Besnik Fishta/

Ekspozita ndërkombëtare e filatelisë Balkanfila XXI, e zhvilluar në Pernik (Bullgari) nga 29 prilli deri më 2 maj 2026, përfaqëson një nga forumet më të konsoliduara kulturore të rajonit ballkanik. Duke mbledhur koleksionistë, studiues, juristë ndërkombëtarë dhe institucione postare, kjo ekspozitë krijon një hapësirë të strukturuar për shkëmbimin e dijeve historike dhe kulturore përmes filatelisë. Ideja për organizimin e një ekspozite të përbashkët ballkanike daton që në vitin 1936, kur koleksionisti bullgar Simeon Charykchiev hodhi themelet konceptuale të një platforme rajonale për filatelinë. Megjithëse rrethanat historike të shekullit XX penguan realizimin e menjëhershëm të kësaj nisme, ajo u konkretizua disa dekada më vonë, fillimisht në Varna me 1965 dhe më pas në qytete të tjera si Sofja, Beogradi, Athina, Bukureshti dhe Stambolli. Me kalimin e kohës, Balkanfila u institucionalizua si një aktivitet periodik, duke fituar patronazhin e Federatës Ndërkombëtare të Filatelisë (FIP) dhe të Federatës Evropiane të Filatelisë (FEPA), çka garanton standarde të larta organizative dhe vlerësuese. Një moment i rëndësishëm për Shqipërinë ishte organizimi me sukses i këtij eventi në Tiranë në vitin 2016, duke e pozicionuar vendin si një aktor aktiv në hartën filatelike rajonale.

Shqipëria ka qenë një pjesëmarrëse e qëndrueshme në edicionet e fundit të Balkanfila, duke paraqitur koleksione që përfshijnë një gamë të gjerë te klasave ekspozuese dhe periudhash historike, nga emisionet e para të shtetit shqiptar (1913), te periudha e Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore, periudha e monarkisë, ajo socialiste, si dhe zhvillimet e filatelisë moderne. Një vend të veçantë zënë gjithashtu kartë-maksimumet, literatura filatelike, koleksionet tematike, si dhe përfaqësimi i filatelisë kosovare si pjesë e një hapësire kulturore të përbashkët shqiptare. Këto prezantime nuk kanë vetëm vlerë estetike, por përbëjnë burime të rëndësishme për studimin e historisë postare dhe të komunikimit në kontekstin shqiptar. Në edicionet e fundit, koleksionistët shqiptarë kanë arritur rezultate të dukshme në vlerësimet ndërkombëtare, duke fituar medalje në kategori të ndryshme, dhe duke rritur profilin e filatelisë shqiptare në arenën evropiane. Këto suksese janë dëshmi e një pune kërkimore të mirëstrukturuar dhe e një përpjekjeje për të përmbushur kriteret bashkëkohore të ekspozimit filatelik, siç janë koherenca tematike, dokumentimi i burimeve dhe prezantimi analitik.

Edicioni i vitit 2026 në Pernik përfshiu mbi 500 panele ekspozuese, me pjesëmarrje nga vendet e Ballkanit dhe disa ekspozues ndërkombëtarë të ftuar. Shqipëria u përfaqësua me nente koleksione të konsoliduara, disa prej të cilave arritën vlerësimet nga më të lartat të deritanishme për filatelinë shqiptare në këtë forum, duke u nderuar me medalje të nivelit të lartë. Këto arritje tregojnë jo vetëm për cilësinë e materialeve të paraqitura, por edhe për pjekurinë metodologjike të koleksionistëve shqiptarë në përqasjen ndaj filatelisë si disiplinë studimore.

Në një këndvështrim më të gjerë, pjesëmarrja e Shqipërisë në Balkanfila duhet parë si pjesë e një strategjie kulturore për afirmimin e identitetit kombëtar dhe për ndërtimin e urave të bashkëpunimit rajonal. Përmes pullave postare dhe materialeve filatelike, historia shqiptare artikulohet në një gjuhë universale, të kuptueshme për publikun ndërkombëtar, duke e bere filateline te shndërrohet në një mjet diplomacie kulturore, që kontribuon në ndërtimin e një narrative të përbashkët ballkanike, pa humbur specifikat kombëtare. Balkanfila XXI në Pernik dëshmoi edhe një herë se filatelia mbetet një instrument i rëndësishëm për ruajtjen dhe transmetimin e kujtesës historike. Për Shqipërinë, kjo ekspozitë nuk është vetëm një arenë konkurrimi, por një platformë për prezantimin e trashëgimisë së saj dhe për integrimin e saj në rrjedhat kulturore evropiane. Në këtë kuptim, suksesi i pjesëmarrjes shqiptare në këtë edicion përbën një hap të rëndësishëm drejt konsolidimit të mëtejshëm të filatelisë si një fushë me vlerë të veçantë kulturore dhe shkencore.

Gazi Aga/

Kam jetuar më shumë se një dekadë jashtë Shqipërisë dhe gjatë gjithë kësaj kohe jam përpjekur të jem i kujdesshëm, sidomos kur bëhet fjalë për të dhënë këshilla për ata që jetojnë atje çdo ditë.

Mendoj se diaspora duhet të jetë një forcë mbështetëse për atdheun: me investime të ndershme, me shembull të mirë, me lobim për interesat gjeostrategjike të Shqipërisë dhe të shqiptarëve, si dhe me kontribut në arsimimin cilësor të brezave të rinj.

Por këshillat e lehta, të tipit “shqiptarët duhet të punojnë më shumë”, “duhet ta duan më shumë vendin”, apo “duhet t’ia dinë më shumë vlerën Shqipërisë”, shpesh nuk më duken shumë të drejta. Sepse kushdo që jeton jashtë, nëse e ka kaq të thjeshtë zgjidhjen, mund të blejë një biletë dhe të shkojë ta praktikojë vetë atë që thotë.

Shqipëria nuk mund të kuptohet plotësisht në dhjetë ditë pushime, duke qëndruar në vendet më të bukura, duke ngrënë në restorante me para të fituara diku tjetër. Nuk kuptohet as kur fëmijët i ke në shkolla të mira jashtë vendit. Nuk kuptohet as kur e shikon realitetin shqiptar me sigurinë e një pensioni perëndimor. Nuk kuptohet as nga largësia, sidomos pas një lodhjeje dhe dëmtimi të gjatë institucional, arsimor e intelektual që shoqëria jonë e ka përjetuar për dekada.

Sigurisht, është bukur dhe ndiejmë krenari kur shohim zhvillime pozitive në vendin tonë. Çdo rrugë e re, çdo shkollë më e mirë, çdo biznes i ndershëm, çdo i ri që ecën përpara, çdo qytet që zbukurohet, na gëzon sinqerisht, për sa kohë këto zhvillime nuk kthehen në abuzim me fondet publike, në fasadë për propagandë, apo në mundësi pasurimi për pak veta. Shqipëria është e jona dhe suksesi i saj është gëzimi ynë.

Por njëkohësisht duhet të jemi të ndershëm me veten: nuk ka zhvillim të vërtetë dhe të qëndrueshëm për sa kohë korrupsioni, nepotizmi, padrejtësia, mungesa e meritokracisë dhe dobësimi i institucioneve vazhdojnë të rëndojnë mbi jetën e njerëzve.

Dashuria për atdheun nuk është vetëm lavdërim. Nganjëherë është edhe dhimbje. Është të gëzohesh për të mirën, por edhe të mos mbyllësh sytë për plagët. Është të flasësh me respekt për njerëzit që jetojnë atje, sepse ata e mbajnë mbi shpatulla realitetin e përditshëm, jo vetëm kujtimin, nostalgjinë apo fotografitë e bukura të verës.

Prandaj, ndoshta detyra jonë në diasporë nuk është të japim leksione nga larg, por të pyesim më shumë, të dëgjojmë më shumë, të ndihmojmë më shumë dhe të kontribuojmë me përulësi.

Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për fjalë të bukura. Ka nevojë për njerëz të ndershëm, për institucione të drejta, për arsim cilësor, për familje të forta, për të rinj me shpresë dhe për një diasporë që nuk e do atdheun vetëm me mall, por edhe me përgjegjësi.

Studim nga Rafael Floqi 

Në pamje të parë, fjala angleze “cheese” dhe fjala shqipe “gjizë” duket sikur i përkasin të njëjtës botë: një produkt i thjeshtë, i përditshëm, i përhapur në çdo tryezë. 

Por në të vërtetë, pas këtyre dy fjalëve fshihet një histori e thellë gjuhësore dhe kulturore që na çon drejt një pyetjeje më të madhe: si e konceptonin popujt e lashtë ushqimin, natyrën dhe vetë procesin e krijimit? Dhe si lidhen dy fjalë tingullisht kaq të ngjashme në dy gjuhë dhe në dy kultura të ndryshme, qё nuk i përkasin vendeve kufitare kjo është e habitshme. 

Sepse fjala nuk është thjesht emër—ajo është filozofi.

Nga mpiksja te “cheese”

Fjala angleze cheese nuk është një krijim i izoluar. Ajo vjen nga një zinxhir i gjatë zhvillimi që fillon në gjuhën proto-indoevropiane, një gjuhë e rindërtuar që flitej mijëra vjet më parë.

Rrënja e saj është *kwat-—që do të thotë “të mpikset, të thartohet”. Pra, në fillim nuk kemi “djathë” si produkt, por një veprim: procesin e transformimit të qumështit.

Nga kjo rrënjë lind fjala latine caseus, e cila u përhap në gjithë Evropën romane. Më pas, përmes gjuhëve gjermanike, ajo u shndërrua në cēse në anglishten e vjetër dhe më në fund në cheese. Kjo rrënjë nuk përshkruante produktin përfundimtar, por procesin bazë: mpiksjen e qumështit. Nga kjo rrënjë u formua në latinisht fjala: caseus = djathë 

Kjo fjalë u përhap në shumë gjuhë evropiane dhe krijoi një familje të gjerë fjalësh: italisht: cacio. spanjisht: queso , rumanisht: caș. Nga ku dhe fjala “Kaçkavall” (Cacio a cavallo. it.” , djathë i kulluar në napë ndërsa bariu udhëtonte me kalë.

Ndërkohë, në degën gjermanike: Proto-Gjermanike: *kāsjus , Anglishten e vjetër: cēse ,anglishten moderne: cheese . 

Pra nga PIE → Latinisht → Gjermanike → Anglisht

Ky është një qytetërim që e sheh djathin si rezultat të një procesi teknik. Fjala nuk përshkruan sendin, por mënyrën se si ai krijohet.

Origjina baritore e Kaçkavallit  

Caciocavallo është një nga djathërat më të vjetër të Italisë, me origjinë në Italinë e Jugut rreth vitit 500 para Krishtit. Ai është një djathë i llojit pasta filata, pra me masë të shtrirë e të tërhequr, dhe prodhohet nga qumështi i lopës. Historikisht, ky djathë përgatitej nga barinjtë në Malet Apenine.

Emri Caciocavallo përkthehet afërsisht si “djathë mbi kalë”. Ky emërtim lidhet me mënyrën tradicionale të tharjes dhe pjekjes së djathit: format e djathit lidheshin dy e nga dy me litar dhe vareshin mbi një tra druri, sikur të ishin “në shalë”.

Rrënjë të lashta: Disa burime e lidhin origjinën e tij me Greqinë e lashtë, ku përmenden teknika të ngjashme të përpunimit të djathit nga Hipokrati. Më vonë, shkrimtari romak Kolumela, rreth vitit 35 para Krishtit, përshkruan metoda të ngjashme të djathëbërjes.

Mënyra e prodhimit: Caciocavallo është djathë pasta filata, ku masa e mpiksur e qumështit ngrohet në ujë të nxehtë, shtrihet, punohet me dorë dhe më pas formohet në trajtën e tij karakteristike si pikë loti ose si dardhë.

Emri: Fjala vjen nga italishtja cacio, që do të thotë “djathë”, dhe cavallo, që do të thotë “kalë”. Mendohet se emri lidhet me zakonin e vjetër të varjes së djathit mbi një shkop horizontal, ku format qëndronin të kapërcyera mbi tra, si mbi shalën e kalit.

Kuptimi i emrit i djathit “Feta”

Emri “Feta” vjen nga gjuha greke φέτα (féta), që do të thotë “fetë” ose “copë e prerë”.Ky emërtim lidhet drejtpërdrejt me mënyrën tradicionale të përgatitjes dhe ruajtjes së djathit: Djathi pritet në copë (feta) të mëdha, më pas vendoset në kripë (shëllirë) për konservim, këto copa ruhen dhe shiten zakonisht si blloqe të prera, jo si forma të plota rrethore. 

Termi “feta” filloi të përdoret gjerësisht në Greqi rreth shekullit XVII.  Megjithatë, vetë djathi ka origjinë shumë më të lashtë, që nga koha e Greqisë së lashtë (madje përmendet në mënyrë të tërthortë edhe në Odiseui Homerit. 

Pra, “Feta” nuk është thjesht një emër djathi, por: Përshkruan formën dhe mënyrën e ruajtjes Lidhet me traditën baritore greke. Por në shqip njihet si djathë i bardhë sipas ngjyrës.

“Djathë”: një mënyrë tjetër të menduari

Në anën tjetër qëndron fjala shqipe djathë—një fjalë që nuk vjen nga latinishtja caseus, si shumë fjalë të tjera evropiane. Kjo është një nga ato raste kur shqipja nuk ndjek rrugën e zakonshme, por ruan një identitet të vetin.

Shumë gjuhëtarë e lidhin djathë me një rrënjë tjetër indoevropiane, *dʰeh₁-—“të vendosësh, të formosh” si italishtja “formaggio”

Pra, në vend që të përshkruajë procesin, shqipja përshkruan rezultatin: pra nuk quhet “ajo që mpikset” por ajo “ajo që është formuar” . Kjo nuk është thjesht një diferencë teknike. Është një diferencë në mënyrën e të menduarit. Njëra botë përshkruan veprimin. Tjetra përshkruan formën.

“Gjizë”: fjala që ruan të kaluarën

Gjiza është një nën produkt i qumështit, një lloj bulmeti në trajtën e dromcave të buta e pak të ujshme, që përgatitet nga qumështi, kosi, dhalli ose hirra, duke i mpiksur e kulluar pasi zihen.

Por shqipja nuk ndalet këtu. Ajo ruan një dallim që shumë gjuhë të tjera e kanë humbur: dallimin mes fazave të përpunimit të qumështit. Fjala gjizë nuk është thjesht sinonim i djathit. Ajo është diçka më e vjetër, më primitive: qumësht i mpiksur, një produkt i freskët, i papjekur.  

Në një farë mënyre, gjizë është më afër kuptimit të vjetër indoevropian të *kwat-—vetë momentit të mpiksjes, madje me zgjerim kuptimi ajo ka kaluar edhe tek folja “ngjiz” krijon njё produkt një formë veshtullie duke hedhur farën madje me zgjerim kuptimi “ lë me barrë.” Me origjinë nga kuptimi “E bëj kos a djathë qumështin, duke i hedhur farën; bëj të trashet një gjë të lëngët; mpiks. Ngjiz djathin (kosin).

Sipas fjalorit shqip fjala “NGJIZ” si folje  kalimtare, do të thotë:

• 1. E bëj kos a djathë qumështin, duke i hedhur farën; bëj të trashet një gjë të lëngët; mpiks. Ngjiz djathin (kosin).
• 2. Mbruj, gatuaj e i jap trajta të ndryshme një lënde të butë e të trashë. Ngjiz enë me deltinë (me baltë).
• 3. vet. veta III spec. Bën që të kullojnë e të lidhen bashkë grimcat e një lënde që nuk kristalizohet; mpiks. Ngjiz gjakun.
• 4. fig. Bëj që të zërë fill diçka, krijoj, përftoj.
• 5. fig. Sajoj, trilloj diçka të paqenë. I ka ngjizur vetë. Kanë ngjizur shumë gënjeshtra (shpifje)

Kështu, shqipja ruan një sistem me dy nivele: gjizë → fillimi , djathë → përfundimi. Një pasuri semantike që tregon një lidhje të thellë me jetën baritore.

Por nëse shqipja ka dy fjalë anglishtja ka një fjalë “Cheese “ dhe madje për produktin qw shqip quhet “gjizë” anglishtja përdor togfjalëshin përcaktues “Farmers Cheese” djathi i fshatarit /djathi i fshatit. 

Megjithatë tingëllimi i përafërt i këtyre fjalëve lë shteg për të menduar një lidhje direkte ‘cheese” nga gjizë, duke pasur parasysh kontaktet iliro -kelte para ndikimeve romane.  Ky këta grupime fisesh kanë shkëmbyer kulturën ndoshta the fjalët.

Krerët ilirë mbanin në qafë unaza bronzi të njohura si torques, një stoli dhe shenjë statusi e përhapur edhe te keltët. Ndikimi kelt mbi ilirët u ndje në shumë fusha të kulturës materiale, përfshirë armët, stolitë, tiparet artistike dhe disa forma të organizimit luftarak. Në disa zona, sidomos në Dalmaci, një pjesë e fiseve ilire u ndikuan aq fort sa mund të flitet për një proces të pjesshëm keltizimi.

Një gjuhë që nuk harron

Nëse e shohim më gjerë, ky dallim është më shumë se gjuhësor. Ai është kulturor. Gjuha latine dhe pasardhëset e saj reflektojnë një botë që sistematizon, kategorizon dhe standardizon. Prandaj kemi një fjalë të vetme—cheese—që mbulon gjithçka.

Shqipja, përkundrazi, ruan nuancat. Ajo nuk e sheshton realitetin. Ajo e ndan, e dallon, e mban mend. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj: në aftësinë për të qenë një arkiv i gjallë i një mënyre jetese që lidhet drejtpërdrejt me natyrën. 

Ta krahasojmë me greqishten : Në gjuhën greke, fjala për “djathë” është: Τυρί (lexohet: tirí)

Τυρί (tirí) = djathë (term i përgjithshëm për të gjitha llojet) Është fjala standarde që përdoret në greqishten moderne për çdo lloj djathi. 

Shqip: djathë

• Mendohet se lidhet me një rrënjë shumë të vjetër indo-evropiane *gʷedh- / *gʷdh-, që ka kuptimin “të mpikësh, të trashësh” (pra procesi i formimit të djathit). 
• Ka zhvillim të pavarur brenda shqipes. 
• Lidhet konceptualisht me procesin, jo me produktin si emër i përgjithshëm. 

Greqisht: τυρί (tirí)

• Vjen nga greqishtja e vjetër τυρός (tyrós). 
• Kjo fjalë është shumë e vjetër dhe përdorej që në antikitet. 
• Nuk lidhet drejtpërdrejt me rrënjën indo-evropiane të fjalës angleze cheese. djathë (shqip) → lidhet me procesin (mpiksja e qumështit) 

• τυρί (greqisht) → lidhet me produktin si emër i përgjithshëm .
• Historia e fjalëve që lidhen me ushqimin shpesh është një dritare e rrallë drejt jetës së lashtë njerëzore. Një rast i tillë është fjala angleze “cheese”, e cila na çon pas në kohë deri në rrënjët indoevropiane dhe në një kulturë të përbashkët blegtorale. Krahasimi i saj me fjalët shqipe djathë dhe gjizë na jep një pamje më të thellë të mënyrës se si gjuhët kanë konceptuar dhe emërtuar produktet e qumështit.

Pra fjala shqipe “djathë”: një zhvillim i pavarur?

Fjala shqipe djathë nuk rrjedh nga latinishtja caseus, ndryshe nga shumë gjuhë të tjera evropiane. Kjo është shumë domethënëse. Shumica e studiuesve e lidhin djathë me një rrënjë tjetër indoevropiane:

• PIE: *dʰeh₁-
•  kuptimi: “të vendosësh, të formosh, të krijosh” 

Në këtë kuptim:

• djathë mund të nënkuptojë diçka të formuar, të ngurtësuar nga qumështi 

Kjo tregon një konceptim ndryshe:

• Anglishtja (dhe latinishtja): fokusi te procesi i mpiksjes 
• Shqipja: fokusi te rezultati – masa e formuar 

Ky është një dallim i rëndësishëm kulturor dhe gjuhësor.

Djathi “Feta “ shqip djathi i bardhë dhe kuptimi i emrit

 1. Kuptimi bazë (greqisht)

Fjala “feta” (φέτα) në greqisht do të thotë: “fetë” / “copë e prerë” Pra emri nuk lidhet me përbërjen, por me: formën e prerjes  mënyrën e ruajtjes në copa .

 2. Krahasim me shqipen

Në shqip kemi një logjikë tjetër emërtimi:

• “djathë” → term i përgjithshëm për çdo lloj  
• “gjizë” → produkt tjetër (më i freskët, më i butë, i afërt me ricotta) 

 Pra: Shqipja përshkruan procesin (si bëhet) , greqishtja përshkruan formën (si duket) 

3. Krahasim me gjuhë të tjera

• Anglisht: cheese (nga lat. caseus) → lidhet me lëndën / produktin 
• Italisht: formaggio → nga “forma” (forma e djathit) 
• Shqip: djathë → nga procesi 
• Greqisht: feta → nga prerja në feta 

 Pra çdo kulturë ka theks të ndryshëm: forma, procesi, përdorimi 

4. Dimensioni historik

Edhe pse fjala “feta” është më e vonshme (Mesjetë–periudhë osmane), vetë djathi është shumë i vjetër: Përmendet indirekt në Odiseu,ku i atribuohet praktikave baritore të përshkruara nga Homer i Traditë e lidhur me delet dhe dhitë  në Ballkan .Pra “Feta” nuk do të thotë “djathë” — do të thotë “copë djathi”.

Dhe kjo na tregon diçka interesante: Emri është praktik dhe vizual, jo teknik , Lidhet me mënyrën si njerëzit e përdornin dhe ruanin ushqimin

“Gjizë”: një shtresë më e lashtë leksikore?

Fjala gjizë i referohet një produkti më të thjeshtë: gjizë = qumësht i mpiksur, i freskët (si ricotta apo cottage cheese)  Origjina e saj është më pak e qartë: mund të jetë një trashëgimi shumë e vjetër ballkanike  ose një zhvillim i hershëm indoevropian i lidhur me mpiksjen 

Ajo që bie në sy është se: gjizë përfaqëson një fazë më primitive të përpunimit të qumështit ,është më afër kuptimit fillestar të rrënjës *kwat- (“mpikset”) 

Krahasim konceptual dhe gjuhësor

Koncepti	Anglisht “cheese”	Shqip “djathë”	Shqip “gjizë”
Kuptimi	Djathë	Djathë	Gjizë (produkt i freskët)
Rrënja PIE	“mpikset, thartohet”	“formohet, vendoset”	“mpikset” (e mundshme)
Faza	Produkt final	Produkt final	Fazë fillestare
Zhvillimi	Latin + Gjermanik	I pavarur shqiptar	Shumë i vjetër / substrat

Përtej etimologjisë: një debat identiteti

Në një kohë kur shpesh diskutojmë për identitetin kulturor dhe gjuhësor, raste të tilla janë më shumë se kuriozitete akademike. Ato janë dëshmi. Dëshmi se shqipja nuk është thjesht një gjuhë që ka mbijetuar, por një gjuhë që ka ruajtur struktura mendimi shumë të vjetra. Kur themi djathë, ne nuk përdorim vetëm një fjalë. Ne përdorim një koncept që vjen nga thellësia e kohës.

“Cheese” dhe “djathë” mund të duken të njëjta në tryezë, por në gjuhë ato i përkasin dy botëve të ndryshme. Njëra flet për procesin, tjetra për formën.
Dhe shqipja—ndoshta më e vjetra në këtë rast—ruan të dyja përmes një sistemi më të pasur.

Në këtë kuptim, gjuha jonë nuk është vetëm mjet komunikimi. Ajo është kujtesë. Dhe ndoshta, në një kohë që harron shpejt, kjo është pasuria më e madhe që kemi. Për të bërë dallimin të shohim si prodhohet gjiza.

Gjiza është një produkt i freskët, i butë dhe shumë i shëndetshëm, që përgatitet kryesisht nga hirra (lëngu që mbetet pas prodhimit të djathit). Procesi është i thjeshtë, por kërkon kujdes në temperaturë dhe kohë.

 1. Lënda e parë: hirra (ose qumështi)

• Pasi përgatitet djathë, mbetet hirra 

• Kjo hirrë përmban proteina të vlefshme (sidomos albumina dhe globulina) 

Në mungesë të hirrës, mund të përdoret edhe qumësht i freskët

2. Ngrohja

• Hirra vihet në zjarr dhe ngrohet gradualisht deri në ~80–90°C 

• Nuk duhet të vlojë fort, por të arrijë afër pikës së vlimit 

Në këtë temperaturë, proteinat fillojnë të mpiksen dhe të ngrihen në sipërfaqe

3. Formimi i gjizës

• Dalëngadalë krijohen grimca të bardha të buta (si re të vogla) 

• Kjo është vetë gjiza që formohet 

Në këtë fazë mund të shtohet:

• pak kripë 

• ose disa pika uthull/lëng limoni për të ndihmuar mpiksjen 

4. Mbledhja

• Me një lugë ose garuzhde, masa e bardhë mblidhet nga sipër 

• Vendoset në: 

o napë (cloth) 

o ose kullesë të imët 

5. Kullimi

• Lihet të kullojë për 15–60 minuta (sipas dëshirës) 

• Sa më gjatë të kullojë → aq më e thatë bëhet gjiza 

Dallimi me djathin

• gjizë → produkt i freskët, i butë, pa fermentim të gjatë 

• djathë → produkt i pjekur, i kripur dhe i ruajtur 

Kjo është mënyra si bëhej gjiza në fshat—pa termometër, pa matje moderne, vetëm me sy, dorë dhe përvojë.

Kur themi gjizë, ne ruajmë një dallim që shumë gjuhë të tjera e kanë harruar.

Përfundim

“Cheese” dhe “djathë” mund të duken të njëjta në tryezë, por në gjuhë ato i përkasin dy botëve të ndryshme.

Njëra flet për procesin. Tjetra për formën.Dhe shqipja—ndoshta më e vjetra në këtë rast—ruan të dyja përmes një sistemi më të pasur. Në këtë kuptim, gjuha jonë nuk është vetëm mjet komunikimi. Ajo është kujtesë. 

Dhe ndoshta, në një kohë që harron shpejt, kjo është pasuria më e madhe që kemi.

Besnik Fishta

Në botën e filatelisë, ku çdo pullë përfaqëson një dokument të vogël historie, ekziston një kategori e veçantë që shpesh krijon paqartësi, por edhe interes të madh. Ato jane pullat e rreme apo sikur njihen ne fjalorin filatelik, si pullat “bogus”. Në pamje të parë mund të duken si emetime të zakonshme postare, por në të vërtetë fshehin një realitet tjetër, një hapësirë ku ndërthuren politika, propaganda dhe tregu i koleksionistëve. Në rastin shqiptar, këto pulla përbëjnë një pasazh të veçantë, ku historia e trazuar e vendit reflektohet në objekte të vogla, por me domethënie të madhe. Për të kuptuar këtë fenomen, është e domosdoshme të bëhet dallimi midis pullave të rreme (bogus) dhe pullave të falsifikuara (forgeries). Pullat e falsifikuara janë kopje të paligjshme të një pulle zyrtare ekzistuese dhe synojnë mashtrimin, qoftë për përdorim postar pa pagesë, qoftë për përfitim ekonomik nga koleksionistët. Ndërsa pullat e rreme janë diçka tjetër, ato janë krijime që nuk kanë ekzistuar kurrë si emisione zyrtare, të prodhuara pa autorizim nga ndonjë administratë postare. Ato nuk kanë vlefshmëri postare dhe nuk figurojnë në katalogët zyrtarë, por shpesh mbartin një funksion simbolik, propagandistik apo tregtar. Pikërisht kjo i bën ato interesante, jo si mjete komunikimi postar, por si dëshmi të një realiteti tjetër.

Në Shqipëri, shfaqja e pullave “bogus” lidhet ngushtë me periudha paqëndrueshmërie politike. Që në vitet e para pas shpalljes së pavarësisë (1913–1920), në një kohë kur shteti shqiptar ishte ende në konsolidim, u shfaqën prodhime të paautorizuara nga individë apo tipografi private. Në mungesë të një administrate të fortë postare, këto tentativa për të krijuar “pulla” tregojnë jo vetëm pasigurinë institucionale, por edhe përpjekjen për të imituar një funksion shtetëror.

                                                                                      Në vitin 1914, u krijua një set pullash “bogus”, që paraqiste imazhin e një luftëtari dhe                                                        një pamje të një qyteti, me sa duket Vlora e Shqipërisë.       

Megjithatë, rasti më domethënës dhe më i njohur lidhet me pullat e ashtuquajtura te “Komitetit te Qendreses”, te prodhuara gjate dhe pas Luftes se Dyte Boterore nga qarqe politike shqiptare ne mergim Këto pulla mbajnë mbishkrime si “SHQIPNIJA – POSTA E KOMITETIT TË QINDRESËS” dhe paraqesin figura si luftëtarë me armë, shqiponjën dykrenare, flamurin kombëtar, por edhe personalitete ndërkombëtare si Roosevelt dhe Churchill, krahas figurës së Skënderbeut. Nga pikëpamja filatelike, statusi i tyre është i qartë, ato janë pulla të rreme, pasi nuk janë emetuar nga ndonjë autoritet postar i njohur, duke mos patur asnjë vlefshmëri për dërgesa postare dhe duke mos u njohur nga katalogët ndërkombëtarë si emisione zyrtare

                                                                                                              Imazhe ne  serine e luftetarve dhe simboleve te rezistences

Por reduktimi i kuptimit te tyre vetëm në këtë përkufizim do të ishte i pamjaftueshëm. Këto pulla duhet parë edhe në kontekstin e tyre historik dhe politik. Ato janë prodhime të një kohe kur mërgata shqiptare përpiqej të afirmonte ekzistencën e një alternative politike ndaj regjimit në Shqipëri. Në këtë kuptim, pulla bëhet një instrument i qellimshem, sepse përmes saj, një grup politik përpiqet të paraqitet si një autoritet me atributet e një shteti, madje edhe me një “postë” të vetën. Një shembull domethënës është ai i pullave të “postës ajrore”, qe përmban tre pulla ajrore shqiptare, të gjitha të mbishkruara “SHQIPNIJA” dhe të lidhura me temën e aviacionit dhe mbrojtjes kombëtare. Në thelb, ky emetim është një deklaratë politike, ne një përpjekje për të treguar se ky “autoritet” emetues nuk është vetëm simbolik, por aspiron të ketë funksione të plota shtetërore. Kjo e bën pullën një formë të propagandës vizuale, ku imazhi shërben për të ndërtuar një realitet të dëshiruar.

                                                          Imazhet e serise qe do sherbejne per  posten ajrore

Për një vrojtues të zakonshëm, këto pulla mund të duken si kuriozitete, objekte me dizajn interesant, me figura historike dhe ngjyra tërheqëse. Pa njohuritë e duhura, ato mund të perceptohen edhe si pulla “të pranuara shqiptare”, pa u kuptuar statusi i tyre real. Pikërisht këtu qëndron edhe një nga sfidat, e cila eshte nevoja për të dalluar midis asaj që është zyrtare dhe asaj që është prodhim paralel, jo serioz filatelik. Për koleksionistin, megjithese këto pulla nuk kanë vlerë postare, por mund të kenë vlerë historike dhe dokumentare. Ato tregojnë për një moment të caktuar politik, për një përpjekje për te krijuar legjitimitet dhe për mënyrën se si filatelia mund të përdoret si mjet propagande. Në këtë kuptim, ato janë dëshmi të një realiteti, te perpjekjes per nderimin e një “histori alternative” filatelike e shkruar jo në dokumente zyrtare. Në të njëjtën kohë, koleksionisti duhet të jetë i kujdesshëm, edhe sepse fusha e pullave bogus shpesh ndërthuret me atë të falsifikimeve (forgeries)  dhe manipulimeve. Ekzistojnë raste të riprodhimeve, mbishtypjeve të rreme apo ndryshimeve artificiale që synojnë të rrisin vlerën e një objekti. Kjo e bën të domosdoshëm një nivel të caktuar njohjeje dhe, për materialet më të rëndësishme si ne fushen e filatelise, edhe nevojen per ekspertizën profesionale.

                                                                                        Imazhet e series : “Figurat e lirise” ( Roosevelt, Skenderbeu,Churchill)

Në një plan më të gjerë boteror, fenomeni i pullave “bogus” nuk është i izoluar për Shqipërinë. Ai është pjesë e një praktike më të gjerë ndërkombëtare, ku entitete të ndryshme, shpesh të panjohura apo të vetëshpallura, kanë përdorur filatelinë për të afirmuar ekzistencën e tyre. 

                                                                                    Nje nga zarfat me pullat “bogus”, i cili realisht nuk ka qarkulluar

Në përfundim, pullat e rreme që lidhen me Shqipërinë përbëjnë një pasazh të veçantë në historinë filatelike dhe politike të vendit. Ato nuk janë pjesë e historisë zyrtare postare, por janë pjesë e historisë së ideve, të propagandës dhe të përpjekjeve për legjitimitet. Përmes tyre, kuptohet se edhe një objekt i vogël si pulla mund të mbajë brenda vetes tensionet e një epoke, aspiratat e një grupi dhe përpjekjen për të ndërtuar një identitet. Pra vlera e tyre nuk qëndron në funksionin postar që nuk e patën kurrë, por në historinë që tregojnë, dhe pikërisht për këtë arsye, ato mbeten një fushë interesante studimi për filatelistin dhe historianin njëkohësisht.

Kosovo’s IRGC designation is not a first step. It is the completion of a framework built early on in alignment with the United States, and sustained across partisan change in both capitals.

by Elmi Berisha | 20 April 2026

www.kosovodispatch.com

The Government of Kosovo approved on Monday a draft decision designating the Islamic Revolutionary Guard Corps as a terrorist organization within the territory of the Republic of Kosovo. Prime Minister Albin Kurti framed the measure as a strengthening of Kosovo’s legal and strategic basis for international security cooperation, and as a clear alignment with strategic allies.

The decision will be reported across regional and international media as a diplomatic gesture, a small state lining up behind the United States, Canada, the European Union, Israel, Saudi Arabia, and Bahrain on an Iran file already settled elsewhere.

That read is not wrong. It is incomplete, and for audiences in Washington it is misleading in a specific way.

Monday’s decision is not Kosovo’s entry into a counter-Iran legal framework. It is the completion of one, and the framework has been transatlantic in its operation from an early stage.

The 2020 precedent, and its provenance

In June 2020, under Prime Minister Avdullah Hoti, the Government of Kosovo and the Assembly adopted a full designation of Hezbollah as a terrorist organization, covering both its military and political wings and explicitly rejecting the bifurcated approach then maintained by the European Union.

The proposal originated from the Ministry of Foreign Affairs. It was announced publicly. It was not, however, undertaken in isolation. The designation was adopted in the course of the U.S.-mediated Kosovo-Serbia normalization track, months before that track produced the September 2020 Washington Agreement signed in the Oval Office and co-signed by Belgrade and Prishtina. The Washington Agreement later incorporated a parallel commitment by both sides to designate Hezbollah in its entirety, recognizing the Kosovar measure already on the books and obligating Belgrade to follow. Kosovo’s commitment to place its diplomatic presence in Jerusalem formed part of the same framework.

This provenance matters. Kosovo’s counter-Iran legal architecture was not a standalone choice made in Prishtina. It was built early on in alignment with the United States, and later consolidated within the U.S.-mediated normalization framework formalized in Washington.

That alignment has now held without reversal under three Kosovar governments: Hoti, Kurti I, and Kurti II. It survived a change of coalition. It survived a change of parliamentary majority. It survived, notably, partisan change in Washington across three administrations. It has been treated, across partisan lines in both capitals, as settled policy.

Monday’s decision does not introduce a counter-Iran posture into Kosovar law. It closes the last remaining gap in a framework that the United States helped design.

Kosovo had designated the most significant external operational arm of the IRGC in 2020. It had not designated the IRGC itself. That asymmetry was legally conspicuous and politically available for future closure. On Monday, it was closed.

The doctrinal convergence

Within that continuity, the language of Kurti’s public justification is worth reading closely.

The IRGC, he said, has been identified as a structure that uses terrorism and organized violence as an instrument of foreign policy, contributing to regional and global destabilization.

This formulation is not generic. It mirrors language that has recently entered European security discourse, particularly in responses to Russian hybrid aggression: the use of organized violence and deniable instruments as tools of state policy. It also mirrors longstanding U.S. counterterrorism doctrine, which has treated the IRGC as precisely such an instrument since the 2019 Foreign Terrorist Organization designation under the first Trump administration.

The convergence is significant. American and European doctrinal frameworks, historically out of step on Iran, have aligned over the past eighteen months. Kosovo has placed itself inside that alignment through a legal instrument already structurally prepared to receive it.

This is why the decision reads as seamless rather than improvised. The infrastructure was in place. The doctrinal language was available on both sides of the Atlantic. What was required was the political moment. It arrived.

The portability problem

Once the category exists inside Kosovar law, it is available for application to any state actor whose conduct meets its criteria. The criteria are behavioral, not geographic.

Regional governments engaged in the targeted use of non-military instruments against Kosovo, including coordinated disinformation operations, proxy political networks, and covert financial facilitation, are now within the formal definitional field of an instrument that did not exist in this form six years ago and did not carry this doctrinal weight before this week.

The drafters of a legal category do not control its subsequent application. The instrument does.

Whether a future Kosovar government chooses to apply the framework to conduct originating closer to home is a political question. Whether it can apply it is no longer open. The instrument now exists, and it is calibrated to conduct, not to flag. Washington, which helped build the framework, should understand what it has underwritten.

The absent evidence

One feature of Monday’s announcement merits separate analytical attention: what it does not contain.

The public justification does not identify specific IRGC activity within Kosovar territory. No incident is named, no operation is described, no prior intelligence finding is cited.

This matters because the standard pattern in comparable designations involves the identification, at least in general terms, of a documented predicate. The February 2026 European Union designation of the IRGC was grounded in reference to the Iranian state’s crackdown on domestic protests and in the accumulated evidence of IRGC-linked operations on European soil. Albania’s 2022 rupture of diplomatic relations with Iran followed a specific cyber operation attributed to Iranian state-linked actors against Albanian government infrastructure.

Kosovo’s decision, by contrast, is not triggered by a public incident. Two readings are possible.

The first is that relevant intelligence exists and has not been disclosed, either because it remains operationally sensitive or because the government has chosen a preemptive rather than reactive posture.

The second is that no specific predicate exists, and the designation is primarily normative, closing the gap left open after 2020 and synchronizing Kosovo with the post-February 2026 European baseline and the longstanding U.S. position.

Of the two readings, the second carries greater explanatory weight. Kosovo has not publicly indicated any IRGC-linked activity within its territory, and the structure of the decision aligns more closely with legal completion than reactive disruption. This suggests that the designation is primarily preemptive: a synchronization with allied frameworks, executed once the political and doctrinal conditions converged.

That does not exclude the existence of undisclosed intelligence. It does, however, indicate that the decision does not depend on it. Kosovo, in other words, did not need to be attacked to stand with its allies. It chose to.

The regional position

Kosovo is not the first government in the Western Balkans to take a public position against the IRGC. On 19 February 2026, the Council of the European Union formally designated the IRGC as a terrorist organization. In the weeks that followed, Albania, Bosnia and Herzegovina, Montenegro, North Macedonia, and Serbia aligned themselves with that decision under the standard mechanism through which non-EU states adopt Common Foreign and Security Policy positions during their accession process. Belgrade’s alignment was confirmed only after the initial list was published in mid-March, and the circumstances of its addition have not been publicly explained.

This context clarifies rather than diminishes the significance of Monday’s decision.

CFSP alignment is a declaratory mechanism. It records a candidate state’s political adherence to an EU position for the purposes of accession progress. It does not, by itself, install the designation into the domestic legal order of the aligning state. In most cases it requires subsequent national legislative or regulatory acts to take operational effect on financial regulators, law enforcement agencies, and prosecutors.

Kosovo does not have access to this mechanism. It is not an EU candidate, and its sovereign standing is contested by five member states. Kosovo cannot align under Chapter 31 of the acquis, because Chapter 31 is not open to it.

What Kosovo did on Monday is therefore categorically different. It is a sovereign national act of designation, installed directly into Kosovar law, with full domestic operational effect. It does not depend on Brussels. It does not depend on accession. It does not depend on a supranational framework to which Kosovo is not a party.

The contrast with Belgrade illustrates the difference on both files. Serbia’s alignment with the EU IRGC designation arrived late, under circumstances that have not been explained, and through a mechanism that produces a declaratory position rather than a legally binding domestic instrument. On the parallel Hezbollah file, Belgrade’s September 2020 commitment, praised at the time by the U.S. Department of State, was never translated into a formal government decision. Subsequent implementation reviews of the Washington Agreement confirmed that Serbia’s national security framework does not categorize Hezbollah as a terrorist organization, and it does not do so to this day.

Kosovo, by contrast, formally designated Hezbollah in June 2020 through a government decision and parliamentary process, maintained that designation across three governments, and has now extended the framework to the parent organization through the same kind of sovereign legal act.

Within the Western Balkans, Kosovo is the only state with a self-standing, domestically legislated counter-Iran architecture covering both the IRGC and Hezbollah. Its neighbors have declarations. Kosovo has law.

The difference is structural, and it is visible in the enforcement capacity that flows from each.

The correct frame

The media framing of Monday’s decision will emphasize alignment and symbolism. Both are present. Neither is the principal dimension.

The decision is the completion of a counter-Iran legal framework that began under Hoti in 2020 and was subsequently embedded within a U.S.-mediated normalization framework, survived three governments in Prishtina and partisan change in Washington, and had one conspicuous remaining gap. That gap closed on Monday.

For Washington, this should be read clearly. Kosovo is one of the few states in Europe that has built its counterterrorism architecture through sovereign domestic legislation in sustained alignment with the United States, rather than through the declaratory channels open to EU candidates. That alignment has not depended on bilateral incidents. It has not depended on incentives. It has held because Prishtina made, and has continued to make, a strategic judgment that its security and the American security posture belong in the same framework.

In a period when transatlantic alignment is under strain elsewhere, that judgment deserves recognition, and reciprocity.

Architecture, once built, outlasts the government that builds it. The 2020 Hezbollah designation has now outlasted three prime ministers and three U.S. administrations. Monday’s IRGC designation will outlast this one.

What remains is not whether the framework will be used again, but where. The category now embedded in Kosovar law is behavioral, not geographic. It does not distinguish between distant adversaries and regional actors. The decision taken on Monday closes one gap. It quietly opens others. It also reaffirms, at a moment when the reaffirmation matters, that Kosovo and the United States still build security architecture together.

Elmi Berisha holds a PhD in National Security Studies. He is a prominent Albanian-American community leader and businessman based in the New York area, and serves as President of the Pan-Albanian Federation of America “Vatra” (Federata Panshqiptare e Amerikës VATRA), the oldest Albanian patriotic organization in the United States, founded in 1912.

ISSN: 3070-2186