Dr. Nikollë Loka/

Gjatë Mesjetës, në territorin e Zetës së dikurshme (sot Mali i Zi), dallohen Balshajt dhe Cërnojeviçët, dy familje fisnike që kanë rolin e tyre të rëndësishëm në zhvillimet politike dhe shoqërore të shtetësisë malazeze. Familja e Balshajve ka qenë objekt i një vëmendjeje të veçantë në historiografinë shqiptare. Në këtë kuadër, edhe studimi i Hajrullah Hajdarit “Balshajt dhe objektet kishtare në gorricat e Liqenit të Shkodrës” ofron të dhëna me vlerë, të mbështetura në burime dhe prurje të reja historiografike. Për të nderuar këtë studiues të ndjerë, unë kam sjellë në këtë simpozium shkencor disa të dhëna për origjinën etnike të Gjuraj – Cërnojeviçëve.

Në përgjithësi, përkatësia etnike ka qenë gjithmonë e politizuar, që nga lindja e shtetit, madje edhe më parë. Ndërsa identiteti kombëtar i shqiptarëve, që rrjedh nga ilirët autoktonë jo të romanizuar, nuk ngre asnjë dyshim të madh në fushën e shkencës, gjendja e njohurive për origjinën e kombit modern malazez është paksa e ndryshme. Ilirët kanë pjesën e tyre në etnogjenezën e sllavëve të Jugut dhe e kaluara e kultura e tyre janë një element i historisë kombëtare të kroatëve, malazezëve, sllovenëve, pjesërisht serbëve dhe, mbi të gjitha, shqiptarëve (Bojović, 2019:19). Miroslav Ćosović, duke iu referuar disa disiplinave shkencore, del në përfundimin se “malazezët janë popull autokton që romakët i quanin ilirë”. Procesi i përdorimit të gjuhës sllave nga ata zgjati deri në fund të shek. XV dhe ishte shkaktuar nga fakti se sllavët kishin avantazh kulturor (Morozova, 2019:309), me njohjen nga Selia e Shenjtë të gjuhës së tyre si gjuhë liturgjie në kishë, krahas latinishtes dhe greqishtes. Megjithatë substrati i lashtë ilir mbeti një faktor përcaktues në marrëdhëniet historike shqiptaro-malazeze edhe gjatë shekujve të parë të Mesjetës.

Studimet arkeologjike dëshmojnë për një vazhdimësi kulturore në trevat e Shqipërisë së Veriut dhe të Malit të Zi të sotëm (Dioklea, Zeta), e cila vijoi edhe pas depërtimit e vendosjes së popullsive sllave. Në këto zona, ndikimi sllav nuk arriti të zhdukë apo të zëvendësojë plotësisht shtresën vendase, siç ndodhi në disa rajone më veriore. Në dritën e këtyre gjetjeve, janë vënë seriozisht në pikëpyetje tezat e mëparshme mbi etnogjenezën e kësaj pjese të Ballkanit Perëndimor, të formuluara kryesisht nga një këndvështrim serbocentrik, duke hapur rrugë për një rishqyrtim më të balancuar e të mbështetur në të dhëna shkencore (Xhufi, 2012:125–126). Sipas perandorit dhe historianit Konstantin Porfyrogjeneti, Dioklea nuk përfshihej në territoret ku u vendosën popullsitë sllave gjatë kohës së perandorit Herakli. Ndërsa Dalmacia deri në Grykën e Kotorrit u sllavizua, Dioklea mbeti në orbitën bizantine, në kufi me vendet sllave. Kjo situatë ndikoi në formimin e një identiteti të veçantë të saj që në mesjetën e hershme (Xhufi, 2012: 125 – 126).

Ndryshe nga debatet mbi origjinën etnike të malazezëve dhe mënyrën se si ata janë vetëidentifikuar historikisht, studiuesit e historisë dhe politikës së Malit të Zi priren të bien dakord mbi ekzistencën e dy traditave të dallueshme protokombëtare: serbizmit dhe malazezizmit. Ideja për një prejardhje të veçantë të malazezëve në raport me serbët, pra koncepti i malazezizmit, u artikulua kryesisht nga elitat politike dhe kulturore, ndërsa përhapja e tij në masën e popullsisë mbeti më e kufizuar (Erdem, 2023:60).

Sllavët u shfaqën për herë të parë në Ballkanin Perëndimor pas kalimit të tyre në shkallë të gjerë nga përtej Danubit, në fund të shekullit VI dhe fillim të shekullit VII. Ata ranë në kontakt me popullsinë vendase parasllave, që u quajt nga bizantinët “slaveni”. (Hladkỳ, 1895:18).

Që nga kohët e lashta e deri në ditët e sotme, kanë qarkulluar gojëdhëna të ndryshme popullore mbi origjinën e përbashkët të disa fiseve malazeze dhe shqiptare dhe sipas këtyre traditave, këto fise rrjedhin nga një paraardhës i përbashkët. Megjithëse rrëfimet mbështeten në legjenda, nuk mund të përjashtohet plotësisht mundësia që ato të përmbajnë një bërthamë të së vërtetës. Edhe etnologu serb Jovan Erdeljanoviq ka shprehur mendimin se këto tregime mbështeten mbi një “bazë të vjetër” dhe se në to gjendet “diçka e vërtetë”. Vetë malazezët janë të vetëdijshëm për një traditë tjetër që hedh poshtë idenë se malazezët ortodoksë janë serbë dhe, në vend të kësaj, pretendojnë se përbëjnë një grup etnik të veçantë me origjinë të përzier shqiptaro-sllavo-vllehe, duke theksuar rëndësinë e historisë divergjente të Malit të Zi.

Një sociolog i shquar malazez, Srdjan Darmanoviç, e përshkruan gjendjen malazeze si atë të një “homo dupleksi kombëtar, një viktimë e vetëdijes së tij të dyfishtë ose të ndarë”(Roberts, 2007:47). Edith Durham, para një shekulli, shprehet: “Jam shumë e prirur të besoj se gjuha dhe kombësia e tanishme e fiseve të tilla, pra qofshin sot serbofone, malazeze, apo shqiptarofone, është përcaktuar kryesisht nga përkatësia fetare, varësisht prej rrethanave, nën ndikimin e kishës ortodokse serbe apo të kishës katolike romane” (Durham, 2010:453–472). Ndërsa Carleton Stevend Coon pohon se “malazezët e vjetër ishin shqiptarë që u sllavizuan në një moment: gjuhësisht ata janë serbë, por nuk mund të vihet në dyshim se, në një masë të madhe, janë shqiptarë të sllavizuar; vazhdimësia kulturore midis dy popujve është e habitshme, të vetmet dallime reale janë ato të gjuhës dhe të fesë” (Coon, 1939:154).

Lidhjet farefisnore që ekzistojnë midis banorëve me antroponimi shqiptare dhe sllave, dëshmon se edhe ata ishin të përkatësisë etnike shqiptare, si dhe tregon se çfarë emrash sllavë ishin në përdorim në etnosin shqiptar gjatë shekujve XIII–XIV(Gashi, 2020).

Në ndihmë të një prejardhjeje të përbashkët shqiptaro-malazeze është edhe tradita e tyre zakonore. Mali i Zi, i cili ishte i përbërë kryesisht nga fise fillimisht shqiptare, drejtohej nga ligje tradicionale shumë të ngjashme me Kanunin. Rregullimi u zbatua gradualisht nga princat, të cilët, me këmbëngulje, mençuri dhe për një kohë mjaft të gjatë, arritën ta pajisin territorin me një drejtësi të vërtetë qeveritare (Martucci, 2008, 2011:338).

Sipas Shuflajt, “në kohërat paraturke, Shqipëria ekzistonte (edhe pse jo si koncept politik me kohëzgjatje), si një koncept etnogjeografik, paralel me konceptin politik të Bullgarisë dhe të Serbisë. Mali i Zi, nisur nga pikëpamja historike, mund të konsiderohet si një fëmijë i mbrapshtë i Shqipërisë”(Shuflaj, 2012:80). Albanologu Shuflaj i ka cilësuar grumbujt kompaktë të shqiptarëve që gjendeshin në afërsi të Raguzës dhe Kotorrit në shekullin XIII si “mbeturina ilire autoktone, të shkëputura nga bërthama shqiptare” dhe ka zbuluar përhapjen e fortë të elementit shqiptar në Zetë, të dëshmuar nga emrat e disa vëllazërive të vjetra të Zetës, si: Matagushët afër Podgoricës, Mahinët nga Pomerania, Malonshiçët nga Lugina e Zetës, Matarugët nga Grahovi, Golemadhët etj. (Pulaha, 1974:35). Edhe në një kartë të Cërnojeviçit, sundimtarit të Cetinës në vitin 1485, përreth Cetinës së sotme përmendet, ndër të tjera, një territor ku shkon rruga nga Cetina për në Vërtelc, në anën e djathtë nga Kodra e Gjinit.

Fisi Gjuraj Cërnojeviç e ka origjinën në fshatin Kalogjurgje Crnojev, në brendësinë veriperëndimore të Kotorrit(Pijović, 2018:115). Hapësira territoriale ku themelohet dhe merr formë dinastia Cërnojeviq, sipas burimeve materiale, konsiderohet si njësi tokësore e përzier etnikisht, megjithatë, elementi arbëror duket të jetë mbizotërues, për shkak të toponimisë, regjistrave dhe kujtimeve popullore malazeze mbi prejardhjen. Shumica e vendbanimeve të evidentuara nuk kanë kuptim në gjuhën sllave, përderisa shumë lehtë vërehet rrënja shqipe në to.

Dyshimet mbi rrënjën arbërore të fjalëve plotësohen edhe nga vetë kujtimet malazeze të botuara në leksikonin historik nga “Vijesti” në Podgoricë më 2006, ku thuhet se shumica dërrmuese e mbi 12 fshatrave të fisit Ceklin derivojnë nga Leka (Prelvukaj, 2019). Shumica e vendbanimeve të evidentuara nuk kanë kuptim në gjuhën sllave: Cetina, Ceklina, Barutana, Goljemade, Brezina, Arbanasi, Progonoviçi, Bridje (Brigje), Kornet, Kruse, Lekiçi, Kosijeri, Sinjdon (Shingjon), Vranina, Bobija, Lajkovici, nuk kanë të bëjnë me gjuhën sllave në asnjë dialekt, përderisa lehtësisht vërehet rrënja shqipe në të gjitha (Prelvukaj, 2019).

Meqenëse familja Cërnojević “kishte prona në Katunska nahija”, është e mundur që Lješev Stup të ketë marrë emrin nga Ljesh Cërnojevic, si ish-pronar i tokës në atë vend. Ljesh është një variant i sllavizuar i emrit mashkullor shqiptar Llesh. Nga burimet historike dihet se Lleshi ishte njëri ndër fisnikët e njohur të familjes feudale Cërnojeviç, dhe kjo mund të nënkuptojë vërtetimin e pohimeve të Erdeljanoviqit se “emri Lješev Stup është kujtim i ndonjë personazhi të lashtë, të cilit i përkiste vendi” (Malja-Imami, Popović, 2021:97).

Mbështetur në dokumentet e Arkivit të Kotorrit, Llesh Gjurasheviç-Cërnojeviç, në vitin 1403, së bashku me vëllain e tij Gjuragjin (Gjergjin), me ftesë të popullit të Raguzës, shkatërruan zotërimet e sundimtarit boshnjak Sandalj Hraniç, të cilin e konsideronin armik, për shkak të pretendimeve të vjetra për territoret e Zetës(Jovov, 2014:211). Si baronë të Zetës (Barona Zentae), vëllezërit Llesh dhe Gjuragj dalin në dokumentet venedikase në mes të viteve 1403-1435, si nipërit e Gjurash Ilijiçit(Jovov, 2014:211).

Në Njegush ekziston “Lješev Stup” si emërtim i një trualli të vogël. Ka edhe toponime të tjera si: Lješnica, Lješno, Lješani, Ljeshanska, Ljeshkopolje etj.(Malja-Imami, Popović, 2021:97). Ndalemi edhe pak te Spiro Kulisić, i cili pati shkaktuar valë reagimesh në Jugosllavinë e dikurshme me librin e tij “Mbi etnogjenezën malazeze” (O etnogenezi crnogoraca). Sipas tij, duke përpunuar regjistrat e shekullit XIV, katundi Bostur, në afërsi të Lovçenit, popullohej nga individë të cilët, bazuar në emrat e tyre, paraqesin qartë një përzierje të elementit të vjetër ballkanik me të ardhurit sllavë. Po sipas tij, edhe në dy katunde të vogla në afërsi të Lovçenit, të quajtura “Zanjev Do” dhe “Bogoje” më 1326 janë regjistruar banorë me emra si Gjin apo Bardonje, që janë të arbërve etnikë. Pikërisht rrethina e Lovçenit, si pika më veriore, konsiderohet nga një pjesë e studiuesve sllavë si vendi i origjinës së hershme të familjes fisnike Cërnojeviç (Prelvukaj, 2019).

Burimet historike i përcaktojnë Gjurasheviqët (Gjurajt) – Cërnojeviçët në periudhën mesjetare si familje katolike, për dallim nga bashkësitë popullore serbe ose boshnjake, të cilat në kohën për të cilën flitet ishin të gjitha ortodokse. Është shumë e vështirë që ndonjë studiues të provojë se në hapësirën territoriale të sotme malazeze (Lovćen e më pas Zhabljak Crnojevića), ku është ngritur bashkësia fisnore Cërnojeviqç, të ketë pasur ndonjë komunitet të rëndësishëm serb të konfesionit katolik. Gjithashtu, në këtë territor, që shtrihet deri në Grykën e Kotorrit, prania e fortë arbërore është e dëshmuar në të gjitha materialet historike mesjetare. Në shekullin XIV, Dioklea-Genta (Zeta), veçanërisht pjesa e sipërme e saj, u shfaqej të huajve si një vend “me popuj e fe të ndryshme”. Gjithsesi, gjatë gjithë Mesjetës, krahina dhe bashkësi të tëra si Kuçi, Markajt (Markoviqët), Pastroviqët, Piprët, Gjurashët (Cërnojeviqët) etj., njihen si shqiptarë(Roberts, 2007:6).

Mbështetur në burime serioze historike, historiografia shqiptare i ka trajtuar Gjuraj-Cërnojeviqët si arbër dhe ka pasqyruar hollësisht veprimtarinë e tyre. Kështu, kur flitet për mosmarrëveshjet midis Balshajve dhe venedikasve, në librin “Historia e Popullit Shqiptar”, botim i Akademisë së Shkencave, shkruhet: “Republika e Shën Markut vazhdonte të ndiqte me mosbesim fuqizimin e zotërve shqiptarë të Gentës dhe u mundua të krijonte fshehurazi një grupim kundërshtar të Balshajve me krerët shqiptarë nga familjet Gjurashi (Cërnojeviçi), Dukagjini, Zaharia, Dushmani, Shestani, të cilët Balshajt i kishin privuar nga pushteti dhe nga privilegjet e dikurshme.” Po kështu, duke folur për luftën e dyerve të mëdha shqiptare kundër sundimit serb, në këtë libër thuhet: “Përballë fuqisë së papërballueshme osmane, një pjesë e fisnikëve shqiptarë ngurruan në fillim t’i rrëmbenin armët, kurse kundër pushtuesve serbë ata u ngritën të gjithë, Gjurashët në radhë të parë, zotërimet e të cilëve shtriheshin në rrethinat e Grykës së Kotorrit dhe në të gjithë Gentën, Zahariajt, Dukagjinët, Kastriotët etj.” (Historia e Popullit Shqiptar, vëll. I, 2002:301). Gjuragj Cërnojeviç, vëllai i Ivanit, nganjëherë quhet edhe Gjuragj (Gjergj) Shqiptari (Seymour,1862:92), ndërsa Stanisha Cërnojeviç u njoh me emrin Skënderbej(Seymour,1862:99-100).

Gjuraj-Cërnojeviqët sunduan në një territor shumëetnik, ku jetonin shqiptarë, vllahë dhe sllavë. Edhe sot, popullsia e rajonit nga ku kishin origjinën Gjuraj-Cërnojeviçët nuk e konsideron veten serbe, madje as sllave, pasi, sipas tyre, ata janë pasardhës të popullsive të vjetra ilire ose ilire të romanizuara, të cilat më vonë përvetësuan gjuhën sllave dhe besimin ortodoks. Ata përmenden në shekullin XIV si zotër të rajoneve mbi Budvë dhe Bokën e Kotorrit(Jovović, 2007), një territor që përfshin edhe vendbanimin Kalogjurgje Crnojev. Në vitin 1351, Mihail dhe Radoslav Cërnojeviç u deleguan nga perandori Dushan për të përcaktuar kufijtë e komunës së Kotorrit(Jovović, 2007). Si të dërguar të perandorit, ata ishin pjesë e fisnikërisë, pasi në këtë periudhë fisnikëria e Gjuraj-Cërnojeviçëve ishte e konfirmuar plotësisht. Kjo dëshmohet edhe përmes lidhjeve martesore. Sipas Shuflajt, “të gjithë dinastët katolikë shqiptarë ishin në lidhje farefisnie me familjet princore ortodokse të Balshajve, Cërnojeviqëve, si dhe me familjet sllave të Lazareviçëve, Brankoviçëve, Zharkoviçëve, e me familjet perandorake bizantine” (Shuflaj, 2004:134).

Për të forcuar pushtetin e tij, Stefan Cërnojeviç u martua me Marën, vajzën më të madhe të Gjon Kastriotit (Zivković, 1989:341). Gjuragj Cërnojeviç u martua fillimisht me Gojislavën, motrën e zotit shqiptar Gjergj Arianiti, dhe më pas me Vojisllavën, vajzën e princit shqiptar Lekë Dukagjini (“Žene u Crnoj Gori”). Një Gjuragj tjetër Cërnojeviç u martua me vajzën e Karl Muzakës, Jelën. Ka edhe shumë lidhje të tjera martesore midis Gjuraj-Cërnojeviçëve dhe princave të tjerë shqiptarë.

Në përfundim, të dhënat historike, toponimike dhe etnografike tregojnë se origjina e Gjuraj-Cërnojeviçëve lidhet ngushtë me elementin arbëror në hapësirën e Zetës mesjetare. Prania e fortë shqiptare në këto troje, e dëshmuar nga burime të ndryshme, mbështet tezën e një përbërjeje etnike të përzier, ku elementi vendas ka luajtur rol përcaktues. Traditat, dokumentet dhe kujtesa historike sugjerojnë një vazhdimësi kulturore dhe lidhje të hershme shqiptaro-malazeze.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Trojet shqiptare humbën një thesar të gjallë. Me ndarjen nga jeta të Salih Zogianit, nuk humbi vetëm një njeri, por një institucion i gjallë i kujtesës dhe shpirtit popullor. Ai ishte një nga ata personalitete të rralla që jetojnë përtej kohës së tyre, sepse veprimi dhe fjala e tyre lënë gjurmë të përjetshme në ndërgjegjen kolektive të kombit.

Salih Zogiani nuk ishte thjesht mbledhës tregimesh; ai ishte arkitekti i kujtesës shqiptare, interpretues i thellë i humorit dhe urtësisë popullore, një udhërrëfyes që kthente rrëfimet e thjeshta të fshatit në xhevahire të pavdekshme të mendimit dhe etikës.

Mençuria e Heshtjes

Një i moshuar u pyet se çfarë është mençuria:“Mençuria është të flasësh kur duhet dhe të heshtësh kur duhet më shumë.”

Ky thënie përmbledh filozofinë e jetës së thjeshtë shqiptare dhe etikën e komunikimit — një nga thesaret që Zogiani i ruajti me përpikëri, duke e bërë pjesë të reflektimit të përditshëm.

Ligji dhe Padrejtësia

Një burrë i moshuar tha:“Ligji është si rrjeta e merimangës – të vegjlit i kap, të mëdhenjtë e shqyejnë.”

Në këtë rast, humori dhe fjala e shkurtër shndërrohen në një kritikë të fuqishme shoqërore. Zogiani e interpretoi këtë me mjeshtëri, duke i dhënë anekdotës dimensionin e një instrumenti vetëdijësues për shoqërinë.

Pasuria dhe Dinjiteti

Një i pasur pyeti:“Si të bëhem i respektuar?”Përgjigja e thjeshtë, por e thellë:“Pasuria nuk të bën më të madh, nëse nuk e ke shpirtin e madh.”

Kjo përmbledh një udhërrëfyes moral për jetën, duke nxjerrë në pah se vlerat shpirtërore janë mbi çdo pasuri materiale.

Shpejtësia dhe Durimi

Një i ri pyeti:“Si të arrij shpejt suksesin?”Përgjigja:“Ai që vrapon pa mend, lodhet pa arritur askund.”

Një mësim i thjeshtë, por i fuqishëm, që thekson rëndësinë e durimit dhe mendimit të kujdesshëm për çdo arritje të vërtetë.

Salih Zogiani i dha këtyre “xhevahireve” jetë të përjetshme, duke i nxjerrë nga gojëdhëna dhe duke i vendosur në tekst të shkruar, të transmetueshëm ndër breza. Ai ndërtoi urën midis të kaluarës dhe së tashmes, duke siguruar që mençuria e djeshme të mbetet udhërrëfyes për të nesërmen.

Në planin akademik, vepra e tij përbën thesar të pasur për folklorin, antropologjinë kulturore dhe gjuhësinë shqiptare. Por përtej kësaj, ajo është një pasqyrë e thellë e identitetit tonë kombëtar. Përmes anekdotës, ne kuptojmë jo vetëm si kemi qeshur, por edhe si kemi menduar dhe si kemi jetuar.

Figura e Salih Zogianit mbetet një paradigmë e përkushtimit intelektual dhe dashurisë për kulturën kombëtare. Ai dëshmoi se ruajtja e identitetit nuk është akt deklarativ, por një proces i përditshëm pune dhe besnikërie ndaj vlerave. Ai ishte kujdestar i fjalës, mbrojtës i kujtesës dhe ndërmjetës i urtë ndërmjet brezave.

Sot, kur nuk është më mes nesh, vepra e tij nuk hesht. Librat e tij janë arkiva të gjalla të shpirtit popullor, burime të pashtershme reflektimi dhe frymëzimi. Në to, zëri i Salih Zogianit vazhdon të flasë — i qetë, i mençur dhe i përhershëm.

Në një kohë kur shoqëritë moderne përballen me fragmentim dhe krizë identiteti, figura e tij na rikujton një të vërtetë themelore: rrënjët janë forca jonë më e madhe, dhe pikërisht këto rrënjë ai i mbrojti dhe i forcoi me përkushtim të rrallë, duke i shndërruar në trashëgimi të qëndrueshme për brezat që vijnë.

Salih Zogiani nuk ishte vetëm një individ — ai ishte një shkollë mendimi, një frymë kulturore dhe një testament i gjallë i kujtesës sonë kombëtare.

I përjetshëm qoftë kujtimi për këtë erudit të madh të kombit tonë dhe e paharruar vepra e tij në themelet e kulturës shqiptare!

Besnik Fishta/

Në historinë e komunikimit postar gjatë luftes se ftohtë, një zarf i thjeshtë mund të bëhet një dokument i vogël historik. Një zarf i qarkulluar në vitin 1968 nga Gjermania Perëndimore drejt Shqipërise, ne qytetin Shkoder, ngre një pikëpyetje intriguese: si mundi të kalonte censurën e një shteti të izoluar ideologjikisht, nese ne te kishte simbolika te papranuara nga regjimi komunist? Në pamje të parë ai duket thjesht një zarf postar (Fig1) me disa pulla, por në të vërtetë imazhet e tyre përmbajnë një ngarkesë të fortë simbolike dhe politike. Në to ndërthuren tre simbole të rëndësishme: katër figurat që konsiderohen “etërit e Evropës”, se dyti portreti i Karl Marks dhe se treti simboli i çelësit në pullat “Europa”, që përfaqëson idenë e bashkimit evropian. Kjo ndërthurje e bën zarfin jo vetëm një objekt filatelik, por edhe një metaforë të historisë politike të Evropës së shekullit XX.

Në anën e perparme të zarfit shfaqen katër personalitete që lidhen me projektin e integrimit evropian: Konrad Adenauer, Robert Schuman, Alcide De Gasperi dhe Winston Churchill. Ata janë figura që pas Lufta e Dytë Botërore promovuan pajtimin dhe bashkëpunimin ndërmjet vendeve të Evropës Perëndimore. Përmes iniciativave të tyre lindën institucionet e para të integrimit evropian, që më vonë çuan në krijimin e Bashkimi Evropian. Në një kohë kur Evropa ishte e ndarë në dy blloqe ideologjike, këto figura përfaqësonin modelin politik të demokracive perëndimore. Në të njëjtin zarf gjendet edhe portreti i Karl Marks-it, filozofit dhe mendimtarit që konsiderohet themeluesi i teorisë komuniste. Për një shtet si Shqipëria e viteve gjashtëdhjetë, ideologjia e të cilit mbështetej në marksizëm-leninizëm dhe udhëhiqej nga Enver Hoxha, figura e Marks-it ishte plotësisht e pranueshme dhe madje e respektuar. Kjo krijon një kontrast interesant: në të njëjtin zarf bashkëjetojnë figurat simbolike të integrimit evropian dhe figura teorike e komunizmit. Në një kuptim të gjerë, zarfi përmbledh dy tradita të mëdha të mendimit politik europian, atë të demokracisë liberale dhe atë të kritikës revolucionare të kapitalizmit.

Simbolika e tretë e rëndësishme është çelësi në pullat “Europa”. Kjo seri e organizuar nga administratat postare evropiane simbolizonte komunikimin dhe bashkëpunimin ndërmjet vendeve të kontinentit. Çelësi përfaqësonte metaforikisht “hapjen e Evropës”, mundësinë për të kapërcyer kufijtë politikë përmes komunikimit kulturor dhe postar. Në një zarf që drejtohej drejt një vendi të izoluar si Shqipëria e asaj kohe, kjo figurë merr një kuptim edhe më të fortë simbolik. Zarfi vetë bëhet një lloj çelësi që lidh dy botë të ndara nga ideologjia dhe politika.

Këtu lind pikëpyetja kryesore: si e kaloi ky zarf kontrollin e censurës? Në Shqipërinë komuniste posta ndërkombëtare shpesh kontrollohej nga organet e sigurisë. Çdo material i dyshimtë, veçanërisht ai që vinte nga vendet perëndimore, mund të ndalohej ose të analizohej me kujdes. Megjithatë, është e mundur të imagjinohen disa situata që mund ta kenë lejuar kalimin e tij.

Një mundësi është që punonjësi i censurës të mos i ketë njohur menjëherë figurat e katër liderëve evropianë. Për një punonjës që nuk ishte i specializuar në historinë politike të Evropës Perëndimore, portretet e tyre mund të dukeshin si figura të zakonshme historike. Një mundësi tjetër është që prania e portretit të Karl Marks-it të ketë krijuar një lloj “garancie ideologjike”. Duke parë figurën e themeluesit të teorisë komuniste, kontrolluesi mund të ketë supozuar se zarfi nuk përmbante një mesazh të dyshimtë politik.

Por mund të imagjinohet edhe një skenar më njerëzor. Punonjësi i censurës, duke parë një zarf të dërguar nga jashtë dhe të mbushur me pulla të ndryshme, mund ta ketë konsideruar atë thjesht një dërgesë filatelike pa ndonjë rëndësi politike. Në fund të fundit, filatelia ishte një pasion i përhapur dhe shpesh shihej si një aktivitet kulturor më shumë sesa politik. Ndoshta për një moment ai ka hezituar, ka vështruar figurat, ka menduar nëse duhej ta ndalte apo jo, dhe më në fund ka vendosur ta lejojë të kalojë.

Nga ana tjetër, edhe dërguesi i zarfit mund të ketë vepruar me finesse diplomatike. Është e faktuar që ai ishte pervecse një filatelist i apasionuar, edhe një diplomat karriere nga Gjermania Perëndimore, i cili ka shërbyer në disa shtete, përfshirë Italinë dhe vende të tjera evropiane, deri ne Lindjen e larget. Zgjedhja e pullave mund të ketë qenë një kombinim i zgjuar midis interesit të tij filatelik dhe ndjesisë së hollë diplomatike. Vendosja e portretit të Karl Marks bashkë me liderët e Evropës Perëndimore krijonte një lloj balance simbolike që e bënte zarfin të mos dukej provokues për një regjim komunist, duke ofruar gjithashtu një arsye të pranueshme që ta kalonte kontrollin e censurës.

Për marrësin e zarfit, i cili ishte një filatelist shqiptar, ky objekt kishte një kuptim shumë më të thellë. Në një vend të izoluar ku kontaktet me botën e jashtme ishin të kufizuara dhe ku miqësia politike zyrtare mbështetej kryesisht tek Kina, një zarf i ardhur nga Evropa Perëndimore ishte më shumë se një dërgesë postare. Ai ishte një dritare e vogël drejt një bote tjetër. Filatelisti që e merrte këtë zarf ndoshta nuk shihte vetëm vlerën e pullave si objekte koleksioni. Ai mund të shihte në to një lidhje simbolike me qytetërimin europian, me historinë dhe kulturën e një kontinenti me të cilin Shqipëria kishte pasur lidhje të thella në të kaluarën. Përmes pasionit të filatelisë dhe përmes korespondencës me koleksionistë të huaj, ai ruante në mënyrë të heshtur një marrëdhënie kulturore me botën përtej kufijve ideologjikë.

Kështu, ky zarf i vogël merr një kuptim shumë më të madh se funksioni i tij postar. Ai bëhet një dëshmi e mënyrës se si kultura, pasionet personale dhe komunikimi njerëzor mund të kapërcejnë kufijtë politikë. Ai tregon se edhe në periudha izolimi të fortë, ekzistonin ura të vogla që lidhin njerëzit me botën përtej. Në fund, pyetja nëse ky zarf e kaloi censurën rastësisht apo falë një kombinimi të zgjuar simbolesh mbetet e hapur. Por pikërisht kjo pasiguri e bën historinë e tij edhe më interesante. Ai mbetet një kujtesë se ndonjëherë edhe një objekt i vogël si një zarf postar mund të mbajë brenda vetes një histori të tërë për politikën, kulturën dhe dëshirën njerëzore për të komunikuar përtej kufijve.

Arben Iliazi/

Ishte 17 marsi i vitit 2004 kur piktori Artan Shabani, me një emocion të papërshkrueshëm, do të takonte Papa Gjon Palin e Dytë dhe do dialogonte me Shenjtërinë e tij, teksa i dhuronte pikturën që kish realizuar për Nënë Terezën. Më kujtohet mirë kjo ngjarje, që pati jehonë në shtypin italian dhe në atë shqiptar. Lajmi u botua edhe në gazetën ku unë punoja. Dje u takova rastësisht me Artanin, pas shumë e shumë vitesh. Ai buzëqeshi me qetësi dhe m’u duk si një pelegrin në orët pa fund të meditimit; spontan dhe i pavarur, por me vështrimin nga fantazmagoria e kësaj bote. Folëm për ekspozitën e Luan Ramës me piktorët francezë të shekullit XIX, për folkloristin e famshëm Fatos Mero Rrapaj, që ende nuk ka një shtatore në Vlorë, për gjeneral Enriko Telinin, të cilit komunistët ia hoqën bustin afër parlamentit, realizuar nga skulptori Odhise Paskali, dhe e shkrinë në fonderi. Çuditërisht, atë bust, asnjë nga pushtetarët e pas viteve ’90-të, nuk u kujtua ta rivendoste atje ku ishte, tha Artani. Pastaj gjithë biseda jonë u zhvillua në heshtje….dhe unë po përpiqem ta zbardh në këto pak rreshta.

***

Piktori dhe kuratori Artan Shabani pati fatin të lindë në Vlorë, në një qytet me traditë të njohur në pikturë, si në të gjitha artet e tjera. Por ai, duke e rrokur brenda tij këtë kujtesë, nuk u bë “dorëzanë” i atyre traditave, por e hodhi vështrimin përtej Adriatikut, duke selitur brenda vetes një art pa rregulla, pa simetri, pa limite, duke e parë botën e larme me një lente tjetër, për të krijuar identitetin e tij në pikturë, përmes një evoluimi të natyrshëm.

Shabani ka punuar për shumë vite në pjesën veriore të Italisë, si në Torino, Venecia, por edhe jashtë këtij territori, në Nju Jork, Londër apo Gjenevë. Karrierën e ka ndërtuar në bazë të punës dhe çdo ditë mëson, me mendje të hapur dhe me thjeshtësi, duke iu qasur një epoke të re të historisë njerëzore.

Kredoja e tij e artit përmblidhet në dy fjali: “Arti karakteristik është i vetmi art i vërtetë. Duhet të hysh në vetvete e jo të dalësh nga vetja”.

Ka pasur fatin e madh të vlerësohet dhe çmohet nga një numër i madh koleksionistësh, profesionistësh dhe dashamirësish të artit, të cilët kanë besuar tek arti i tij dhe vazhdojnë t’i qëndrojnë besnikë.

Pikturat e tij janë blerë nga koleksionistë të njohur e disa të tjera janë në shtëpitë e njerëzve të famshëm.

Teknika e pikturës së Shabanit udhëhiqet nga principe impresioniste të kontrasteve të njëkohësishme dhe dallohet efektivisht për penelata të dendura, ku në variacionet e tonaliteteve thelbësore përkthehet një reaksion ndjenjash dhe force emocionale. Në veprat e këtij autori vërehet një shpërthim vital ngjyrash, (blu, të kuqe, të verdha), të shtrira me lëvizje të fuqishme me një zhvillim të brendshëm, në harmoni dhe në thellësi imagjinate, që shpërfaq në mënyrë tërheqëse ndjenjat dhe idetë, duke na sjellë pamje nga përditshmëria, impresionizmi, abstraksioni, erotizmi, peizazhi etj.

Jo më kot, kritika italiane e ka cilësuar “Një piktor me ndjenjën e ngjyrës”.

Mekanizmi i ngjyrave që përdor Shabani është kompleks nga ana semiotike, me një kontrast të tipit kromatik, duke marrë përsipër të transmetojë në mënyrë të drejtpërdrejtë mesazhin. Për shembull mund të hamendësojmë që kundërvënia ngjyra të lehta/ ngjyra të forta i përgjigjet në planin e përmbajtjes kundërvënies përmasë ultra kokësore/ përmasë tokësore, e kështu me radhë. Ndërlidhjet simbolike dhe gjysmësimbolike tek punët e tij janë të panumërta.

Në korpusin piktorik të Artan Shabanit kategoria topologjike lart/poshtë i përgjigjet në mënyrë mjaft pjellore hapësirës së të shenjtës.

Tablotë e tij paraqesin një solidaritet mes planit kromatik dhe planit eidetik, duke aktivizuar tek ai që e kundron, një pritje më tepër estetike, sa sa referenciale. Edhe në nivel të formanteve eidetikë, në të vërtetë gjejmë vlera semantike analoge me ato që përçohen nga formantet kromatike.

Në shumë raste Shabani ka përdorur edhe monokromatinë, e mbajtur zakonisht me të bardhë, me sfumatura graduale të grisë deri në të zezë, referime dhe trajta të qarta dhe mjaft thelbësore të karakterit te shqiptarit.

***

Në historinë e artit shqiptar, Artan Shabani është ndër të rrallët piktorë i cili, me kaq kurajo, ka mundur të rrokë në vetvete njeriun e sprovave estetike.

Metafora në pikturat e Shabanit është tensioni mes strukturës semantike të gjuhës së artit dhe tablove të realitetit. Dhe është detaji, i cili arrin kompozimin e formës me ngjyrën. Shabani nuk mohon se çdo proces shenjimi në pikturën e tij ndodh brenda një universi kulturor të kuptimit të zakonshëm, në tërësinë e vet, e konotuar si realitet i jetuar.

Bukuria e pikturave të tij është jo vetëm në funksion të asaj që përfaqëson, por të vetë përfaqësimit, sipas terminologjisë semiotike, të pronësive të planit të shprehjes piktorike. Në pikturën e Shabanit mund të lexohen edhe historitë dhe ndjenjat e personazheve, metaforat e tëheqjeve apo lajkave në gjendjet nderëse (tensiva) dhe forike (të provokuara) nga imazhi mbi kundruesin, por mund të lexohet edhe magjia e një pëlhure dhe gjysmëngjyre. Pikturat shprehin në një mënyrë të vetën subjektivitetin dhe ndërsubjektivitetin, pasi nuk kanë një sistem përemëror dhe deikse hapësinoro-kohor, por ato mund të shprehin po aq mirë marrëdhëniet e thënies përmes marrëdhënieve të caktuara hapësinore. Për shembull perspektiva bën që të përkojë pozicioni i syrit të piktorit me atë të cilitdo që e sheh veprën më pas. Edhe loja e vështrimeve është një mënyrë për të riaktivizuar marrëdhënien unë – ti mes piktorit dhe kundruesit. Për shembull në pikturat historike, që Shabani i ka punuar me shumë pasion, ngjarja historike është paraqitur me shumë “objektivitet”, si të zhvillohej në këtë moment, por brenda këtyre pikturave është gjithnjë një personazh që sheh përtej skenës, për nga kundruesi i pikturës, dhe ka funksion të përfaqësojë subjektin e receptimit. Ai është “dëshmitari” i ngjarjes dhe, si i tillë, duket sikur i thotë kundruesit real: “Shihe, shihe mirë atë që nuk do të mund ta shohësh më”.

Vihet re një kiazëm i çuditshëm në reflektimet e këtij autori, që evokon përvojën shqisore mbi botën, në një trampolinë drejt kuptimeve të dyta, që frymëzohen edhe nga identiteti dhe mitologjia shqiptare.

Artisti, ashtu si të gjithë njerëzit, është “rob” i prejardhjes së tij. Deri në skutat më të fshehat të botës së tij të brendshme, ai është i brujtur nga mitet, nga historia që trashëgon, nga gjuha që flet, nga shoqëria që e ka lindur. Tradita ka prioritet ndaj mendimit dhe ndjenjës. Artan Shabani i përket trashëgimisë së tij historike, etnokulturore, para se t’i përkasë vetvetes. Edhe artisti Shabani nuk mund ta shkëputë jetën shpirtërore nga bashkësia ku ai ka rrënjët, nuk mund ta shkëpusë veten nga konteksti i vet, të dalë nga sfera kombëtare, të mendojë e të krijojë pa dëshmuar, aty për aty, tërësinë nga e cila ka lindur. Në koleksionin e tij mund të gjesh edhe qilimë të pikturuar, nga koha e gjyshes së tij çame, që i ruan në shtëpi.

Në shumë biseda publike Artan Shabani i referohet vendlindjes së të parëve të tij, Çamërisë, vuan dramën e saj dhe predikon frymën për të dalë mbi çdo kufi shoqëror dhe historik për “këtë kauzë kombëtare” që, sipas tij, “mbahet në hije nga agjendat diplomatike dhe politika e jashtme diletanteske”.

–

BIOGRAFIA:

Artan Shabani lindi në Vlorë në 27 Qershor 1969. Studioi violinçelin dhe me pas, në moshën 11 vjeç, ju përkushtua pikturës. Mori diplomën e parë kur ishte 18 vjet në Shkollën e Arteve në Vlorë. Në fillim të viteve 90 shkon në Itali e më vonë në Francë dhe Spanjë, ku punoi në projekte të ndryshme me muzeume, galeri, koleksione dhe bienale dh u bë i njohur dhe bashkëpunon me galeri të ndryshme si në

Torino, Monte Carlo, Nice, Hollandë, Atibe , ndërsa pikturat e tij bëjnë pjesë në koleksione private në Itali, Francë, Spanjë , Amerikë, Kanada, Japoni dhe Australi, etj.

Disa gazeta dhe kritikë të artit shkruanin se pikturat e tij ndodheshin në duart e koleksionistëve private, si në Itali, Francë, Spanjë, USA, Kanada, Japoni, Australi etj. Shabani është piktori i parë shqiptar, që ka hapur më shumë se 110 ekspozita në shumë vende të botës, si në në Itali, në Francë, Gjermani, në Principatën e Monakos, Në Spanjë, Rumani, Stamboll etj.,

Moment i shënuar ishte rasti kur prezantoi një ekspozitë personale në Këshillin e Europës, Strasburg.

Në vitin 2002 çeli një ekspozitë personale në Galerinë Kombëtare të Arteve në Tiranë, të titulluar “Ngjyrat e Mesdheut”, ku solli mbi 53 punime, kryesisht mbi gjininë e peizazhit. Është i njohur cikli i pikturave ” Homo Balkanicus”, si dhe cikli muzikaliteti në pikturë.

Një nga punët më të mira nga cikli « Mediterraneo » gjendet në koleksionin permanent te Pohjanman Muzeumit ne Finlandë. Nga cikli “muzikaliteti në pikturë, një punë shumë e spikatur gjendet në koleksionin privat te familjes Aimer Mecenates.

Artan Shabani fitoi çmimin e parë të arteve në festivalin e gjashtë të “Contemporary Painting” in San Remo (IM), Itali, dhe gjithashtu nje çmim tjetër, “International Art Exhibition in Roquebrune”, në Francë. Artan Shabani është themelues i “The Promenade Gallery” (2007) një galeri e artit bashkëkohor. Kjo galeri prezanton emra të njohur si Anri Sala, Pipilotti Rist, Rosa Barba, Fikret Atay, Lucie Fontaine, etj. Gjithashtu në vitin 2009 ka qenë kurator i pavionit të Shqipërisë dhe Kosovës, në Bienalen e Pragës. Artan Shabani në vitin 2013 emerohet drejtor i Galerisë Kombëtare të Arteve në Tiranë.

Piktura E A. Shabanit në galerinë Roma, të Sirakuzës

Kritiku sirakuzian, Korado Di Pietro thotë: “Aftësia për të përdorur me menccuri efikasitetin e materies nuk vjen asnjëherë e mangët në punët e piktorit Shabani, i cili jo rastësisht, arrin që të shprehë në mënyrën më brilante kompozimet e arrira, ku gjurma e mishëruar e ngjyrave ekuilibrohet me madhështinë e vlerave vizuale”.

Arben Iliazi/

Nga biseda me të mbijetuarin e gjenocidit grek në Çamëri, 95 vjeçarin Avdul Sulejmani.

Luftrat, masakrat, dëbimi nga vendlindja, nën tytat e armëve dhe grykave të topave të një ushtrie gjakatare- terroristo-pushtuese, kanë mbetur të memorizuara në gjithë qënien e atyre çamëve që janë ende gjallë.

I mbijetuari i gjenocidit, 95 vjeçari Avdul Sulejmani, me banim në Durrës, ku ka punuar mësues i gjuhës dhe letërsisë shqipe për 35 vjet, jeton brenda kujtimeve, me shpresën se një ditë e kaluara e camëve do të ketë të ardhme, do të shndërrohet në shpresë.

Lindur në vitin 1931 në fshatin Varfanj të Gumenicës, xha Avduli i kujton mirë momentet kur mbërriti ushtria greke për të filluar masakrat, pasi i pa me sytë e tij kur ishte gati 14 vjeç.

Ai i ka gjithashtu të freskëta në kujtesë ato që kanë ndodhur në Çamëri. “Para se të hynin pushtuesit italianë në Greqi më 1940, çamët nga mosha 16-75 vjeç meshkuj u internuan në ishujt e Egjeut, pa e njohur pushtuesin. Midis të internuarve ishte edhe babai im. Kur filluan masakrat në qershor të vitit 1944, unë, së bashku me familjen time ishim në fshat. Na thanë erdhi ushtria greke, e komanduar nga Napoleon Zerva, dhe zuri Paramithinë. Dy javë përpara 27 qershorit, Metropoliti i Paramithisë, mori disa krerë të Paramithisë për të biseduar në mal me zervistët për të kthyer normalitetin. Garant për këtë takim u fut vetë Metropoliti, ku pjesëmarrësit morën grancinë se nuk do të pësonin gjë, por të rrinin të qetë.

Zervistët nuk pyetën kur hynë brenda, Rrini, mos ikni, u thanë paramithiotëve, jemi vëllezër, kemi kaluar mirë. Kështu që nuk iku njeri. Hëngrën dhe pinë gjithë natën. Të nesërmen, zervistët mblodhën burrat dhe filluan masakrat, i therën, vranë, bënë masakra që as gjermanët nuk i kanë bërë. Me sa u mor vesh më vonë, Zervistët kishin rënë dakord me komandën gjermane dhe i lejoi komanda gjermane të nisnin masakrat. I pari që vranë ishte Myftiu i Paramithisë”, shprehet Avdul Sulejmani, dëshmia e gjallë e masakrës ndaj Çamërisë.

Avdul Sulejmani vazhdon të tregojë mes lotësh masakrat ndaj shqiptarëve të Çamërisë dhe thotë i mallwngjyer: Sikur qiellin ta bësh letër dhe detin bojë nuk do të mjaftonte për të shkruar mynxyrat që kanë parë çamët nga gjenocidi grek. “Mbi 300 gra i futën në një shtëpi burg… Disa grave shtatzana u çanë barkun dhe u nxirrnin fëmijën. Burrat i çonin në shkollë, aty ishte vendi ku i mblidhnin dhe i torturonin. I vrisnin, i digjnin të gjallë. I bënin copa-copa dhe i varnin në çengela. Pastaj i hidhnin nga dritarja. Vrasjet ishin me armë të ftohta, me thika zakonisht”.

Zervistët hyë në fshatrat tona dhe filluan vrasjet në masë. Ndërsa ushtria e Zervës po afrohej, së bashku me gjyshen, tre vëllezërit dhe motrën, lamë pas vendlindjen tonë, ikëm nga Varfanji në Filat, e më pas në Lops dhe, më në fund, zbritëm në fushën e Konispolit…Kishim vetem ca qilima, që i hodhëm përsipër si strehë.. hapëm gropa septike…krijuam banjo…por shpejt vërshuan semundjet, vdekjet…morrat. Tentuam të shpëtonim nga vdekja e sigurt…Me shumë mundim mbërritëm në Gjirokastër. U nisëm më këmbë nga Gjirokastra në Fier, duke ecur me ditë të tëra… Atje na futën në një kazermë…Pastaj erdhëm në Durrës, ditën që hidhej kryqi në ujë, më 6 janar 1945. U vendosem në Plazh, te vilat e tregtarëve. Por shpejt na hoqën andej dhe na çojnë në Rashbull. Babai merrej me tregti. Shkonim në Kavajë, Shijak. Te Shkëmbi i Kavajës bënim dru…

Ëndërra më e madhe e çdo shqiptari të Çamërisë, në moshën e tij është të shohë edhe njëherë shtëpinë në Çamëri, thotë xha Avduli, gjatë bisedës që patëm. Çamët e moshuar nuk lejohen të kalojnë kufirin grek. Greqia nuk i njeh pasaportat tona. Dhe shteti e qeveria shqiptare heshtin! Pasi tentova disa herë nga kufiri Shqipëri-Greqi dhe nuk u lejova nga autoritetet greke vetëm se në pasaportë shkruhet vendlindja ime Varfanj, unë e realizova ëndërrën time pas 73 vitesh, falë emisionit “Le Iene”, disa vjet më parë, në tetor 2017, duke shkuar në shtëpinë time në Çamëri, nëpërmjet Italisë, me rrugë detare. Në shtëpi ndjeva rrahje zemre shumë…Tani le te vdes rehat…

Të mbijetuarit e gjenocidit nuk janë të përjetshëm. Çdo vit ikin në amshim. Kur ikën në amshim një plak çam është një copëz histori që digjet. I fundit që kam intervistuar në Nju Jork, dy muaj para se të ndërronte jetë, ishte ish kryetari i Shoqatës Çamëria në vitet 1997-2000, Hilmi Saqe, që e kish përjetuar tragjedinë me sytë e një fëmije 8 vjeçar. (Hilmi Saqe: Amerika më ktheu në shtëpinë time në Çamëri – Gazeta Dielli, 12 korrik 2024)

Vështirësia më e madhe në kuptimin e tragjedisë çame rrjedh nga paaftësia jonë për të bindur publikun të besojë të pabesueshmen. Zyrtarët grekë fshihen pas gishtit, duke u justifikuar ende me të ashtuquajturin “bashkëpunim të çamëve me gjermanët”. Krimet ndaj çamëve i tregojnë vetë, me gojën e tyre, historianët, shkrimtarët dhe intelektualët grekë, si Jorgos Margaritis, Jani Sharra, Niko Zhango, Dhimitri Mihallopullo.Të vërtetën për masakrat na e zbulon, dashur padashur, edhe kronisti i Napoleon Zervës, Miridhaqi. Vetë grekët pranojnë 500 partizanë çamë formuan Batalioni IV “Ali Demi” në përbërje të Regjimentit XV të Ushtrisë Nacionalçlirimtare Greke (EAM).

Duke sjellë në vëmendje të opinionin këto dëshmi me vlerë të jashtëzakonshme, ne bindemi dhe besojmë më shumë te arsyeja historike e popullsisë çame dhe pasojat e tmerrshme që sjell racizmi dhe shpërthimet nacionaliste. Krimet janë pjesë e kujtesës kolektive të botës demokratike. Ndërsa kujtesa është baza e personalitetit individual të popujve. Për krimin duhet të vlejnë të njëjtat norma e standarde ndëshkimi për të gjitha vendet ku kanë ndodhur ato.

Asnjë teori e së Drejtës ndërkombëtare, asnjë teori e humanizmit dhe ekzisencës njerëzore, nuk mund të mohojë dot Çamërinë dhe të drejtën e popullit të saj. Asnjë qeveri greke apo shqiptare, asnjë forum i lartë ndërkombëtar, nuk mund t’i shmanget hijes së vet.

Një projekt kriminal i padënuar është më i rrezikshëm se një organizatë terroriste. Të drejtat e çamëve dhe vuajtjet e tyre nuk mund të shtyhen për më vonë. Çamët u dëbuan andej, pasi ishin bashkëkombës të padëshiruar.

Gjenocidi grek ndaj popullsisë çame nuk duhet të harrohet kurrë. Harresa që prek një brez, prek gjithë kombin apo etninë shqiptare, dhe është shumë e dëmshme. Duke kujtuar gjenocidin dhe duke dënuar masakrat greke ne ngremë lart ndjenjën e krenarisë sonë kombëtare, dinjitetin tonë njerëzor, origjinën tonë, e cila, sipas të gjitha dëshmive, na tregon se nuk kemi qenë një popull që thjesht shtriu kokën për t’u flijuar në tehun e kamës zerviste.

Çamëria, pavarësisht gjenocideve të pësuara, pavarësisht nga kryqëzimi kulturor etnik, ka mundur të ruajë identitetin e saj dhe të dalë fitimtare ndaj historisë, pasi ka preferuar gjithmonë faljen dhe jo hakmarrjen, ka ushqyer gjithmonë frymën e barazisë dhe mirëkuptimin me popullin grek. Zgjidhja më e keqe qëndron pikërisht në fshehjen e historisë kur, në mënyrë fatale, ajo mohohet si vlerë, që mund t’i bashkojë popujt dhe jo t’i lerë të ndarë dhe në armiqësi. Historia mund të jetë vetëm një krijim i përbashkët i njerëzve të lirë.