Fuqizimi i Kosovës përmes diplomacisë aktive dhe partneritetit strategjik me Republikën e Shqipërisë

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

Kosova dhe Shqipëria janë dy shtete sovrane. Ky realitet juridik dhe politik duhet respektuar, mbrojtur dhe forcuar. Marrëdhëniet ndërmjet tyre nuk duhet të ndërtohen mbi idenë e zbehjes së sovranitetit të Kosovës apo të Shqipërisë, por mbi një koncept më modern dhe më funksional: dy shtete sovrane që krijojnë një hapësirë strategjike bashkëpunimi.

Historia, gjuha, kultura, kujtesa kolektive dhe lidhjet njerëzore krijojnë një afërsi të veçantë ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë. Por në kushtet e sistemit bashkëkohor ndërkombëtar, kjo afërsi duhet të shndërrohet në kapacitet konkret shtetëror, ekonomik, diplomatik dhe strategjik.

Në këtë kuadër, një nga çështjet më të rëndësishme që kërkon vëmendje është forcimi i subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës. Kosova është shtet dhe duhet të sillet, të veprojë dhe të perceptohet si shtet me strategji të qartë afatgjatë. Për këtë nuk mjafton vetëm ekzistenca formale e institucioneve diplomatike. Nevojitet një diplomaci aktive, profesionale, e koordinuar dhe e pranishme në mënyrë të vazhdueshme në qendrat ku merren vendimet që ndikojnë drejtpërdrejt ose tërthorazi në të ardhmen e Kosovës.

1. Sovraniteti i Kosovës duhet të jetë pikënisja e çdo bashkëpunimi

Marrëdhënia Kosovë–Shqipëri duhet të ndërtohet mbi respektimin e plotë të sovranitetit të të dyja shteteve. Kosova nuk ka nevojë për një marrëdhënie që e zëvendëson shtetësinë e saj, por për një marrëdhënie që e fuqizon atë.

Në këtë kuptim, bashkëpunimi me Shqipërinë duhet të jetë instrument i fuqizimit të Kosovës, ndërsa bashkëpunimi i Kosovës duhet të kontribuojë në forcimin e Shqipërisë. Interesi i përbashkët nuk qëndron në dobësimin e subjektivitetit të njërit shtet, por në krijimin e një partneriteti të barabartë.

Kosova duhet të ketë kapacitetin e saj diplomatik, ekonomik dhe politik për të komunikuar drejtpërdrejt me botën. Shqipëria mund të jetë një aleate dhe partnere e rëndësishme, por zëri i Kosovës duhet të jetë zëri i Kosovës.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një sistem ndërkombëtar ku shtetet vlerësohen jo vetëm nga ekzistenca e tyre juridike, por edhe nga aftësia për të ndërtuar marrëdhënie, për të krijuar aleanca, për të ndikuar në agjenda dhe për të mbrojtur interesat e tyre.

2. Problemi i Kosovës: diplomacia nuk mund të mbetet vetëm deklarative

Një nga dobësitë që duhet të trajtohet seriozisht është mungesa e një diplomacie mjaftueshëm aktive, të vazhdueshme dhe të orientuar strategjikisht.

Diplomacia nuk është vetëm pjesëmarrje në konferenca, takime protokollare, deklarata për media apo reagime pas zhvillimeve ndërkombëtare. Diplomacia moderne është një proces i përhershëm i ndërtimit të ndikimit.

Kosovës i nevojitet një diplomaci që nuk pret gjithmonë që zhvillimet të ndodhin për të reaguar, por që punon paraprakisht për të krijuar rrethanat politike në të cilat interesat e Kosovës kuptohen, pranohen dhe mbështeten.

Një shtet i vogël nuk mund ta kompensojë mungesën e madhësisë territoriale, ekonomike apo demografike vetëm me deklarata. Ai duhet ta kompensojë atë me organizim, profesionalizëm, ide, kontakte, koalicione dhe këmbëngulje diplomatike.

Për këtë arsye, diplomacia e Kosovës duhet të kalojë nga një diplomaci kryesisht reaktive dhe deklarative në një diplomaci proaktive, të planifikuar dhe të matshme.

Nuk mjafton të thuhet se Kosova është shtet demokratik, se ka institucione dhe se aspiron integrimin evropian. Këto duhet të shndërrohen në argumente të përditshme diplomatike, të paraqitura në mënyrë profesionale para qeverive, parlamenteve, organizatave ndërkombëtare, universiteteve, instituteve kërkimore, mediave dhe opinionit publik ndërkombëtar.

3. Diplomacia duhet të jetë e pranishme atje ku prodhohet vendimmarrja

Kosova duhet të kuptojë se diplomacia nuk zhvillohet vetëm në kryeqytetin e saj. Ajo zhvillohet në shumë qendra të fuqisë politike, ekonomike dhe institucionale.

Prandaj, diplomacia kosovare duhet të ketë një strategji të qartë për praninë dhe veprimin në qendrat kryesore ndërkombëtare. Përfaqësitë diplomatike nuk duhet të jenë vetëm zyra administrative, por qendra të veprimit strategjik.

Ambasadori dhe diplomati kosovar duhet të jenë jo vetëm përfaqësues ceremonialë, por njerëz që krijojnë marrëdhënie, identifikojnë mundësi, ndërtojnë koalicione, komunikojnë me vendimmarrësit dhe prodhojnë mbështetje konkrete për interesat e Kosovës.

Diplomacia duhet të matet me rezultate: sa marrëdhënie të reja janë krijuar, sa mbështetje është siguruar, sa pengesa janë kapërcyer, sa institucione janë informuar, sa partneritete janë ndërtuar dhe sa është rritur perceptimi pozitiv për Kosovën.

Kjo kërkon profesionalizëm dhe vazhdimësi. Ndryshimi i qeverive nuk duhet të nënkuptojë fillimin nga zero të politikës së jashtme.

4. Shqipëria si partner strategjik, jo si zëvendësim i Kosovës

Në këtë proces, Shqipëria mund të luajë një rol të rëndësishëm. Por ky rol duhet të konceptohet si partneritet strategjik ndërmjet dy shteteve sovrane.

Kosova dhe Shqipëria duhet të kenë mekanizma më të fuqishëm koordinimi për çështjet që lidhen me interesat e përbashkëta. Kjo mund të përfshijë diplomacinë, sigurinë, ekonominë, infrastrukturën, energjinë, arsimin, kulturën dhe integrimin evropian.

Megjithatë, koordinimi nuk duhet të shndërrohet në varësi.

Kosova duhet të ketë diplomacinë e saj, politikën e saj të jashtme dhe kapacitetin e saj për të ndërtuar marrëdhënie ndërkombëtare. Shqipëria duhet ta mbështesë këtë proces dhe jo ta zëvendësojë atë.

Një Kosovë më e fuqishme ndërkombëtarisht është në interes të Shqipërisë. Një Shqipëri më e fuqishme ekonomikisht dhe në aspektin diplomatik është në interes të Kosovës. Këto interesa nuk përjashtojnë njëri-tjetrin; ato mund të krijojnë një sinergji të rëndësishme rajonale.

5. Nga deklaratat në veprim

Kosovës i duhet një ndryshim i kulturës së veprimit diplomatik.

Në vend të deklaratës pas një ngjarjeje, duhet të ekzistojë përgatitja para ngjarjes. Në vend të reagimit pas një vendimi ndërkombëtar, duhet të ketë punë diplomatike përpara vendimit. Në vend të kontakteve sporadike, duhet të ndërtohen marrëdhënie të qëndrueshme.

Diplomacia e suksesshme shpesh zhvillohet larg kamerave. Ajo kërkon takime të vazhdueshme, komunikim personal, analiza, argumentim, kompromis, lobim legjitim dhe ndërtim besimi.

Në këtë aspekt, Kosova duhet të investojë shumë më tepër në diplomaci profesionale dhe institucionale, duke përfshirë diplomatët karrierë, ekspertët e së drejtës ndërkombëtare, studiuesit, ekonomistët, komunikuesit strategjikë dhe ekspertët e marrëdhënieve ndërkombëtare.

6. Bashkëpunimi ekonomik si instrument diplomatik

Një hapësirë strategjike Kosovë–Shqipëri nuk mund të mbështetet vetëm në dimensionin politik.

Ekonomia duhet të jetë një nga shtyllat kryesore të këtij partneriteti. Dy shtetet duhet të synojnë rritjen e tregtisë, investimeve, infrastrukturës së përbashkët dhe lidhjeve energjetike e teknologjike.

Një ekonomi më e integruar krijon jo vetëm përfitime financiare, por edhe ndikim politik. Shtetet që kanë marrëdhënie të dendura ekonomike krijojnë interesa të përbashkëta dhe rrisin qëndrueshmërinë e partneritetit.

Prandaj, rrugët, hekurudhat, energjia, teknologjia, turizmi, arsimi dhe tregtia duhet të shihen edhe si instrumente të politikës së jashtme.

7. Dimensioni kulturor dhe kombëtar

Lidhjet kulturore ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë janë të thella. Por edhe ky dimension duhet të modernizohet.

Kultura, universitetet, shkenca, letërsia, arti, mediat dhe diaspora mund të shërbejnë si mjete të fuqishme të diplomacisë publike.

Kosova dhe Shqipëria mund të krijojnë një hapësirë të përbashkët kulturore dhe akademike që e paraqet identitetin, historinë dhe potencialin e tyre në mënyrë profesionale para botës.

Kjo nuk duhet të bëhet përmes retorikës nacionaliste, por përmes argumentit kulturor, shkencor dhe historik. Bota bashkëkohore kërkon që identitetet të komunikohen me dije, profesionalizëm dhe standarde ndërkombëtare.

8. Një strategji e përbashkët për integrimin evropian

Kosova dhe Shqipëria kanë interesa të rëndësishme në procesin e integrimit evropian. Prandaj, bashkëpunimi në këtë drejtim duhet të jetë më i strukturuar.

Shqipëria, duke qenë më përpara në procesin e integrimit, mund të ndajë përvojën institucionale me Kosovën. Kosova, ndërkohë, duhet të ndërtojë kapacitetet e veta dhe të mos mbetet vetëm në pozitën e një vendi që pret vendime nga të tjerët.

Integrimi evropian nuk është vetëm proces teknik. Ai është edhe proces politik dhe diplomatik.

Prandaj, Kosova duhet të jetë më aktive në shpjegimin e pozitës së saj, në ndërtimin e partneriteteve dhe në komunikimin e argumenteve të saj me institucionet dhe shtetet evropiane.

9. Kosova duhet ta ndërtojë vetë fuqinë e saj ndërkombëtareNjë gabim strategjik do të ishte të mendohej se fuqizimi i Kosovës mund të vijë vetëm nga aleatët.

Aleatët janë të domosdoshëm, por asnjë shtet nuk mund ta ndërtojë përgjithmonë politikën e tij të jashtme mbi pritjen që të tjerët të flasin në emër të tij.

Kosova duhet të ndërtojë kapacitetet e veta.Kjo nënkupton diplomatë të përgatitur, institucione të qëndrueshme, politika të jashtme afatgjata, ekspertizë juridike ndërkombëtare, diplomaci ekonomike, diplomaci publike dhe një sistem të koordinuar komunikimi ndërkombëtar.

Shteti që nuk e shpjegon vetveten, rrezikon që të tjerët ta shpjegojnë atë në mënyrën e tyre.

Kosova dhe Shqipëria janë dy shtete sovrane dhe ky realitet duhet të jetë themeli i çdo marrëdhënieje të ardhshme. Por sovraniteti nuk duhet të nënkuptojë izolim. Përkundrazi, sovraniteti i fuqishëm mund të kombinohet me bashkëpunim të thellë dhe strategjik.

Prandaj, formula më e qëndrueshme është:

Dy shtete, dy sovranitete, një hapësirë strategjike bashkëpunimi.

Kosova ka nevojë veçanërisht për një diplomaci më aktive, më profesionale dhe më të orientuar drejt rezultateve. Ajo nuk mund të mbetet në nivel të deklaratave, reagimeve sporadike dhe aktiviteteve formale. Në arenën ndërkombëtare, mungesa e veprimit krijon boshllëk, ndërsa boshllëkun diplomatik e mbushin të tjerët.

Për këtë arsye, Kosova duhet të kalojë nga diplomacia e deklarimit në diplomacinë e veprimit; nga reagimi në parandalim; nga aktiviteti sporadik në strategji të vazhdueshme; nga përfaqësimi formal në ndikim konkret.

Shqipëria, në këtë proces, duhet të jetë një partner strategjik i Kosovës, ndërsa Kosova duhet të forcojë kapacitetin e saj për të vepruar si shtet sovran në marrëdhëniet ndërkombëtare.

E ardhmja nuk duhet të ndërtohet mbi dilemën Kosovë apo Shqipëri, por mbi një vizion më të gjerë:

Kosovë dhe Shqipëri – dy shtete sovrane, një partneritet strategjik dhe një hapësirë e përbashkët e fuqisë politike, ekonomike, diplomatike dhe kulturore.

Nga 18 deri më 20 shtator 2026, takimi që feston historinë, artin, ushqimin, verën dhe traditat e komuniteteve me origjinë shqiptare.

SPEZZANO ALBANESE. Një festival i madh për të rrëfyer Arbërinë përmes identitetit, gastronomisë, artit dhe kulturës, duke e shndërruar vlerësimin e trashëgimisë arbëreshe në një përvojë të aftë për të tërhequr vizitorë dhe për të krijuar mundësi të reja zhvillimi. Kjo është sfida e edicionit të dytë të Expo Arbëria, e cila do të mbahet në Spezzano Albanese më 18, 19 dhe 20 Shtator 2026.

Manifestimi synon të promovojë trashëgiminë e jashtëzakonshme të komuniteteve arbëreshe përmes një kalendarit të pasur me ngjarje: nga bisedat mbi të ardhmen e komunitetit deri te debatet kushtuar mbrojtjes së gjuhës dhe fesë, e deri te ndarja e çmimeve të Konkursit ndërkombëtar të pikturës “Luigi Amato”, i cili pa pjesëmarrjen e rreth pesëdhjetë veprave kushtuar figurës së Skënderbeut nga e gjithë Evropa, të cilat do të eksponohen për 1 vit në Pallatin Luci të Spezzano Albanese.

Momenti kryesor: Parada e Krenarisë Arbëreshe. Zemra rrahëse e gjithë aktivitetit do të jetë Parada e Krenarisë Arbëreshe, e parashikuar për të shtunën, datë 19, në rrugët e qendrës historike të Spezzano Albanese. Një moment i madh ndarjeje që do të shohë të parakalojnë kryetarë bashkish, grupe, shoqata, artistë, intelektualë dhe qytetarë arbëreshë në një shpërthim muzike dhe ngjyrash. Në parakalim do të marrin pjesë edhe kryetarët e bashkive nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi, së bashku me përfaqësues të tjerë të Unioni i Bashkive Shqiptare në Rajon (UBSHR) dhe personalitete të shumta të shquara nga bota e informimit, e spektaklit dhe e sportit.

Nuk do të mungojnë muzika, me një seri koncertesh në qendrën historike të Spezzano Albanese, si dhe gastronomia, me stenda prodhuesish arbëreshë nga e gjithë Italia dhe show cooking tematikë.

Ngjarja, e organizuar nga Albania Consulting – Calimà Servizi, financohet nga Rajoni i Kalabrisë dhe mbështetet me patronazhin e Bashkisë së Spezzano Albanese, si dhe nga institucione të rëndësishme shqiptare si UBSHR (Unioni i Bashkive Shqiptare në Rajon), Agjencia Kombëtare e Diasporës dhe Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë.

Kjo ngjarje financohet nga Rajoni i Kalabrisë me burimet POC 2014/2020 – Veprimi 6.8.3 në kuadër të Thirrjes Publike “Mbështetje dhe promovim turistik e kulturor”.

Isuf B.Bajrami*/

Në pamje të parë, vendimi i Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara për të promovuar përdorimin e projekcionit hartografik Equal Earth duket si një çështje teknike që lidhet me mënyrën se si paraqiten sipërfaqet e kontinenteve në hartat e botës. Më 4 shtator 2026, rezoluta e sponsorizuar nga Togo u miratua me 164 vota pro, një kundër dhe gjashtë abstenime. Shtetet e Bashkuara ishin i vetmi shtet që votoi kundër, ndërsa Serbia ishte ndër gjashtë shtetet që abstenuan. Por në rastin e Serbisë, çështja nuk ishte vetëm kartografia. Në shpjegimin zyrtar pas votimit, përfaqësuesi serb tha se Beogradi i mbështeste objektivat e rezolutës dhe vetë projekcionin Equal Earth për paraqitjen më të saktë të madhësisë së kontinenteve, por kundërshtonte faktin se burimet dhe paraqitjet politike të lidhura me Equal Earth përmbanin harta që, sipas Serbisë, nuk ishin në përputhje me të drejtën ndërkombëtare, rezolutat përkatëse të OKB-së dhe standardet e saj.

Sipas shpjegimit të Ministrisë së Jashtme serbe, problemi lidhej pikërisht me paraqitjen e Kosovës si shtet i veçantë.

Kështu, një votim për një projekcion hartografik u shndërrua përsëri në një episod të çështjes së Kosovës. Dhe kjo nuk është rastësi. Sepse në Ballkan harta nuk ka qenë kurrë vetëm një vizatim. Harta ka qenë instrument i pushtetit, rezultat i luftërave, produkt i traktateve, pasqyrë e dëbimeve dhe, në shumë raste, mjet për legalizimin e një realiteti të krijuar më parë në terren.

Për shqiptarët, historia e kësaj harte është veçanërisht e dhimbshme. Ajo nuk fillon në vitin 2008, kur Kosova shpalli pavarësinë, dhe as në vitin 1999, kur ndërhyrja ndërkombëtare i dha fund administrimit dhe represionit serb mbi Kosovën. Ajo shkon shumë më thellë: te ndryshimet territoriale të fundit të shekullit XIX, te dëbimi i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit dhe Toplica, te luftërat ballkanike, te vendimet e Fuqive të Mëdha, te krijimi i Jugosllavisë, te ndarja administrative e shqiptarëve në disa njësi federale dhe, më vonë, te shndërrimi i disa prej atyre vijave administrative në kufij shtetërorë.

Kjo është historia që fshihet pas vijave.

Sanxhaku i Nishit: kur ndryshimi i hartës u shoqërua me ndryshimin e popullsisë

Një nga kapitujt vendimtarë të historisë së territoreve shqiptare fillon me luftën serbo-osmane të viteve 1877–1878. Para luftës, Sanxhaku i Nishit ishte pjesë e Vilajetit të Kosovës. Burimet statistikore osmane të vitit 1873 tregojnë praninë e madhe të popullsisë myslimane në disa prej rretheve të Sanxhakut, ndërsa studimet historike mbi strukturën e popullsisë theksojnë se popullsia myslimane rurale ishte në shumicë shqiptare.

Ofensiva e ushtrisë serbe ndryshoi jo vetëm kontrollin politik mbi territorin, por edhe strukturën demografike të tij. Studimi i historianit serb Miloš Jagodić mbi emigrimin e myslimanëve nga territoret e reja të Serbisë dokumenton një eksod masiv gjatë dhe pas luftës së viteve 1877–1878. Sipas tij, myslimanët përbënin rreth një të tretën e popullsisë së këtyre territoreve në vitin 1877 dhe popullsia myslimane rurale ishte kryesisht shqiptare. Eksodi më i madh ndodhi gjatë operacioneve ushtarake dhe lëvizjet e popullsisë ndoqën përparimin e trupave serbe.

Studimi i mëvonshëm i botuar në Past & Present jep një vlerësim prej rreth 71 mijë myslimanësh, kryesisht shqiptarë, të larguar nga territoret e reja serbe gjatë dhe pas luftës së viteve 1877–1878.

Kjo ishte një goditje demografike me pasoja të drejtpërdrejta territoriale.

Fshatrat shqiptare u boshatisën, pronat mbetën pa zotëruesit e tyre dhe administrata e re serbe filloi procesin e vendosjes së popullsive të tjera në territoret e fituara. Studimet mbi vendosjen e popullsisë në Toplicë për periudhën 1878–1879 dokumentojnë se pas largimit të shqiptarëve zona mbeti në pjesë të saj shumë rrallë e banuar, ndërsa autoritetet serbe ndërmorën masa për sistemimin e popullsisë së re.

Pra, ndryshimi i kufirit politik u shoqërua me ndryshimin e strukturës së popullsisë.

Ky është një nga mekanizmat më të rëndësishëm për të kuptuar historinë e kufijve shqiptarë: së pari ndryshohet kontrolli territorial; pastaj zhvendoset popullsia; më pas krijohet realiteti i ri demografik; dhe në fund ai realitet paraqitet si gjendje e konsoliduar politike.

Për shqiptarët e Kosovës, të dëbuarit nga Sanxhaku i Nishit nuk ishin një popullsi e zhdukur nga historia. Një pjesë e tyre u vendos në Kosovë dhe në territore të tjera osmane. Ata u njohën në kujtesën shqiptare si muhaxhirë. Kështu, një pjesë e historisë demografike të Kosovës lidhet drejtpërdrejt me humbjen e territoreve shqiptare në veri të saj.

1878: Berlini dhe fillimi i një rendi të ri territorial

Kongresi i Berlinit i vitit 1878 e konsolidoi ndryshimin e madh territorial të shkaktuar nga lufta ruso-osmane dhe konfliktet ballkanike. Serbia mori njohje ndërkombëtare për zgjerimet e saj territoriale, ndërsa shqiptarët mbetën pa një shtet të tyre që do të përfaqësonte të gjitha hapësirat ku ata jetonin. Këtu fillon edhe një përgjegjësi e drejtpërdrejtë e politikës evropiane.

Fuqitë e Mëdha nuk e trajtuan çështjen shqiptare mbi bazën e një parimi të vetëm të vetëvendosjes. Vendimet e tyre u diktuan nga ekuilibri i fuqive, interesat strategjike dhe rivalitetet ndërmjet Perandorisë Ruse, Austro-Hungarisë, Britanisë, Francës dhe fuqive ballkanike. Kjo politikë krijoi një kontradiktë që do ta ndjekë Ballkanin për dekada: shqiptarëve u kërkohej të jetonin brenda kufijve të rinj që nuk përputheshin me hapësirat e tyre të banimit, ndërsa shtetet fqinje fitonin territore mbi bazën e vendimeve të fuqive të mëdha. Problemi nuk ishte vetëm se Shqipëria nuk u krijua në kufijtë e të gjitha territoreve shqiptare. Problemi ishte se kufijtë e rinj e ndanë hapësirën shqiptare në disa administrata politike…

*Botuar me shkurtime.

Kosova përballë krizës së mendimit të pavarur: Kushtetuta, e drejta ndërkombëtare dhe interesi i Republikës nuk mund të bëhen peng i kalkulimeve partiake.

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

Mendimi publik nuk mund të jetë zgjatim i politikës. Kur intelektuali fillon ta masë të vërtetën me interesin e partisë, kur juristi e lexon Kushtetutën sipas nevojës së momentit dhe kur opinioni shndërrohet në duartrokitje për pushtetin, demokracia nuk humb vetëm një debat – humb mekanizmin e saj të vetëkorrigjimit.

E drejta mbi politikën

Një nga problemet më serioze të shoqërive demokratike nuk është vetëm ekzistenca e politikës së keqe, por edhe dobësimi gradual i mekanizmave shoqërorë që duhet ta kritikojnë, kufizojnë dhe korrigjojnë atë. Në këtë kuptim, shqetësimi se një pjesë e opinionit publik në Kosovë është bërë “skllav” i politikës ditore nuk duhet kuptuar vetëm si kritikë ndaj gazetarëve, analistëve, studiuesve apo intelektualëve, por si një simptomë më e thellë e dobësimit të kulturës demokratike dhe juridike. Një republikë funksionale nuk mund të ndërtohet mbi bindjen se çdo veprim i partisë që mbështesim është i drejtë dhe çdo veprim i kundërshtarit është i gabuar. Demokracia kushtetuese kërkon pikërisht të kundërtën: që parimet juridike të jenë më të forta se interesat politike, që Kushtetuta të jetë mbi shumicën e momentit dhe që ligji të mos ndryshojë kuptim sipas ngjyrës politike të atij që e interpreton.

Republika e Kosovës është e ndërtuar mbi parimin e kushtetutshmërisë dhe sundimit të ligjit. Kushtetuta nuk është një dokument dekorativ që përdoret vetëm në ceremonitë institucionale apo në fjalimet politike. Ajo është akti më i lartë juridik i shtetit dhe përcakton kufijtë brenda të cilëve duhet të veprojë çdo institucion, çdo subjekt politik dhe çdo bartës i funksionit publik. Pikërisht për këtë arsye, çdo krizë politike duhet të analizohet së pari në dritën e normës kushtetuese dhe vetëm pastaj në dritën e interesit politik. Nëse rendi kushtetues zëvendësohet nga logjika e shumicës së përkohshme, atëherë shteti rrezikon të shndërrohet nga republikë e së drejtës në një sistem ku pushteti përcakton vetë kufijtë e vet.

Këtu qëndron edhe përgjegjësia e opinionit publik. Intelektuali, juristi, profesori, gazetari dhe analisti nuk mund të jenë thjesht spektatorë të betejave partiake. Roli i tyre është shumë më i madh: ata duhet të jenë ndërmjetësues të arsyes publike, mbrojtës të standardeve kushtetuese dhe zëra kritikë kur politika tenton të kapë institucionet, gjuhën publike dhe vetë konceptin e së vërtetës. Nëse ky rol braktiset, politika nuk përballet më me një shoqëri që e kontrollon, por me një publik që e përsërit.

Kur politika e ditës bëhet kriter i së vërtetës

Një nga deformimet më të dukshme të debatit publik është relativizimi i parimeve. E njëjta sjellje institucionale vlerësohet si demokratike kur e ndërmerr subjekti politik që mbështesim dhe si antidemokratike kur e ndërmerr kundërshtari. E njëjta normë kushtetuese interpretohet në dy mënyra, varësisht se kujt i shërben interpretimi. E njëjta shkelje kritikohet me forcë kur kryhet nga njëri krah politik dhe arsyetohet kur kryhet nga krahu tjetër. Kjo është një nga format më të rrezikshme të politizimit të mendimit.

Në një kulturë të shëndoshë demokratike, standardi duhet të jetë i njëjtë për të gjithë. Kushtetuta nuk mund të ketë një kuptim për pushtetin dhe një tjetër për opozitën. Ligji nuk mund të jetë i ashpër me kundërshtarin dhe tolerant me aleatin. Institucionet nuk mund të konsiderohen të pavarura vetëm kur nxjerrin vendime që na pëlqejnë. Pikërisht këtu matet pjekuria juridike e një shoqërie.

Për këtë arsye, debati politik në Kosovë ka nevojë për një rikthim të fuqishëm te parimet. Nuk është e mjaftueshme të thuhet se “kështu e kërkon interesi politik”. Duhet të shtrohet pyetja themelore: a është ky veprim në pajtim me Kushtetutën, ligjin dhe parimet e shtetit të së drejtës? Nuk është e mjaftueshme të thuhet se “populli e ka dhënë mandatin”. Mandati demokratik nuk është licencë për të vepruar jashtë kufijve kushtetues. Zgjedhjet prodhojnë legjitimitet politik, por nuk e shfuqizojnë Kushtetutën.

Ky dallim është thelbësor. Demokracia nuk është vetëm sundim i shumicës; është edhe kufizim i shumicës. Nëse shumica do të mund të bënte gjithçka vetëm sepse është shumicë, atëherë nuk do të kishim demokraci kushtetuese, por vetëm sundim numerik. Kushtetuta ekziston pikërisht për ta parandaluar këtë.

Kosova dhe dimensioni i së drejtës ndërkombëtare

Problemi i politizimit të opinionit bëhet edhe më i ndjeshëm kur kalojmë nga dimensioni i brendshëm në atë ndërkombëtar. Kosova nuk është një shtet që mund ta trajtojë subjektivitetin e saj ndërkombëtar vetëm si çështje të retorikës politike. Historia juridike dhe politike e Kosovës është e lidhur ngushtë me të drejtën ndërkombëtare, me sistemin e Kombeve të Bashkuara, me administrimin ndërkombëtar pas vitit 1999, me procesin e statusit dhe me Deklaratën e Pavarësisë të 17 shkurtit 2008.

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara e vitit 1999 krijoi një kornizë të veçantë ndërkombëtare për administrimin e Kosovës pas konfliktit. Por zhvillimet e mëvonshme politike dhe juridike, përfshirë procesin e statusit dhe shpalljen e pavarësisë, e çuan çështjen e Kosovës në një fazë tjetër të subjektivitetit ndërkombëtar. Një moment veçanërisht i rëndësishëm ishte Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010. Gjykata, duke iu përgjigjur pyetjes së parashtruar nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, arriti në përfundimin se miratimi i deklaratës së pavarësisë së 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare të përgjithshme, Rezolutën 1244 dhe Kornizën Kushtetuese të krijuar në bazë të saj.

Ky zhvillim juridik nuk mund të trajtohet si një episod i zakonshëm diplomatik. Ai është pjesë e kapitalit juridik ndërkombëtar të Republikës së Kosovës. Prandaj, çdo politikë shtetërore që nuk e shfrytëzon në mënyrë të vazhdueshme, sistematike dhe profesionale këtë dimension juridik të çështjes së Kosovës humb një instrument të rëndësishëm të diplomacisë së saj. E drejta ndërkombëtare nuk zëvendëson diplomacinë, por i jep asaj argument, strukturë dhe legjitimitet.

Këtu qëndron një tjetër dobësi e debatit tonë publik: shumë herë politika e jashtme reduktohet në deklarata, reagime ditore dhe beteja mediatike, ndërsa dimensioni juridik i shtetësisë mbetet në plan të dytë. Një shtet nuk mbrohet ndërkombëtarisht vetëm me deklarata politike. Ai mbrohet me diplomaci të organizuar, me argumente juridike, me dokumentacion, me histori të konsoliduar institucionale dhe me aftësi për ta shndërruar normën juridike në instrument diplomatik.

Diplomacia duhet të mbështetet në jurisprudencë, jo vetëm në politikë

Në rastin e Kosovës, kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse beteja ndërkombëtare nuk është vetëm politike. Ajo është edhe juridike, diplomatike dhe institucionale. Prandaj, Kosovës i nevojitet një diplomaci që di të flasë në gjuhën e shteteve, por edhe në gjuhën e së drejtës ndërkombëtare. Kjo nënkupton që institucionet shtetërore duhet të ndërtojnë një strategji afatgjatë të diplomacisë juridike, e cila nuk ndryshon me çdo ndryshim të qeverisë dhe nuk varet nga ciklet zgjedhore.

Në këtë drejtim, opinioni publik duhet të kërkojë më shumë nga politika. Duhet të pyesë se cilat janë argumentet juridike të shtetit, cilat janë objektivat diplomatike, cilat janë aleancat strategjike dhe si po përdoren instrumentet ekzistuese të së drejtës ndërkombëtare. Në vend që debati të mbetet në nivelin “kush tha çfarë sot”, duhet të ngrihet në nivelin “çfarë interesi juridik dhe shtetëror mbrohet dhe me çfarë instrumentesh”.

Kjo kërkon edhe një ndryshim të kulturës intelektuale. Profesori i së drejtës ndërkombëtare nuk duhet të jetë komentues i ditës, por duhet të kontribuojë në ndërtimin e doktrinës shtetërore. Juristi kushtetues nuk duhet të përdorë Kushtetutën si armë partiake, por si standard neutral. Historiani nuk duhet të shkruajë historinë sipas nevojës së politikës së sotme. Gazetari nuk duhet të bëhet zëdhënës i pushtetit ose opozitës. Dhe intelektuali nuk duhet ta humbë pavarësinë vetëm sepse një qëndrim i caktuar mund ta vendosë në konflikt me grupin politik apo shoqëror me të cilin identifikohet.

Kushtetuta nuk mund të jetë peng i interesit partiak

Në planin e brendshëm, problemi bëhet edhe më serioz kur krizat institucionale shndërrohen në kriza të interpretimit kushtetues. Në një republikë parlamentare, institucionet duhet të funksionojnë përmes procedurave të përcaktuara me Kushtetutë. Konstituimi i Kuvendit, formimi i qeverisë, ushtrimi i kompetencave të Presidentit, funksionimi i organeve kushtetuese dhe raportet ndërmjet institucioneve nuk mund të varen vetëm nga vullneti politik i një partie apo koalicioni.

Kur lind një mosmarrëveshje kushtetuese, zgjidhja nuk mund të jetë presioni politik mbi institucionet. Zgjidhja duhet të gjendet përmes mekanizmave kushtetues. Këtu merr rëndësi të veçantë Gjykata Kushtetuese, e cila në një shtet të së drejtës duhet të jetë garant i supremacisë së Kushtetutës. Vendimet e saj mund të debatohen akademikisht e politikisht, por duhet të respektohen institucionalisht.

Kjo është një vijë e kuqe që nuk duhet kaluar. Sepse në momentin kur një subjekt politik pranon vetëm ato vendime të institucioneve të drejtësisë që i shërbejnë interesit të tij dhe refuzon ato që nuk i pëlqejnë, ai nuk po mbron demokracinë; ai po e kushtëzon ligjshmërinë me interesin politik. Një kulturë e tillë është jashtëzakonisht e rrezikshme për një shtet të ri, sepse dobëson autoritetin e institucioneve dhe krijon bindjen se ligji është vetëm një instrument i luftës politike.

Pikërisht për këtë arsye, nevojitet një kulturë e re e kompromisit kushtetues. Kompromisi në demokraci nuk është dobësi. Ai është aftësi për ta vendosur interesin e shtetit mbi interesin e momentit. Kur një krizë institucionale zgjatet, humbësi nuk është vetëm qeveria apo opozita. Humbës është shteti, sepse vonohen reformat, dëmtohet besimi i qytetarëve, dobësohet kredibiliteti ndërkombëtar dhe ngadalësohet integrimi evropian.

Intelektuali nuk mund të jetë ushtar i partisë

Në këtë realitet, pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është: çfarë ndodh me shoqërinë kur intelektuali pushon së qeni kritik dhe bëhet militant i një politike? Përgjigjja është e qartë: humbet një nga mekanizmat kryesorë të kontrollit demokratik.

Një intelektual mund të ketë bindje politike. Kjo është pjesë normale e një shoqërie pluraliste. Por bindja politike nuk duhet ta zhdukë aftësinë për të thënë të vërtetën edhe kur ajo është e pakëndshme për kampin me të cilin identifikohemi. Pikërisht këtu matet integriteti. Është shumë e lehtë të kritikosh kundërshtarin. E vështirë është të kritikosh mikun politik kur ai shkel një parim që dje e mbroje me forcë.

Shoqëria kosovare ka nevojë për më shumë njerëz që të thonë “jo” kur “jo”-ja është juridikisht dhe moralisht e domosdoshme. Ka nevojë për profesorë që nuk e ndryshojnë interpretimin e normës sipas qeverisë që është në pushtet. Ka nevojë për gazetarë që nuk e ndërrojnë standardin sipas burimit të informacionit. Ka nevojë për analistë që nuk e matin demokracinë me simpatinë ndaj partive. Dhe ka nevojë për qytetarë që nuk e shohin kritikën si tradhti.

Një shoqëri demokratike nuk ndërtohet duke pasur të gjithë të njëjtin mendim. Përkundrazi, ajo ndërtohet duke pasur institucione që mund të përballojnë mendime të ndryshme pa u shembur dhe një kulturë publike që e pranon kritikën pa e shndërruar kritikuesin në armik.

Nga politika ditore te interesi shtetëror

Kosova ka kaluar një histori të gjatë dhe të dhimbshme për të arritur te shtetësia e saj. Për këtë arsye, Republika nuk mund të trajtohet si pronë e përkohshme e asnjë partie. Institucionet janë më të mëdha se qeveritë. Kushtetuta është më e madhe se shumica parlamentare. Shteti është më i madh se interesi elektoral. Dhe interesi kombëtar e shtetëror është më i madh se çdo karrierë individuale politike.

Kjo duhet të jetë pika e nisjes së çdo analize serioze. Nëse një politikë është e mirë për shtetin, duhet mbështetur edhe kur vjen nga kundërshtari. Nëse një vendim është i gabuar dhe antikushtetues, duhet kundërshtuar edhe kur vjen nga subjekti që kemi votuar. Ky është standardi minimal i një kulture politike të pjekur.

Në këtë kuptim, një pjesë e opinionit publik duhet të çlirohet nga varësia ndaj politikës ditore. Nuk mund të jetojmë çdo ditë duke pritur se çfarë tha një lider, çfarë postoi një deputet, çfarë deklaroi një ministër apo çfarë përgjigjeje dha një parti. Kjo është politika e minutës, jo politika e shtetit. Një shoqëri që mbetet peng i saj humb aftësinë për të parë horizontin.

Duhet të rikthehemi te pyetjet themelore: cili është interesi i Republikës? Cili është standardi kushtetues? Çfarë kërkon e drejta ndërkombëtare? Çfarë e forcon subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës? Çfarë e forcon shtetin e së drejtës? Çfarë e mbron qytetarin nga arbitrariteti? Çfarë i bën institucionet më të qëndrueshme?

Këto janë pyetjet që duhet të dominojnë debatin publik.

Një republikë ka nevojë për një opinion të lirë

Në fund të fundit, problemi nuk është thjesht se disa njerëz janë afruar shumë me politikën. Problemi është se politika, në disa raste, ka arritur të përcaktojë edhe mënyrën se si shoqëria mendon për politikën. Kjo është shumë më e rrezikshme. Sepse kur politika fillon të prodhojë jo vetëm vendime, por edhe “të vërtetën” publike, atëherë hapësira e mendimit të lirë ngushtohet.

Prandaj, Kosovës i duhet një rilindje e mendimit kritik. Jo një mendim që sulmon gjithçka, por një mendim që pyet, argumenton, verifikon dhe kërkon përgjegjësi. Nevojitet një opinion publik që nuk është kundër politikës në vetvete, por kundër keqpërdorimit të politikës. Një opinion që nuk është kundër partive, por kundër shndërrimit të partive në institucione mbi institucionet. Një opinion që nuk është kundër pushtetit, por që e detyron pushtetin të respektojë kufijtë kushtetues.

Sepse demokracia nuk mbrohet vetëm në ditën e zgjedhjeve. Ajo mbrohet çdo ditë: në Kuvend, në gjykata, në media, në universitete, në administratë dhe në hapësirën publike. Mbrohet sa herë që një qytetar kërkon ligjshmëri, sa herë që një profesor refuzon ta deformojë argumentin juridik për arsye politike, sa herë që një gazetar kërkon përgjegjësi dhe sa herë që një intelektual zgjedh të vërtetën para interesit të grupit.

Prandaj, nëse duam një Republikë të fortë, duhet të ndërtojmë një opinion publik të fortë. Nëse duam institucione të pavarura, duhet të krijojmë një kulturë që i mbron ato edhe kur vendimet e tyre nuk na pëlqejnë. Nëse duam subjektivitet të qëndrueshëm ndërkombëtar, duhet të ndërtojmë diplomaci që mbështetet mbi argumentin juridik dhe jo vetëm mbi emocionin politik. Dhe nëse duam një demokraci kushtetuese, duhet të pranojmë se asnjë parti, asnjë qeveri dhe asnjë shumicë parlamentare nuk është mbi Kushtetutën.

Mendimi duhet të çlirohet nga politika e ditës

Kosova nuk ka nevojë për një opinion publik që pyet çdo mëngjes se cilën parti duhet ta mbështesë. Ka nevojë për një opinion publik që pyet se cilin parim duhet ta mbrojë. Nuk ka nevojë për intelektualë që janë gjithmonë në anën e pushtetit ose gjithmonë në anën e opozitës. Ka nevojë për intelektualë që janë në anën e Kushtetutës, të ligjit, të së drejtës, të shtetit dhe të interesit publik.

Sepse një intelektual që e ndryshon të vërtetën sipas politikës nuk është më kritik i pushtetit; ai bëhet pjesë e mekanizmit të tij. Një jurist që e interpreton Kushtetutën sipas interesit partiak nuk e mbron më rendin kushtetues; ai e relativizon atë. Një opinion publik që duartroket çdo veprim të “të vetëve” dhe dënon çdo veprim të “të tjerëve” nuk është më gjykues i demokracisë; ai është spektator i polarizimit.

Republika e Kosovës meriton më shumë.

Ajo meriton një politikë që respekton Kushtetutën, një drejtësi që vepron e pavarur, një administratë që i shërben qytetarit, një diplomaci që e njeh fuqinë e argumentit juridik dhe një opinion publik që nuk e shet pavarësinë e mendimit për një afërsi të përkohshme me pushtetin.

Në fund, politika duhet të mbetet ajo që është: një instrument i shtetit dhe i qytetarit, jo pronar i së vërtetës.

Dhe kur opinionit publik i kërkohet të zgjedhë mes partisë dhe parimit, përgjigjja e një shoqërie të pjekur demokratike duhet të jetë e qartë:

PARIMI MBI PARTINË, KUSHTETUTA MBI PUSHTETIN, SHTETI MBI POLITIKËN E DITËS.

Vetëm atëherë opinioni publik pushon së qeni skllav i politikës dhe rikthehet në atë që duhet të jetë në një republikë demokratike: ndërgjegjja kritike e shtetit dhe mbrojtësi i së vërtetës publike.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Çamëria përbën një nga trevat më të rëndësishme historike dhe etnogjeografike të hapësirës shqiptare në Epirin e Jugut. Në kuptimin historik, gjeografik dhe kulturor, emri Çamëri lidhet me një territor të gjerë të Epirit, veçanërisht me hapësirat përreth lumit Thyamis, të njohur në shqip si Kalamasi, dhe me zonat që historikisht kanë qenë të banuara nga shqiptarë. Kjo trevë, e vendosur në skajin jugperëndimor të Ballkanit dhe në kontakt të drejtpërdrejtë me Detin Jon, përfaqëson një hapësirë ku janë ndërthurur për shekuj gjeografia fizike, historia politike, migrimet, marrëdhëniet ndëretnike, zhvillimet ekonomike dhe proceset e formimit të identiteteve.

Çamëria nuk është thjesht një përcaktim gjeografik. Për shqiptarët, ajo përfaqëson një trevë me rëndësi të veçantë të kujtesës historike, të lidhur me praninë shekullore të popullsisë shqiptare, me vendbanimet, tokat, gjuhën, traditat, institucionet shoqërore dhe trashëgiminë kulturore të komunitetit çam. Në të njëjtën kohë, historia e kësaj hapësire është pjesë e historisë komplekse të Epirit dhe të Ballkanit, ku kufijtë politikë, administratat shtetërore dhe strukturat demografike kanë pësuar ndryshime të rëndësishme gjatë shekujve.

I. Pozita gjeografike dhe karakteristikat natyrore.

Çamëria shtrihet në pjesën jugore të hapësirës epirote, me një dalje të rëndësishme në Detin Jon. Pozita e saj gjeografike ka përcaktuar një pjesë të konsiderueshme të historisë së saj, pasi territori ndodhet në një zonë kalimi ndërmjet hapësirës kontinentale ballkanike dhe Mesdheut. Në perëndim, Deti Jon krijon një lidhje natyrore me ishujt jonianë dhe me hapësirën detare drejt Italisë, ndërsa në lindje relievi ngrihet drejt sistemeve malore të Pindit.

Peizazhi natyror i Çamërisë karakterizohet nga një ndërthurje e ultësirave bregdetare, fushave aluviale, kodrave, luginave dhe masiveve malore. Kjo shumëllojshmëri fiziko – gjeografike ka krijuar një mozaik të pasur të përdorimit të tokës dhe ka ndikuar në mënyrën e vendosjes së popullsisë. Zonat fushore kanë favorizuar bujqësinë, ndërsa zonat kodrinore dhe malore janë lidhur më shumë me blegtorinë, pylltarinë dhe ekonomitë tradicionale rurale.

Bregdeti jonian përbën një prej elementeve më të rëndësishme të pozitës gjeografike të Çamërisë. Hapësirat bregdetare kanë shërbyer historikisht si zona të komunikimit dhe të shkëmbimeve ekonomike e kulturore. Në kuadrin rajonal, qendra si Gumenica, Parga dhe Preveza lidhen me këtë sistem bregdetar, ndërsa Korfuzi përbën një pikë të rëndësishme të hapësirës joniane.

Hidrografia ka luajtur rol themelor në formimin e peizazhit dhe në zhvillimin e jetës njerëzore. Lumi Thyamis, ose Kalamasi, është veçanërisht i rëndësishëm për identifikimin gjeografik dhe historik të Çamërisë. Përveç tij, në sistemin hidrografik të Epirit bëjnë pjesë Acheroni, Arachthosi dhe Lourosi. Luginat lumore dhe fushat e krijuara prej tyre kanë siguruar ujë, toka bujqësore dhe korridore natyrore komunikimi, duke favorizuar vendosjen dhe zhvillimin e komuniteteve njerëzore.

Në hapësirën më të gjerë epirote përfshihen edhe liqenet e Janinës dhe të Kosturit, të cilat kanë rëndësi ekologjike, ekonomike dhe kulturore. Relievi dhe rrjeti hidrografik kanë ndikuar në formimin e një peizazhi ku zonat bregdetare, fushore dhe malore plotësojnë njëra-tjetrën dhe krijojnë kushte për diversifikimin e veprimtarive ekonomike.

II. Çamëria si hapësirë historike shqiptare.

Karakteri historik i Çamërisë është i lidhur ngushtë me praninë e popullsisë shqiptare në Epir. Burime të ndryshme historike, gjuhësore, demografike dhe udhëpërshkrimore dëshmojnë praninë e shqiptarëve në pjesë të kësaj hapësire gjatë periudhave të ndryshme historike. Në veçanti, gjatë mesjetës dhe periudhës osmane u konsoliduan komunitete shqiptare që ruajtën forma të veçanta të organizimit shoqëror, ekonomik dhe kulturor.

Përdorimi i termit “Çamëri” duhet kuptuar në kontekstin e historisë etnogjeografike shqiptare. Shtrirja e tij nuk ka qenë domosdoshmërisht identike në të gjitha periudhat dhe në të gjitha burimet, ndaj përcaktimi i kufijve të Çamërisë kërkon dallimin ndërmjet kufijve gjeografikë, etnografikë, administrativë dhe politikë. Pikërisht ky dallim është thelbësor për një trajtim shkencor të territorit.

Për një kohë të gjatë, jeta e popullsisë çame është zhvilluar në një mjedis ku kanë bashkëjetuar komunitete të ndryshme. Në këtë kuptim, Çamëria është pjesë e historisë së përbashkët dhe komplekse të Epirit. Megjithatë, prania shqiptare përbën një element qendror të identitetit historik të kësaj treve dhe është veçanërisht e rëndësishme për studimin e historisë së shqiptarëve në jug të hapësirës ballkanike.

III. Çamëria gjatë periudhës osmane dhe roli i Janinës.

Gjatë periudhës osmane, Epiri u përfshi në struktura administrative që ndryshuan në kohë. Janina u zhvillua si një qendër e rëndësishme administrative, tregtare dhe kulturore, duke ushtruar ndikim mbi hapësira të gjera përreth saj. Pozita e qytetit në kryqëzimin e rrugëve ndërmjet brendësisë ballkanike dhe bregdetit jonian e favorizoi zhvillimin ekonomik dhe urban.

Në fillim të shekullit XIX, periudha e Ali Pashë Tepelenës shënoi një moment të veçantë në historinë politike të Epirit. Janina u bë qendra e një pushteti rajonal me ndikim të madh, ndërsa zhvillimi i tregtisë, administrimit, artizanatit dhe infrastrukturës e forcoi më tej rëndësinë e qytetit. Kjo periudhë lidhet edhe me intensifikimin e marrëdhënieve ekonomike e politike ndërmjet qyteteve dhe krahinave të ndryshme të Epirit dhe të hapësirave shqiptare.

IV. Rilindja Kombëtare dhe Vilajeti i Janinës.

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, çështja kombëtare shqiptare mori një dimension të ri politik dhe kulturor. Vilajeti i Janinës ishte një nga katër vilajetet kryesore osmane që lidhen me hapësirën e atëhershme shqiptare. Në këtë kuadër, Çamëria u përfshi në zhvillimet e Rilindjes Kombëtare dhe në përpjekjet për mbrojtjen e identitetit, gjuhës dhe të drejtave të popullsisë shqiptare.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e themeluar më 1878, shënoi një moment themelor në organizimin politik të shqiptarëve për mbrojtjen e territoreve të banuara prej tyre. Programi i saj dhe veprimtaria e rilindësve shprehën kundërshtimin ndaj copëtimit territorial të hapësirës shqiptare dhe kërkesën për një organizim politik që do të mbronte interesat e shqiptarëve.

Në këtë periudhë, identiteti shqiptar nuk u shpreh vetëm përmes politikës. Ai u forcua edhe nëpërmjet gjuhës, arsimit, letërsisë, kulturës dhe lidhjeve shoqërore. Çamëria ishte pjesë e këtij procesi më të gjerë të zgjimit kombëtar shqiptar.

V. Riorganizimi territorial i vitit 1913.

Luftërat Ballkanike dhe vendimet e fuqive të mëdha në fillim të shekullit XX ndryshuan në mënyrë rrënjësore hartën politike të rajonit. Konferenca e Ambasadorëve në Londër në vitin 1913 përcaktoi kufij të rinj shtetërorë dhe një pjesë e trevave shqiptare të Epirit mbeti jashtë kufijve të shtetit shqiptar.

Kjo ishte një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë moderne të Çamërisë. Popullsia shqiptare e kësaj treve u gjend brenda një shteti tjetër, duke hyrë në një fazë të re politike, administrative dhe shoqërore. Ndryshimi i sovranitetit territorial u shoqërua me transformime të rëndësishme në marrëdhëniet ndërmjet shtetit, territorit dhe popullsisë.

Nga këndvështrimi i gjeografisë politike, kjo periudhë dëshmon një prej dukurive themelore të historisë së Ballkanit: kufijtë politikë të krijuar në fillim të shekullit XX nuk përputheshin gjithmonë me shpërndarjet historike, gjuhësore dhe kulturore të popullsive.

VI. Tragjedia çame e viteve 1944–1945.

Një nga ngjarjet më të dhimbshme në historinë moderne të Çamërisë lidhet me vitet 1944–1945. Në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, popullsia shqiptare myslimane çame u përball me dhunë, vrasje dhe dëbime masive. Forcat e EDES-it, nën drejtimin e Napoleon Zervasit, u përfshinë në veprimet që çuan në largimin me forcë të një pjese të madhe të kësaj popullsie nga vendbanimet e saj.

Dëbimi solli pasoja të thella demografike, ekonomike dhe sociale. Familje të tëra u larguan drejt Shqipërisë, duke humbur lidhjen e drejtpërdrejtë me shtëpitë, tokat, pronat dhe vendet e kujtesës familjare. Për komunitetin çam, kjo periudhë shënoi një ndërprerje dramatike të vazhdimësisë së jetës në trojet e veta.

Në kujtesën historike shqiptare, këto ngjarje përbëjnë një kapitull të rëndësishëm të tragjedive të popullsive shqiptare gjatë shekullit XX. Studimi i tyre kërkon përdorimin e burimeve arkivore, dokumenteve diplomatike, statistikave demografike, dëshmive të të mbijetuarve dhe literaturës historiografike, duke dalluar faktet e dokumentuara nga interpretimet politike.

VII. Çështja Çame dhe dimensioni juridik.

Nga tragjedia e dëbimit buron edhe dimensioni bashkëkohor i Çështjes Çame. Në qendër të saj qëndrojnë çështje të lidhura me pronat, pasuritë e lëna pas, të drejtat e pasardhësve të popullsisë së dëbuar dhe trajtimin e kujtesës historike.

Çështja e pronës është veçanërisht e ndërlikuar, sepse lidhet me ndryshimet e statusit juridik të pronave, konfiskimet, trashëgiminë dhe legjislacionin e periudhave të ndryshme. Për këtë arsye, trajtimi i saj kërkon analizë dokumentare dhe juridike rast pas rasti, si dhe përdorimin e mekanizmave që ofron e drejta ndërkombëtare dhe evropiane.

Në marrëdhëniet shqiptaro – greke ka pasur gjithashtu debate të vazhdueshme rreth të ashtuquajturit “Ligji i Luftës”, i lidhur me vitin 1940. Për palën shqiptare, çështja e ekzistencës dhe e pasojave të këtij kuadri juridik ka qenë e lidhur me kërkesën për heqjen e pengesave që prekin trajtimin e çështjeve të pronës dhe të drejtave të personave me origjinë nga Çamëria.

Në një perspektivë evropiane, trajtimi i çështjeve historike nuk duhet të mbështetet te harresa, por te dokumenti, dialogu, standardet juridike dhe respektimi i të drejtave themelore të njeriut. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për një rajon si Ballkani, ku kujtesa historike dhe kufijtë politikë kanë qenë shpesh burim tensionesh.

VIII. Gjuha, kultura dhe identiteti çam.

Një prej dëshmive më të fuqishme të vazhdimësisë së identitetit shqiptar në Çamëri është trashëgimia gjuhësore dhe kulturore. E folmja çame përbën një pasuri të rëndësishme të dialektologjisë shqiptare dhe ruan tipare fonetike, gramatikore dhe leksikore me interes për studimin e historisë së gjuhës shqipe.

Folklori çam përfshin këngë, valle, rite, legjenda, përralla, proverba dhe tradita të tjera që janë transmetuar ndër breza. Këto elemente kanë shërbyer si mekanizma të ruajtjes së identitetit edhe pas shpërnguljes së popullsisë. Në këtë kuptim, kultura ka qenë një formë e rezistencës së kujtesës ndaj ndërprerjes territoriale.

Vallja e Osman Takës është një nga shprehjet më të njohura të trashëgimisë çame. Krahas saj, këngët dhe traditat muzikore çame përbëjnë një fushë të rëndësishme të studimit etnomuzikologjik dhe antropologjik. Ato dëshmojnë për një kulturë të pasur shpirtërore, e cila ka ruajtur identitetin e saj edhe në kushtet e shpërnguljes dhe të diasporës.

IX. Trashëgimia materiale dhe peizazhi kulturor.

Çamëria dhe Epiri ruajnë një trashëgimi të pasur materiale, ku ndërthuren monumente, vendbanime, ndërtime tradicionale dhe elemente të peizazhit rural. Banesat prej guri, kullat, urat, rrugët tradicionale, objektet e kultit dhe strukturat e vjetra të vendbanimeve përbëjnë burime të rëndësishme për studimin e historisë së territorit.

Arkitektura tradicionale duhet parë si një dokument gjeografik dhe antropologjik. Forma e banesës, materiali ndërtimor, organizimi i fshatit, raporti ndërmjet hapësirës së banimit dhe tokës bujqësore, si dhe mënyra e përdorimit të burimeve natyrore pasqyrojnë mënyrën e jetesës së komuniteteve që kanë banuar në këtë territor.

Në këtë kuptim, trashëgimia kulturore e Çamërisë nuk kufizohet vetëm te monumentet e veçuara. Ajo përfshin të gjithë peizazhin historik, ku natyra dhe veprimtaria njerëzore kanë krijuar së bashku një identitet të veçantë territorial.

X. Demografia dhe ndryshimet territoriale.

Historia demografike e Çamërisë është një prej fushave më të rëndësishme për kuptimin e transformimeve të saj. Ndryshimet e popullsisë gjatë shekullit XX nuk mund të shpjegohen vetëm përmes faktorëve natyrorë, pasi ato janë ndikuar edhe nga luftërat, shpërnguljet, migrimet, politikat shtetërore dhe ndryshimet ekonomike.

Dëbimi i viteve 1944–1945 ndryshoi në mënyrë thelbësore strukturën demografike të komunitetit shqiptar çam në trojet e tij historike. Pasardhësit e kësaj popullsie u vendosën kryesisht në Shqipëri dhe në vende të ndryshme të diasporës, duke krijuar një hapësirë të re sociale të kujtesës çame.

Për këtë arsye, studimi demografik i Çamërisë duhet të mbështetet në regjistrime historike, dokumente administrative, regjistra fetarë e civilë, të dhëna statistikore dhe burime të tjera të krahasueshme. Vetëm një metodologji e tillë mund të ndihmojë në rindërtimin sa më të saktë të strukturës së popullsisë dhe të transformimeve demografike të territorit.

XI. Ekonomia dhe potenciali territorial.

Pozita gjeografike dhe pasuritë natyrore i japin Çamërisë një potencial të konsiderueshëm ekonomik. Bregdeti favorizon turizmin, peshkimin dhe aktivitetet detare, ndërsa fushat dhe ultësirat krijojnë kushte për bujqësi. Ulliri, agrumet dhe prodhimet e tjera mesdhetare janë të lidhura me karakteristikat klimatike të zonës.

Në hapësirat e brendshme, blegtoria ka qenë tradicionalisht një nga aktivitetet më të rëndësishme ekonomike. Prodhimi i qumështit, djathit dhe produkteve të tjera blegtorale lidhet me traditat e vjetra të ekonomisë rurale epirote. Pyjet dhe burimet natyrore kanë krijuar gjithashtu mundësi për veprimtari ekonomike në zonat malore.

Turizmi përfaqëson një prej sektorëve me potencialin më të madh. Peizazhi bregdetar, plazhet, lumenjtë, malet, monumentet historike dhe trashëgimia kulturore mund të trajtohen si pjesë e një sistemi të integruar turistik. Në këtë aspekt, Çamëria është pjesë e një hapësire më të gjerë joniano-epirote me potencial të madh për zhvillimin e turizmit natyror, kulturor dhe detar.

XII. Pozita strategjike dhe gjeopolitike.

Çamëria zë një pozitë të rëndësishme në gjeopolitikën e Ballkanit Jugperëndimor. Afërsia me Shqipërinë, dalja në Detin Jon dhe lidhjet me rrjetet rrugore e detare të Greqisë krijojnë një pozicion me rëndësi strategjike.

Porti i Gumenicës dhe korridoret rrugore që përshkojnë Epirin krijojnë lidhje të rëndësishme ndërmjet Ballkanit dhe hapësirës mesdhetare. Egnatia Odos ka forcuar lidhjet lindje–perëndim, duke lehtësuar qarkullimin ekonomik dhe njerëzor në hapësirën greke dhe duke e lidhur Epirin me korridoret më të gjera evropiane.

Nga këndvështrimi i gjeografisë politike, rëndësia e Çamërisë lidhet edhe me faktin se ajo ndodhet në një zonë kufitare ku historia e popullsive, kufijtë shtetërorë dhe interesat strategjike kanë ndërvepruar vazhdimisht. Prandaj, Çamëria përbën një objekt të rëndësishëm për studimet e gjeografisë politike, gjeopolitikës dhe gjeografisë historike.

XIII. Çamëria në kujtesën historike shqiptare.

Përtej hartës dhe kufijve politikë, Çamëria ekziston edhe si hapësirë e kujtesës. Për komunitetin çam, vendlindja lidhet me shtëpinë, tokën, familjen, varret e të parëve, gjuhën dhe traditat. Kjo lidhje me territorin është përcjellë ndër breza dhe ka krijuar një kujtesë kolektive që vazhdon të jetë e pranishme në jetën kulturore shqiptare.

Kujtesa historike, megjithatë, duhet të shoqërohet me dokumentimin shkencor. Hartat historike, regjistrat e pronave, dokumentet administrative, fotografitë, dëshmitë gojore dhe burimet e shkruara përbëjnë një arkiv të rëndësishëm për rindërtimin e historisë së Çamërisë. Në këtë drejtim, kartografia historike ka një rol të veçantë, sepse hartat mund të evidentojnë ndryshimet territoriale, emërtimet gjeografike, vendbanimet dhe evolucionin e kufijve administrativë e politikë.

XIV. Përfundim.

Çamëria është një trevë historike shqiptare e Epirit, e lidhur me një prani të gjatë të popullsisë shqiptare dhe me një trashëgimi të pasur gjuhësore, kulturore, shoqërore dhe ekonomike. Historia e saj është pjesë e pandashme e historisë së Ballkanit dhe pasqyron në mënyrë të veçantë transformimet territoriale, politike dhe demografike që kanë karakterizuar rajonin gjatë shekujve XIX dhe XX.

Nga pikëpamja gjeografike, Çamëria përfaqëson një hapësirë të ndërthurjes së detit dhe tokës, të ultësirave dhe maleve, të lumenjve dhe fushave, të korridoreve natyrore dhe qendrave njerëzore. Nga pikëpamja historike, ajo lidhet me praninë dhe zhvillimin e komuniteteve shqiptare. Nga pikëpamja kulturore, ajo ka ruajtur një trashëgimi të veçantë gjuhësore, folklorike dhe materiale. Nga pikëpamja demografike, ajo është një hapësirë e transformuar thellësisht nga ngjarjet e shekullit XX. Ndërsa nga pikëpamja juridike dhe politike, Çështja Çame vazhdon të lidhet me kujtesën e dëbimit, çështjen e pronave dhe marrëdhëniet shqiptaro-greke.

Prandaj, Çamëria nuk duhet të shihet vetëm si një çështje politike, por si një objekt i rëndësishëm i dijes historike dhe gjeografike. Studimi i saj kërkon një qasje ndërdisiplinore që të bashkojë gjeografinë historike, kartografinë, demografinë, historinë, gjuhësinë, antropologjinë, ekonominë dhe të drejtën. Vetëm përmes dokumentimit sistematik dhe analizës shkencore mund të rindërtohet me saktësi historia e kësaj treve dhe e popullsisë që ka jetuar në të.

Çamëria mbetet, për shqiptarët, një tokë e lidhur me historinë, kujtesën dhe identitetin e tyre. Fati i saj është një nga kapitujt më të ndërlikuar të historisë shqiptare dhe ballkanike. Prandaj, njohja e historisë së saj, dokumentimi i pranisë historike shqiptare, ruajtja e trashëgimisë kulturore dhe trajtimi i çështjeve të mbetura pezull duhet të bëhen përmes dijes, dokumentit, dialogut dhe parimeve të drejtësisë.

Në këtë kuptim, Çamëria nuk është vetëm një hapësirë në hartë; ajo është një hapësirë e historisë shqiptare, e kujtesës së një popullsie dhe e një trashëgimie që kërkon të studiohet, të dokumentohet dhe të ruhet. Gjeografia e saj shpjegon rëndësinë e territorit, historia shpjegon transformimet e tij, kultura dëshmon vazhdimësinë e identitetit, ndërsa kujtesa njerëzore mban gjallë lidhjen ndërmjet brezave dhe vendlindjes.

Shenim: Harta nga prof.dr. Selman SHEME.