Përktheu Rafael Floqi/
(Botuar në “The Manchester Guardian”, Angli 1918 )
Miss Mary Edith Durham (1863–1944) ishte një antropologe, udhëtare, piktore dhe publiciste britanike, e njohur si një nga mbrojtëset më të vendosura të çështjes shqiptare në opinionin evropian të fillimshekullit XX. Duke filluar nga viti 1900, ajo përshkoi pothuajse të gjitha trevat shqiptare, duke jetuar për periudha të gjata mes banorëve dhe duke studiuar nga afër historinë, kulturën, zakonet dhe organizimin shoqëror të tyre. Veprat e saj, veçanërisht “High Albania” (“Shqipëria e Epërme”), mbeten edhe sot burime të rëndësishme historike dhe etnografike.
Edith Durham e vizitoi Korçën disa herë gjatë udhëtimeve të saj në Shqipëri, përpara shpalljes së pavarësisë dhe kur qyteti ishte ende nën sundimin osman. Në shënimet e saj ajo e përshkruan Korçën si një nga qendrat më të zhvilluara kulturore e tregtare të vendit, me një jetë qytetare të gjallë dhe me një dëshirë të jashtëzakonshme të banorëve për arsim dhe përparim kombëtar.
Pikërisht njohja e drejtpërdrejtë e qytetit dhe e popullsisë së tij i dha autoritet të veçantë kur, gjatë Luftës së Parë Botërore, ajo shkroi për administrimin francez të Korçës dhe për rilindjen e institucioneve shqiptare në këtë krahinë. Artikulli i saj nuk mbështetet vetëm në informacionet e kohës, por edhe në përvojën personale të një autoreje që kishte njohur Korçën si gjatë periudhës osmane, ashtu edhe në vitet e para të ringritjes së shtetit shqiptar. “Ngjarjet e fundit e kanë rikthyer Shqipërinë në qendër të vëmendjes së opinionit evropian. Për këtë arsye, një përmbledhje e shkurtër mbi mënyrën se si ky vend i vogël ka përballuar sprovat e tij të shumta mund të jetë me interes për lexuesin.
Megjithëse Fuqitë e Mëdha e njohën pavarësinë e Shqipërisë në vitin 1913, shpërthimi i Luftës së Parë Botërore e shndërroi vendin në një fushë përplasjesh ushtarake. Gjatë luftës, territori shqiptar u shkel nga tetë ushtri të ndryshme, të Antantës dhe të Fuqive Qendrore. Veriu u pushtua nga Austro-Hungaria, ndërsa jugu ra nën kontrollin e ushtrisë së mbretit Konstantin të Greqisë. Me përjashtim të Vlorës, ku ndodheshin trupat italiane, pothuajse e gjithë Shqipëria gjendej nën pushtimin e forcave armike.
Kthesa erdhi në fund të vitit 1916, kur ushtria franceze hyri në Korçë, dëboi forcat greke dhe ngriti flamurin shqiptar. Ky akt u prit me entuziazëm të jashtëzakonshëm nga banorët, të cilët e panë atë si shenjën e parë të ringjalljes së shtetit të tyre.
Territori i çliruar u organizua menjëherë si një administratë autonome shqiptare.
Kjo ndërhyrje erdhi në momentin më kritik, sepse trupat greke po sekuestronin rezervat ushqimore dhe po i transportonin ato jashtë vendit, duke e lënë popullsinë përballë urisë. Francezët jo vetëm siguruan rendin, por hapën edhe punime publike, kryesisht ndërtimin e rrugëve, duke u krijuar banorëve vende pune të paguara. Njëkohësisht shpërndanë çdo ditë bukë falas deri në korrjen e re, duke shmangur kështu katastrofën humanitare. Ky territor i vogël i lirë, embrioni i Shqipërisë së ardhshme, nisi menjëherë të ndërtonte institucionet e veta. Sipas raportit më të fundit të botuar në revistën “Le Calendrier de Koritza”, administrimi i tij po zhvillohej me sukses të dukshëm.
Qeverisja ishte besuar një Këshilli Administrativ të përbërë nga përfaqësues shqiptarë. Në mbledhjet e tij merrte pjesë një oficer francez, por roli i tij ishte thjesht mbikëqyrës. Në praktikë, ai nuk pati nevojë të ndërhynte në vendimmarrjen e këshillit, çka dëshmonte besimin që autoritetet franceze kishin tek aftësia e shqiptarëve për të vetëqeverisur vendin.
Njëkohësisht u krijua një sistem i rregullt gjyqësor me gjyqtarë dhe funksionarë shqiptarë.
Vendimet e kësaj gjykate fituan shpejt reputacion për drejtësi dhe paanshmëri, aq sa konsideroheshin më të përparuara se ato të shumë shteteve të tjera ballkanike. Edhe xhandarmëria shqiptare u organizua me efikasitet. Përveç disa rasteve të grabitjeve të kryera nga banda të armatosura greke që kalonin kufirin, rendi publik u ruajt në mënyrë të admirueshme.
Megjithatë, zhvillimi më mbresëlënës ishte ai në fushën e arsimit. Gjatë sundimit osman, përdorimi i gjuhës shqipe ishte ndaluar me ligj. Zotërimi i një libri apo gazete shqip dënohej deri me pesëmbëdhjetë vjet burg, ndërsa hapja e shkollave shqipe ishte e ndaluar.
Pavarësisht kësaj shtypjeje të gjatë, shqiptarët nuk kishin humbur etjen për dije. Përkundrazi, dëshira e tyre për arsim kishte mbijetuar dhe tani shpërthente me një forcë të jashtëzakonshme. Menjëherë pas çlirimit u krijua Këshilli Shqiptar i Arsimit dhe, ndonëse mungonin tekstet, mjetet mësimore dhe infrastruktura, në Korçë u hapën katër shkolla fillore dhe një shkollë e mesme me rreth dy mijë nxënës. Ndërkohë, pesëdhjetë shkolla të tjera u hapën në fshatrat përreth, të gjitha me pjesëmarrje të lartë.
Rajoni përfitonte nga një tokë pjellore dhe një bujqësi në zhvillim, çka siguronte furnizim të mjaftueshëm me ushqime. Në zonat malore kishte filluar edhe shfrytëzimi i një miniere qymyri të murrmë. Falë administrimit të kujdesshëm, shteti shqiptar i Korçës arriti të shlyente të gjitha detyrimet financiare dhe ta mbyllte vitin me një suficit prej më shumë se një milion frangash, një rast pothuajse i paprecedentë në Evropën e kohës.
Ndërsa ushtria franceze avanconte dhe çlironte pjesë të tjera të territorit shqiptar, modeli i ndërtuar në Korçë pritej të shtrihej në të gjithë vendin. Edith Durham shprehte bindjen se, me çlirimin e plotë të Shqipërisë, do të lindte një shtet i bashkuar, modern dhe përparimtar, që do të shtrihej nga Korça deri në Shkodër e Gjakovë.
Në fund të artikullit, autorja kundërshton me forcë idenë se Shqipëria mund të detyrohej të hiqte dorë nga bregdeti i saj në favor të sllavëve. Sipas saj, një veprim i tillë do të ishte po aq i padrejtë sa t’i kërkohej Belgjikës t’ia dorëzonte portet e saj Gjermanisë. Ajo kujton se sllavët zotëronin tashmë Tivarin dhe Ulqinin, si edhe gjithë bregdetin në veri të tyre, i cili ishte i banuar nga popullsi sllave dhe përbënte daljen e tyre natyrore në Adriatik. Edith Durham e mbyll shkrimin me një apel të fuqishëm moral dhe politik, i cili mbetet një nga mbrojtjet më të qarta të çështjes shqiptare në shtypin britanik të kohës: “Gjithçka që Shqipëria u kërkon Fuqive të Mëdha është që pavarësia e saj të garantohet dhe të respektohet, dhe që popullit shqiptar t’i lejohet të shpëtojë vetë shpirtin dhe fatin e tij si komb.”