Nga qartësimi kushtetues dhe funksionalizimi i institucioneve te diplomacia aktive, njohjet e reja dhe konsolidimi i sovranitetit.
Prof. Dr. Fejzulla BERISHA
Republika e Kosovës ndodhet përpara një faze në të cilën çështjet e rendit kushtetues, funksionalitetit institucional dhe afirmimit ndërkombëtar duhet të trajtohen si pjesë të një procesi të vetëm të konsolidimit shtetëror. Në një shtet demokratik, rendi kushtetues nuk është vetëm një kuadër formal për organizimin e pushtetit, por baza juridike mbi të cilën ndërtohet legjitimiteti institucional, siguria juridike dhe funksionimi i shtetit.
Në këtë kuptim, aktgjykimi i fundit i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Kosovës, i 23 shtatorit 2026, për rastet e bashkuara KO256/26 dhe KO258/26, përbën një moment të rëndësishëm për qartësimin e disa çështjeve që lidhen me konstituimin e Kuvendit dhe zgjedhjen e Qeverisë. Gjykata konstatoi, ndër të tjera, se Kuvendi është konstituuar pas kalimit të afatit kushtetues, se vendimi për zgjedhjen e Qeverisë nuk është në kundërshtim me nenin 95 të Kushtetutës dhe se afati për zgjedhjen e Presidentit përfundon më 6 tetor 2026. Po ashtu, Gjykata përcaktoi detyrimin që deputetët të zgjedhin sa më parë nënkryetarin nga grupi i dytë më i madh parlamentar.
Ky aktgjykim duhet të lexohet para së gjithash në dritën e parimit të supremacisë së Kushtetutës dhe respektimit të vendimeve të Gjykatës Kushtetuese. Në një rend kushtetues demokratik, mosmarrëveshjet institucionale nuk mund të mbeten pafundësisht peng i interpretimit politik; ato duhet të gjejnë zgjidhje brenda mekanizmave kushtetues dhe juridikë.
Prandaj, pas këtij qartësimi, përgjegjësia kryesore u takon institucioneve politike të Republikës së Kosovës. Kuvendi dhe Qeveria duhet të përqendrohen në ushtrimin e kompetencave të tyre kushtetuese e ligjore dhe në adresimin e çështjeve që kërkojnë veprim institucional. Në vend të rikthimit të vazhdueshëm te kontestet procedurale, energjia institucionale duhet të orientohet drejt punës legjislative, reformave, sundimit të ligjit, zhvillimit ekonomik dhe politikës së jashtme.
Kushtetuta si themel i konsolidimit shtetëror
Shteti funksional fillon me respektimin e rendit të vet kushtetues. Kushtetuta përcakton kompetencat, kufizimet dhe marrëdhëniet ndërmjet institucioneve dhe, në këtë mënyrë, krijon parakushtet për ushtrimin e rregullt të pushtetit publik.
Pikërisht për këtë arsye, vendimet e Gjykatës Kushtetuese duhet të shërbejnë si pikë orientimi juridik për institucionet. Gjykata Kushtetuese ka rolin e interpretimit përfundimtar të Kushtetutës brenda juridiksionit të saj, ndërsa vendimet e saj janë pjesë e mekanizmit të kontrollit kushtetues të pushtetit.
Në këtë fazë, rëndësi të veçantë ka që Kuvendi të zhvillojë veprimtarinë e tij legjislative në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet, ndërsa Qeveria të ushtrojë kompetencat ekzekutive brenda kufijve të përcaktuar nga rendi juridik.
Konsolidimi i shtetit nuk arrihet vetëm përmes krijimit të institucioneve, por përmes funksionimit të tyre të rregullt, të përgjegjshëm dhe të kontrollueshëm juridikisht.
Prandaj, faza e ardhshme duhet të jetë fazë e punës institucionale: miratimit dhe zbatimit të ligjeve, reformimit të administratës publike, forcimit të sundimit të ligjit, funksionalizimit të mekanizmave të përgjegjësisë dhe krijimit të një klime më të qëndrueshme institucionale.
Kjo është edhe baza e parë për çdo politikë serioze të afirmimit ndërkombëtar.
Nga shtetësia formale te sovraniteti efektiv
Në të drejtën ndërkombëtare, shtetësia nuk mund të kuptohet vetëm si deklarim formal i pavarësisë. Ajo lidhet me ekzistencën dhe funksionimin e një rendi institucional, me ushtrimin e autoritetit publik dhe me aftësinë për të zhvilluar marrëdhënie ndërkombëtare.
Republika e Kosovës e shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008. Një pikë e rëndësishme e afirmimit juridik të këtij procesi ishte opinioni këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010. Gjykata u shpreh se deklarata e pavarësisë e Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.
Megjithatë, është e rëndësishme të ruhet saktësia juridike: pyetja që iu parashtrua Gjykatës ishte nëse deklarata e pavarësisë ishte në pajtim me të drejtën ndërkombëtare. Gjykata nuk u kërkua të vendoste nëse e drejta ndërkombëtare i kishte dhënë Kosovës një të drejtë pozitive të përgjithshme për shkëputje dhe as nuk vendosi për çështjen e njohjes diplomatike nga shtetet individuale.
Kjo dallim është i rëndësishëm për diplomacinë juridike të Kosovës. Opinioni i GJND-së është një instrument i rëndësishëm argumentimi, por duhet përdorur me saktësinë që i takon një dokumenti juridik ndërkombëtar.
Në këtë kuptim, konsolidimi i sovranitetit kërkon ndërthurjen e legjitimitetit kushtetues të brendshëm me kapacitetin ndërkombëtar të shtetit.
Një shtet që dëshiron të afirmohet ndërkombëtarisht duhet të jetë në gjendje të dëshmojë funksionalitet institucional, siguri juridike, respektim të të drejtave dhe lirive, kapacitet administrativ dhe politikë të jashtme të qëndrueshme.
E drejta ndërkombëtare si instrument i diplomacisë shtetërore
Kosova duhet ta trajtojë të drejtën ndërkombëtare jo vetëm si fushë akademike, por edhe si një nga instrumentet e diplomacisë së saj shtetërore.
Në marrëdhëniet ndërkombëtare, argumenti juridik ka rëndësi të veçantë, veçanërisht kur shteti përballet me interpretime të ndryshme për statusin, marrëdhëniet ndërshtetërore dhe çështjet që lidhen me organizatat ndërkombëtare.
Për këtë arsye, do të ishte e dobishme që në kuadër të institucioneve të Kosovës të forcohet një mekanizëm i përhershëm i diplomacisë juridike, ku ekspertët e së drejtës ndërkombëtare të punojnë në koordinim me diplomacinë dhe institucionet shtetërore.
Detyra e këtij mekanizmi do të ishte përgatitja e analizave juridike, dokumenteve faktike, materialeve për organizatat ndërkombëtare, argumenteve për marrëdhëniet dypalëshe dhe dokumentacionit të nevojshëm për dialogun me shtetet që ende nuk e kanë njohur Kosovën.
Një diplomaci e tillë nuk do të duhej të karakterizohej nga retorika konfrontuese, por nga argumenti, dokumenti, profesionalizmi dhe vazhdimësia.
Njohjet e reja dhe diplomacia e ndërtimit të besimit
Një nga objektivat e rëndësishëm të politikës së jashtme të Kosovës mbetet zhvillimi i marrëdhënieve me shtetet që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e saj.
Kjo kërkon një strategji të diferencuar. Çdo shtet ka rrethanat e veta politike, juridike, ekonomike dhe strategjike. Për këtë arsye, diplomacia e Kosovës duhet të analizojë me kujdes interesat dhe prioritetet e secilit shtet dhe të ndërtojë komunikimin në përputhje me këto specifika.
Në këtë proces, lobimi institucional dhe diplomacia publike mund të kenë rol plotësues. Kontaktet me parlamentet, universitetet, institutet kërkimore, organizatat profesionale dhe komunitetet shqiptare në diasporë mund të krijojnë kanale shtesë komunikimi.
Por këto përpjekje duhet të jenë të koordinuara me diplomacinë zyrtare dhe të zhvillohen në mënyrë transparente, profesionale dhe në përputhje me ligjet e shteteve përkatëse.
Njohja nuk duhet trajtuar si rezultat i një fushate të shkurtër, por si rezultat i një procesi të vazhdueshëm të ndërtimit të marrëdhënieve dhe besimit.
Kjo do të kërkonte një hartë të qartë të prioriteteve diplomatike: cilat shtete janë më të rëndësishme për objektivat e Kosovës, cilat janë pengesat juridike ose politike, cilat janë fushat ku ekzistojnë interesa të përbashkëta dhe cilat forma të dialogut mund të zhvillohen.
Diplomacia euroatlantike dhe partneriteti strategjik
Konsolidimi ndërkombëtar i Kosovës nuk duhet të trajtohet i shkëputur nga orientimi i saj euroatlantik.
Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, Bashkimin Evropian dhe NATO-n përbëjnë dimensione të rëndësishme të politikës së jashtme dhe të sigurisë së Kosovës. Në këtë drejtim, diplomacia duhet të jetë e qëndrueshme, institucionale dhe e bazuar në dialog.
Me Shtetet e Bashkuara, rëndësi ka vazhdimi i dialogut strategjik dhe zhvillimi i marrëdhënieve në fusha të ndryshme me interes të përbashkët.
Me Bashkimin Evropian, fokusi duhet të përfshijë reformat institucionale, sundimin e ligjit, zhvillimin ekonomik dhe përafrimin me standardet evropiane.
Në raport me NATO-n, forcimi i institucioneve të sigurisë, standardet demokratike, sundimi i ligjit dhe bashkëpunimi institucional janë pjesë e rëndësishme e rrugëtimit euroatlantik të Kosovës.
Në këtë mënyrë, politika e jashtme dhe politika e brendshme nuk janë dy fusha të ndara. Besueshmëria ndërkombëtare e një shteti ndërtohet edhe përmes cilësisë së institucioneve të tij të brendshme.
Kosova dhe Shqipëria: koordinim në interes të përbashkët
Në këtë strategji, bashkëpunimi ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Republikës së Shqipërisë mund të ketë një dimension të rëndësishëm.
Të dyja janë shtete sovrane dhe subjekte të veçanta të së drejtës ndërkombëtare. Pikërisht për këtë arsye, bashkëpunimi i tyre duhet të mbështetet në respektimin e plotë të sovranitetit dhe vendimmarrjes së pavarur të secilit shtet.
Kjo nuk e përjashton koordinimin në çështjet me interes të përbashkët.
Konsultimet ndërmjet ministrive të jashtme, bashkëpunimi ndërmjet misioneve diplomatike, diplomacia parlamentare, shkëmbimi i ekspertizës dhe koordinimi në forume ndërkombëtare mund të krijojnë sinergji të dobishme.
Një qasje e tillë do të mundësonte që dy shtetet të përdorin më mirë kapacitetet e tyre diplomatike, juridike, akademike dhe ekonomike, pa cenuar subjektivitetin e veçantë ndërkombëtar të secilit.
Pas qartësimit kushtetues: koha për punë institucionale
Në këtë pikë, aktgjykimi i Gjykatës Kushtetuese merr një rëndësi të veçantë. Pasi Gjykata ka dhënë interpretimin e saj për çështjet konkrete të parashtruara, institucionet politike duhet të veprojnë mbi bazën e atij interpretimi dhe të vazhdojnë ushtrimin e kompetencave të tyre kushtetuese.
Kjo nënkupton që Kuvendi duhet të fokusohet në funksionin e tij legjislativ dhe mbikëqyrës, ndërsa Qeveria në ushtrimin e përgjegjësive ekzekutive dhe në zbatimin e politikave publike.
Në të njëjtën kohë, çështjet e tjera kushtetuese duhet të trajtohen në afatet dhe procedurat e përcaktuara nga Kushtetuta. Vetë aktgjykimi i Gjykatës ka përcaktuar se afati gjashtëdhjetëditor për zgjedhjen e Presidentit ka filluar më 8 gusht 2026 dhe përfundon më 6 tetor 2026.
Kjo e bën të domosdoshëm respektimin e afateve dhe procedurave kushtetuese nga të gjithë aktorët institucionalë.
Por, përtej procedurës, sfida kryesore është që institucionet të rikthejnë vëmendjen te përmbajtja e mandatit të tyre: te ligji, reformat, ekonomia, drejtësia, siguria, arsimi, shëndetësia dhe politika e jashtme.
Një shtet nuk mund të qëndrojë vazhdimisht në fazën e konstituimit. Konstituimi është fillimi i mandatit; puna shtetërore është përmbajtja e tij.
Nga diplomacia reaktive drejt diplomacisë strategjike
Kosova ka nevojë për një politikë të jashtme që ndërthur reagimin e nevojshëm me planifikimin strategjik.
Kjo nënkupton krijimin e një platforme të koordinuar ndërmjet institucioneve që kanë përgjegjësi në politikën e jashtme, në mënyrë që qëndrimet e Kosovës të jenë të qarta, të qëndrueshme dhe juridikisht të argumentuara.
Në vend që çdo zhvillim ndërkombëtar të prodhojë një reagim të veçantë, institucionet duhet të ndërtojnë politika afatmesme dhe afatgjata.
Një diplomaci strategjike do të duhej të kishte disa drejtime të qarta: forcimin e partneritetit me Shtetet e Bashkuara, thellimin e bashkëpunimit me Bashkimin Evropian, avancimin e marrëdhënieve me NATO-n, zgjerimin e marrëdhënieve bilaterale, angazhimin më të madh në mekanizmat ndërkombëtarë ku Kosova mund të marrë pjesë dhe zhvillimin e një politike të strukturuar për njohjet e reja.
Kjo diplomaci duhet të mbështetet në një parim themelor: Kosova duhet të paraqitet si subjekt i përgjegjshëm i së drejtës ndërkombëtare dhe si shtet që i respekton parimet e rendit kushtetues dhe ndërkombëtar.
Nga qartësimi juridik te veprimi shtetëror
Republika e Kosovës hyn në një fazë ku konsolidimi i brendshëm kushtetues dhe afirmimi ndërkombëtar duhet të ecin paralelisht.
Aktgjykimi i Gjykatës Kushtetuese i 23 shtatorit 2026 ka dhënë një kornizë të qartë për çështjet e shqyrtuara lidhur me konstituimin e Kuvendit dhe zgjedhjen e Qeverisë, ndërsa ka përcaktuar edhe afate dhe detyrime të tjera kushtetuese. Për institucionet politike, kjo nënkupton një përgjegjësi të drejtpërdrejtë: të veprojnë brenda Kushtetutës dhe ligjit dhe të përqendrohen në ushtrimin e mandatit të tyre.
Në planin ndërkombëtar, opinioni këshillimor i GJND-së i vitit 2010 mbetet një pikë e rëndësishme referimi juridik: Gjykata konstatoi se deklarata e pavarësisë e 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare. Por afirmimi ndërkombëtar i Kosovës kërkon më shumë se një argument juridik; kërkon diplomaci të vazhdueshme, marrëdhënie të ndërtuara me kujdes, institucione funksionale dhe kapacitet për të krijuar besim ndërkombëtar.
Prandaj, faza e ardhshme duhet të jetë fazë e veprimit institucional të matur dhe të koordinuar.
Kuvendi dhe Qeveria duhet të punojnë në bazë të Kushtetutës dhe ligjeve. Diplomacia duhet të veprojë me më shumë planifikim dhe vazhdimësi. Ekspertiza e së drejtës ndërkombëtare duhet të jetë më e pranishme në politikën e jashtme. Politika për njohjet e reja duhet të jetë e strukturuar dhe afatgjatë. Partneritetet me Shtetet e Bashkuara, Bashkimin Evropian dhe NATO-n duhet të zhvillohen përmes dialogut institucional. Ndërsa bashkëpunimi Kosovë–Shqipëri duhet të shfrytëzojë mundësitë e koordinimit, duke respektuar sovranitetin dhe subjektivitetin ndërkombëtar të të dyja shteteve.
Në këtë perspektivë, sovraniteti nuk duhet parë vetëm si një status juridik, por si kapacitet i vazhdueshëm për të ushtruar autoritetin kushtetues brenda vendit dhe për të vepruar me përgjegjësi në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Kosova ka nevojë për institucione që funksionojnë sipas Kushtetutës, diplomaci që vepron mbi bazën e së drejtës ndërkombëtare dhe politikë të jashtme që ndërton marrëdhënie përmes dialogut, argumentit dhe partneritetit.
Kjo është rruga nga qartësimi kushtetues te konsolidimi shtetëror dhe nga afirmimi juridik te afirmimi ndërkombëtar.
Në fund, një shtet konsolidohet jo vetëm kur shpall pavarësinë, por kur institucionet e tij funksionojnë, Kushtetuta respektohet, ligji zbatohet, diplomacia vepron me profesionalizëm dhe partnerët ndërkombëtarë e shohin atë si një subjekt të qëndrueshëm, të përgjegjshëm dhe të besueshëm.
Kosova sot ka nevojë për më shumë punë shtetërore, më shumë qartësi juridike dhe më shumë diplomaci të mençur — në mënyrë që sovraniteti kushtetues brenda vendit të shoqërohet me afirmim të qëndrueshëm në rendin ndërkombëtar.