Kjo është një pjesë interesante e profilit të saj: rruga drejt astronomisë nuk ishte një vijë e drejtë e ndërtuar mbi një infrastrukturë ekzistuese. Ajo kaloi nga kureshtja e fëmijërisë, te gjeografia, te astronomia dhe shkencat planetare, duke krijuar paralelisht edhe një organizatë shkencore në vendin e saj.

Në këtë kuptim, Pranvera Hyseni është një shembull i mirë i mënyrës se si disiplinat shkencore mund të ndërthuren. Toka, hartografia, gjeografia, planetologjia, astronomia dhe teknologjitë hapësinore nuk janë botë të izoluara. Ato lidhen përmes studimit të hapësirës, sistemeve natyrore dhe proceseve planetare.

V. Ëndrra për një observator kombëtar.

Por ndoshta projekti më i rëndësishëm i Pranverës Hysenit nuk ishte organizimi i një aktiviteti apo sigurimi i një teleskopi.

Ishte ideja për të krijuar një observator dhe planetarium kombëtar në Kosovë.

Ajo që filloi si një ëndërr e një vajze të re u shndërrua në një projekt institucional. AOK punoi për vite me radhë për ta bërë këtë ide realitet. Në vitin 2019 organizata kërkoi mbështetje institucionale për ndërtimin e një observatori dhe planetariumi, ndërsa më pas projekti mori mbështetje financiare publike.

Më 20 qershor 2024 u hap për publikun Observatori dhe Planetariumi Kombëtar i Kosovës në Shtime, duke shënuar një moment të rëndësishëm për infrastrukturën shkencore të vendit. Universiteti i California-s në Santa Cruz e përshkroi hapjen si rezultat të rëndësishëm të përpjekjeve të Hysenit dhe bashkëpunëtorëve të saj.

Qendra përfshin planetarium, teleskopë dhe hapësira për edukim dhe vëzhgim astronomik. Sipas burimeve të publikuara për projektin, ajo është konceptuar jo vetëm si një vend ku shihen yjet, por si një qendër edukimi shkencor dhe komunikimi me publikun.

Ky është një ndryshim themelor.

Kosova nuk kishte më vetëm njerëz të interesuar për astronominë.

Kishte një institucion ku astronomia mund të përjetohej.

VI. Një asteroid me emrin Pranverahyseni.

Ndoshta nuk ka simbol më të bukur të lidhjes së saj me astronominë sesa fakti se një asteroid mban emrin 45687 Pranverahyseni.

Emërtimi u bë në nderim të kontributit të saj në edukimin dhe promovimin e astronomisë.

Në një farë mënyre, kjo krijon një rreth të jashtëzakonshëm simbolik.

Një vajzë nga Kosova që si fëmijë shikonte qiellin dhe pyeste veten se çfarë fshihej atje lart, vite më vonë do të kishte emrin e saj të regjistruar në një trup qiellor.

Por rëndësia e këtij fakti nuk qëndron vetëm te romantizmi i emrit.

Ai tregon se shkenca njeh kontributin përtej kufijve kombëtarë. Një asteroid mund të mbajë emrin e një personi nga një vend i vogël, nëse ai person ka dhënë një kontribut që kapërcen kufijtë e vendit të tij.

VII. Një logo nga Toka në hapësirë.

Një tjetër moment simbolik i rrugëtimit të AOK ishte dërgimi i logos së organizatës në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor.

Sipas Hysenit, në vitin 2019 logoja e Astronomy Outreach of Kosovo u fotografua në ISS nga kozmonauti rus Alexey Ovchinin, rreth 400 kilometra mbi Tokë.

Në aspektin shkencor, kjo nuk është një eksperiment apo mision hapësinor. Por në aspektin simbolik është shumë e fuqishme.

Një organizatë e krijuar nga të rinj në Kosovë, në një vend pa traditë të gjatë të infrastrukturës hapësinore, kishte simbolin e saj në një prej pikave më të jashtëzakonshme të veprimtarisë njerëzore: orbitën e Tokës.

Mesazhi ishte i qartë: edhe vendet e vogla mund të jenë pjesë e kulturës globale të shkencës.

VIII. Pranvera Hyseni dhe fuqia e një gruaje në STEM.

Rrëfimi i Pranverës Hyseni ka edhe një dimension tjetër të rëndësishëm: rolin e grave të reja në shkencë.

Ajo nisi aktivitetin e saj në një moshë shumë të re dhe në një fushë që historikisht është dominuar nga burrat. Në vend që të priste që infrastruktura ekzistuese t’i krijonte hapësirë, ajo filloi të krijonte vetë hapësirën.

Kjo është një nga arsyet pse historia e saj mund të jetë veçanërisht frymëzuese për vajzat dhe djemtë në Kosovë, Shqipëri dhe në të gjithë Ballkanin.

Mesazhi nuk është se të gjithë duhet të bëhen astronomë.

Mesazhi është tjetër:

Mos e mat madhësinë e ëndrrës me madhësinë e vendit ku ke lindur.

Një vend mund të ketë pak laboratorë, pak observatorë dhe pak mundësi, por një individ mund të krijojë ura me komunitetin shkencor ndërkombëtar dhe të sjellë dije, pajisje, projekte dhe institucione në vendin e tij.

IX. Nga individi te institucioni.

Një nga mësimet më të rëndësishme të historisë së Hysenit është transformimi i një iniciative personale në një institucion me ndikim shoqëror.

Në fillim ishte një vajzë që donte të shihte yjet. Pastaj ishte një grup të rinjsh. Më pas u krijua një organizatë. Pastaj erdhën bashkëpunimet ndërkombëtare. Më pas pajisjet. Më pas projektet edukative. Dhe në fund u ndërtua një observator dhe planetarium.

Ky proces tregon se zhvillimi shkencor nuk fillon gjithmonë nga ndërtesat e mëdha. Shpesh fillon nga një ide, një individ dhe një komunitet që beson në atë ide.

Në këtë kuptim, historia e Pranverës Hyseni është një shembull i vlefshëm për mënyrën se si mund të ndërtohet kapitali shkencor në vende të vogla.

X. Një model edhe për Shqipërinë.

Rrëfimi i Pranverës Hysenit ka një domethënie të veçantë edhe për Shqipërinë. Shoqëritë kanë nevojë për më shumë investime në shkencë, kërkim, teknologji dhe edukim STEM. Në këtë kontekst, ajo që ka ndodhur në Kosovë është një rast që meriton të studiohet. Jo për t’u kopjuar mekanikisht, por për të kuptuar një parim themelor: infrastruktura shkencore nuk është vetëm çështje parash; është edhe çështje vizioni, organizimi, rrjetëzimi dhe këmbënguljeje. Një teleskop mund të blihet. Por një komunitet shkencor duhet të ndërtohet. Një planetarium mund të ndërtohet. Por kultura shkencore që e mbush atë me fëmijë, studentë, mësues dhe kërkues kërkon vite pune. Dhe pikërisht këtu qëndron një pjesë e rëndësishme e meritës së Hysenit.

XI. Shkenca si investim në të ardhmen.

Në shoqëritë moderne, investimi në shkencë nuk duhet parë vetëm si shpenzim publik. Ai është investim në kapacitetin e një vendi për të kuptuar botën dhe për të ndërtuar të ardhmen.

Astronomia është veçanërisht e fuqishme në këtë drejtim sepse e mëson njeriun të mendojë në dimensione të mëdha: kohë kozmike, distanca gjigante, sisteme planetare, evolucioni i yjeve dhe marrëdhënia e Tokës me universin.

Por në të njëjtën kohë, ajo kërkon matematikë, fizikë, informatikë, optikë, elektronikë, përpunim të të dhënave dhe teknologji.

Pra, kur një fëmijë interesohet për astronominë, ai mund të jetë duke hyrë pa e kuptuar në botën e shumë disiplinave shkencore. Kjo e bën punën e edukimit astronomik shumë më të rëndësishme nga sa mund të duket në pamje të parë.

XII. Një emër që tashmë është pjesë e qiellit.

Pranvera Hyseni është një shembull i rrallë i një personi që nuk u mjaftua me suksesin personal.

Ajo mund të kishte ndjekur karrierën akademike jashtë Kosovës dhe të kishte ndërtuar një profil të suksesshëm profesional. Por ajo zgjodhi të ruajë një lidhje të fortë me vendin e saj dhe ta përdorë dijen, rrjetin dhe përvojën ndërkombëtare për të ndërtuar diçka në Kosovë. Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme e historisë së saj. Sepse suksesi individual matet me atë që arrin për veten.

Trashëgimia matet me atë që mbetet pas teje për të tjerët.

Pranvera Hyseni ndihmoi të krijohej një organizatë, një komunitet dhe një qendër shkencore ku brezat e rinj të Kosovës mund të shohin qiellin me teleskop dhe të pyesin veten se çfarë ka përtej tij.

Dhe kjo është ndoshta simbolika më e bukur e gjithë rrugëtimit të saj: ajo nuk u mjaftua duke parë yjet; ajo u përpoq t’u mësonte të tjerëve si t’i shohin.

Nga një eklips i parë i parë si fëmijë, te Astronomy Outreach of Kosovo, nga kontaktet e para me astronomët në botë, te studimet në Shtetet e Bashkuara, nga logoja e AOK në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor, te asteroidi 45687 Pranverahyseni dhe më në fund te Observatori dhe Planetariumi Kombëtar i Kosovës, rrugëtimi i saj tregon se një ëndërr e lindur në një cep të vogël të Ballkanit mund të arrijë deri në hapësirë.

Pranvera Hyseni nuk është vetëm historia e një astronomeje shqiptare të Kosovës. Është historia e asaj që mund të ndodhë kur kureshtja e një fëmije, këmbëngulja e një të riu dhe vizioni shkencor i një njeriu bashkohen në një mision për shoqërinë. Dhe mbi të gjitha, është një mesazh për brezin e ri shqiptar: universi nuk ka kufij kombëtarë; as ëndrrat shkencore nuk duhet të kenë.

(Nga Murtaja e Kërcimit e vitit 1518 te turma që sot kërcen në ekranet e celularit)

Prof. Asoc. Dr. Bledar Kurti

Në verën e vitit 1518, në Strasburg ndodhi një nga episodet më të çuditshme në historinë e botës. Kjo që do ju tregoj është një histori e vërtetë.

Një grua, Frau Troffea, doli në rrugë dhe filloi të kërcente. Nuk ishte festë. Nuk kishte muzikë. Nuk kishte ndonjë arsye të dukshme. Ajo thjesht kërcente. Dhe nuk ndaloi për ditë të tëra.

Pas saj filluan të kërcenin edhe të tjerë. Pastaj të tjerë. Brenda pak kohësh, fenomeni ishte përhapur në qytet. Qindra njerëz u përfshinë në atë që historia do ta njihte si “Murtaja e Kërcimit” e vitit 1518. Njerëzit kërcenin e kërcenin me ditë të tëra pa u ndalur dot. Derisa shumë prej tyre vdiqën.

Një njeri filloi. Të tjerët e panë. Dhe të tjerët filluan të bënin të njëjtën gjë. Kjo njihet si sëmundje psikogjenike e masës.

Pesë shekuj më vonë, nuk kemi më nevojë për sheshet e Strasburgut. Kemi ekranet e celularëve. Kemi algoritmet. Kemi rrjetet sociale. Dhe kemi atë që unë do ta quaja Pandemia Digjitale e Përqeshjes.

Sot, sa herë që ndodh një ngjarje politike, një nismë publike, një projekt, një vendim institucional apo një deklaratë e një figure publike, shpesh nuk kemi më një debat. Kemi një spektakël. Dikush publikon një koment ironik. Një tjetër e kopjon. Një tjetër e ekzagjeron. Një tjetër e shndërron në meme. Një tjetër e shoqëron me një fjalë përçmuese. Dhe brenda pak orësh krijohet një atmosferë kolektive ku të mos qeshësh, të mos tallesh dhe të mos përqeshësh duket sikur do të thotë se nuk je pjesë e turmës.

Këtu qëndron problemi.

Nuk po flas kundër humorit. Humori është i shëndetshëm. Nuk po flas as kundër kritikës. Kritika është oksigjeni i demokracisë. Problemi fillon atëherë kur përqeshja zëvendëson analizën. Kur ironia zë vendin e argumentit. Kur cinizmi shndërrohet në shenjë inteligjence. Kur një projekt nuk analizohet më për atë që është, por gjykohet nga sa mirë mund të bëhet objekt talljeje. Dhe kur pyetja nuk është më: “A është kjo e vërtetë?” por: “A është kjo qesharake?”

Algoritmi nuk kërkon të vërtetën. Algoritmi nuk është filozof. Nuk pyet: “A është ky argument i arsyeshëm?” Nuk pyet: “A e ka lexuar këtë person dokumentin?” Nuk pyet: “A është kjo ide e dobishme për shoqërinë?”

Ai mat ndërveprimin. Klikimet. Komentet. Shpërndarjet. Reagimet. Zemërimin. Talljen. Aftësinë e një përmbajtjeje për të na ndaluar gishtin ndërsa lëvizim ekranin e celularit. Kështu krijohet një nga paradokset më të mëdha të epokës sonë: Përmbajtja që kërkon më pak mendim mund të marrë më shumë vëmendje.

Një analizë prej një mijë fjalësh kërkon kohë. Një batutë kërkon dy sekonda. Një dokument kërkon lexim. Një meme kërkon vetëm një shikim. Një argument kërkon përqendrim. Një tallje kërkon vetëm një buzëqeshje. Dhe kështu, gradualisht, mund të kalojmë nga kultura e argumentit te kultura e reagimit.

Nuk është më e nevojshme të bindësh. Mjafton të përqeshësh. Kjo është një nga ndryshimet më shqetësuese në komunikimin publik. Për të rrëzuar një argument dikur duhej të sillje një argument tjetër. Sot mund të mjaftojë një meme. Për të kundërshtuar një projekt duhej të tregoje dobësitë e tij. Sot mund të mjaftojë një fotografi e manipuluar dhe një fjali ironike. Për të kritikuar një politikan duhej të analizoje vendimet e tij. Sot mjafton një pseudonim përçmues. Kjo është ekonomia e re e vëmendjes: Argumenti kërkon punë. Përqeshja kërkon vetëm audiencë. Dhe audienca është gjithmonë aty.

Nga Strasburgu në telefonin tonë është një paralelizëm i frikshëm. Në Strasburg, njerëzit shikonin njëri-tjetrin duke kërcyer. Dhe, në vend që të largoheshin, shumë prej tyre u bashkuan. Sot shohim mijëra njerëz që reagojnë në të njëjtën mënyrë ndaj një ngjarjeje. Dhe, në vend që të pyesim: “Pse po reagojnë kështu?” shpesh pyesim: “Çfarë po thonë të gjithë të tjerët?” Kjo është një ndryshim thelbësor.

Njeriu është qenie sociale. Ne marrim sinjale nga të tjerët për të kuptuar çfarë duhet të mendojmë, çfarë duhet të besojmë dhe, sidomos, çfarë duhet të ndiejmë. Rrjetet sociale e kanë përshpejtuar këtë mekanizëm në një shkallë të paprecedentë. Kërkimet mbi komunikimin digjital tregojnë se përmbajtja me ngarkesë morale dhe emocionale priret të marrë më shumë përhapje, ndërsa sjelljet negative mund të përhapen brenda komuniteteve online si modele sjelljeje. Pra, emocionet nuk janë vetëm produkt i debatit. Ato janë edhe karburanti i tij.

Pandemia e përqeshjes po pëhapet dita-ditës. Për këtë arsye, “pandemi” është një metaforë e dobishme. Jo sepse kemi një sëmundje mjekësore. Jo sepse çdo njeri që bën një shaka është pjesë e një turme histerike. Por sepse kemi një sjellje emocionale që mund të përhapet nga një individ te tjetri, duke u përforcuar nga përsëritja. Dikush qesh. Tjetri qesh sepse sheh të parin. I treti qesh sepse sheh qindra të tjerë. Pas pak, askush nuk e di më pse po qesh. Por të gjithë vazhdojnë.

Kjo është pika ku humbet individi dhe lind turma.

Cinizmi nuk është inteligjencë është histeri e masës. Kemi krijuar një keqkuptim të rrezikshëm: Se të tallësh gjithçka do të thotë se je më inteligjent se të tjerët. Nuk është kështu.

Është shumë e lehtë të thuash: “Çfarë budallallëku!” Është shumë më e vështirë të shpjegosh pse. Është e lehtë të thuash: “Sa qesharake!” Është më e vështirë të tregosh konkretisht se ku qëndron problemi. Është e lehtë të sulmosh personin. Është më e vështirë të rrëzosh argumentin. Këtu qëndron dallimi midis kritikës dhe cinizmit. Kritika thotë: “Ky është problemi dhe ja pse.” Cinizmi thotë: “Shikoni sa qesharakë janë.” Kritika kërkon mendim. Cinizmi kërkon vetëm distancë. Kritika mund ta përmirësojë shoqërinë. Cinizmi mund ta konsumojë atë.

Rreziku nuk është se njerëzit flasin shumë. Rreziku është se reagojnë shumë dhe mendojnë pak. Ky është një dallim i madh. Nuk kemi mungesë informacioni. Kemi një tepricë informacioni. Nuk kemi mungesë opinionesh. Kemi një tepricë opinionesh. Nuk kemi mungesë zërash. Kemi miliona zëra.

Por pikërisht për këtë arsye, aftësia më e çmuar e qytetarit modern mund të mos jetë aftësia për të folur. Mund të jetë aftësia për të ndaluar. Të mos reagosh menjëherë. Të lexosh. Të kontrollosh. Të krahasosh. Të dyshosh. Të mendosh. Dhe pastaj të flasësh.

Demokracia nuk mund të qeveriset nga një turmë që vetëm reagon e përqesh. Një demokraci e shëndetshme ka nevojë për qytetarë që dinë të thonë: “Jam kundër.” Ose “Jam dakord.” Por gjithashtu: “Le të kuptoj pse.” Ka nevojë për njerëz që dinë të kundërshtojnë një projekt pa e poshtëruar autorin. Të kritikojnë një qeveri apo opozitë pa e urryer çdo gjë që ajo bën. Të mbështesin një ide pa u shndërruar në tifozë. Të ndryshojnë mendim pa e konsideruar këtë humbje.

Por kultura e rrjeteve sociale e bën gjithnjë e më të vështirë këtë ekuilibër. Sepse algoritmi shpesh nuk shpërblen qetësinë. Shpërblen reagimin. Nuk shpërblen nuancën. Shpërblen polarizimin. Nuk shpërblen kompleksitetin. Shpërblen thjeshtimin. Dhe mbi të gjitha, nuk ka nevojë që ju të keni të drejtë. Mjafton që të jeni interesantë për t’u parë.

A po krijojmë një shoqëri që nuk di më të mendojë? Kjo është pyetja që duhet të na shqetësojë. Sepse një shoqëri që e humbet aftësinë për të diskutuar seriozisht nuk bëhet më e lirë vetëm sepse ka miliona komente. Një mijë komente nuk janë një mijë argumente. Një milion klikime nuk janë një milion mendje të bindura. Një trend nuk është domosdoshmërisht e vërteta. Dhe shumica nuk ka gjithmonë të drejtë. Historia na e ka treguar këtë shumë herë. Turmat mund të jenë të fuqishme. Por fuqia e turmës nuk është e njëjtë me mençurinë e saj.

Duhet të mësojmë përsëri të ndalojmë. Ndoshta mësimi më i rëndësishëm i Strasburgut të vitit 1518 nuk është pse njerëzit kërcyen. Është pyetja: Pse nuk ndaluan? Edhe ne duhet të pyesim veten: Pse po reagoj? A e kam lexuar? A e kam kuptuar? A kam një argument? A po kritikoj një ide apo po ndjek turmën? A po them diçka sepse e besoj, apo sepse e shoh se të gjithë të tjerët po e thonë? A jam duke menduar? Apo thjesht duke reaguar?

Këto janë pyetje të vogla. Por në epokën e algoritmeve mund të jenë një akt i madh rezistence intelektuale. Sepse sot, ndoshta më shumë se kurrë, të mendosh para se të reagosh është një akt qytetarie.

Në Strasburg njerëzit kishin muzikën. Ne kemi algoritmin. Ata kishin sheshin. Ne kemi ekranin e celularit. Ata kishin turmën përballë tyre.

Ne kemi turmën brenda telefonit. Por mekanizmi njerëzor mund të jetë i ngjashëm: Dikush fillon. Të tjerët e shohin. Emocioni përhapet. Sjellja bëhet kolektive. Dhe individi harron të pyesë veten nëse duhet të kërcejë.

Prandaj sfida e demokracisë në epokën digjitale nuk është të mësojmë të flasim më shumë. Është të mësojmë të mos kërcejmë pas çdo ritmi që na jep algoritmi. Të lexojmë. Të analizojmë. Të kundërshtojmë me argument. Të dëgjojmë. Të ndryshojmë mendim kur faktet na detyrojnë. Dhe të kemi guximin të mos qeshim vetëm sepse të gjithë të tjerët po qeshin.

Sepse në vitin 1518 turma kërcente. Sot turma komenton. Atëherë njerëzit infektoheshin nga kërcimi i njëri-tjetrit. Sot rrezikojmë të infektohemi nga reagimi i njëri-tjetrit. Dallimi është se atëherë turma ishte në shesh. Sot turma është në ekran. Dhe ndoshta kjo është pandemia më e çuditshme e kohës sonë: Pandemia Digjitale e Përqeshjes: kur përqeshja bëhet më e shpejtë se mendimi dhe reagimi më i fuqishëm se arsyeja. Dhe një shoqëri pa arsye shkon në vetëshkatërrim.

Në vitin 1518, autoritetet menduan se mënyra për ta ndalur kërcimin ishte të luanin më shumë muzikë. Rezultoi një gabim i rëndë. Sot, përballë pandemisë digjitale të përqeshjes, përgjigjja nuk mund të jetë më shumë zhurmë, më shumë propagandë apo më shumë reagime emocionale. Ajo që duhet është më shumë arsye, më shumë qetësi dhe mbi të gjitha më shumë lidership. Lidershipi i vërtetë nuk ndjek ritmin e turmës dhe nuk përpiqet të kërcejë më bukur se ajo; ai apo ajo e di kur duhet ta ndalë muzikën, të fikë zhurmën dhe t’i rikthejë shoqërisë aftësinë për të dëgjuar, menduar dhe gjykuar. Sepse kur një shoqëri humbet ritmin e arsyes, detyra e lidershipit nuk është të shtojë muzikën, por të rikthejë arsyen. Ky është lidership historik kundrejt një përhumbjeje fatale të ditëve të sotme.