Prof. Dr. Romeo Gurakuqi/

Pas një dite mjaft intensive shpikjesh dhe racionalizimesh ligjore, që si rregull janë produkt, jo vetëm i një shumice të thjeshtë, por i një shumice të cilësuar bazuar në konsensus të gjanë politik, mbi modele analoge legjislacioni, të gjithë sot pritëm krerët e institucioneve të nalta të drejtësisë të flisnin. Por, siç ndodh rëndom në rastet kur ka interesa të epërme publike, ata, gjyqtarët, heshtin, bajnë sikur nuk dëgjojnë. Thjesht nuk duan ta prishin punën me ata, të Gjithpushtetshmit, që kanë hy garant për vetingimet, prig’jimet e pastërtisë dhe të vazhdimësisë, Zotat që i bëjnë ta hedhin vallen vendçe, sa herë duan t’i telendisin publikisht.

Atëherë, cila duhej të ishte radha e korrektimeve për të cilat asht i interesuem publiku?

1. Sot, përpara se të ndërmerreshin propozimet e paarsyetueme e të pasinqerta, për ndryshime të gjëra në Kodin Penal apo në Kodin e Procedurës Penale, do të ishte e nevojshme që Kryeministri dhe shumica parlamentare të paraqisnin një kuadër – projekt të kjartë ligjor mbi përgjegjësinë politike dhe institucionale të funksionarëve të naltë publikë të përfshirë në procedime penale. Kjo sepse, prej së paku dy vitesh, publiku asht i çoroditun nga dyzimi figurativ i funksionarëve publikë, që shfaqen, ose janë njëkohësisht, ushtrues funksionesh në parlament e gjetkë dhe paralelisht, persona të vendosun nën akuzë, në pritje të gjykimit, ose individë që nga burgu kryejnë shkarkime dhe emërime. Kjo ështe një situatë e pangjashme që as zonja Ursula von der Leyen nuk do ta kishte kuptuar, sikur t’i shpjegohej se si po tallen qytetarët shqiptarë të mbetun peng në Shqipërinë kandidate.

Një projektligj i tillë i munguem edhe sot, do të duhej të kishte një nen të vetëm, i cili të përcaktonte se “personat që ushtrojnë funksione të nalta shtetnore, në pushtetin ekzekutiv dhe legjislativ, në administratën e naltë, në pushtetin vendor dhe në institucionet e pavaruna, kur ndaj tyre ngrihet zyrtarisht akuzë për vepra penale të lidhura me ushtrimin e detyrës, korrupsionin, shpërdorimin e detyrës ose krimin e randë, dhe veçanërisht kur ndaj tyre caktohet nga gjykata një masë sigurimi, nuk duhet të vazhdojnë ushtrimin normal të funksionit”.

Po ashtu në shtesë të këtij neni, do të duhej të përcaktohej se në këto raste, asht e nevojshme të funksionojë një mekanizëm i përcaktuar kjartë i zhvendosjes nga detyra me ligj: dorëheqje, pezullim i përkohshëm ose procedurë shkarkimi nga organi kompetent, sipas natyrës kushtetuese të funksionit, duke e vendosun funksionarin në dispozicion të drejtësisë deri në sqarimin e pozitës së tij juridike.

Kjo formulë, ky mekanizëm, kështu i konceptuem, nuk do të përbante ndonji deklarim fajësie dhe nuk duhet të cenonte prezumimin e pafajësisë. Ai do të shprehte një standard tjetër: përgjegjësinë, e cila në asnji rast për funksionarin publik nuk është individuale, por ligjore dhe politike, mbasi ka të bajë, me integritetin e funksionit publik dhe detyrimin që pushteti shtetëror të mos përdoret për të penguar, ose ndikuar, ose komprometuar hetimin penal.

Dhe tani duhet të dalim tek problemi i dytë, i nderlidhur me të parin. Në fakt asht një pyetje: A ka Qeveria e Republikës së Shqipërisë një Kod të Përgjegjësisë Politike, Kolektive dhe Individuale, sikurse çdo qeveri parlamentare në Europë e Bashkuar, në menyrë që e vërteta të mos mbetet tëk humori i një njëriu, por të shfaqet tek fryma dhe përmbajtja e ligjit?! Pse duhet të përfshihemi në debate të kota, me fytyra të vrazhda imponuese, ndërkohë që duhet të angazhohemi të shkruajme rregullat që i paraprijnë përgjegjesisë penale të funksionarëve publike?!

Këto ditë jemi përfshirë çuditshëm në një debat mbi formulën, do ta quaja sofiste, të Përgjegjësisë Individuale të një ministri ose funksionari të naltë të pushtetit shtetëror, që ka ngjallur debat midis njerëzve të arsyeshëm nga njera anë, dhe të zanunve në qark, nga ana tjetër, të cilët duan ta gjejnë shpëtimin në fjalëkryqe të pakuptimta për t’u shpjeguar qytetarëve të drejtën publike. Kjo mënyrë arsyetimi e redukton një çështje themelore të së drejtës publike në një lojë fjalësh, duke ngatërruar përgjegjësinë penale personale me përgjegjësinë politike individuale dhe kolektive.

2. Sot, para shpalljes së nismës së rikodifikimit te ri penal, do të kishte kenë e udhës të shpallej Kodi i Pergjegjesise Politike Qeveritare, në të cilin të përcaktoheshin kjartë standardet e qëndrimit në detyrë të funksionarëve të naltë publikë. Kjo sepse në legjislacionin shqiptar nuk rezulton i ndërtuar një regjim i përgjithshëm, i cili të përcaktojë pasojat politike kur një ministër ose funksionar i naltë vihet nën akuzë apo nën masë sigurie për vepra të rënda penale. Po aq e papërcaktuar mbetet përgjegjësia politike e drejtuesit të qeverisë, sidomos kur raste të tilla përsëriten ndër persona të propozuar ose të emëruar prej tij dhe shtrojnë çështjen e standardit të përzgjedhjes, kontrollit dhe mbikëqyrjes politike.

Kjo nuk do të thotë t’i atribuohet Kryeministrit përgjegjësi penale për veprat e një ministri të tij, sepse përgjegjësia penale është personale; bëhet fjalë për përgjegjësinë politike për emërimin, mbajtjen në detyrë, mbikëqyrjen dhe reagimin institucional.

Kushtetuta dhe Kodi Etik Ministror njohin përgjegjësinë e ministrit dhe rolin drejtues e kontrollues të Kryeministrit, por nuk ndërtojnë një mekanizëm të plotë që të përcaktojë kur akuza, masa e sigurimit ose shkelje të rënda të integritetit të një ministri, duhet të sjellin pezullim, dorëheqje, shkarkim apo pasoja politike për autoritetin emërues.

Ky është boshllëku që një kod i mirëfilltë i përgjegjësisë politike do të synonte të rregullonte: pra, jo fajësinë penale, por standardin e përgjegjshmërisë së pushtetit.

Ky asht qarku ku jena futë pa dashjen tonë, por me vullnetin e ngatërrimit të krenave tanë, prej Zotave që kanë monopolin e të gjithë të vërtetave të këtij vendi të bamë lamsh.

Pyetjet që mbeten për t’i dhanë përgjegje janë këto: Kush duhet ta shkruajë këtë Statut? A duhet që ky Statut të shkruhet mbi bazen e modeleve të ngjashme të vendeve të tjera me sistem qeverisjeje parlamentare në Europë?

Për 11 vite me radhë, një prej seminareve ma të mirëpritura nga studentet e Fakultetit të Drejtësisë në UET, në lendën e të Drejtës Publike ka qenë ai mbi “Qeverinë e Përgjegjeshme dhe të Shpjegueshme”/” Kodi i Përgjegjësisë Politike të Qeverisë” / “Moraliteti i Funksionit Publik”. Duke mos pasur nji model tonin bashkëkohor, studenteve u ofroja rastin e qeverisjes parlamentare me spikatje të Kryeministrit, të Mbretërisë së Bashkuar. Sa larg jemi………edhe nga Mali i Zi, vend në të cilin, pas pak muajsh, për hatër të imuniteteve deri në 5 vite të disa mëkatarëve, do të hyjmë me kontroll të rreptë biometrik të pasaportave, duke mbajtur radhën.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Hyrje: një dëshmi e rëndësishme e ripërtëritjes së gjeografisë antike.

Harta e Ilirisë e paraqitur në traditën ptolemeike dhe e botuar në fillim të shekullit XVII nga hartografi dhe eruditi holandez Petrus Bertius (Pieter Bert, 1565–1629), përbën një dokument me rëndësi të veçantë për historinë e hartografisë evropiane dhe për studimin historik të hapësirës së Ballkanit perëndimor.

Vlera e saj nuk qëndron vetëm në paraqitjen grafike të territorit, por edhe në faktin se ajo përfaqëson një moment të rëndësishëm të rikthimit të gjeografisë së Antikitetit në hartografinë evropiane të Rilindjes dhe të fillimit të Epokës Moderne. Baza konceptuale e hartës lidhet me veprën e gjeografit dhe astronomit aleksandrin Klaud Ptolemeu (Claudius Ptolemaeus), i cili në shekullin II të erës sonë përpunoi një sistem të gjerë koordinatash dhe përshkrimesh gjeografike për botën e njohur të kohës.

Megjithatë, duhet bërë një dallim i rëndësishëm ndërmjet burimit antik të informacionit gjeografik dhe hartës konkrete të botuar në shekullin XVII. Bertius nuk ishte autor i të dhënave origjinale antike për Ilirinë; ai i riprodhoi dhe i sistemoi ato brenda traditës së hartografisë ptolemeike, duke i përshtatur me njohuritë, teknikën e gravurës dhe konvencionet hartografike të kohës së tij.

Harta lidhet me veprimtarinë e qendrave të mëdha hartografike holandeze dhe me traditën e botimeve të lidhura me Jodocus Hondius dhe pasuesit e tij. Në këtë kuptim, ajo duhet parë si një dokument i hartografisë neo – ptolemeike, ku informacioni i Antikitetit ndërthuret me mënyrën e përfaqësimit hapësinor të shekujve XVI–XVII.

Një element tjetër me interes të veçantë është përdorimi i gjuhës latine, gjuhë shkencore ndërkombëtare e Evropës së kohës. Emërtimet e qyteteve, lumenjve, maleve, krahinave dhe popullsive shfaqen në format e tyre klasike, ndërsa në disa raste hartografi shton edhe emërtime më të vona për t’i bërë vendet antike të identifikueshme për lexuesin bashkëkohor.

Kështu, një shënim i tipit “Lissus nunc Alessio” është veçanërisht domethënës: ai lidh Lissusin antik me Alessio-n, emërtimin e përdorur për Lezhën në periudhën më të vonë. Kjo praktikë e lidhjes së toponimisë antike me atë moderne është një nga karakteristikat më të vlefshme të hartografisë historike.

I. Albanopolis dhe Albani: një nyje qendrore e identifikimit historik.

Një nga elementet më të rëndësishme të hartës, veçanërisht për historinë e hapësirës shqiptare, është paraqitja e Albanopolis dhe e etnonimit Albani.

Në traditën e Ptolemeut, Albanopolis paraqitet si një qytet i lidhur me Albani, një bashkësi/fis i vendosur në pjesën qendrore të hapësirës së Ilirisë së Jugut. Në hartat neo – ptolemeike të periudhës moderne, ky emërtim ruhet si pjesë e trashëgimisë së drejtpërdrejtë të burimit klasik.

Pikërisht këtu qëndron rëndësia e tij për historinë e emrit Albania dhe Albani. Etnonimi Albani dhe toponimi Albanopolis janë dokumentuar në burime të lashta shumë shekuj përpara shfaqjes së formave mesjetare dhe moderne të emërtimit të shqiptarëve dhe të vendit të tyre.

Në historiografinë dhe arkeologjinë shqiptare, Albanopolis është lidhur gjerësisht me qendrën arkeologjike të Zgërdheshit, pranë Krujës, megjithëse identifikimi nuk duhet trajtuar si një fakt absolutisht i mbyllur. Çështja e lokalizimit të saktë të Albanopolisit mbetet një problem shkencor ku ndërthuren dëshmitë e Ptolemeut, arkeologjia, topografia historike dhe analiza e rrjetit të koordinatave antike.

Për këtë arsye, harta e Bertius duhet lexuar jo thjesht si një “provë” për një lokalizim të caktuar, por si dëshmi e mënyrës se si gjeografia ptolemeike e vendoste Albanopolisin dhe Albanët në hapësirën e Ilirisë së Jugut.

Kjo ka rëndësi të veçantë sepse në hartën e fillimit të shekullit XVII emërtimi antik Albani vazhdon të jetë i pranishëm dhe i dallueshëm. Pra, hartografia e kohës së Bertiusit ruan në formë grafike një nga dëshmitë më të hershme të traditës evropiane për emrin Alban-.

II. Iliria e Jugut dhe hapësira adriatike.

Një nga karakteristikat kryesore të hartës është paraqitja e bregdetit lindor të Adriatikut si një hapësirë e dendur me porte, qytete, lumenj dhe rrugë komunikimi.

Bregdeti nuk paraqitet si një kufi i thjeshtë natyror, por si një korridor historik komunikimi, nëpërmjet të cilit lidheshin hapësirat e brendshme ballkanike me Adriatikun dhe, nëpërmjet tij, me botën mesdhetare.

– Lissus

Lissus, Lezha e sotme, zë një pozicion të rëndësishëm. Në traditën hartografike të periudhës moderne, shënimi “Lissus nunc Alessio” është veçanërisht interesant sepse bashkon dy shtresa kronologjike të toponimisë.

Kjo mënyrë paraqitjeje u jep hartave historike një funksion të dyfishtë: ato janë njëkohësisht dokumente të gjeografisë së lashtë dhe mjete për identifikimin e vendeve në hapësirën bashkëkohore të lexuesit të shekullit XVII.

– Dyrrachium

Në jug shfaqet Dyrrachium, Durrësi antik, një nga qendrat më të rëndësishme urbane dhe portuale të Adriatikut lindor.

Pozita e Durrësit ishte veçanërisht e rëndësishme për komunikimin midis Adriatikut dhe brendësisë së Ballkanit. Qyteti lidhej me rrjetet rrugore që çonin drejt lindjes dhe, përmes tyre, me qendrat e Maqedonisë dhe të mëtejshme të botës romake.

– Apollonia

Apollonia paraqitet si një tjetër qendër e rëndësishme e bregdetit jugor ilir. Pozicioni i saj pranë sistemit lumor të Apsusit e lidhte atë me rrjetin ekonomik dhe komunikues të brendësisë.

Apollonia ishte njëkohësisht qendër urbane, portuale, kulturore dhe arsimore. Rëndësia e saj historike dëshmohet edhe nga lidhjet e saj me botën helenistike dhe romake.

– Ulcinium

Më në veri shfaqet Ulcinium, Ulqini i sotëm, duke dëshmuar vazhdimësinë e një rrjeti qytetesh bregdetare përgjatë Adriatikut lindor.

Më tej drejt veriut, tradita hartografike përfshin qendra të tilla si Rhisinium/Risinium dhe Epidaurum, të lidhura përkatësisht me zonën e Risanit dhe Cavtatit të sotëm.

III. Rrjeti hidrografik: Drilon, Apsus dhe Aous.

Një nga aspektet më të rëndësishme të leximit të hartës është hidrografia.

Në gjeografinë antike lumenjtë nuk ishin thjesht elemente fizike. Ata përbënin korridore komunikimi, kufij territorialë, orientues hapësinorë dhe pika referimi për përcaktimin e vendndodhjes së qyteteve dhe popullsive.

Ndër lumenjtë kryesorë të paraqitur në këtë hapësirë dallohen:

Drilon, i lidhur me sistemin e Drinit;

Apsus, që korrespondon me sistemin e Semanit, i përbërë nga degët kryesore të tij;

dhe Aous, lumi i njohur në traditën antike dhe i identifikueshëm me Vjosën.

Duhet theksuar se identifikimi i hidronimeve antike me lumenjtë modernë nuk është gjithmonë mekanik. Ndryshimet e rrjedhave, emërtimeve, perceptimit gjeografik dhe veçanërisht pasaktësitë e koordinatave ptolemeike kërkojnë analizë kritike.

Megjithatë, kombinimi i hidronimeve + qyteteve + vargmaleve + koordinatave krijon një rrjet të fuqishëm për rindërtimin e gjeografisë historike.

IV. Dardania dhe hapësirat e brendshme.

Drejt lindjes dhe verilindjes së Ilirisë shfaqet hapësira e gjerë e Dardanisë, një nga rajonet më të rëndësishme të Ballkanit të brendshëm.

Në hartografinë ptolemeike, Dardania paraqitet në marrëdhënie të ngushtë me masivet malore dhe rrjetin e rrugëve që lidhnin Adriatikun me zonat e brendshme të Ballkanit.

Një nga elementet më të dallueshme është Scardus mons, që lidhet me sistemin e Maleve të Sharrit.

Në këtë zonë tradita ptolemeike përfshin një seri toponimesh të lashta, ndër të cilat janë përmendur në interpretimet moderne edhe Thermidava, Siparontum dhe qendra të tjera dardanike.

Por këtu kërkohet kujdes metodologjik: identifikimi i çdo toponimi ptolemeik me një qytet modern nuk është i sigurt vetëm nga ngjashmëria gjeografike ose fonetike. Përfundimi kërkon kombinimin e koordinatave, arkeologjisë, itinerareve antike dhe dëshmive të tjera historike.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për studimin e hartave historike: një hartë e shekullit XVII që riprodhon Ptolemeun është vetë një dokument historik, por nuk duhet trajtuar automatikisht si matje moderne e territorit antik.

V. Lychnidus, Deborus dhe hapësira e liqeneve

Në juglindje dhe lindje të hapësirës ilire fillon një zonë tranzicioni ndërmjet Ilirisë, Paeonisë dhe Maqedonisë.

Këtu spikat Lychnidus, qyteti antik që lidhet me Ohrin, si dhe liqeni i madh që përbënte një element të rëndësishëm të gjeografisë së kësaj hapësire.

Gjithashtu përmendet Deborus, i lidhur me zonën e Dibrës dhe sistemin e sipërm të Drinit.

Më tej shfaqet Axius fluvius, Vardari i sotëm, i cili përbënte një nga boshtet kryesore hidrografike të Ballkanit qendror.

Në këtë hapësirë shfaqen edhe emërtime të lidhura me Lyncestis, Dassaretinë dhe territore të tjera kufitare. Këto zona janë veçanërisht të rëndësishme për të kuptuar se kufijtë etnikë, politikë dhe kulturorë të Antikitetit nuk përputhen domosdoshmërisht me kufijtë shtetërorë modernë.

VI. Hapësirat jugore.

– Amantia

Amantia paraqitet si një qendër e rëndësishme e hapësirës jugore. Qyteti antik ndodhet në territorin e sotëm të Vlorës dhe lidhet me zonën e luginës së Shushicës.

Pozicioni i saj tregon rëndësinë e qendrave të fortifikuara që kontrollonin komunikimin midis zonave bregdetare dhe brendësisë malore.

– Byllis

Byllis, qendra e rëndësishme e Bylinëve, ishte një nga qytetet kryesore të hapësirës së luginës së Vjosës.

Pozita e tij në një lartësi dominuese mbi territorin përreth e bënte atë një qendër të rëndësishme strategjike dhe urbane.

– Oricum

Oricum, në gjirin e Vlorës, përfaqëson një tjetër lidhje midis botës detare dhe asaj tokësore.

Pozita e tij pranë hyrjes së gjirit e bënte veçanërisht të rëndësishëm për lundrimin dhe kontrollin e korridoreve detare.

– Antigonia

Në luginën e Drinosit paraqitet Antigonia, qytet i rëndësishëm.

– Phoenice

Phoenice, Finiqi i sotëm, ishte një qendër e rëndësishme e Kaonisë dhe një nga qytetet më të fuqishme të hapësirës jugore.

VII. Acroceraunia: kufiri malor midis deteve dhe krahinave.

Një element tjetër i rëndësishëm është Acroceraunia iuga, ose malet Akrokeraune.

Ky sistem malor lidhet me vargmalet e sotme të Vetëtimës, Llogarasë dhe Kanalit, në jugperëndim të Shqipërisë.

Në gjeografinë antike, Akrokeraunet përbënin një element të fuqishëm orientues dhe një kufi natyror midis hapësirave të ndryshme bregdetare.

Rëndësia e tyre është jo vetëm fiziko-gjeografike, por edhe kartografike: malet e mëdha shërbenin si pikë referimi për ndërtimin e hapësirës në hartë, veçanërisht në një periudhë kur matjet e drejtpërdrejta gjeodezike ishin të kufizuara.

VIII. Më shumë se një hartë: një palimpsest i kujtesës gjeografike.

Harta e Bertiusit mund të interpretohet si një lloj palimpsesti kartografik.

Në të mbivendosen disa shtresa historike:

– shtresa e parë është gjeografia antike e Ptolemeut;

– shtresa e dytë është tradita mesjetare e ruajtjes dhe transmetimit të emrave;

– shtresa e tretë është humanizmi evropian i Rilindjes, i cili riktheu autorët klasikë;

– shtresa e katërt është teknika e hartografisë holandeze të shekujve XVI–XVII;

– dhe shtresa e pestë përbëhet nga emërtimet moderne të kohës së Bertiusit, të cilat në disa raste shfaqen krahas emrave antikë.

Kjo e bën hartën veçanërisht të vlefshme për historinë e Shqipërisë dhe të Ballkanit. Ajo nuk na tregon vetëm “ku ndodhej një vend”, por edhe si e perceptonte Evropa e fillimit të shekullit XVII hapësirën e saj të lashtë.

IX. Rëndësia metodologjike e hartës për historinë e trojeve shqiptare.

Për studimin e trojeve shqiptare nëpërmjet hartave historike, kjo hartë ka rëndësi në të paktën katër drejtime.

Së pari, ajo ruan toponiminë antike dhe na mundëson të krahasojmë emërtimet e Ptolemeut me format e përdorura në shekujt e mëvonshëm.

Së dyti, ajo dokumenton pozicionimin relativ të qyteteve, lumenjve dhe vargmaleve.

Së treti, ajo dëshmon vazhdimësinë e interesit të hartografisë evropiane për gjeografinë antike të Ilirisë, Epirit dhe Dardanisë.

Së katërti, ajo ka një rëndësi të veçantë për studimin e historisë së emrit Albania, sepse ruan në traditën hartografike evropiane çiftin e rëndësishëm Albani – Albanopolis.

Megjithatë, përdorimi shkencor i kësaj harte kërkon një parim themelor: harta duhet analizuar si burim historik, jo si hartë moderne me saktësi gjeodezike moderne.

Koordinatat e Ptolemeut përmbajnë deformime të njohura. Pozicionet relative të qyteteve mund të jenë të zhvendosura dhe distancat nuk duhet të maten drejtpërdrejt sikur të ishin prodhuar nga një sistem modern referimi.

Pikërisht për këtë arsye, krahasimi me arkeologjinë, epigrafinë, itineraret antike, hidrografinë, topografinë dhe GIS-in modern është mënyra më e përshtatshme për një analizë bashkëkohore.

X. Përfundim: një urë hartografike nga Ptolemeu te identiteti gjeografik i Shqipërisë.

Harta e Petrus Bertius për Ilirinë dhe trevat përreth është një dokument i jashtëzakonshëm i historisë së hartografisë evropiane. Ajo bashkon në një sipërfaqe të vetme hartografike gjeografinë e Antikitetit, humanizmin e Rilindjes, teknikën e gravurës holandeze dhe nevojën e Evropës së fillimit të shekullit XVII për të rikonstruktuar hapësirën e botës klasike.

Në të shfaqet një territor i ndërlikuar ku ndërthuren Iliria, Dardania, Paeonia, Maqedonia dhe Epiri, të lidhura nga një rrjet qytetesh, lumenjsh, malesh dhe popullsish.

Nga Lissus dhe Dyrrachium, te Apollonia, Albanopolis, Lychnidus, Amantia, Byllis, Antigonia dhe Phoenice, harta ruan një pjesë të rëndësishme të kujtesës gjeografike të Ballkanit antik.

Por mbi të gjitha, për historinë e trojeve shqiptare, rëndësia e saj përqendrohet te prania e Albanopolis dhe Albani. Këto dy emërtime përbëjnë një dëshmi të rëndësishme të traditës antike të emërtimit Alban-, e cila do të marrë një rëndësi shumë më të madhe në burimet mesjetare dhe moderne.

Në këtë kuptim, harta e Bertiusit nuk duhet parë vetëm si një riprodhim i një harte të lashtë. Ajo është një dokument i historisë së kujtesës gjeografike evropiane: një dëshmi se si, shumë shekuj pas Ptolemeut, gjeografia e Ilirisë dhe e hapësirave shqiptare vazhdonte të jetonte në hartografinë shkencore evropiane.

Nga Fadil Ferizi/

Kosova ka marrë pjesë në sesionin e 81-të të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara në një pozitë të veçantë: është shtet i njohur nga një pjesë e konsiderueshme e komunitetit ndërkombëtar, por ende nuk është anëtare e OKB-së. Për këtë arsye, prania në New York ka rëndësi jo vetëm protokollare, por edhe politike. Ajo i ofron Kosovës mundësinë të zhvillojë kontakte me shtete dhe institucione që ndikojnë drejtpërdrejt në proceset e njohjes, integrimit euroatlantik dhe anëtarësimit në organizata ndërkombëtare.

Agjenda e këtij viti përfshin disa çështje të ndërlidhura: marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, integrimin në NATO dhe Bashkimin Evropian, njohjet e reja, raportet me Serbinë, gjendjen e shqiptarëve në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, tërheqjen e investimeve dhe trajtimin institucional të zhvillimeve në Dhomat e Specializuara pas aktgjykimit të 16 shtatorit.

Sesioni zhvillohet në një mjedis ndërkombëtar të karakterizuar nga luftërat, rivalitetet gjeopolitike, pasiguria ekonomike dhe debatet mbi efektivitetin e multilateralizmit. Tema e sesionit, “Rikthimi i besimit, menaxhimi i transformimit: një Organizatë e Kombeve të Bashkuara që jep rezultate për të gjithë”, e vendos theksin te funksionimi i institucioneve ndërkombëtare dhe aftësia e tyre për të prodhuar rezultate. Për Kosovën, kjo e bën të rëndësishme që takimet në New York të lidhen me objektiva të matshme dhe me procese që vazhdojnë pas përfundimit të sesionit.

Përbërja e delegacionit kosovar pasqyron disa nga këto prioritete. Kryeministri Albin Kurti ka konfirmuar praninë e ministrit të Financave Hekuran Murati, ministrit të Administratës Publike dhe Digjitalizimit Lulëzon Jagxhiu, zëvendësministrit të Punëve të Jashtme dhe Diasporës Kreshnik Ahmeti dhe ambasadorit të Kosovës në Washington, Ilir Dugolli. Në aktivitetet e delegacionit është i pranishëm edhe Blerim Reka. Pjesë e agjendës janë gjithashtu kryetarja e Preshevës, Ardita Sinani, dhe deputeti shqiptar në Kuvendin e Serbisë, Shaip Kamberi.

Kjo përbërje lidh diplomacinë politike me çështjet e sigurisë, ekonomisë, investimeve, digjitalizimit dhe të drejtave të shqiptarëve në Luginën e Preshevës. Megjithatë, rëndësia e delegacionit nuk përcaktohet vetëm nga përfaqësimi institucional. Ajo varet nga objektivat e përcaktuara, niveli i bashkëbiseduesve dhe rezultatet që mund të dokumentohen pas vizitës.

Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara mbeten një nga prioritetet kryesore. Në takimin me kongresistin republikan Mike Lawler janë diskutuar siguria, energjia, investimet, sundimi i ligjit, integrimi në NATO, gjendja e shqiptarëve në Luginën e Preshevës dhe aktgjykimi i Dhomave të Specializuara. Kryeministri Kurti ka shprehur gjithashtu gatishmërinë për rifillimin e Dialogut Strategjik Kosovë-SHBA.

Në takimin me kongresistin Joe Wilson janë trajtuar mbrojtja, partneriteti i FSK-së me Gardën Kombëtare të Iowa-s, siguria e Ballkanit Perëndimor, NATO-ja, organizatat ndërkombëtare dhe synimi i Kosovës për pjesëmarrje të plotë në OSBE.

Këto kontakte mund të kenë vlerë politike, por ndikimi i tyre varet nga vazhdimësia institucionale. Nëse dialogu strategjik me Shtetet e Bashkuara rifillon, ai duhet të përfshijë objektiva të përcaktuara në siguri, mbrojtje, energji, ekonomi dhe diplomaci. Një mekanizëm i rregullt konsultimi do të ishte më i dobishëm se kontaktet e izoluara gjatë një sesioni ndërkombëtar.

E njëjta qasje vlen për anëtarësimin në NATO. Kosova duhet ta trajtojë këtë synim si proces diplomatik dhe institucional, jo vetëm si deklaratë politike. Përparimi kërkon koordinim me shtetet anëtare, veçanërisht me ato që nuk e njohin Kosovën, si dhe forcim të kapaciteteve të sigurisë, sundimit të ligjit dhe kontrollit demokratik të institucioneve të mbrojtjes.

Argumenti kryesor duhet të jetë se integrimi i Kosovës kontribuon në sigurinë euroatlantike dhe në stabilitetin e Ballkanit Perëndimor. Për ta mbështetur këtë argument, Prishtina duhet të paraqesë rezultate konkrete në reformat institucionale, bashkëpunimin e sigurisë dhe përafrimin me standardet e Aleancës.

Sesioni i Asamblesë së Përgjithshme krijon gjithashtu mundësi për diplomacinë e njohjeve. Prania e delegacioneve nga shumë shtete në të njëjtin vend e lehtëson vendosjen e kontakteve politike, por nuk e zëvendëson punën dypalëshe. Shtetet që nuk e njohin Kosovën kanë interesa dhe kufizime të ndryshme; për këtë arsye, qasja duhet të përshtatet sipas secilit rast.

Në disa raste mund të ketë peshë argumenti juridik, në të tjera bashkëpunimi ekonomik, siguria, marrëdhëniet rajonale ose interesat e përbashkëta në organizatat ndërkombëtare. Prandaj, rezultat i dobishëm i sesionit do të ishte identifikimi i shteteve prioritare, përcaktimi i kanaleve të komunikimit dhe krijimi i një plani vijues për secilin kontakt.

Kjo diplomaci duhet të zhvillohet në kushtet e një përballjeje të vazhdueshme me Serbinë. Beogradi e kundërshton shtetësinë e Kosovës përmes diplomacisë, argumenteve juridike dhe ndikimit në narrativën ndërkombëtare. Për t’iu përgjigjur kësaj qasjeje, Kosovës i nevojitet një kapacitet i qëndrueshëm i diplomacisë juridike dhe komunikimit ndërkombëtar.

Opinioni këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, dokumentet e OKB-së për Kosovën, raportet ndërkombëtare për represionin, dëbimet dhe krimet e viteve 1998-1999, si dhe argumentet mbi shtetësinë duhet të sistemohen në materiale të përditësuara dhe të përdorshme nga ambasadat dhe institucionet e Kosovës. Kjo do ta mundësonte një përgjigje më të shpejtë dhe më të qëndrueshme ndaj pretendimeve të Serbisë.

Prania e Ardita Sinanit dhe Shaip Kamberit e lidh këtë agjendë me gjendjen e shqiptarëve në Luginën e Preshevës. Në takimet me kongresistët amerikanë janë ngritur çështje si nënpërfaqësimi në institucionet e Serbisë, pasivizimi i adresave, pengesat në arsim dhe mosnjohja e diplomave.

Për t’u trajtuar në mënyrë efektive, këto çështje duhet të mbështeten me të dhëna, dokumente dhe raste të verifikueshme. Një dosje në gjuhën angleze, e përditësuar dhe e shpërndarë te institucionet amerikane, evropiane dhe organizatat ndërkombëtare, do ta bënte më të qartë natyrën e problemeve dhe do të krijonte bazë për kërkesa konkrete ndaj Beogradit.

Ekonomia është një tjetër komponent i kësaj agjende. Takimet e ministrit Hekuran Murati me investitorë amerikanë dhe shqiptaro-amerikanë mund të jenë të dobishme nëse shoqërohen me projekte të identifikueshme, procedura të qarta dhe mekanizma përcjellës. Investimet e huaja mund të ndikojnë edhe në marrëdhëniet politike, sepse krijojnë lidhje ekonomike dhe interesa të përbashkëta. Megjithatë, ky ndikim varet nga stabiliteti rregullator, transparenca dhe aftësia e institucioneve për t’i zbatuar marrëveshjet.

Në këtë proces mund të angazhohet edhe diaspora shqiptaro-amerikane. Përveç rolit në mobilizimin politik, ajo mund të kontribuojë përmes ekspertizës profesionale, rrjeteve akademike, investimeve dhe lidhjeve me institucionet amerikane. Për këtë nevojitet një politikë e strukturuar e angazhimit, me objektiva dhe kanale të përcaktuara, jo vetëm mobilizim gjatë vizitave zyrtare.

Koordinimi me Shqipërinë ka rëndësi të veçantë në këtë fushë. Të dyja vendet janë shtete sovrane, por kanë interesa të përbashkëta në siguri, integrim euroatlantik, të drejtat e shqiptarëve në rajon dhe përfaqësimin në organizatat ndërkombëtare. Shqipëria, si anëtare e OKB-së, mund të ofrojë mbështetje institucionale dhe diplomatike në çështje ku Kosova nuk ka të njëjtën qasje formale.

Ky koordinim duhet të jetë i rregullt dhe transparent, duke respektuar kompetencat e secilit shtet. Ai mund të përfshijë shkëmbim informacioni, harmonizim të mesazheve diplomatike dhe mbështetje të ndërsjellë në nisma ndërkombëtare.

Në këtë kuadër duhet të trajtohet edhe zhvillimi i fundit në Dhomat e Specializuara. Aktgjykimi i 16 shtatorit ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit ka pasoja juridike dhe politike që kërkojnë vlerësim institucional. Kryeministri Kurti e ka ngritur këtë çështje në New York, përfshirë në takimin me kongresistin Mike Lawler.

Reagimi i institucioneve të Kosovës duhet të respektojë pavarësinë e procesit gjyqësor dhe kompetencat e palëve në procedurë. Në të njëjtën kohë, institucionet mund t’i informojnë partnerët ndërkombëtarë për qëndrimet e tyre, për çështjet që lidhen me të drejtat procedurale dhe për ndikimin e mundshëm të zhvillimeve në perceptimin ndërkombëtar të Kosovës. Kjo kërkon koordinim ndërmjet institucioneve politike, juridike dhe diplomatike, pa zëvendësuar punën e mbrojtjes ligjore.

Në fund, rezultatet e sesionit duhet të vlerësohen përmes treguesve konkretë: takimeve me shtetet mosnjohëse, hapjes së proceseve të reja diplomatike, avancimit të Dialogut Strategjik me Shtetet e Bashkuara, mbështetjes për integrimin në NATO dhe organizatat ndërkombëtare, zhvillimit të dosjes për Luginën e Preshevës dhe konkretizimit të kontakteve ekonomike.

Këta tregues e lidhin praninë në New York me punën institucionale pas sesionit. Takimet dhe komunikatat janë pjesë e diplomacisë, por vlera e tyre përcaktohet nga veprimet që pasojnë: marrëveshjet, proceset e hapura, mbështetja e siguruar dhe rezultatet e matshme.

Kosova ka interesa të shumta ndërkombëtare, por ato duhet të organizohen në një strategji të përbashkët. Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, integrimi euroatlantik, njohjet, përballja me Serbinë, të drejtat e shqiptarëve në Luginë, investimet, diaspora, koordinimi me Shqipërinë dhe zhvillimet në Dhomat e Specializuara kërkojnë ndarje të qartë përgjegjësish dhe vazhdimësi institucionale.

Suksesi i sesionit të 81-të do të vlerësohet jo nga numri i takimeve, por nga ajo që këto takime prodhojnë pas kthimit të delegacionit në Prishtinë.

Xheladin Zeneli*/

Ka libra që lexohen për informacion, ka të tjerë që lexohen për arsye të tjera. Por ka edhe libra që, përtej faqeve të tyre, synojnë të hapin një debat shoqëror. “Identiteti pa mbrojtje institucionale” i Prof. Dr. Nail Dragës i përket kësaj kategorie.

Z. Draga është studiues i çështjeve etnogjeografike, demografike dhe kulturore të shqiptarëve në Mal të Zi, ndërsa veprimtaria e tij lidhet prej dekadash me analizën e pozitës së shqiptarëve dhe zhvillimeve shoqërore në këtë hapësirë.Si intelektual i formuar në kryqëzimin mes shkencës dhe angazhimit publik, ai prej vitesh është një nga zërat më konsekuentë të mendimit kritik shqiptar në Ulqin dhe në Mal të Zi. Në veprat e tij të mëparshme – nga “Kultura dhe shoqëria civile” te “Etnia dhe Hapësira” dhe “Debati i munguar” – ai ka ndërtuar gradualisht një projekt mendor: emancipimin e shqiptarit nga roli i objektit të politikës në subjekt të saj. Ky libër është vazhdimësi e natyrshëme i atij projekti.

Libri i tij i fundit “Identiteti pa mbrojtje institucionale” nuk është një libër nostalgjik për identitetin. Është një libër i lindur nga një shqetësim i thellë, i dokumentuar dhe i përjetuar: çfarë ndodh me një komb kur i ka simbolet, por nuk i ka institucionet? Çfarë ndodh me shqiptarët në Mal të Zi, dhe më gjerë, kur identiteti i tyre varet nga vullneti i mirë i qeverive, e jo nga garancia e ligjit dhe e institucioneve autonome?

Teza qendrore është e thjeshtë dhe për këtë arsye tronditëse: identiteti pa institucione është i pambrojtur. Gjuha që nuk mësohet në shkollë publike, historia që nuk përkujtohet nga shteti, viktima që nuk njihet nga ligji, prona që nuk mbrohet nga pushteti vendor – të gjitha janë forma të një asimilimi të ngadaltë, të heshtur, demokratik në dukje.

Autori nuk mjaftohet me denoncimin. Ai bën anatominë e mekanizmit. Na tregon si “Këshillat kombëtarë” shndërrohen në “dekor të qeverisë”. Si integrimi përdoret si alibi për asimilim. Dhe si “mentaliteti i të nënshtruarit” – ajo sëmundje e vjetër e elitave tona politike – bëhet aleati më i mirë i politikave shtetërore.

Por ky libër nuk është vetëm kritikë. Është edhe thirrje. Z.Draga beson te demokracia, por jo te demokracia fasadë. Ai beson te integrimi, por te një integrim që nuk kërkon heqjen dorë nga identiteti i vet. Përfaqësimi autentik, partitë e popujve pakicë si vlerë e pluralizmit, përballja me të shkuarën komuniste si obligim demokratik – janë propozime konkrete për një rend tjetër më të mirë shoqëror.

Dhe mund të flasësh për të drejtat e një popullsie autoktone, siç janë shqiptarët në Mal të Zi,por këto të drejta marrin kuptim të plotë vetëm kur shndërrohen në praktika dhe mekanizma institucionalë.

Lexuesi do të gjejë në këto faqe një stil të prerë publicistik, pa zbukurime të tepërta akademike, por me peshën e argumentit shkencor. Do të gjejë zemërim, po – por një zemërim të disiplinuar nga arsyeja. Do të gjejë, mbi të gjitha, një intelektual që nuk shkruan për karrierë, por për përgjegjësi.

Në një kohë kur debati publik shqiptar shpesh lodhet mes patetikës dhe cinizmit, ky libër na kthen te pyetja themelore: kush na mbron ne, kur ne nuk mbrojmë dot veten përmes institucioneve?

Në përfundim,

“Identiteti pa mbrojtje institucionale” është një vepër që e vendos çështjen e identitetit shqiptar në Mal të Zi përballë një realiteti konkret: identiteti nuk është vetëm trashëgimi e së kaluarës, por edhe përgjegjësi për të ardhmen.

Forca e librit qëndron në përpjekjen për ta lidhur gjuhën me arsimin, arsimin me institucionet, institucionet me demokracinë, kulturën me debatin publik dhe identitetin me përgjegjësinë qytetare.Nëse identiteti është kujtesa e një populli, atëherë institucionet janë mekanizmi përmes të cilit kjo kujtesë mund të transmetohet te brezat e ardhshëm.

Dhe pikërisht në këtë pikë, “Identiteti pa mbrojtje institucionale” e tejkalon kufirin e një libri dhe shndërrohet në një dokument reflektimi mbi kohën, shoqërinë dhe përgjegjësinë ndaj së ardhmes.

*(Analizë e librit “Identiteti pa mbrojtje institucionale” të autorit, Dr. Nail Draga).

Prof. Afrim Krasniqi/

Politika dhe as qeverisja nuk janë çështje numrash, por vlerash, vizioni, integriteti dhe përgjegjësie. Politika nuk është lojë, është akt publik, është aktivitet profesional & moral, është mekanizmi më i avancuar për ndikimi në vendimmarrje dhe përmes saj, në ndryshimin (pozitiv) të jetës për qytetarët dhe cilësisë funksionale të demokracisë/shtetit të së drejtës.

Kështu u premtua kur nisi. Pastaj lindi patronazhizmi, dhe në rrethin vicioz të krijuar fillimisht iku i brendshmi, I lidhur me krimin. Pastaj ai i mjedisit, pastaj ai i shëndetësisë, pastaj mbi 25 ministra e zyrtarë të lartë të shkarkuar për paaftësi, pastaj një duzinë kryetarësh bashkish dhe deputetësh me dekriminalizimin apo skandale korruptive, pastaj 5D dhe i përzgjedhuri në krye të Tiranës, pastaj arratiset zv/kryeministri, pastaj pezullohet/hetohet zv/kryeministri tjetër, pastaj pezullohet/hetohet drejtoresha e SHISH, ish drejtori i përgjithshëm i policisë, etj, etj. Janë mbi 500 zyrtarë të niveleve të ndryshme, nga kryeministria në bashkitë dhe drejtoritë periferike, të gjithë të emëruar për shkak të lidhjeve/meritave politike, të gjithë në raporte personale me shefin e partisë/qeverisë/mazhorancës. Një histori e gjatë dhe komplekse e lidhjeve formale/informale të politikës me krimin, skandale korruptive dhe abuzim me postin dhe përgjegjësinë publike.

Ne e kemi deja vu alibinë, – kur pas 27 vitesh në detyrë kryeministri “kreu vetëvrasje“ partia zbuloi se ai ishte agjent që në rininë e tij, dhe vetë shefi i tij shkroi ekspozenë akuzuese që lexuan më pas prokurori e gjykatësi, duke marrë rolin e heroit, – e shpëtoi vendin, socializmin dhe komunizmin nga një armik i përbetuar, armiku pushkatohet por Partia del më e fortë! Jetojmë në kohë/sistem tjetër, por alibia dhe kultura e deformuar politike mbetet e njëjtë, – shefi nuk ka faj, as përgjegjësi, as dijeni; Partia del më e fortë nga arrestimet VIP dhe ai madje kërkon edhe meritën!

Imagjinoni një trajner ekipi, pas çdo skandali apo problematike del në konferencë, mban përgjegjësi, në varësi nga problematika jep edhe dorëheqje. Kjo ndodh në sport. Në politikë rregullat e “lojës“ ndryshojnë, trajneri aty nuk ka faj, ai jo vetëm mbijeton, por ndryshon gjithë ekipin, përzgjedh stadiumin, gjyqtarin, spektatorët, median raportuese dhe vëzhguesin, – dhe nëse ka nevojë, ndryshon/emëron edhe ekipet konkurruese, madje bën ndeshje dhe feston fitoren edhe pa pasur ekip tjetër përballë në fushë!

Një histori e trishtë tranzicioni. U premtua se sistemi është përgjegjës, ky sistem korrupton edhe “gjermanin“ thoshte në fushatë 2013, ndaj ishte jetike që sistemi vetë duhet ndryshuar, jo thjesht njerëzit në sistem. Pastaj kur erdhi në krye të sistemit jo vetëm nuk e ndryshoi, por e perfeksionoi, e personalizoi, e nënkontraktoi. Produkti dihet. KÇK. Dhe “nuk keni parë gjë akoma”!