(Një vështrim juridiko-politik mbi kufijtë kushtetues të pushtetit, përgjegjësinë institucionale dhe mbrojtjen e shtetit të së drejtës)
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Një trajtim nga perspektiva e së drejtës së brendshme publike, rendit kushtetues dhe përgjegjësisë institucionale
Republika nuk është pronë e politikës – ajo është rend juridik
Republika nuk matet me zhurmën e konflikteve politike, me përplasjet ndërmjet partive, me retorikën e ashpër apo me protagonizmin e liderëve. Republika matet me funksionalitetin e institucioneve, respektimin e Kushtetutës, sundimin e ligjit dhe aftësinë e politikës për ta vendosur interesin e shtetit mbi interesin partiak.
Në një Republikë kushtetuese, politika nuk është mbi shtetin. Ajo është një mekanizëm përmes të cilit ushtrohet pushteti publik, por gjithmonë brenda kufijve të përcaktuar nga Kushtetuta dhe ligji.
Kjo është pikënisja e çdo analize serioze të shtetit të së drejtës.
Kur një konflikt politik fillon të pengojë funksionimin e institucioneve, çështja nuk është më vetëm politike. Ajo bëhet çështje e së drejtës publike.
Politika mund të jetë në konflikt. Shteti nuk mund të jetë në paralizë.
Shteti i së drejtës nuk është slogan, por sistem i detyrimeve juridike
Shteti i së drejtës nuk ekziston vetëm sepse Kushtetuta e shpall atë. Ai ekziston kur normat kushtetuese dhe ligjore shndërrohen në sjellje konkrete të institucioneve.
Në kuptimin e së drejtës së brendshme publike, shteti i së drejtës nënkupton se pushteti ushtrohet vetëm në bazë të Kushtetutës dhe ligjit; kompetencat e institucioneve janë të përcaktuara juridikisht; asnjë organ nuk mund të tejkalojë kompetencat e veta; vendimet e organeve kompetente duhet të zbatohen dhe qytetari duhet të mbrohet nga arbitrariteti i pushtetit.
Demokracia kushtetuese nuk është thjesht sundim i shumicës.
Është shumicë e kufizuar nga Kushtetuta.
Kushtetuta është mbi partitë, mbi shumicat dhe mbi individët
Kushtetuta nuk është program partie, manifest elektoral apo instrument për ta fituar një betejë politike.
Ajo është norma themelore juridike mbi të cilën ndërtohet dhe kufizohet pushteti publik.
E njëjta Kushtetutë duhet të jetë e detyrueshme për pozitën dhe opozitën, për shumicën dhe pakicën, për qeverinë dhe parlamentin, për individin dhe institucionin.
Nuk mund të ekzistojë një standard kushtetues për kohën kur jemi në pushtet dhe një standard tjetër për kohën kur jemi në opozitë.
Ajo që është e drejtë kur na favorizon duhet të jetë e drejtë edhe kur na kufizon.
Ky është testi më i vërtetë i kulturës kushtetuese.
Parimi i legalitetit: politika është e lirë, por pushteti është i kufizuar
Një nga parimet themelore të së drejtës publike është parimi i legalitetit.
Një politikan mund të deklarojë një qëndrim. Një parti mund të kërkojë ndryshim. Një deputet mund të kundërshtojë. Opozita mund të votojë kundër.
Por një institucion shtetëror duhet të veprojë brenda kompetencës së përcaktuar nga Kushtetuta dhe ligji.
Këtu qëndron kufiri ndërmjet lirisë politike dhe pushtetit publik.
Politika mund të kërkojë shumë; pushteti mund të bëjë vetëm atë që i lejon Kushtetuta dhe ligji.
Krizë politike apo krizë institucionale?
Kriza politike është pjesë e demokracisë.
Kriza institucionale është rrezik për demokracinë.
Mospajtimet ndërmjet partive janë normale. Zgjedhjet mund të mos prodhojnë menjëherë shumicë të qartë. Partitë mund të mos pajtohen për qeverinë, drejtimin e Kuvendit apo politikat publike.
Por një gjë është konflikti politik dhe krejt tjetër është pamundësia e institucioneve për të kryer funksionet e tyre kushtetuese.
Atëherë pyetja nuk është më vetëm:
“Kush po fiton?”
Pyetja është:
“Çfarë po humb Republika?”
Afatet kushtetuese nuk janë dekor juridik
Afati kushtetues nuk është sugjerim politik. Ai është pjesë e mekanizmit juridik që siguron vazhdimësinë dhe funksionalitetin e institucioneve.
Vota e qytetarit duhet të shndërrohet në institucione funksionale.
Vota nuk është fundi i procesit demokratik.
Vota është fillimi i mandatit institucional.
Nëse qytetari voton, por institucionet nuk arrijnë të konstituohen dhe të funksionojnë, krijohet një hendek ndërmjet legjitimitetit demokratik dhe funksionalitetit kushtetues.
Kuvendi nuk është arenë e përhershme e konfliktit – është institucion kushtetues
Kuvendi i Republikës së Kosovës nuk është thjesht vend ku partitë përplasen.
Ai është organ kushtetues i pushtetit shtetëror.
Ai përfaqëson vullnetin politik të qytetarëve dhe ushtron kompetencat e përcaktuara nga Kushtetuta.
Procedura parlamentare nuk është çështje formale. Ajo ka rëndësi juridike.
Prandaj, Kuvendi duhet të funksionojë si institucion i Republikës, jo si zgjatim i konfliktit partiak.
Gjykata Kushtetuese: garantuese e Kushtetutës, jo zëvendësuese e politikës
Gjykata Kushtetuese ka rol themelor në mbrojtjen e rendit kushtetues.
Por duhet bërë një dallim i rëndësishëm:
Gjykata mund ta zgjidhë një çështje juridike; nuk mund ta zëvendësojë vullnetin politik për kompromis.
Politika duhet të ketë përgjegjësi.
Parlamenti duhet të ketë përgjegjësi.
Partitë duhet të kenë përgjegjësi.
Gjykata duhet të bëjë atë që i takon sipas Kushtetutës.
Secili institucion duhet të qëndrojë brenda kufijve të kompetencës së vet.
Vendimet kushtetuese nuk janë rekomandime politike
Një shtet i së drejtës nuk mund të funksionojë nëse vendimet e organeve kompetente respektohen vetëm kur u përshtaten palëve.
Vendimi kushtetues nuk është rekomandim.
Nuk është këshillë politike.
Ai është akt juridik.
Prandaj, respektimi i vendimeve kushtetuese është pjesë e drejtpërdrejtë e kulturës së shtetit të së drejtës.
Kushtetuta nuk mund të jetë e detyrueshme vetëm kur është në favorin tonë.
Legjitimiteti politik nuk e zëvendëson legalitetin kushtetues
Një parti mund të ketë legjitimitet elektoral.
Një lider mund të ketë mbështetje të madhe qytetare.
Një shumicë mund të ketë mandat politik.
Por asnjë legjitimitet politik nuk e zëvendëson legalitetin kushtetues.
Kjo është arsyeja pse demokracia moderne nuk është thjesht demokraci e shumicës.
Ajo është demokraci kushtetuese.
Shumica qeveris, por Kushtetuta e kufizon.
Opozita kundërshton, por Kushtetuta e kufizon edhe atë.
Institucionet veprojnë, por Kushtetuta i përcakton kompetencat e tyre.
Shteti nuk mund të jetë peng i kalkulimeve politike
Kosovës i duhet një politikë që e kupton dallimin ndërmjet pushtetit dhe shtetit.
Pushteti është i përkohshëm. Republika duhet të ketë vazhdimësi.
Partitë ndryshojnë.
Qeveritë ndryshojnë.
Koalicionet ndryshojnë.
Liderët ndryshojnë.
Por shteti duhet të vazhdojë.
Institucionet nuk janë pronë e një partie.
Kuvendi nuk është pronë e shumicës së radhës.
Qeveria nuk është pronë personale e kryeministrit.
Administrata publike nuk është pronë e partive.
Republika u përket qytetarëve.
Kompromisi institucional nuk është dobësi – është pjekuri demokratike
Një prej dobësive të kulturës politike është perceptimi se kompromisi është humbje.
Në demokraci kushtetuese, kompromisi është një nga instrumentet kryesore për ruajtjen e funksionalitetit institucional.
Kompromisi nuk do të thotë braktisje e parimeve.
Do të thotë gjetje e një zgjidhjeje brenda parimeve.
Shumica ka përgjegjësi të qeverisë. Opozita ka përgjegjësi të kontrollojë. Të dyja kanë përgjegjësi të mos e bllokojnë Republikën.
Kur politika prodhon krizë, qytetari pëson pasojat
Kriza institucionale nuk qëndron brenda mureve të Kuvendit.
Ajo zbret te qytetari.
Kur institucionet nuk funksionojnë, vonohen vendimet.
Kur vonohen vendimet, vonohen politikat publike.
Kur vonohen politikat publike, dëmtohet ekonomia.
Kur dëmtohet ekonomia, qytetari e ndien krizën.
Prandaj, shteti i së drejtës nuk është koncept abstrakt akademik.
Ai ka pasoja konkrete në jetën e përditshme.
Rreziku i “normalizimit” të bllokadës
Një nga rreziqet më të mëdha nuk është vetëm kriza e sotme.
Është mundësia që kriza të bëhet normale.
Një bllokadë.
Një vonesë.
Një interpretim partiak.
Një vendim i pazbatuar.
Një kompromis i refuzuar.
Pastaj një krizë tjetër.
Dhe në fund krijohet një kulturë ku anormaliteti institucional bëhet normalitet.
Kjo nuk duhet të lejohet.
Ajo që është e drejtë sot duhet të jetë e drejtë edhe nesër
Një shtet serioz nuk mund të ndërtohet mbi standarde të dyfishta.
Nëse sot kërkohet respektimi i Kushtetutës nga kundërshtari, nesër duhet të kërkohet i njëjti respekt kur jemi vetë në pushtet.
Nëse sot mbrohet institucioni, nesër duhet të mbrohet po ai institucion.
Nëse sot kërkohet zbatimi i vendimeve kushtetuese, nesër duhet të respektohen edhe vendimet që mund të jenë të pafavorshme.
Ky është testi real i demokracisë kushtetuese.
Shteti i së drejtës dhe administrata publike
Një element thelbësor i së drejtës së brendshme publike është vazhdimësia e administratës.
Politika ndryshon.
Administrata profesionale duhet të vazhdojë.
Administrata publike duhet të udhëhiqet nga ligjshmëria, profesionalizmi, paanshmëria dhe interesi publik.
Qeveritë ndryshojnë; shteti duhet të vazhdojë.
Republika duhet të jetë më e madhe se konflikti politik
Kriza institucionale duhet të shndërrohet në moment reflektimi.
Nuk mjafton të thuhet:
“Fajin e ka pala tjetër.”
Pyetja duhet të jetë:
“Çfarë përgjegjësie kam unë për funksionimin e Republikës?”
Ky është ndryshimi ndërmjet politikës së pushtetit dhe politikës së shtetit.
Politika e pushtetit pyet:
“Si ta fitoj betejën?”
Politika e shtetit pyet:
“Si ta ruaj institucionin?”
Kosovës i duhet e dyta.
Pesë parime për një kulturë të re kushtetuese
E para: Kushtetuta mbi interesin partiak.
Asnjë parti nuk mund të jetë mbi Kushtetutën.
E dyta: Institucionet mbi individët.
Institucionet duhet të jenë më të forta se liderët.
E treta: Ligji mbi pushtetin.
Pushteti duhet t’i nënshtrohet ligjit.
E katërta: Kompromisi mbi bllokadën.
Kur ekziston hapësirë kushtetuese për zgjidhje politike, ajo duhet të përdoret për funksionalitet institucional.
E pesta: Republika mbi konfliktin.
Asnjë fitore partiake nuk mund të justifikojë dobësimin e shtetit.
Përgjegjësia ndaj shtetit të sotëm dhe shtetit të së ardhmes
Politika e sotme nuk duhet të mendojë vetëm për mandatin e sotëm.
Ajo duhet të mendojë për shtetin që do t’u lihet gjeneratave të ardhshme.
Një politikan mund të fitojë një betejë.
Një parti mund të fitojë një mandat.
Një koalicion mund të fitojë pushtetin.
Por nëse gjatë kësaj beteje dëmtohet autoriteti i institucioneve, dëmi mund të zgjasë shumë më tepër se një mandat.
Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm:
“Çfarë fitoj unë sot?”
Por:“Çfarë shteti po ua lë gjeneratave që vijnë pas nesh?”
Nga kriza duhet të dalë një Republikë më e fortë
Kosova nuk ka nevojë vetëm për zgjidhjen e një krize konkrete.
Ajo ka nevojë për një kulturë politike që i parandalon krizat e ardhshme.
Kjo kërkon:Kushtetutë të respektuar.
Institucione funksionale.
Gjykatë Kushtetuese të respektuar.
Administratë profesionale.
Politikë të përgjegjshme.
Opozitë konstruktive.
Shumicë të përgjegjshme.
Kompromis demokratik.
Respekt për qytetarin.
Këto janë shtyllat e një Republike moderne.
Më shumë Republikë, më shumë Kushtetutë, më shumë përgjegjësi
Kosova ndodhet përballë një prove që është më e madhe se një konflikt ndërmjet partive.
Pyetja nuk është vetëm:
“Kush do të udhëheqë?”
Pyetja themelore është:
A DO TË DALË MË E FORTË REPUBLIKA NGA KJO KRIZË?
Ky duhet të jetë qëllimi i çdo aktori politik që e kupton përgjegjësinë publike.
Një shtet demokratik nuk matet me aftësinë e një partie për ta mposhtur tjetrën.
Matet me aftësinë e institucioneve për të vazhduar të funksionojnë edhe kur partitë janë në konflikt.
Republika duhet të jetë më e madhe se çdo lider.
Kushtetuta duhet të jetë më e fortë se çdo shumicë.
Ligji duhet të jetë më i fuqishëm se çdo pushtet.
Institucioni duhet të jetë më i qëndrueshëm se çdo mandat politik.
Qytetari duhet të jetë mbi çdo kalkulim partiak.
Kjo është logjika e shtetit të së drejtës.
Sepse politika kalon.
Pushtetet ndryshojnë.
Partitë vijnë e shkojnë.
Liderët zëvendësohen.
Koalicionet krijohen dhe shpërbëhen.
Por Republika duhet të mbetet.
Dhe Republika mbetet vetëm atëherë kur Kushtetuta është më e fortë se interesat e ditës, kur institucionet janë më të forta se individët dhe kur ligji është më i fortë se pushteti.
Prandaj, përgjegjësia e politikës së sotme nuk është vetëm ta zgjidhë krizën e sotme.
Është të mos krijojë një kulturë krize për të nesërmen.
Sepse kur politika e sotme e bllokon shtetin e së drejtës të sotëm, ajo rrezikon të bllokojë edhe shtetin e së drejtës të së ardhmes.
Parimi përfundimtar
Kushtetuta mbi partitë.
Institucionet mbi individët.
Ligji mbi pushtetin.
Legaliteti mbi arbitraritetin.
Përgjegjësia mbi protagonizmin.
Republika mbi konfliktin politik.
Shteti i së drejtës mbi interesin e ditës.
Sepse shteti nuk është trashëgimi e një partie. Republika është përgjegjësi e një gjenerate ndaj gjeneratës tjetër.