(Kur kontrolli mbi burimet ujore prek sovranitetin shtetëror, sigurinë rajonale dhe rendin juridik ndërkombëtar)

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Rëndësia strategjike e lumit Ibër në kontekstin juridik dhe politik

Lumi Ibër përfaqëson një nga burimet më të rëndësishme ujore në hapësirën e Ballkanit Perëndimor, duke pasur një rol të shumëfishtë në aspektin ekologjik, ekonomik, social dhe politik. Ai nuk është vetëm një rrjedhë natyrore uji, por një element që ndikon drejtpërdrejt në jetën e qytetarëve, në zhvillimin e infrastrukturës dhe në stabilitetin e përgjithshëm rajonal.

Në kontekstin e së drejtës ndërkombëtare, lumenjtë ndërkufitarë si Ibri nuk mund të trajtohen si pasuri ekskluzive të një shteti të vetëm, por si burime të përbashkëta që kërkojnë menaxhim të kujdesshëm, të balancuar dhe të bazuar në parime juridike universale. Këto parime përfshijnë përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm, mosshkaktimin e dëmit të konsiderueshëm, bashkëpunimin ndërmjet shteteve dhe mbrojtjen e mjedisit.

E drejta ndërkombëtare bashkëkohore e ujërave është zhvilluar si një degë e specializuar e së drejtës publike ndërkombëtare, e cila synon të balancojë dy parime themelore shpesh në tension: sovranitetin territorial të shteteve dhe natyrën e përbashkët të burimeve ujore. Në këtë kuptim, lumi Ibër nuk është vetëm çështje gjeografike, por edhe çështje e rendit juridik ndërkombëtar.

1. Uji si element i sovranitetit dhe kufizimet e tij juridike

Sovraniteti shtetëror është një nga parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare, i cili i jep çdo shteti të drejtën për të ushtruar autoritet të plotë mbi territorin dhe burimet e tij natyrore. Megjithatë, ky sovranitet nuk është absolut, por i kufizuar nga normat imperative të së drejtës ndërkombëtare (jus cogens) dhe nga detyrimet traktatore.

Në rastin e burimeve ujore ndërkufitare, sovraniteti kufizohet nga parimet e konsoliduara ndërkombëtare, të cilat janë afirmuar si në praktikën shtetërore ashtu edhe në jurisprudencën ndërkombëtare. Këto përfshijnë:parimin e mosdëmtimit (no-harm rule);parimin e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm;parimin e bashkëpunimit;dhe parimin e njoftimit paraprak.

Rasti “Trail Smelter Arbitration” (SHBA–Kanada) është një nga precedentët më të rëndësishëm, ku u vendos se asnjë shtet nuk mund të lejojë përdorimin e territorit të tij në mënyrë që të shkaktojë dëm serioz në territorin e një shteti tjetër. Ky parim është zgjeruar më pas në fushën e ujërave ndërkufitare.

Në mënyrë analoge, çdo ndërhyrje në lumin Ibër duhet të vlerësohet jo vetëm si akt i brendshëm administrativ, por si veprim me potencial ndërkombëtar juridik, nëse prodhon efekte përtej kufijve shtetërorë.

2. Parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave ndërkufitare

Parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm (equitable and reasonable utilization) është gurthemel i së drejtës moderne të ujërave ndërkombëtare. Ky parim është kodifikuar në Konventën e OKB-së për përdorimet jo-lundruese të rrjedhave ujore ndërkombëtare (1997).

Ky parim kërkon një balancim kompleks të faktorëve relevantë, duke përfshirë:nevojat sociale dhe ekonomike të shteteve përkatëse;popullsinë që varet nga burimi ujor;efektet klimatike dhe hidrologjike;përdorimin ekzistues dhe historik të ujit; ruajtjen e ekosistemit;dhe alternativat teknologjike të disponueshme.

Në jurisprudencën ndërkombëtare, rasti “Gabčíkovo–Nagymaros Project (Hungari/Slovaki)” i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (1997) është një precedent kyç. Gjykata theksoi se menaxhimi i lumenjve ndërkufitarë duhet të bazohet në bashkëpunim të vazhdueshëm dhe në balancim të interesave, duke mos lejuar veprime të njëanshme që prishin ekuilibrin ekologjik dhe juridik.

Në këtë kuptim, çdo projekt mbi lumin Ibër duhet të kalojë testin e proporcionalitetit dhe të arsyeshmërisë ndërkombëtare, duke u vlerësuar në dritën e ndikimit të tij real dhe potencial.

3. Detyrimi për mosshkaktim të dëmit ndërkufitar

Detyrimi për të mos shkaktuar dëm të konsiderueshëm është një normë e konsoliduar e së drejtës zakonore ndërkombëtare. Ai është i lidhur ngushtë me parimin e kujdesit të duhur (due diligence), i cili kërkon nga shtetet të marrin të gjitha masat e arsyeshme për të parandaluar dëmet ndërkufitare.

Ky parim është afirmuar në:Deklaratën e Stokholmit (1972);Deklaratën e Rio-s (1992);dhe në shumë vendime të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.

Në rastin “Pulp Mills on the River Uruguay (Argjentinë kundër Uruguait, 2010)”, Gjykata theksoi se shtetet kanë detyrim procedural për të kryer vlerësim të ndikimit mjedisor dhe për të njoftuar palën tjetër për çdo projekt që mund të ketë ndikim ndërkufitar.

Ky precedent është veçanërisht i rëndësishëm për lumin Ibër, pasi çdo ndërhyrje në rrjedhën e tij mund të ketë pasoja hidrologjike, ekologjike dhe ekonomike përtej kufijve.

4. Bashkëpunimi ndërkombëtar si domosdoshmëri juridike

E drejta ndërkombëtare moderne e ujërave nuk është vetëm sistem ndalimesh, por edhe sistem detyrimesh pozitive. Bashkëpunimi është një detyrim juridik, jo vetëm një opsion politik.

Ky bashkëpunim përfshin:shkëmbimin e rregullt të të dhënave hidrologjike;krijimin e komisioneve të përbashkëta të lumenjve;mekanizma të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve;dhe procedura të njoftimit paraprak.

Konventa e UNECE për Ujërat Ndërkufitare (1992) është një instrument kyç në këtë drejtim, duke vendosur standarde të detyrueshme për bashkëpunim dhe parandalim të konflikteve.

Në praktikën ndërkombëtare, mungesa e bashkëpunimit shpesh është identifikuar si faktor kryesor i eskalimit të mosmarrëveshjeve ujore. Prandaj, transparenca dhe dialogu janë elemente thelbësore të stabilitetit.

5. Dimensioni mjedisor dhe e drejta ndërkombëtare e mjedisit

E drejta ndërkombëtare e mjedisit ka evoluar në një degë autonome dhe dinamike të së drejtës ndërkombëtare. Ajo bazohet në parimin e zhvillimit të qëndrueshëm, parimin e parandalimit dhe parimin e përgjegjësisë së përbashkët, por të diferencuar.

Lumenjtë ndërkufitarë janë ekosisteme të ndjeshme që ndikohen nga ndotja industriale, ndryshimet klimatike dhe ndërhyrjet infrastrukturore. Për këtë arsye, mbrojtja e tyre është pjesë e detyrimeve ndërkombëtare të shteteve.

Në rastin e Ibrit, çdo projekt duhet të respektojë standardet e:vlerësimit të ndikimit mjedisor (EIA);mbrojtjes së biodiversitetit;dhe ruajtjes së cilësisë së ujit.

Në këtë kontekst, parimi i kujdesit paraprak (precautionary principle) luan rol të rëndësishëm, duke kërkuar që mungesa e sigurisë shkencore të mos përdoret si justifikim për mosveprim.

6. Raste krahasuese ndërkombëtare të menaxhimit të lumenjve

6.1. Rasti i lumit Danub (Evropë Qendrore)

Konflikti Hungari–Slovaki mbi projektin Gabčíkovo–Nagymaros tregoi se projektet infrastrukturore mbi lumenj ndërkufitarë kërkojnë bashkëpunim të detyrueshëm dhe respektim të ekuilibrit ekologjik.

6.2. Rasti i lumit Mekong (Azia Juglindore)

Shtetet e basenit të Mekongut kanë krijuar Komisionin e Mekongut për të menaxhuar burimet ujore në mënyrë të përbashkët, duke shmangur konfliktet përmes mekanizmave institucionalë.

6.3. Rasti i lumit Nil (Afrikë)

Mosmarrëveshjet midis Egjiptit, Etiopisë dhe Sudanit mbi digën e madhe të Etiopisë (GERD) tregojnë se mungesa e marrëveshjeve të detyrueshme mund të krijojë tensione të gjata gjeopolitike.

Këto raste dëshmojnë se menaxhimi i lumenjve ndërkufitarë është çështje e ndërlikuar juridike dhe diplomatike, ku e drejta ndërkombëtare luan rol stabilizues.

7. Roli i Kosovës dhe nevoja për qasje strategjike juridike

Për Republikën e Kosovës, lumi Ibër ka rëndësi strategjike në aspektin e sigurisë ujore, zhvillimit ekonomik dhe stabilitetit social.

Kosova duhet të ndërtojë një qasje të bazuar në:diplomaci juridike (legal diplomacy);ekspertizë hidrologjike dhe mjedisore;dokumentim të plotë teknik;dhe aktivizim të mekanizmave ndërkombëtarë.

Në këtë kuptim, mbrojtja e interesave të Kosovës nuk duhet të mbështetet në retorikë politike, por në argumente të forta juridike të bazuara në të drejtën ndërkombëtare dhe në precedentë ndërkombëtarë.

Uji si test i rendit juridik ndërkombëtar

Lumi Ibër përfaqëson më shumë se një burim natyror; ai është një test i funksionimit të së drejtës ndërkombëtare në praktikë. Menaxhimi i tij kërkon respektim të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare: sovranitet të kufizuar, bashkëpunim, proporcionalitet, mosdëmtim dhe mbrojtje të mjedisit.

Rastet ndërkombëtare tregojnë qartë se mungesa e bashkëpunimit dhe veprimet e njëanshme në çështjet ujore shpesh çojnë në tensione afatgjata. Për këtë arsye, Ibri duhet të trajtohet si një hapësirë e përbashkët juridike dhe ekologjike, jo si instrument politik.

Në fund, e drejta ndërkombëtare ofron një mesazh të qartë: uji nuk njeh kufij politikë, por njeh kufij juridikë të përgjegjësisë.

Prandaj, menaxhimi i lumit Ibër duhet të mbetet në frymën e dialogut, shkencës dhe normave ndërkombëtare, duke e shndërruar atë nga një potencial për konflikt në një model të bashkëpunimit rajonal të qëndrueshëm dhe të civilizuar.

Isuf B.Bajrami/

Ka deklarata politike që mund të kalojnë si pjesë e zhurmës së zakonshme të Ballkanit. Ka edhe të tilla që kërkojnë të merren seriozisht, jo për shkak të emocioneve që shkaktojnë, por për shkak të pasojave që mund të prodhojnë nëse shndërrohen nga fjalë në veprime. Deklarata e presidentit të Serbisë, Aleksandër Vuçiq, se Serbia ka thirrur ekspertë dhe inxhinierë për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër, i përket kësaj kategorie. Ne nuk kemi nevojë ta dramatizojmë deklaratën për ta kuptuar rëndësinë e saj. Mjafton ta marrim seriozisht siç është thënë.

Sepse Ibri nuk është thjesht një lumë. Është pjesë e një sistemi ujor që lidh hapësira dhe interesa të disa shteteve. Ibrin e përshkon territori i Malit të Zi, Serbisë dhe Kosovës ndërsa burimi i tij ndodhet në Mal të Zi, në anën veriore të Hajlës, në jugperëndim të Rozhajës.

Ky detaj gjeografik ka rëndësi të veçantë. Burimi i Ibrit nuk ndodhet në Serbi. Rrjedha e tij më pas kalon nëpër Serbi dhe Kosovë ndërsa sistemi i ujit të lidhur me Gazivodën/Ujmanin ka rëndësi të drejtpërdrejtë për sigurinë ujore dhe ekonomike të Kosovës. Banka Botërore e ka trajtuar pellgun e Ibrit dhe sistemin e Gazivodës/Ujmanit në kuadër të menaxhimit të ujërave ndërkufitare dhe ka evidentuar rëndësinë e këtij sistemi për furnizimin me ujë, energjinë dhe funksione të tjera jetike në Kosovë.

Prandaj, çdo projekt që synon të ndryshojë në mënyrë të rëndësishme rrjedhën e Ibrit nuk mund të shihet vetëm si një projekt teknik në territorin e një shteti. Ai ka potencialin të bëhet çështje ndërkufitare. Dhe nëse një ndërhyrje e tillë do të prodhonte pasoja të rëndësishme për një shtet tjetër, ajo do të hynte në fushën e parimeve dhe procedurave të së drejtës ndërkombëtare të ujërave dhe të mbrojtjes së mjedisit ndërkufitar.

NJË LUMË, TRI HAPËSIRA SHTETËRORE

Këtu qëndron një nga aspektet më të rëndësishme të kësaj çështjeje. Uji që lidh disa shtete nuk mund të trajtohet sikur të ishte vetëm një çështje e brendshme e njërit prej tyre. Konventa e UNECE-së për Mbrojtjen dhe Përdorimin e Kurseve Ujore Ndërkufitare dhe Liqeneve Ndërkombëtare e përkufizon “ujin ndërkufitar” si ujëra sipërfaqësore ose nëntokësore që shënojnë, kalojnë ose ndodhen në kufijtë ndërmjet dy ose më shumë shteteve. Konventa e trajton gjithashtu pellgun ujëmbledhës në një kuptim më të gjerë sesa vetëm shtratin fizik të lumit.

Kjo do të thotë se dimensioni ndërkufitar i ujit nuk lind vetëm kur uji kalon vijën kufitare. Ai ekziston për shkak të lidhjes hidrologjike dhe pasojave që veprimet në një pjesë të sistemit mund të prodhojnë në pjesë të tjera. Në rastin e Ibrit, kjo merr një rëndësi të veçantë pikërisht sepse sistemi i tij shtrihet në Mal të Zi, Kosovë dhe Serbi. Për këtë arsye, një ndërhyrje e rëndësishme në rrjedhën e Ibrit nuk duhet parë vetëm si një çështje mes Kosovës dhe Serbisë.

Ajo mund të ketë dimension më të gjerë rajonal dhe ndërkombëtar. Nëse një ndërhyrje do të ndikonte në mënyrë të rëndësishme mbi rrjedhën, sasinë ose përdorimin e ujit në territorin e një shteti tjetër, atëherë çështja nuk do të ishte më thjesht bilaterale. Do të ishte çështje e një burimi ujor ndërkufitar.

E DREJTA NDËRKOMBËTARE NUK FILLON PAS DËMIT

Ky është ndoshta dallimi më i rëndësishëm që duhet bërë. Ne nuk themi se deklarata e Vuçiqit, në vetvete, përbën tashmë një shkelje të së drejtës ndërkombëtare. Një përfundim i tillë do të ishte juridikisht i nxituar, sepse nuk kemi para nesh një projekt teknik të detajuar, parametrat e tij, vendndodhjen, mënyrën e realizimit dhe ndikimin e matshëm. Por e drejta ndërkombëtare na jep pikërisht instrumentet për ta vlerësuar një projekt të tillë nëse ai do të konkretizohej.

Konventa e UNECE-së ndërton sistemin e saj mbi tri shtylla: detyrimin për të parandaluar, kontrolluar dhe zvogëluar ndikimin e rëndësishëm ndërkufitar; përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave; dhe bashkëpunimin ndërmjet shteteve që ndajnë ujëra ndërkufitare.

Më e rëndësishmja për rastin konkret është se UNECE e sqaron shprehimisht se Konventa trajton jo vetëm cilësinë e ujit, por edhe sasinë e ujit. Një ndryshim i sasisë së ujit mund të shkaktojë ndikim ndërkufitar dhe, në rrethana të tilla, aktivizohen parimet përkatëse të parandalimit, përdorimit të drejtë dhe bashkëpunimit.

Madje, në pyetjet e saj zyrtare, UNECE trajton drejtpërdrejt situatën kur një aktivitet në rrjedhën e sipërme mund të ndërpresë ose të reduktojë rrjedhën në rrjedhën e poshtme. Në një rast të tillë, ndër dispozitat potencialisht relevante përfshihen detyrimi për të parandaluar ndikimin ndërkufitar, parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, bashkëpunimi dhe konsultimet. UNECE thekson se detyrimet konkrete varen nga rrethanat e rastit. Kjo është pikërisht arsyeja pse një projekt i mundshëm për devijimin e Ibrit nuk mund të gjykohet vetëm si një çështje inxhinierike.

PARIMI I PËRDORIMIT TË DREJTË DHE TË ARSYESHËM

E drejta moderne ndërkombëtare e ujërave nuk i jep një shteti të drejtën ta përdorë një ujërrjedhë ndërkombëtare sikur interesat e shteteve të tjera të mos ekzistonin. Konventa e Kombeve të Bashkuara e vitit 1997 për përdorimet jo-lundruese të rrjedhave ujore ndërkombëtare parashikon përdorimin dhe pjesëmarrjen e drejtë dhe të arsyeshme të shteteve të rrjedhës dhe detyrimin për të marrë masa të përshtatshme për të mos shkaktuar dëm të rëndësishëm ndaj shteteve të tjera të rrjedhës.

Kjo qasje është reflektuar edhe në jurisprudencën e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.

Në çështjen Silala, Gjykata konfirmoi se, sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare, çdo shtet bregor ka të drejtë për një pjesë të drejtë dhe të arsyeshme të burimeve të një ujërrjedhe ndërkombëtare dhe, njëkohësisht, detyrimin të mos e tejkalojë këtë të drejtë duke privuar shtetet e tjera nga e drejta e tyre për përdorim të arsyeshëm. Gjykata theksoi gjithashtu detyrimin për të marrë masat e duhura për të parandaluar dëmin e rëndësishëm ndaj shtetit tjetër.

Kjo nuk do të thotë se çdo ndryshim i rrjedhës së një lumi është automatikisht i paligjshëm. Do të thotë diçka më të rëndësishme: një projekt i tillë duhet të vlerësohet në raport me të drejtat dhe interesat e shteteve të tjera të rrjedhës.

PARANDALIMI, NJOFTIMI DHE KONSULTIMI

Nëse një projekt konkret do të mund të kishte ndikim të rëndësishëm ndërkufitar, hyn në lojë edhe dimensioni i së drejtës mjedisore ndërkombëtare.

Konventa e Espoo-s për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis në Kontekst Ndërkufitar krijon procedura për rastet kur një aktivitet i propozuar mund të shkaktojë ndikim të rëndësishëm negativ përtej kufirit. Ajo parashikon, ndër të tjera, njoftimin e shtetit potencialisht të prekur, shkëmbimin e informacionit, dokumentacionin e vlerësimit të ndikimit dhe konsultimet.

Edhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në çështjen Silala, e ka lidhur detyrimin për parandalimin e dëmit të rëndësishëm me detyrime procedurale të bashkëpunimit, njoftimit dhe konsultimit kur një aktivitet i planifikuar paraqet rrezik për dëme të tilla. Prandaj, nëse një ide politike do të shndërrohej në një projekt konkret teknik, pyetja nuk do të ishte vetëm:

“Çfarë dëshiron të bëjë Serbia?”

Pyetja do të ishte:

“Çfarë pasoja ndërkufitare mund të ketë projekti dhe cilat detyrime ndërkombëtare lindin përpara se ai të realizohet?” Ky është ndryshimi ndërmjet reagimit politik dhe parandalimit shtetëror.

UJMANI ËSHTË INFRASTRUKTURË STRATEGJIKE

Për Kosovën, çështja e Ujmanit nuk është simbolike.

Banka Botërore e ka identifikuar menaxhimin e Gazivodës/Ujmanit dhe të kanalit Ibër-Lepenc si pjesë të sfidave të rëndësishme të sigurisë ujore të Kosovës dhe ka vënë në dukje se sistemi i kanalit shërben për funksione kritike në zemrën ekonomike të vendit.³

Prandaj, një ndërhyrje që do të reduktonte ndjeshëm furnizimin e sistemit me ujë mund të kishte pasoja të shumëfishta.

Mund të prekte sigurinë ujore.

Mund të prekte energjinë.

Mund të prekte industrinë.

Mund të prekte bujqësinë dhe shërbime të tjera jetike.

Dhe në një situatë të tensionuar politike, mund të shndërrohej edhe në çështje sigurie.

Kjo është arsyeja pse ne e shohim Ujmanin si infrastrukturë strategjike që meriton mbrojtje institucionale, ekspertizë të vazhdueshme dhe planifikim serioz të skenarëve të mundshëm.

SIGURIA DHE KFOR-I

Këtu duhet të jemi veçanërisht të saktë.

Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës e 9 qershorit 1999 krijoi Zonën e Sigurisë Tokësore, një zonë prej pesë kilometrash përtej kufirit të Kosovës, në territorin e atëhershëm të RFJ-së, dhe vendosi kufizime për praninë e forcave jugosllave dhe serbe në atë zonë.

Por nuk do të ishte e saktë që sot ta lexonim këtë dispozitë sikur regjimi i vitit 1999 të kishte mbetur i pandryshuar. Në maj 2001, NATO njoftoi se Këshilli i Atlantikut të Veriut kishte autorizuar komandantin e KFOR-it të lejonte kthimin e kontrolluar të forcave jugosllave dhe serbe në Sektorin B të Zonës së Sigurisë Tokësore, si fazë përfundimtare e një procesi gradual dhe të kushtëzuar. NATO deklaroi gjithashtu se KFOR-i do ta monitoronte zbatimin.

Prandaj, formulimi juridikisht i saktë është ky:

KFOR-i ka një mandat ndërkombëtar të sigurisë dhe vepron brenda kornizës së Rezolutës 1244 dhe marrëveshjeve përkatëse, por nuk mund të thuhet automatikisht se sot ekziston një rregull i pandryshuar që i jep KFOR-it kompetencën t’i urdhërojë të gjitha strukturat serbe të largohen pesë kilometra nga kufiri.

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara autorizoi praninë ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë dhe përcaktoi krijimin e një mjedisi të sigurt për të gjithë njerëzit në Kosovë.

Kjo është baza mbi të cilën ne e shohim KFOR-in: si një mekanizëm ndërkombëtar të sigurisë dhe parandalimit, jo si instrument të një pale politike.

Nëse një zhvillim i ri do të krijonte një rrezik serioz për sigurinë, çështja do të duhej të vlerësohej në përputhje me mandatin aktual, rregullat operative dhe kuadrin ndërkombëtar të sigurisë.

MAL I ZI – SERBI – KOSOVË: NJË ÇËSHTJE QË NUK MUND TË MBETET VETËM BILATERALE

Ka edhe një dimension tjetër që meriton vëmendje.

Gjeografia e Ibrit e lidh sistemin ujor me territorin e Malit të Zi, Kosovës dhe Serbisë. Kjo nuk do të thotë se çdo problem i Ibrit është automatikisht një konflikt ndërmjet tri shteteve.

Do të ishte po aq e pasaktë.

Por do të ishte gabim i madh që një ndërhyrje me pasoja potencialisht ndërkufitare të konsiderohej vetëm si çështje e marrëdhënieve Kosovë–Serbi.

Nëse një projekt në një pjesë të sistemit ujor do të ndikonte në interesat e një shteti të tretë, atëherë ai shtet do të kishte arsye të kërkonte informacion, konsultim dhe vlerësim të ndikimit në përputhje me instrumentet juridike që zbatohen në rrethanat konkrete.

Kjo është arsyeja pse dimensioni i Malit të Zi nuk duhet harruar.

Dhe pikërisht këtu gjeografia mund të bëhet instrument i diplomacisë parandaluese.

QYTETARËT SERBË NUK JANË PROBLEMI

Nuk kemi arsye ta kthejmë një çështje të ujit dhe sigurisë shtetërore në konflikt me një komunitet.

Përkundrazi, respektimi i të drejtave të të gjithë qytetarëve e forcon argumentin e Kosovës përballë çdo ndërhyrjeje të jashtme.

PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË INSTITUCIONALE

Ne nuk e shohim përgjigjen ndaj një politike të mundshme të Beogradit si garë hakmarrjeje.

Nëse Serbia ndërmerr një veprim që prek interesat jetike të Kosovës, përgjigjja më e fortë nuk është ndëshkimi kolektiv dhe aq më pak goditja e qytetarëve serbë të Kosovës.

Përgjigjja më e fortë është shtetërore.

Juridike.

Diplomatike.

Ekonomike, kur është e nevojshme dhe kur lejohet nga kuadri përkatës.

Dhe e koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.

Reciprociteti nuk duhet të jetë etnik.

Duhet të jetë institucional.

Nëse preken rregullat ndërkombëtare, përgjigjja kalon përmes mekanizmave juridikë dhe diplomatikë.

Nëse preken interesat ekonomike të Kosovës, përdoren instrumentet ekonomike në përputhje me ligjin.

Nëse rrezikohet siguria, aktivizohen mekanizmat e sigurisë sipas mandatit të tyre.

Kjo është shumë më e fuqishme se hakmarrja.

EVROPA DHE PARTNERËT EURO-ATLANTIKË

Serbia ka lidhje të thella ekonomike me Bashkimin Evropian dhe me ekonomitë perëndimore. Kjo krijon hapësirë për diplomaci dhe ndikim.

Por ne nuk kemi nevojë që partnerët tanë ta ndërtojnë politikën e tyre mbi idenë e “ndëshkimit të Serbisë”.

Argumenti ynë është më i fortë:

Partnerët euro-atlantikë kanë interes të drejtpërdrejtë në stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.

Prandaj, çdo projekt që mund të krijojë tension të ri ndërkufitar, pasiguri ujore ose krizë sigurie duhet të shihet edhe në funksion të stabilitetit rajonal.

Ne nuk presim që Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian, Britania e Madhe apo Turqia të jenë “kundër Serbisë”.

Presim që të jenë kundër destabilizimit.

Ky është një dallim thelbësor.

KOSOVA DHE SHQIPËRIA

Kosova dhe Shqipëria kanë mundësi të natyrshme për koordinim diplomatik, teknik dhe juridik.

Jo për të krijuar një konflikt me një popull tjetër.

Jo për të ushqyer retorikën e përshkallëzimit.

Por për të paraqitur së bashku faktet kur preken çështje që lidhen me sigurinë, stabilitetin dhe interesat strategjike të Kosovës.

Kosova ka institucionet e veta.

Shqipëria ka shtetin e vet, politikën e saj të jashtme dhe anëtarësinë në NATO.

Këto dy realitete nuk kanë nevojë të shkrihen në një.

Por mund të bashkëpunojnë aty ku interesat përputhen.

Në rastin e Ibrit dhe Ujmanit, koordinimi i ekspertizës, diplomacisë dhe argumentit juridik do të ishte më i vlefshëm se çdo deklaratë emocionale.

NE NUK KEMI NEVOJË TË ZGJEDHIM MES LIGJIT DHE FUQISË

Ballkani shpesh është parë përmes një dileme të vjetër: ose ke forcë, ose ke të drejtë.

Ne besojmë se kjo është një dilemë e rreme.

Një shtet i vogël nuk mund të konkurrojë në çdo dimension me një shtet më të madh.

Por një shtet mund të bëhet shumë më i fortë kur e lidh të drejtën me diplomacinë, diplomacinë me aleancat dhe aleancat me një politikë të matur.

Kjo është ajo që e bën të rëndësishme çështjen e Ujmanit.

Ajo na jep mundësinë që një problem potencialisht konfliktual ta kthejmë në një çështje të rregullave ndërkombëtare.

Dhe në një sistem ndërkombëtar të ndërtuar mbi rregulla, kjo është forcë.

MOS TA LEJOJMË UJMANIN TË BËHET INSTRUMENT FRIKE

Nuk është e nevojshme të dimë sot nëse deklarata e Vuçiqit do të shndërrohet në projekt.

Mjafton të dimë se ai e ka bërë publike mundësinë dhe ka deklaruar se ekspertët janë angazhuar për ta shqyrtuar.

Kjo na jep mundësinë të mendojmë përpara.

Të studiojmë.

Të dokumentojmë.

Të konsultohemi me ekspertët.

Të flasim me partnerët.

Të përgatisim skenarët.

Dhe mbi të gjitha, të mos lejojmë që frika të bëhet politikë.

Një shtet nuk matet vetëm nga mënyra se si reagon kur goditet.

Matet edhe nga aftësia e tij për ta parandaluar goditjen.

Në këtë kuptim, Ujmani mund të jetë më shumë se një çështje e ujit.

Mund të jetë një provë e pjekurisë së Kosovës si shtet.

Një provë nëse mund ta zëvendësojmë reagimin e vonuar me parandalimin.

Retorikën me dokumentin.

Emocionin me ekspertizën.

Dhe frikën me sigurinë.

PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË SHTETI

Ne nuk e shohim të ardhmen e Kosovës si garë se kush mund të kërcënojë më fort.

E shohim si përpjekje për ta bërë shtetin aq të qëndrueshëm sa kërcënimet të mos ia ndryshojnë drejtimin.

Nëse Beogradi e shndërron idenë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit në një projekt konkret, atëherë ai projekt do të përballet me ligjin, ekspertizën, diplomacinë dhe mekanizmat ndërkombëtarë.

Nëse mbetet vetëm deklaratë politike, diplomacia e matur mund ta mbajë aty ku është: në nivelin e deklaratës.

Në të dyja rastet, Kosova fiton nëse mbetet e qetë, e përgatitur dhe e lidhur me partnerët e saj.

Sepse shteti nuk mbrohet vetëm kur dikush e sulmon.

Shteti mbrohet duke ndërtuar çdo ditë institucionet që e bëjnë destabilizimin më të vështirë.

Dhe ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm që del nga debati për Ibrin dhe Ujmanin:

Ne nuk kemi nevojë të bëhemi më të zhurmshëm.

Kemi nevojë të bëhemi më të përgatitur.

Më të bashkuar rreth interesit shtetëror.

Më të aftë për të folur me gjuhën e ligjit.

Më të besueshëm për partnerët tanë.

Dhe më të vendosur për ta mbrojtur Kosovën pa e humbur atë që duam të mbrojmë: një shtet demokratik, të sigurt dhe të respektuar. Uji është jetë. Por në këtë rast, uji është edhe një provë e paqes. Dhe paqja, si shteti, nuk ruhet duke pritur. Ruhet duke qenë të përgatitur.

Frank Shkreli/

A po dështon Kosova të fitojë paqen?

Kur Presidenti i Shteteve të Bashkuara Bill Clinton vajti në Kosovën e çliriar në vitin 1999, pas një lufte të përgjkashme dhe të një ndërhyrjeje historike të aleancës perëndimore, NATO-s, ai i drejtoi popullit të Kosovës një mesazh që do duhej të ishte udhërrëfyes për çdo brez politik që do të vinte pas luftës. Sot, Kosova ndodhet përsëri përballë një realiteti që, pas më shumë se dy dekadash nga përfundimi i luftës, duhej të ishte bërë pjesë e së kaluarës: tensionet, krizat politike, përplasjet me njëri tjetrin dhe me Serbinë dhe pasiguria për të ardhmen.

Pyetja që duhet bërë sot nuk është vetëm pse Serbia vazhdon të mos e njohë Kosovën dhe pse Beogradi vazhdon ta sfidojë shtetësinë e saj. Qëndrimet shekullore ndaj shqiptarëve janë të njohura mire. Pyetja më e vështirë është tjetër: Pse Kosova, edhe pasi ka fituar luftën, ndërhyrjen e NATO-s, pavarësinë dhe mbështetjen e pjesës më të madhe të botës demokratike, ende nuk po arrin ta fitojë paqen? Kjo është pyetje që politika në Prishtinë nuk mund ta shmangë më.

Kosova e fitoi luftën falë një sakrifice të jashtëzakonshme të popullit të saj dhe falë ndërhyrjes vendimtare të Shteteve të Bashkuara dhe NATO-s. Por lufta dhe paqja kanë rregulla të ndryshme. Në luftë kërkohet vendosmëri. Në paqe kërkohet urtësi e strategji. Në luftë kërkohet rezistencë. Në diplomaci kërkohet durim. Në luftë armiku identifikohet qartë. Në paqe duhet të ndërtosh një shtet që mund të bashkëjetojë me fqinjët dhe të integrohet në Evropë. Dhe pikërisht këtu qëndron sfida më e madhe e Kosovës, sepse Kosova nuk mund të jetojë përgjithmonë në logjikën e luftës. Është e kuptueshme që plagët e luftës janë ende të freskëta. Është i kuptueshëm dhe e arsyeshme edhe mosbesimi ndaj Serbisë. Por a e don shqiptari, shqiptarin!? Kurrë, sllavët e jugut nuk ua kanë dashtë të mirën shqiptarëve në trojet e veta. Por një shtet nuk mund ta ndërtojë të ardhmen vetëm mbi kujtesën e konfliktit. Patjetër që Kosova duhet ta ruajë kujtesën historike, të kërkojë drejtësi për krimet e luftës dhe të mbrojë sovranitetin e saj. Por duhet të ketë edhe një strategji për ditën kur konflikti me Serbinë nuk do të jetë më çështja kryesore e politikës së saj.

A është Prishtina duke e përgatitur vendin për atë ditë? Kjo është një pyetje serioze. Albin Kurti dhe qeveritë e tij kanë sjellë një stil të ri politik në Kosovë: më shumë këmbëngulje për sovranitetin dhe më pak gatishmëri për t’u përshtatur me kërkesat e partnerëve ndërkombëtarë. Por këtu lind problemi Sovraniteti është i domosdoshëm. Izolimi nuk është! Patjetër që Kosova duhet të jetë e aftë të thotë “jo” kur interesat e saj themelore cenohen. Por duhet të jetë gjithashtu e aftë të dëgjojë Uashingtonin dhe Brukselin kur aleatët i kërkojnë të ndryshojë një qasje që mund ta dëmtojë pozitën e saj ndërkombëtare.

Aleatët e Kosovës nuk janë kundërshtarët e Kosovës. Kjo duhet të jetë një nga parimet themelore të politikës së jashtme të Prishtinës. Sepse Kosova nuk mund ta përballojë Serbinë duke humbur njëkohësisht besimin e atyre që e ndihmuan të çlirohej dhe të ndërtonte shtetin e saj. Serbia, natyrisht, nuk është e pafajshme, ka shumë krime e mëkate, për të cilat duhet të pendohet dhe të kërkojë falje. Por kritika ndaj politikës së Kosovës nuk duhet të shndërrohet në justifikim për Beogradin. Serbia vazhdon të mos e njohë pavarësinë e Kosovës.

Ajo vazhdon të ketë një politikë që synon ta mbajë Kosovën në një gjendje të përhershme pasigurie dhe grindjesh politike midis partive politike. Tensionet në veri dhe incidentet e viteve të fundit e kanë dëshmuar se paqja në Kosovë mbetet e brishtë. Prandaj, përgjegjësia nuk mund të vendoset vetëm mbi Prishtinën. Por një shtet serioz nuk duhet të merret vetëm me atë se çfarë bën kundërshtari. Duhet të mendojë edhe se çfarë është në interesin e vet. Dhe interesi i Kosovës është i qartë: njohje sa më e gjerë ndërkombëtare, anëtarësim në organizatat ndërkombëtare, integrim në BE dhe NATO, zhvillim ekonomik dhe një marrëdhënie sa më të fortë me Shtetet e Bashkuara.

Gabimi më i madh është të ngatërrosh patriotizmin me politikën e jashtme. Në Kosovë, si kudo në Ballkan, patriotizmi është një forcë e fuqishme politike. Por patriotizmi nuk është strategji diplomatike. Një politikan mund të fitojë duartrokitje në Prishtinë duke marrë një qëndrim të fortë ndaj Serbisë. Por pyetja është se çfarë pasoje ka ai qëndrim në Bruksel, në Uashington, në Berlin, në Paris? Në diplomaci nuk mjafton të bindësh një shumicë të qytetarëve tëtu. Duhet të bindësh edhe ata që vendosin për sigurinë, integrimin dhe të ardhmen ndërkombëtare të vendit tënd. Kjo është arsyeja pse Kosova duhet të rikthejë një politikë të jashtme më të koordinuar me aleatët.

Por siç kemi parë gjatë muajve të kaluar, paqja kërkon konsensus kombëtar. Një tjetër dobësi e madhe është përçarja e politikës së brendshme. Kosova nuk mund të shkojë në negociata me Serbinë duke qenë e ndarë në disa politika të ndryshme. Duhet të ketë një platformë kombëtare. Qeveritë mund të ndryshojnë.Kryeministrat mund të ndryshojnë. Presidentët mund të ndryshojnë. Por interesat strategjike të shtetit duhet të mbeten. Një marrëveshje me Serbinë që prek të ardhmen e Kosovës nuk mund të jetë marrëveshje e një partie. Duhet të jetë rezultat i një konsensusi sa më të gjerë politik e shoqëror. Kjo do t’i jepte Kosovës edhe më shumë forcë në negociata.

A po humbet Kosova mundësinë historike? Kjo është pyetja që duhet të shqetësojë sot çdo politikan në Prishtinë. Kosova ka sot një mundësi që nuk duhet ta humbasë: të kthehet nga një çështje konflikti në një histori suksesi evropian. Por për këtë duhet të dalë nga cikli vicioz nga kriza në krizë, nga tensionet politike në ndërhyrje ndërkombëtare, nga marrëveshje në moszbatim, në krizë të re. Ky cikël nuk mund të vazhdojë pafundësisht. Dështimi për të krijuar institucionet funksionale po e dëmton rëndë Kosovën dhe po e largon nga porosia e Presidentit amerikan Bill Clinton, në vitin 1999. Sepse sa më gjatë të zgjasë kjo krizë e brendshme politike, aq më shumë lodhen aleatët, aq më shumë hapësirë fiton Serbia dhe aq më shumë qytetarët e Kosovës humbin besimin se politika mund t’u sigurojë një të ardhme normale.

Kosova duhet të fitojë paqen! Kosova nuk ka nevojë për një tjetër luftë politike me botën. Ka nevojë për një strategji. Një strategji që bashkon patriotizmin me diplomacinë, sovranitetin me përgjegjësinë dhe interesin kombëtar me partneritetin euroatlantik. Duhet të jetë e qartë: nuk ka paqe të qëndrueshme pa njohje reciproke dhe pa normalizim real të marrëdhënieve me Serbinë. Por nuk ka as normalizim nëse Beogradi vazhdon të refuzojë realitetin e shtetit të Kosovës. Prandaj Kosova duhet të negociojë nga një pozitë e fortë, por jo nga një pozitë e izoluar. Duhet të jetë e vendosur, por jo e pamatur. Duhet të jetë patriotike, por jo populiste. Dhe mbi të gjitha, duhet të jetë e aftë të mendojë për brezin që vjen pas luftës, jo vetëm për brezin që e përjetoi atë.

Dështimi për krijimin dhe funksionimin e institucioneve të reja shtetërore po e rëndon seriozisht Kosovën. Një shtet nuk mund të ecë përpara nëse institucionet e tij mbeten të bllokuara, nëse vendimmarrja zvarritet dhe nëse interesat partiake e politike marrin përparësi ndaj interesit të përgjithshëm kombëtar. Kjo nuk është më vetëm një krizë politike. Është një problem që prek drejtpërdrejt funksionimin e shtetit, ekonominë, investimet, diplomacinë dhe besimin e qytetarëve. Kosova nuk ka luksin të humbasë kohë. Në një rajon ku interesat gjeopolitike janë të ndërlikuara dhe ku Serbia vazhdon ta kundërshtojë shtetësinë e Kosovës, Prishtina ka nevojë për institucione të forta, të qëndrueshme dhe funksionale. Çdo vakum institucional dobëson pozitën e Kosovës dhe krijon hapësirë për të tjerët që të veprojnë kundër interesave të saj.

Prandaj, përgjegjësia e klasës politike kosovare është historike. Nuk mjafton të fitohen zgjedhjet. Nuk mjafton të fitohen debatet televizive. Nuk mjafton të fajësohet kundërshtari politik. Një shtet fitohet dhe forcohet duke ndërtuar institucione. Kjo është ajo që duhet të kuptohet nga politika kosovare sot.

Kosova e ka fituar luftën. Tani duhet të fitojë paqen, para se të jetë vonë. Dhe paqja nuk fitohet vetëm duke mos bërë luftë. Paqja fitohet kur një shtet bëhet aq i fortë, aq demokratik, aq i integruar me aleatët dhe aq i sigurt në të ardhmen e vet, saqë lufta dhe konflikti nuk janë më mënyra për të përcaktuar fatin e tij. Kjo është beteja e vërtetë e Kosovës dhe klasës politike sot. Jo të fitojë një tjetër përplasje politike, por të ndërtojë një paqe që nuk mund t’ia marrë askush. Kosova nuk mund ta ndërtojë paqen nëse nuk arrin të ndërtojë dhe funksionalizojë institucionet e saj. (Teksti është përgatitur nga autori me ndihmën e “ai” si mjet asistues — bazuar në një numër burimesh ndërkombëtare. Përgjegjësia për përmbajtjen mbetet, ekakluzivisht, e autorit).

Palasë, Shqipëri – 07. Gusht. 2026 – Green Coast, destinacioni bregdetar më përfaqësues i Shqipërisë, ka lidhur një partneritet strategjik me Nammos Hotels & Resorts, brandit mesdhetar lifestyle me njohje ndërkombëtare, për zhvillimin e një destinacioni të hotelerisë dhe rezidencave nën brandin Nammos, brenda projektit Green Coast. Ky njoftim shënon praninë e parë të Nammos në Shqipëri dhe konsolidon më tej pozicionin në rritje të Rivierës Shqiptare si një destinacion i preferuar për brandet luksoze ndërkombëtare.

Partneriteti bashkon dy organizata që ndajnë të njëjtin përkushtim ndaj cilësisë, krijimit të destinacioneve me identitet dhe zhvillimit afatgjatë të eksperiencës së jetesës mesdhetare. Green Coast është pozicionuar si standardi i referencës për jetesën e integruar bregdetare në Shqipëri, duke ndërthurur komunitetet rezidenciale, hotelerinë, hapësirat tregtare dhe argëtimin në një mjedis të planifikuar me kujdes në bregdetin e Jonit. 

Sakaq, me origjinë në Mykonos, Nammos është shndërruar në një platformë globale lifestyle që përfshin hotele, rezidenca të branduara, gastronomi karakteristike, hapësira tregtare dhe mirëqenie, me prani në Mykonos, Dubai, Kanë, Sardenjë, Londër dhe Limassol. Shqipëria bëhet vendi i shtatë në botë që mirëpret brandin Nammos.

Destinacioni që do të zhvillohet nën brandin Nammos në Green Coast do të përfshijë një boutique hotel me rreth 29 njësi akomoduese, 12 rezidenca të branduara, restorantin karakteristik Nammos, koncepte të tjera të gastronomisë dhe pijeve, si dhe një hapësirë të kuruar retail, të gjitha në kuadër të një marrëveshjeje afatgjatë. Projekti do të konceptohet dhe operohet në përputhje me standardet e brandit Nammos Hotels & Resorts, duke krijuar një destinacion lifestyle të integruar, që pasqyron si identitetin global të brandit Nammos, ashtu edhe karakterin natyror të veçantë të Rivierës Shqiptare.

Petros Stathis, President i Nammos, u shpreh: “Jemi krenarë për partneritetin me Grupin BALFIN në këtë projekt emocionues, në një prej destinacioneve me rritjen më të shpejtë në Mesdhe. Nammos Resort Albania do të sjellë në Rivierën Shqiptare një eksperiencë ekskluzive të hotelerisë ultra-luksoze dhe do të vendosë një standard të ri për rajonin.”

Samir Mane, President i Grupit BALFIN, u shpreh: “Ky partneritet përfaqëson një moment të rëndësishëm në zhvillimin e Green Coast. Duke ndërthurur vizionin tonë afatgjatë për zhvillimin e destinacionit me ekspertizën e njohur globalisht të Nammos në fushën e lifestyle dhe hotelerisë, synojmë të krijojmë një hapësirë të veçantë që do të forcojë më tej pozicionimin ndërkombëtar të Rivierës Shqiptare. Së bashku, po krijojmë një destinacion që pasqyron maturimin dhe ambicien në rritje të sektorit të turizmit dhe hotelerisë në Shqipëri.”

Për Nammos Hotels & Resorts, partneriteti krijon mundësinë për t’u zgjeruar në një destinacion me pasuri të jashtëzakonshme natyrore, njohje ndërkombëtare gjithnjë e në rritje dhe potencial të fortë afatgjatë. Përmasat dhe infrastruktura e Green Coast, të zhvilluara përmes një investimi prej më shumë se 1 miliard eurosh, krijojnë bazën për një prani të integruar dhe të qëndrueshme të Nammos, të konceptuar për të krijuar vlerë afatgjatë për vizitorët, rezidentët dhe investitorët.

Ky njoftim pasqyron besimin e vazhdueshëm të brandeve ndërkombëtare të hotelerisë dhe lifestyle në sektorin e turizmit në Shqipëri dhe pritet të kontribuojë më tej në pozicionimin e Rivierës Shqiptare si një prej destinacioneve kryesore mesdhetare për turizmin, jetesën rezidenciale premium dhe investimet afatgjata.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Pas më shumë se tre dekadash tranzicion, një nga pyetjet më të mëdha që kërkon përgjigje është: pse Shqipëria nuk arriti të ndërtojë një bazë të qëndrueshme prodhuese industriale dhe bujqësore, pavarësisht potencialeve të saj natyrore, njerëzore dhe gjeografike?

Në vend që tranzicioni të shërbente si një proces modernizimi ekonomik, në shumë raste ai u shndërrua në një proces çmontimi të kapaciteteve ekzistuese, pa një strategji të qartë për ndërtimin e ekonomisë së re. Shumë industri u mbyllën, ndërmarrje u privatizuan pa vizion zhvillimi, ndërsa bujqësia mbeti e fragmentuar dhe pa mbështetje të mjaftueshme për t’u kthyer në një sektor konkurrues.

Në këto 36 vite, një pjesë e konsiderueshme e energjisë së shoqërisë nuk u orientua drejt prodhimit, inovacionit dhe krijimit të vlerës, por drejt përfitimit të shpejtë nga prona publike, tenderët, koncesionet dhe burimet shtetërore. Korrupsioni, klientelizmi dhe keqmenaxhimi u bënë pengesa serioze për zhvillimin ekonomik dhe për krijimin e një shteti që mbështet sipërmarrjen e ndershme.

Shqipëria ndërtoi më shumë një ekonomi të bazuar në konsum, pasuri të paluajtshme, ndërtime dhe shërbime, sesa një ekonomi të bazuar në prodhim. Betonizimi i territorit shpesh u pa si shenjë zhvillimi, ndërsa fabrikat, fermat moderne, teknologjia dhe kërkimi shkencor mbetën në plan të dytë.

Megjithatë, problemi nuk qëndron vetëm te mungesa e investimeve, por te mungesa e një modeli kombëtar zhvillimi. Një vend nuk mund të ecë përpara vetëm duke shitur pasuri natyrore, duke importuar mallra dhe duke humbur kapitalin njerëzor përmes emigrimit.

Bilanci i 36 viteve kërkon një reflektim të thellë: zhvillimi i vërtetë nuk matet me numrin e ndërtimeve apo me pasuritë e krijuara nga pak individë, por me aftësinë e një shoqërie për të prodhuar, për të inovuar dhe për t’u dhënë qytetarëve mundësi të barabarta.

Pa një rikthim te ekonomia prodhuese, Shqipëria rrezikon të mbetet një ekonomi konsumi, e varur nga importet, emigracioni dhe vendimmarrjet afatshkurtra politike.