Prof. Pal Nikolli/

Shpesh dëgjojmë se Shqipëria duhet të futet në Bashkimin Evropian. Por pyetja më e rëndësishme është: a duhet të futet vetëm Shqipëria në BE, apo edhe BE-ja në Shqipëri?

Anëtarësimi nuk është thjesht një akt formal, një firmë në një traktat apo ngritja e një flamuri më shumë në Bruksel. Ai është, mbi të gjitha, një gjendje mendore, institucionale dhe qytetare. Vendet e Bashkimit Evropian nuk janë të zhvilluara sepse janë anëtare të BE-së; ato janë bërë anëtare sepse ndërtuan institucione funksionale, respektuan ligjin, mbrojtën pronën publike dhe private, investuan në arsim, kërkim shkencor dhe kulturë demokratike.

Prandaj, sfida jonë nuk është vetëm të hapim apo mbyllim kapituj negociatash. Sfida është të ndërtojmë një Shqipëri që funksionon sipas standardeve evropiane edhe pa qenë ende anëtare e BE-së.

Kjo do të thotë qytete me planifikim urban dhe jo me kaos ndërtimesh; trotuare për qytetarët dhe jo për makinat; universitete që zgjedhin drejtuesit sipas meritës dhe jo sipas ndikimit politik; administratë që i shërben qytetarit dhe jo partisë; drejtësi që vepron mbi bazën e ligjit dhe jo të interesit.

Evropa nuk fillon në kufijtë e Bashkimit Evropian. Ajo fillon në mënyrën se si respektojmë rregullat, si trajtojmë njëri-tjetrin, si mbrojmë mjedisin, si ndërtojmë institucionet dhe si edukojmë brezat e rinj.

Nëse presim të bëhemi evropianë pasi të anëtarësohemi, rrezikojmë të mbetemi gjithmonë pas. Por nëse ndërtojmë standardet evropiane që sot, anëtarësimi do të jetë thjesht njohja formale e një realiteti të krijuar.

Sepse rruga më e sigurt drejt Evropës nuk është të presim derën të na hapet. Është të ndërtojmë Evropën brenda vendit tonë, para se të hyjmë në të.

Besnik Fishta

Një nga aspektet më domethënëse të filatelisë së ish Jugosllavisë Socialiste(1945-1990), është mënyra se si ajo trajtoi Kosovën. Ndërsa republikat federale gjenin vend rregullisht në emetimet postare përmes figurave historike, monumenteve, qyteteve dhe trashëgimisë kulturore, Kosova mbeti dukshëm më pak e përfaqësuar. Kjo pabarazi nuk shfaqej vetëm në numrin e kufizuar të pullave kushtuar Kosovës, por edhe në mënyrën se si paraqiteshin motivet e saj.

Në shumicën e rasteve, elementet që lidhen me Kosovën paraqiteshin pa identifikimin e qartë të karakterit të tyre shqiptar. Kur në pulla shfaqeshin qytete ose peizazhe të Kosovës, zakonisht përmendej vetëm emri gjeografik. Kështu, paraqitja e Prizrenit, Pejës apo Grykës së Rugovës kufizohej në dimensionin e tyre turistik ose natyror, pa asnjë referencë ndaj popullsisë shqiptare që përbënte shumicën dërrmuese të banorëve të këtyre trevave. Për pasojë, shikuesi informohej për ekzistencën e një vendi, por jo për identitetin kulturor të tij.

                                                                                         Kanioni Rugoves 1981

Një dukuri e ngjashme vërehet edhe në paraqitjen e trashëgimisë kulturore. Në emetimet federale gjetën vend relativisht të shpeshtë monumente fetare ortodokse me rëndësi për historinë serbe, si manastiri i Graçanicës apo objekte të tjera të trashëgimisë mesjetare serbe në Kosovë. Këto monumente paraqiteshin si pjesë e trashëgimisë kulturore serbe, duke marrë një dukshmëri të konsiderueshme në raport me elementët e kulturës shqiptare, të cilët mbeteshin pothuajse të padukshëm.

Manastiri Gracanices 1975 

Edhe më domethënës është rasti i kostumeve popullore. Në disa emetime kushtuar folklorit jugosllav u përfshinë veshje tradicionale nga Kosova, por pa theksuar qartë përkatësinë e tyre shqiptare. Në raste të caktuara, motive të njohura të kulturës materiale shqiptare u paraqitën si pjesë e një folklori rajonal ose jugosllav(Mali i Zi) të paidentifikuar etnikisht. Shembulli më i njohur është ai i xhubletës, një prej veshjeve më të lashta të kulturës shqiptare në Ballkan, e cila në paraqitje të tilla humbte lidhjen e saj të drejtpërdrejtë me traditën shqiptare. Në vend që të njihej autorësia kulturore e komunitetit që e kishte ruajtur ndër shekuj, objekti paraqitej në një kontekst më të përgjithshem.

Kjo nuk do të thotë se në filatelinë jugosllave mungonin plotësisht shembujt e një qasjeje më të balancuar. Një rast interesant përbën zarfi i Ditës së Parë i emetuar me rastin e 10-vjetorit të Universitetit të Prishtinës. I përgatitur në Zagreb-Kroaci, ai e trajtonte Universitetin e Prishtinës si një institucion të rëndësishëm arsimor dhe shkencor të federatës, pa e reduktuar rëndësinë e tij në një kontekst lokal. 

                                                                                            10 vjetori universitetit prishtines emetuar ne Zagreb 1979

Kjo mënyrë përfaqësimi ngre pyetje mbi shkallën e pluralizmit kulturor që reflektonte filatelia federale. Në një shtet që synon të përfaqësojë në mënyrë të barabartë komunitetet dhe identitetet e tij, filatelia do të pritej të pasqyronte me të njëjtën qartësi origjinën historike dhe kulturore të të gjitha traditave që përfshinte. Në këtë kuptim, elementet shqiptare të Kosovës nuk do të duhej të paraqiteshin thjesht si motive rajonale apo si pjesë e një trashëgimie të përgjithshme jugosllave, por edhe me identitetin e tyre kulturor të dallueshëm. Analiza e materialit filatelik sugjeron se kjo nuk ndodhte. Motivet shqiptare integroheshin në një kornizë më të gjerë federale pa u identifikuar qartë, ndërsa monumentet dhe traditat e lidhura me identitetin serb paraqiteshin me referenca më të drejtpërdrejta historike e kulturore. Kjo krijon përshtypjen e një përfaqësimi të pabalancuar të trashëgimisë së popujve dhe komuniteteve që përbënin federatën.

              Prizreni ne artet pamore 1965 

Pikërisht këtu qëndron një nga kontradiktat e filatelisë jugosllave. Ndërsa ideologjia zyrtare fliste për barazinë e popujve dhe të njësive federale, komunikimi vizual i shtetit nuk pasqyronte këtë parim. Kosova ishte plotësisht e munguar nga filatelia federale, dhe shpesh paraqitej në mënyrë të tillë që karakteri shqiptar i saj të mbetej në plan të dytë. Kjo krijoi një formë të përjashtimit simbolik, ku jo vetëm hapësira, por edhe identiteti kulturor i shumicës së popullsisë së saj mbeti i pa preprezentuar.

Në një shoqëri ku humbet shpresa, njerëzit largohen. Fillimisht fizikisht. Pastaj shpirtërisht. Pastaj politikisht.

Për vite me radhë, Shqipëria është mësuar me largimin. Të rinjtë largohen nga vendi. Qytetarët largohen nga pjesëmarrja. Shumë njerëz janë larguar nga ideja se mund të ndryshojnë diçka. Demokracia është në rrezik kur qytetarët nuk janë vigjilent ndaj vlerave që e mbajnë atë gjallë.

Albert Ajnshtajni thoshte se problemet njerëzore nuk zgjidhen si ekuacionet fizike. Politika është më e vështirë se fizika. Ajo kërkon përgjegjëshmëri të përditshme.

Të marrët flasin për ndikime të jashtme, ndërkohë harrojnë atë që na kanë bërë ata vetë së brendshmi. Në kulmin e protestave, para gazetarëve europianë, doli teoria e komplotit. Në anti-mitingun e turpshëm na kujtoi pemët e mbjella. Janë manovra të vjetra. Kur nuk ke përgjigjen, sulmo pyetjen.

Por pyetja mbetet në shesh. Qytetarët e thirrur nga shoqëria civile protestojnë çdo ditë në Tiranë kundër pushtetit. Pa parti. Pa autobusë partiakë. Pa para nëpër zarfe. Me këmbët e tyre. Me vullnetin e tyre.

Shqiptarët që protestojnë e dinë kuptimin e asimetrisë. Dikush që ka pushtetin ofron dialogun si dhuratë. Dikush që ka të drejtën kërkon vendimin e dorëheqjes si detyrim.

Mandati i katërt. Autoritarizëm i shtuar. Përqendrim monokratik i vendimmarrjes. Fjali të gjata për një të vërtetë të madhe. Këtu një njeri vendos gjithçka. Prandaj, asgjë nuk korrigjohet dot nga brenda.

Dikur Ajnshtanji refuzoi presidencën e Izraelit. Ai tha se nuk di si ti udhëheqë njerëzit. Gjyslykkuqi ynë nuk e ka këtë problem. Ai mendon se di gjithçka.

Por udhëheqja dhe sundimi nuk janë e njëjta gjë. Protestuesit thonë, jemi kundër dy fosileve. Duam një Shqipëri të Re. Kjo është fjalia kyçe. Kjo është risia e vërtetë.

Shqipëria ka protestuar shpesh. Por gjithmonë me flamurin e njërës palë. Gjithmonë me dinosaurin e palës tjetër në krye. Gjithmonë me fjalime pa shpirt.

Këtë herë, s’ka flamur partie. Ka flamuj me flamingo. Ka parulla të mprehta. Ka fjalime të vërteta. Kjo e tremb gjyslykkuqin më shumë se çdo opozitë. Ai opozitën e njeh. E kontrollon. E provokoi. E mposhti. Por qytetarin e lirë, atë që nuk kërkon postin e radhës, atë që nuk pret kontratën e nesërme, atë që fle mirë pa u rreshtuar, pikërisht atë nuk po di si ta trajtojë.

A do të largohet gjyslykkuqi nga kjo protestë? Ai nuk po e gjen dot kuptimin e protestës. Protesta nuk është çështje numrash. Protesta është çështje revolte morale.

Masa është morale, jo numerike. Ajo nuk zhduket me ujë. Nuk shpërbëhet me premtime. Nuk blihet me vende pune.

Ajnshtanji e dinte se ekuacionet e fizikës zgjidhen njëherë e përgjithmonë. Problemet njerëzore, duhen zgjidhur çdo ditë, nga secili prej nesh.

Flamingot nuk votojnë. Nuk lobojnë. Nuk i shkruajnë letër BE-së. Por janë atje. Tani njerëzit po dalin që t’i mbrojnë. Diçka ka ndryshuar brenda nesh.

Ky është momenti kur njerëzit ndalojnë së ikuri. Ky është momenti që çdo pushtet i frikësohet. Ky është momenti i ndryshimit të madh.

Dr. Evarist Beqiri

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Njohja ndërkombëtare e Kosovës si imperativ strategjik në rendin e ri shumëpolar

Kalimi nga rendi unipolar në një rend shumëpolar të ndërlidhur e vendos Republikën e Kosovës përballë një sfide të re historike: konsolidimin e plotë të subjektivitetit ndërkombëtar dhe të sovranitetit të saj të jashtëm.

Në kushtet e një bote ku fuqia po shpërndahet ndërmjet disa qendrave vendimmarrëse, njohja ndërkombëtare nuk është thjesht një çështje simbolike, por përbën element thelbësor të ekzistencës dhe të fuqizimit të shtetit në sistemin ndërkombëtar.

Në teorinë moderne të së drejtës ndërkombëtare, shtetësia nuk kufizohet vetëm me ekzistencën e territorit, popullsisë dhe institucioneve shtetërore, por kërkon edhe një shkallë të gjerë të njohjes dhe të pjesëmarrjes aktive në organizatat ndërkombëtare.

Për këtë arsye, njohja e Republikës së Kosovës nuk duhet të trajtohet vetëm si objektiv diplomatik, por si një domosdoshmëri strategjike për përmbylljen e procesit të konsolidimit të shtetësisë.

Sovraniteti i jashtëm dhe rëndësia e tij në të drejtën ndërkombëtare

Në shkencën juridike dhe kushtetuese, sovraniteti përbëhet nga dy dimensione themelore:

1. Sovraniteti i brendshëm

Që nënkupton:ushtrimin efektiv të pushtetit brenda territorit të shtetit;funksionimin e institucioneve demokratike;rendin kushtetues dhe juridik.

2. Sovraniteti i jashtëm

Që nënkupton:njohjen nga shtetet e tjera;të drejtën për të hyrë në marrëdhënie ndërkombëtare;anëtarësimin në organizatat ndërkombëtare;pjesëmarrjen e barabartë në sistemin ndërkombëtar.

Republika e Kosovës ka konsoliduar në masë të madhe sovranitetin e saj të brendshëm, por procesi i konsolidimit të sovranitetit të jashtëm vazhdon ende.

Prandaj, sfida kryesore e dekadës së ardhshme nuk është vetëm ruajtja e shtetësisë, por fuqizimi i subjektivitetit të saj ndërkombëtar.

Anëtarësimi në mekanizmat ndërkombëtarë si formë e konsolidimit të sovranitetit të jashtëm

Në të drejtën dhe praktikën ndërkombëtare, anëtarësimi në organizatat ndërkombëtare përbën një nga treguesit më të fuqishëm të subjektivitetit shtetëror.

Sa më i madh të jetë numri i organizatave ku një shtet është anëtar, aq më i konsoliduar bëhet sovraniteti i tij ndërkombëtar.Për Kosovën, ky proces ka rëndësi të jashtëzakonshme.

Anëtarësimi në Këshillin e Evropës

Ky anëtarësim do të sillte:forcimin e mbrojtjes së të drejtave të njeriut;qasjen në Gjykatën Evropiane për të Drejtat e Njeriut;rritjen e legjitimitetit ndërkombëtar të shtetit të Kosovës.

Anëtarësimi në NATO

Anëtarësimi në NATO do të nënkuptonte:garanci kolektive të sigurisë;konsolidim të pakthyeshëm të shtetësisë;përforcim të pozitës strategjike të Kosovës në Ballkan.

Anëtarësimi në Bashkimin Evropian

Integrimi evropian nuk është vetëm projekt ekonomik dhe politik, por edhe një proces i konsolidimit të sovranitetit ndërkombëtar.

Anëtarësimi në Organizatën e Kombeve të Bashkuara

Ky mbetet objektivi më i rëndësishëm strategjik.

Pranimi në OKB do të përfaqësonte:vulën përfundimtare të subjektivitetit juridik ndërkombëtar;afirmimin e plotë të Kosovës si anëtare e barabartë e bashkësisë ndërkombëtare;mbylljen e debatit mbi statusin shtetëror të saj.

Njohja nga Serbia – çështja kyçe e stabilitetit afatgjatë

Në kontekstin e rendit të ri shumëpolar, marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë mbeten një ndër çështjet më të ndjeshme të Ballkanit Perëndimor.

Pavarësisht rëndësisë së dialogut dhe normalizimit të marrëdhënieve, çështja qendrore dhe thelbësore mbetet:

Njohja reciproke ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Republikës së Serbisë.

Asnjë marrëveshje teknike dhe asnjë model i normalizimit të pjesshëm nuk mund të zëvendësojë njohjen formale të pavarësisë së Kosovës.

Vetëm njohja reciproke:eliminon konfliktin historik;krijon stabilitet afatgjatë në rajon;hap rrugën e integrimeve euroatlantike për të dy shtetet;kontribuon në paqen dhe sigurinë e Evropës Juglindore.

Diplomacia shumëdimensionale në rendin e ri botëror

Në një botë shumëpolare, Kosova nuk mund të mbështetet vetëm në diplomacinë klasike.

Ajo duhet të zhvillojë:Diplomacinë strategjike;Diplomacinë ekonomike;Diplomacinë parlamentare;Diplomacinë publike;Diplomacinë kulturore;Diplomacinë akademike;Diplomacinë digjitale;Diplomacinë e diasporës shqiptare.

Diaspora shqiptare në:Shtetet e Bashkuara të Amerikës;Gjermani;Zvicër;Britani të Madhe;Austri;Belgjikë;vendet skandinave;duhet të shndërrohet në një faktor më të organizuar të lobimit për njohje të reja dhe për anëtarësimin e Kosovës në organizatat ndërkombëtare.

Koha e diplomacisë aktive dhe jo e pritjes pasive

Në rendin e ri shumëpolar, askush nuk ua garanton automatikisht shteteve të vogla avancimin e interesave të tyre kombëtare.

Historia e marrëdhënieve ndërkombëtare tregon se:Izraeli;Singapori;Irlanda;Finlanda;Estonia;kanë arritur të rrisin ndikimin e tyre jo për shkak të madhësisë territoriale, por falë diplomacisë aktive, institucioneve të forta dhe vizionit strategjik.

Edhe Republika e Kosovës duhet të kalojë nga një diplomaci reaktive në një diplomaci proaktive, duke e vendosur në qendër të politikës së jashtme:njohjet e reja ndërkombëtare;anëtarësimin në organizatat ndërkombëtare;konsolidimin e sovranitetit të jashtëm;forcimin e partneritetit strategjik me SHBA-të dhe Bashkimin Evropian;rritjen e rolit të saj si faktor paqeje dhe stabiliteti në Ballkanin Perëndimor.

Kalimi nga rendi unipolar në një rend shumëpolar të ndërlidhur përbën një transformim të madh historik të sistemit ndërkombëtar. Për Republikën e Kosovës, ky tranzicion paraqet njëkohësisht sfidë dhe mundësi.

Në këtë arkitekturë të re globale, objektivi madhor kombëtar nuk duhet të jetë vetëm ruajtja e shtetësisë së fituar, por thellimi i njohjes ndërkombëtare dhe konsolidimi i plotë i sovranitetit të jashtëm përmes anëtarësimit në mekanizmat dhe organizatat ndërkombëtare.

Sepse, në fund, forca e një shteti në shekullin XXI nuk matet vetëm me territorin dhe popullsinë, por me shkallën e pranisë së tij në institucionet ndërkombëtare, me aleancat strategjike dhe me aftësinë për të qenë pjesë aktive e rendit të ri botëror.

Për Republikën e Kosovës, rruga drejt konsolidimit të plotë të shtetësisë kalon përmes tri objektivave madhore:

(1) zgjerimit të njohjeve ndërkombëtare;

(2) anëtarësimit në organizatat dhe mekanizmat ndërkombëtarë;

(3) arritjes së njohjes reciproke me Serbinë, si gurthemeli i paqes së qëndrueshme dhe i sovranitetit të plotë ndërkombëtar.

Vetëm atëherë sovraniteti i Republikës së Kosovës do të jetë i konsoliduar jo vetëm brenda kufijve të saj, por edhe në ndërgjegjen juridike dhe politike të bashkësisë ndërkombëtare.