Kosova përballë krizës së mendimit të pavarur: Kushtetuta, e drejta ndërkombëtare dhe interesi i Republikës nuk mund të bëhen peng i kalkulimeve partiake.

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

Mendimi publik nuk mund të jetë zgjatim i politikës. Kur intelektuali fillon ta masë të vërtetën me interesin e partisë, kur juristi e lexon Kushtetutën sipas nevojës së momentit dhe kur opinioni shndërrohet në duartrokitje për pushtetin, demokracia nuk humb vetëm një debat – humb mekanizmin e saj të vetëkorrigjimit.

E drejta mbi politikën

Një nga problemet më serioze të shoqërive demokratike nuk është vetëm ekzistenca e politikës së keqe, por edhe dobësimi gradual i mekanizmave shoqërorë që duhet ta kritikojnë, kufizojnë dhe korrigjojnë atë. Në këtë kuptim, shqetësimi se një pjesë e opinionit publik në Kosovë është bërë “skllav” i politikës ditore nuk duhet kuptuar vetëm si kritikë ndaj gazetarëve, analistëve, studiuesve apo intelektualëve, por si një simptomë më e thellë e dobësimit të kulturës demokratike dhe juridike. Një republikë funksionale nuk mund të ndërtohet mbi bindjen se çdo veprim i partisë që mbështesim është i drejtë dhe çdo veprim i kundërshtarit është i gabuar. Demokracia kushtetuese kërkon pikërisht të kundërtën: që parimet juridike të jenë më të forta se interesat politike, që Kushtetuta të jetë mbi shumicën e momentit dhe që ligji të mos ndryshojë kuptim sipas ngjyrës politike të atij që e interpreton.

Republika e Kosovës është e ndërtuar mbi parimin e kushtetutshmërisë dhe sundimit të ligjit. Kushtetuta nuk është një dokument dekorativ që përdoret vetëm në ceremonitë institucionale apo në fjalimet politike. Ajo është akti më i lartë juridik i shtetit dhe përcakton kufijtë brenda të cilëve duhet të veprojë çdo institucion, çdo subjekt politik dhe çdo bartës i funksionit publik. Pikërisht për këtë arsye, çdo krizë politike duhet të analizohet së pari në dritën e normës kushtetuese dhe vetëm pastaj në dritën e interesit politik. Nëse rendi kushtetues zëvendësohet nga logjika e shumicës së përkohshme, atëherë shteti rrezikon të shndërrohet nga republikë e së drejtës në një sistem ku pushteti përcakton vetë kufijtë e vet.

Këtu qëndron edhe përgjegjësia e opinionit publik. Intelektuali, juristi, profesori, gazetari dhe analisti nuk mund të jenë thjesht spektatorë të betejave partiake. Roli i tyre është shumë më i madh: ata duhet të jenë ndërmjetësues të arsyes publike, mbrojtës të standardeve kushtetuese dhe zëra kritikë kur politika tenton të kapë institucionet, gjuhën publike dhe vetë konceptin e së vërtetës. Nëse ky rol braktiset, politika nuk përballet më me një shoqëri që e kontrollon, por me një publik që e përsërit.

Kur politika e ditës bëhet kriter i së vërtetës

Një nga deformimet më të dukshme të debatit publik është relativizimi i parimeve. E njëjta sjellje institucionale vlerësohet si demokratike kur e ndërmerr subjekti politik që mbështesim dhe si antidemokratike kur e ndërmerr kundërshtari. E njëjta normë kushtetuese interpretohet në dy mënyra, varësisht se kujt i shërben interpretimi. E njëjta shkelje kritikohet me forcë kur kryhet nga njëri krah politik dhe arsyetohet kur kryhet nga krahu tjetër. Kjo është një nga format më të rrezikshme të politizimit të mendimit.

Në një kulturë të shëndoshë demokratike, standardi duhet të jetë i njëjtë për të gjithë. Kushtetuta nuk mund të ketë një kuptim për pushtetin dhe një tjetër për opozitën. Ligji nuk mund të jetë i ashpër me kundërshtarin dhe tolerant me aleatin. Institucionet nuk mund të konsiderohen të pavarura vetëm kur nxjerrin vendime që na pëlqejnë. Pikërisht këtu matet pjekuria juridike e një shoqërie.

Për këtë arsye, debati politik në Kosovë ka nevojë për një rikthim të fuqishëm te parimet. Nuk është e mjaftueshme të thuhet se “kështu e kërkon interesi politik”. Duhet të shtrohet pyetja themelore: a është ky veprim në pajtim me Kushtetutën, ligjin dhe parimet e shtetit të së drejtës? Nuk është e mjaftueshme të thuhet se “populli e ka dhënë mandatin”. Mandati demokratik nuk është licencë për të vepruar jashtë kufijve kushtetues. Zgjedhjet prodhojnë legjitimitet politik, por nuk e shfuqizojnë Kushtetutën.

Ky dallim është thelbësor. Demokracia nuk është vetëm sundim i shumicës; është edhe kufizim i shumicës. Nëse shumica do të mund të bënte gjithçka vetëm sepse është shumicë, atëherë nuk do të kishim demokraci kushtetuese, por vetëm sundim numerik. Kushtetuta ekziston pikërisht për ta parandaluar këtë.

Kosova dhe dimensioni i së drejtës ndërkombëtare

Problemi i politizimit të opinionit bëhet edhe më i ndjeshëm kur kalojmë nga dimensioni i brendshëm në atë ndërkombëtar. Kosova nuk është një shtet që mund ta trajtojë subjektivitetin e saj ndërkombëtar vetëm si çështje të retorikës politike. Historia juridike dhe politike e Kosovës është e lidhur ngushtë me të drejtën ndërkombëtare, me sistemin e Kombeve të Bashkuara, me administrimin ndërkombëtar pas vitit 1999, me procesin e statusit dhe me Deklaratën e Pavarësisë të 17 shkurtit 2008.

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara e vitit 1999 krijoi një kornizë të veçantë ndërkombëtare për administrimin e Kosovës pas konfliktit. Por zhvillimet e mëvonshme politike dhe juridike, përfshirë procesin e statusit dhe shpalljen e pavarësisë, e çuan çështjen e Kosovës në një fazë tjetër të subjektivitetit ndërkombëtar. Një moment veçanërisht i rëndësishëm ishte Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010. Gjykata, duke iu përgjigjur pyetjes së parashtruar nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, arriti në përfundimin se miratimi i deklaratës së pavarësisë së 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare të përgjithshme, Rezolutën 1244 dhe Kornizën Kushtetuese të krijuar në bazë të saj.

Ky zhvillim juridik nuk mund të trajtohet si një episod i zakonshëm diplomatik. Ai është pjesë e kapitalit juridik ndërkombëtar të Republikës së Kosovës. Prandaj, çdo politikë shtetërore që nuk e shfrytëzon në mënyrë të vazhdueshme, sistematike dhe profesionale këtë dimension juridik të çështjes së Kosovës humb një instrument të rëndësishëm të diplomacisë së saj. E drejta ndërkombëtare nuk zëvendëson diplomacinë, por i jep asaj argument, strukturë dhe legjitimitet.

Këtu qëndron një tjetër dobësi e debatit tonë publik: shumë herë politika e jashtme reduktohet në deklarata, reagime ditore dhe beteja mediatike, ndërsa dimensioni juridik i shtetësisë mbetet në plan të dytë. Një shtet nuk mbrohet ndërkombëtarisht vetëm me deklarata politike. Ai mbrohet me diplomaci të organizuar, me argumente juridike, me dokumentacion, me histori të konsoliduar institucionale dhe me aftësi për ta shndërruar normën juridike në instrument diplomatik.

Diplomacia duhet të mbështetet në jurisprudencë, jo vetëm në politikë

Në rastin e Kosovës, kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse beteja ndërkombëtare nuk është vetëm politike. Ajo është edhe juridike, diplomatike dhe institucionale. Prandaj, Kosovës i nevojitet një diplomaci që di të flasë në gjuhën e shteteve, por edhe në gjuhën e së drejtës ndërkombëtare. Kjo nënkupton që institucionet shtetërore duhet të ndërtojnë një strategji afatgjatë të diplomacisë juridike, e cila nuk ndryshon me çdo ndryshim të qeverisë dhe nuk varet nga ciklet zgjedhore.

Në këtë drejtim, opinioni publik duhet të kërkojë më shumë nga politika. Duhet të pyesë se cilat janë argumentet juridike të shtetit, cilat janë objektivat diplomatike, cilat janë aleancat strategjike dhe si po përdoren instrumentet ekzistuese të së drejtës ndërkombëtare. Në vend që debati të mbetet në nivelin “kush tha çfarë sot”, duhet të ngrihet në nivelin “çfarë interesi juridik dhe shtetëror mbrohet dhe me çfarë instrumentesh”.

Kjo kërkon edhe një ndryshim të kulturës intelektuale. Profesori i së drejtës ndërkombëtare nuk duhet të jetë komentues i ditës, por duhet të kontribuojë në ndërtimin e doktrinës shtetërore. Juristi kushtetues nuk duhet të përdorë Kushtetutën si armë partiake, por si standard neutral. Historiani nuk duhet të shkruajë historinë sipas nevojës së politikës së sotme. Gazetari nuk duhet të bëhet zëdhënës i pushtetit ose opozitës. Dhe intelektuali nuk duhet ta humbë pavarësinë vetëm sepse një qëndrim i caktuar mund ta vendosë në konflikt me grupin politik apo shoqëror me të cilin identifikohet.

Kushtetuta nuk mund të jetë peng i interesit partiak

Në planin e brendshëm, problemi bëhet edhe më serioz kur krizat institucionale shndërrohen në kriza të interpretimit kushtetues. Në një republikë parlamentare, institucionet duhet të funksionojnë përmes procedurave të përcaktuara me Kushtetutë. Konstituimi i Kuvendit, formimi i qeverisë, ushtrimi i kompetencave të Presidentit, funksionimi i organeve kushtetuese dhe raportet ndërmjet institucioneve nuk mund të varen vetëm nga vullneti politik i një partie apo koalicioni.

Kur lind një mosmarrëveshje kushtetuese, zgjidhja nuk mund të jetë presioni politik mbi institucionet. Zgjidhja duhet të gjendet përmes mekanizmave kushtetues. Këtu merr rëndësi të veçantë Gjykata Kushtetuese, e cila në një shtet të së drejtës duhet të jetë garant i supremacisë së Kushtetutës. Vendimet e saj mund të debatohen akademikisht e politikisht, por duhet të respektohen institucionalisht.

Kjo është një vijë e kuqe që nuk duhet kaluar. Sepse në momentin kur një subjekt politik pranon vetëm ato vendime të institucioneve të drejtësisë që i shërbejnë interesit të tij dhe refuzon ato që nuk i pëlqejnë, ai nuk po mbron demokracinë; ai po e kushtëzon ligjshmërinë me interesin politik. Një kulturë e tillë është jashtëzakonisht e rrezikshme për një shtet të ri, sepse dobëson autoritetin e institucioneve dhe krijon bindjen se ligji është vetëm një instrument i luftës politike.

Pikërisht për këtë arsye, nevojitet një kulturë e re e kompromisit kushtetues. Kompromisi në demokraci nuk është dobësi. Ai është aftësi për ta vendosur interesin e shtetit mbi interesin e momentit. Kur një krizë institucionale zgjatet, humbësi nuk është vetëm qeveria apo opozita. Humbës është shteti, sepse vonohen reformat, dëmtohet besimi i qytetarëve, dobësohet kredibiliteti ndërkombëtar dhe ngadalësohet integrimi evropian.

Intelektuali nuk mund të jetë ushtar i partisë

Në këtë realitet, pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është: çfarë ndodh me shoqërinë kur intelektuali pushon së qeni kritik dhe bëhet militant i një politike? Përgjigjja është e qartë: humbet një nga mekanizmat kryesorë të kontrollit demokratik.

Një intelektual mund të ketë bindje politike. Kjo është pjesë normale e një shoqërie pluraliste. Por bindja politike nuk duhet ta zhdukë aftësinë për të thënë të vërtetën edhe kur ajo është e pakëndshme për kampin me të cilin identifikohemi. Pikërisht këtu matet integriteti. Është shumë e lehtë të kritikosh kundërshtarin. E vështirë është të kritikosh mikun politik kur ai shkel një parim që dje e mbroje me forcë.

Shoqëria kosovare ka nevojë për më shumë njerëz që të thonë “jo” kur “jo”-ja është juridikisht dhe moralisht e domosdoshme. Ka nevojë për profesorë që nuk e ndryshojnë interpretimin e normës sipas qeverisë që është në pushtet. Ka nevojë për gazetarë që nuk e ndërrojnë standardin sipas burimit të informacionit. Ka nevojë për analistë që nuk e matin demokracinë me simpatinë ndaj partive. Dhe ka nevojë për qytetarë që nuk e shohin kritikën si tradhti.

Një shoqëri demokratike nuk ndërtohet duke pasur të gjithë të njëjtin mendim. Përkundrazi, ajo ndërtohet duke pasur institucione që mund të përballojnë mendime të ndryshme pa u shembur dhe një kulturë publike që e pranon kritikën pa e shndërruar kritikuesin në armik.

Nga politika ditore te interesi shtetëror

Kosova ka kaluar një histori të gjatë dhe të dhimbshme për të arritur te shtetësia e saj. Për këtë arsye, Republika nuk mund të trajtohet si pronë e përkohshme e asnjë partie. Institucionet janë më të mëdha se qeveritë. Kushtetuta është më e madhe se shumica parlamentare. Shteti është më i madh se interesi elektoral. Dhe interesi kombëtar e shtetëror është më i madh se çdo karrierë individuale politike.

Kjo duhet të jetë pika e nisjes së çdo analize serioze. Nëse një politikë është e mirë për shtetin, duhet mbështetur edhe kur vjen nga kundërshtari. Nëse një vendim është i gabuar dhe antikushtetues, duhet kundërshtuar edhe kur vjen nga subjekti që kemi votuar. Ky është standardi minimal i një kulture politike të pjekur.

Në këtë kuptim, një pjesë e opinionit publik duhet të çlirohet nga varësia ndaj politikës ditore. Nuk mund të jetojmë çdo ditë duke pritur se çfarë tha një lider, çfarë postoi një deputet, çfarë deklaroi një ministër apo çfarë përgjigjeje dha një parti. Kjo është politika e minutës, jo politika e shtetit. Një shoqëri që mbetet peng i saj humb aftësinë për të parë horizontin.

Duhet të rikthehemi te pyetjet themelore: cili është interesi i Republikës? Cili është standardi kushtetues? Çfarë kërkon e drejta ndërkombëtare? Çfarë e forcon subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës? Çfarë e forcon shtetin e së drejtës? Çfarë e mbron qytetarin nga arbitrariteti? Çfarë i bën institucionet më të qëndrueshme?

Këto janë pyetjet që duhet të dominojnë debatin publik.

Një republikë ka nevojë për një opinion të lirë

Në fund të fundit, problemi nuk është thjesht se disa njerëz janë afruar shumë me politikën. Problemi është se politika, në disa raste, ka arritur të përcaktojë edhe mënyrën se si shoqëria mendon për politikën. Kjo është shumë më e rrezikshme. Sepse kur politika fillon të prodhojë jo vetëm vendime, por edhe “të vërtetën” publike, atëherë hapësira e mendimit të lirë ngushtohet.

Prandaj, Kosovës i duhet një rilindje e mendimit kritik. Jo një mendim që sulmon gjithçka, por një mendim që pyet, argumenton, verifikon dhe kërkon përgjegjësi. Nevojitet një opinion publik që nuk është kundër politikës në vetvete, por kundër keqpërdorimit të politikës. Një opinion që nuk është kundër partive, por kundër shndërrimit të partive në institucione mbi institucionet. Një opinion që nuk është kundër pushtetit, por që e detyron pushtetin të respektojë kufijtë kushtetues.

Sepse demokracia nuk mbrohet vetëm në ditën e zgjedhjeve. Ajo mbrohet çdo ditë: në Kuvend, në gjykata, në media, në universitete, në administratë dhe në hapësirën publike. Mbrohet sa herë që një qytetar kërkon ligjshmëri, sa herë që një profesor refuzon ta deformojë argumentin juridik për arsye politike, sa herë që një gazetar kërkon përgjegjësi dhe sa herë që një intelektual zgjedh të vërtetën para interesit të grupit.

Prandaj, nëse duam një Republikë të fortë, duhet të ndërtojmë një opinion publik të fortë. Nëse duam institucione të pavarura, duhet të krijojmë një kulturë që i mbron ato edhe kur vendimet e tyre nuk na pëlqejnë. Nëse duam subjektivitet të qëndrueshëm ndërkombëtar, duhet të ndërtojmë diplomaci që mbështetet mbi argumentin juridik dhe jo vetëm mbi emocionin politik. Dhe nëse duam një demokraci kushtetuese, duhet të pranojmë se asnjë parti, asnjë qeveri dhe asnjë shumicë parlamentare nuk është mbi Kushtetutën.

Mendimi duhet të çlirohet nga politika e ditës

Kosova nuk ka nevojë për një opinion publik që pyet çdo mëngjes se cilën parti duhet ta mbështesë. Ka nevojë për një opinion publik që pyet se cilin parim duhet ta mbrojë. Nuk ka nevojë për intelektualë që janë gjithmonë në anën e pushtetit ose gjithmonë në anën e opozitës. Ka nevojë për intelektualë që janë në anën e Kushtetutës, të ligjit, të së drejtës, të shtetit dhe të interesit publik.

Sepse një intelektual që e ndryshon të vërtetën sipas politikës nuk është më kritik i pushtetit; ai bëhet pjesë e mekanizmit të tij. Një jurist që e interpreton Kushtetutën sipas interesit partiak nuk e mbron më rendin kushtetues; ai e relativizon atë. Një opinion publik që duartroket çdo veprim të “të vetëve” dhe dënon çdo veprim të “të tjerëve” nuk është më gjykues i demokracisë; ai është spektator i polarizimit.

Republika e Kosovës meriton më shumë.

Ajo meriton një politikë që respekton Kushtetutën, një drejtësi që vepron e pavarur, një administratë që i shërben qytetarit, një diplomaci që e njeh fuqinë e argumentit juridik dhe një opinion publik që nuk e shet pavarësinë e mendimit për një afërsi të përkohshme me pushtetin.

Në fund, politika duhet të mbetet ajo që është: një instrument i shtetit dhe i qytetarit, jo pronar i së vërtetës.

Dhe kur opinionit publik i kërkohet të zgjedhë mes partisë dhe parimit, përgjigjja e një shoqërie të pjekur demokratike duhet të jetë e qartë:

PARIMI MBI PARTINË, KUSHTETUTA MBI PUSHTETIN, SHTETI MBI POLITIKËN E DITËS.

Vetëm atëherë opinioni publik pushon së qeni skllav i politikës dhe rikthehet në atë që duhet të jetë në një republikë demokratike: ndërgjegjja kritike e shtetit dhe mbrojtësi i së vërtetës publike.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Çamëria përbën një nga trevat më të rëndësishme historike dhe etnogjeografike të hapësirës shqiptare në Epirin e Jugut. Në kuptimin historik, gjeografik dhe kulturor, emri Çamëri lidhet me një territor të gjerë të Epirit, veçanërisht me hapësirat përreth lumit Thyamis, të njohur në shqip si Kalamasi, dhe me zonat që historikisht kanë qenë të banuara nga shqiptarë. Kjo trevë, e vendosur në skajin jugperëndimor të Ballkanit dhe në kontakt të drejtpërdrejtë me Detin Jon, përfaqëson një hapësirë ku janë ndërthurur për shekuj gjeografia fizike, historia politike, migrimet, marrëdhëniet ndëretnike, zhvillimet ekonomike dhe proceset e formimit të identiteteve.

Çamëria nuk është thjesht një përcaktim gjeografik. Për shqiptarët, ajo përfaqëson një trevë me rëndësi të veçantë të kujtesës historike, të lidhur me praninë shekullore të popullsisë shqiptare, me vendbanimet, tokat, gjuhën, traditat, institucionet shoqërore dhe trashëgiminë kulturore të komunitetit çam. Në të njëjtën kohë, historia e kësaj hapësire është pjesë e historisë komplekse të Epirit dhe të Ballkanit, ku kufijtë politikë, administratat shtetërore dhe strukturat demografike kanë pësuar ndryshime të rëndësishme gjatë shekujve.

I. Pozita gjeografike dhe karakteristikat natyrore.

Çamëria shtrihet në pjesën jugore të hapësirës epirote, me një dalje të rëndësishme në Detin Jon. Pozita e saj gjeografike ka përcaktuar një pjesë të konsiderueshme të historisë së saj, pasi territori ndodhet në një zonë kalimi ndërmjet hapësirës kontinentale ballkanike dhe Mesdheut. Në perëndim, Deti Jon krijon një lidhje natyrore me ishujt jonianë dhe me hapësirën detare drejt Italisë, ndërsa në lindje relievi ngrihet drejt sistemeve malore të Pindit.

Peizazhi natyror i Çamërisë karakterizohet nga një ndërthurje e ultësirave bregdetare, fushave aluviale, kodrave, luginave dhe masiveve malore. Kjo shumëllojshmëri fiziko – gjeografike ka krijuar një mozaik të pasur të përdorimit të tokës dhe ka ndikuar në mënyrën e vendosjes së popullsisë. Zonat fushore kanë favorizuar bujqësinë, ndërsa zonat kodrinore dhe malore janë lidhur më shumë me blegtorinë, pylltarinë dhe ekonomitë tradicionale rurale.

Bregdeti jonian përbën një prej elementeve më të rëndësishme të pozitës gjeografike të Çamërisë. Hapësirat bregdetare kanë shërbyer historikisht si zona të komunikimit dhe të shkëmbimeve ekonomike e kulturore. Në kuadrin rajonal, qendra si Gumenica, Parga dhe Preveza lidhen me këtë sistem bregdetar, ndërsa Korfuzi përbën një pikë të rëndësishme të hapësirës joniane.

Hidrografia ka luajtur rol themelor në formimin e peizazhit dhe në zhvillimin e jetës njerëzore. Lumi Thyamis, ose Kalamasi, është veçanërisht i rëndësishëm për identifikimin gjeografik dhe historik të Çamërisë. Përveç tij, në sistemin hidrografik të Epirit bëjnë pjesë Acheroni, Arachthosi dhe Lourosi. Luginat lumore dhe fushat e krijuara prej tyre kanë siguruar ujë, toka bujqësore dhe korridore natyrore komunikimi, duke favorizuar vendosjen dhe zhvillimin e komuniteteve njerëzore.

Në hapësirën më të gjerë epirote përfshihen edhe liqenet e Janinës dhe të Kosturit, të cilat kanë rëndësi ekologjike, ekonomike dhe kulturore. Relievi dhe rrjeti hidrografik kanë ndikuar në formimin e një peizazhi ku zonat bregdetare, fushore dhe malore plotësojnë njëra-tjetrën dhe krijojnë kushte për diversifikimin e veprimtarive ekonomike.

II. Çamëria si hapësirë historike shqiptare.

Karakteri historik i Çamërisë është i lidhur ngushtë me praninë e popullsisë shqiptare në Epir. Burime të ndryshme historike, gjuhësore, demografike dhe udhëpërshkrimore dëshmojnë praninë e shqiptarëve në pjesë të kësaj hapësire gjatë periudhave të ndryshme historike. Në veçanti, gjatë mesjetës dhe periudhës osmane u konsoliduan komunitete shqiptare që ruajtën forma të veçanta të organizimit shoqëror, ekonomik dhe kulturor.

Përdorimi i termit “Çamëri” duhet kuptuar në kontekstin e historisë etnogjeografike shqiptare. Shtrirja e tij nuk ka qenë domosdoshmërisht identike në të gjitha periudhat dhe në të gjitha burimet, ndaj përcaktimi i kufijve të Çamërisë kërkon dallimin ndërmjet kufijve gjeografikë, etnografikë, administrativë dhe politikë. Pikërisht ky dallim është thelbësor për një trajtim shkencor të territorit.

Për një kohë të gjatë, jeta e popullsisë çame është zhvilluar në një mjedis ku kanë bashkëjetuar komunitete të ndryshme. Në këtë kuptim, Çamëria është pjesë e historisë së përbashkët dhe komplekse të Epirit. Megjithatë, prania shqiptare përbën një element qendror të identitetit historik të kësaj treve dhe është veçanërisht e rëndësishme për studimin e historisë së shqiptarëve në jug të hapësirës ballkanike.

III. Çamëria gjatë periudhës osmane dhe roli i Janinës.

Gjatë periudhës osmane, Epiri u përfshi në struktura administrative që ndryshuan në kohë. Janina u zhvillua si një qendër e rëndësishme administrative, tregtare dhe kulturore, duke ushtruar ndikim mbi hapësira të gjera përreth saj. Pozita e qytetit në kryqëzimin e rrugëve ndërmjet brendësisë ballkanike dhe bregdetit jonian e favorizoi zhvillimin ekonomik dhe urban.

Në fillim të shekullit XIX, periudha e Ali Pashë Tepelenës shënoi një moment të veçantë në historinë politike të Epirit. Janina u bë qendra e një pushteti rajonal me ndikim të madh, ndërsa zhvillimi i tregtisë, administrimit, artizanatit dhe infrastrukturës e forcoi më tej rëndësinë e qytetit. Kjo periudhë lidhet edhe me intensifikimin e marrëdhënieve ekonomike e politike ndërmjet qyteteve dhe krahinave të ndryshme të Epirit dhe të hapësirave shqiptare.

IV. Rilindja Kombëtare dhe Vilajeti i Janinës.

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, çështja kombëtare shqiptare mori një dimension të ri politik dhe kulturor. Vilajeti i Janinës ishte një nga katër vilajetet kryesore osmane që lidhen me hapësirën e atëhershme shqiptare. Në këtë kuadër, Çamëria u përfshi në zhvillimet e Rilindjes Kombëtare dhe në përpjekjet për mbrojtjen e identitetit, gjuhës dhe të drejtave të popullsisë shqiptare.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e themeluar më 1878, shënoi një moment themelor në organizimin politik të shqiptarëve për mbrojtjen e territoreve të banuara prej tyre. Programi i saj dhe veprimtaria e rilindësve shprehën kundërshtimin ndaj copëtimit territorial të hapësirës shqiptare dhe kërkesën për një organizim politik që do të mbronte interesat e shqiptarëve.

Në këtë periudhë, identiteti shqiptar nuk u shpreh vetëm përmes politikës. Ai u forcua edhe nëpërmjet gjuhës, arsimit, letërsisë, kulturës dhe lidhjeve shoqërore. Çamëria ishte pjesë e këtij procesi më të gjerë të zgjimit kombëtar shqiptar.

V. Riorganizimi territorial i vitit 1913.

Luftërat Ballkanike dhe vendimet e fuqive të mëdha në fillim të shekullit XX ndryshuan në mënyrë rrënjësore hartën politike të rajonit. Konferenca e Ambasadorëve në Londër në vitin 1913 përcaktoi kufij të rinj shtetërorë dhe një pjesë e trevave shqiptare të Epirit mbeti jashtë kufijve të shtetit shqiptar.

Kjo ishte një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë moderne të Çamërisë. Popullsia shqiptare e kësaj treve u gjend brenda një shteti tjetër, duke hyrë në një fazë të re politike, administrative dhe shoqërore. Ndryshimi i sovranitetit territorial u shoqërua me transformime të rëndësishme në marrëdhëniet ndërmjet shtetit, territorit dhe popullsisë.

Nga këndvështrimi i gjeografisë politike, kjo periudhë dëshmon një prej dukurive themelore të historisë së Ballkanit: kufijtë politikë të krijuar në fillim të shekullit XX nuk përputheshin gjithmonë me shpërndarjet historike, gjuhësore dhe kulturore të popullsive.

VI. Tragjedia çame e viteve 1944–1945.

Një nga ngjarjet më të dhimbshme në historinë moderne të Çamërisë lidhet me vitet 1944–1945. Në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, popullsia shqiptare myslimane çame u përball me dhunë, vrasje dhe dëbime masive. Forcat e EDES-it, nën drejtimin e Napoleon Zervasit, u përfshinë në veprimet që çuan në largimin me forcë të një pjese të madhe të kësaj popullsie nga vendbanimet e saj.

Dëbimi solli pasoja të thella demografike, ekonomike dhe sociale. Familje të tëra u larguan drejt Shqipërisë, duke humbur lidhjen e drejtpërdrejtë me shtëpitë, tokat, pronat dhe vendet e kujtesës familjare. Për komunitetin çam, kjo periudhë shënoi një ndërprerje dramatike të vazhdimësisë së jetës në trojet e veta.

Në kujtesën historike shqiptare, këto ngjarje përbëjnë një kapitull të rëndësishëm të tragjedive të popullsive shqiptare gjatë shekullit XX. Studimi i tyre kërkon përdorimin e burimeve arkivore, dokumenteve diplomatike, statistikave demografike, dëshmive të të mbijetuarve dhe literaturës historiografike, duke dalluar faktet e dokumentuara nga interpretimet politike.

VII. Çështja Çame dhe dimensioni juridik.

Nga tragjedia e dëbimit buron edhe dimensioni bashkëkohor i Çështjes Çame. Në qendër të saj qëndrojnë çështje të lidhura me pronat, pasuritë e lëna pas, të drejtat e pasardhësve të popullsisë së dëbuar dhe trajtimin e kujtesës historike.

Çështja e pronës është veçanërisht e ndërlikuar, sepse lidhet me ndryshimet e statusit juridik të pronave, konfiskimet, trashëgiminë dhe legjislacionin e periudhave të ndryshme. Për këtë arsye, trajtimi i saj kërkon analizë dokumentare dhe juridike rast pas rasti, si dhe përdorimin e mekanizmave që ofron e drejta ndërkombëtare dhe evropiane.

Në marrëdhëniet shqiptaro – greke ka pasur gjithashtu debate të vazhdueshme rreth të ashtuquajturit “Ligji i Luftës”, i lidhur me vitin 1940. Për palën shqiptare, çështja e ekzistencës dhe e pasojave të këtij kuadri juridik ka qenë e lidhur me kërkesën për heqjen e pengesave që prekin trajtimin e çështjeve të pronës dhe të drejtave të personave me origjinë nga Çamëria.

Në një perspektivë evropiane, trajtimi i çështjeve historike nuk duhet të mbështetet te harresa, por te dokumenti, dialogu, standardet juridike dhe respektimi i të drejtave themelore të njeriut. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për një rajon si Ballkani, ku kujtesa historike dhe kufijtë politikë kanë qenë shpesh burim tensionesh.

VIII. Gjuha, kultura dhe identiteti çam.

Një prej dëshmive më të fuqishme të vazhdimësisë së identitetit shqiptar në Çamëri është trashëgimia gjuhësore dhe kulturore. E folmja çame përbën një pasuri të rëndësishme të dialektologjisë shqiptare dhe ruan tipare fonetike, gramatikore dhe leksikore me interes për studimin e historisë së gjuhës shqipe.

Folklori çam përfshin këngë, valle, rite, legjenda, përralla, proverba dhe tradita të tjera që janë transmetuar ndër breza. Këto elemente kanë shërbyer si mekanizma të ruajtjes së identitetit edhe pas shpërnguljes së popullsisë. Në këtë kuptim, kultura ka qenë një formë e rezistencës së kujtesës ndaj ndërprerjes territoriale.

Vallja e Osman Takës është një nga shprehjet më të njohura të trashëgimisë çame. Krahas saj, këngët dhe traditat muzikore çame përbëjnë një fushë të rëndësishme të studimit etnomuzikologjik dhe antropologjik. Ato dëshmojnë për një kulturë të pasur shpirtërore, e cila ka ruajtur identitetin e saj edhe në kushtet e shpërnguljes dhe të diasporës.

IX. Trashëgimia materiale dhe peizazhi kulturor.

Çamëria dhe Epiri ruajnë një trashëgimi të pasur materiale, ku ndërthuren monumente, vendbanime, ndërtime tradicionale dhe elemente të peizazhit rural. Banesat prej guri, kullat, urat, rrugët tradicionale, objektet e kultit dhe strukturat e vjetra të vendbanimeve përbëjnë burime të rëndësishme për studimin e historisë së territorit.

Arkitektura tradicionale duhet parë si një dokument gjeografik dhe antropologjik. Forma e banesës, materiali ndërtimor, organizimi i fshatit, raporti ndërmjet hapësirës së banimit dhe tokës bujqësore, si dhe mënyra e përdorimit të burimeve natyrore pasqyrojnë mënyrën e jetesës së komuniteteve që kanë banuar në këtë territor.

Në këtë kuptim, trashëgimia kulturore e Çamërisë nuk kufizohet vetëm te monumentet e veçuara. Ajo përfshin të gjithë peizazhin historik, ku natyra dhe veprimtaria njerëzore kanë krijuar së bashku një identitet të veçantë territorial.

X. Demografia dhe ndryshimet territoriale.

Historia demografike e Çamërisë është një prej fushave më të rëndësishme për kuptimin e transformimeve të saj. Ndryshimet e popullsisë gjatë shekullit XX nuk mund të shpjegohen vetëm përmes faktorëve natyrorë, pasi ato janë ndikuar edhe nga luftërat, shpërnguljet, migrimet, politikat shtetërore dhe ndryshimet ekonomike.

Dëbimi i viteve 1944–1945 ndryshoi në mënyrë thelbësore strukturën demografike të komunitetit shqiptar çam në trojet e tij historike. Pasardhësit e kësaj popullsie u vendosën kryesisht në Shqipëri dhe në vende të ndryshme të diasporës, duke krijuar një hapësirë të re sociale të kujtesës çame.

Për këtë arsye, studimi demografik i Çamërisë duhet të mbështetet në regjistrime historike, dokumente administrative, regjistra fetarë e civilë, të dhëna statistikore dhe burime të tjera të krahasueshme. Vetëm një metodologji e tillë mund të ndihmojë në rindërtimin sa më të saktë të strukturës së popullsisë dhe të transformimeve demografike të territorit.

XI. Ekonomia dhe potenciali territorial.

Pozita gjeografike dhe pasuritë natyrore i japin Çamërisë një potencial të konsiderueshëm ekonomik. Bregdeti favorizon turizmin, peshkimin dhe aktivitetet detare, ndërsa fushat dhe ultësirat krijojnë kushte për bujqësi. Ulliri, agrumet dhe prodhimet e tjera mesdhetare janë të lidhura me karakteristikat klimatike të zonës.

Në hapësirat e brendshme, blegtoria ka qenë tradicionalisht një nga aktivitetet më të rëndësishme ekonomike. Prodhimi i qumështit, djathit dhe produkteve të tjera blegtorale lidhet me traditat e vjetra të ekonomisë rurale epirote. Pyjet dhe burimet natyrore kanë krijuar gjithashtu mundësi për veprimtari ekonomike në zonat malore.

Turizmi përfaqëson një prej sektorëve me potencialin më të madh. Peizazhi bregdetar, plazhet, lumenjtë, malet, monumentet historike dhe trashëgimia kulturore mund të trajtohen si pjesë e një sistemi të integruar turistik. Në këtë aspekt, Çamëria është pjesë e një hapësire më të gjerë joniano-epirote me potencial të madh për zhvillimin e turizmit natyror, kulturor dhe detar.

XII. Pozita strategjike dhe gjeopolitike.

Çamëria zë një pozitë të rëndësishme në gjeopolitikën e Ballkanit Jugperëndimor. Afërsia me Shqipërinë, dalja në Detin Jon dhe lidhjet me rrjetet rrugore e detare të Greqisë krijojnë një pozicion me rëndësi strategjike.

Porti i Gumenicës dhe korridoret rrugore që përshkojnë Epirin krijojnë lidhje të rëndësishme ndërmjet Ballkanit dhe hapësirës mesdhetare. Egnatia Odos ka forcuar lidhjet lindje–perëndim, duke lehtësuar qarkullimin ekonomik dhe njerëzor në hapësirën greke dhe duke e lidhur Epirin me korridoret më të gjera evropiane.

Nga këndvështrimi i gjeografisë politike, rëndësia e Çamërisë lidhet edhe me faktin se ajo ndodhet në një zonë kufitare ku historia e popullsive, kufijtë shtetërorë dhe interesat strategjike kanë ndërvepruar vazhdimisht. Prandaj, Çamëria përbën një objekt të rëndësishëm për studimet e gjeografisë politike, gjeopolitikës dhe gjeografisë historike.

XIII. Çamëria në kujtesën historike shqiptare.

Përtej hartës dhe kufijve politikë, Çamëria ekziston edhe si hapësirë e kujtesës. Për komunitetin çam, vendlindja lidhet me shtëpinë, tokën, familjen, varret e të parëve, gjuhën dhe traditat. Kjo lidhje me territorin është përcjellë ndër breza dhe ka krijuar një kujtesë kolektive që vazhdon të jetë e pranishme në jetën kulturore shqiptare.

Kujtesa historike, megjithatë, duhet të shoqërohet me dokumentimin shkencor. Hartat historike, regjistrat e pronave, dokumentet administrative, fotografitë, dëshmitë gojore dhe burimet e shkruara përbëjnë një arkiv të rëndësishëm për rindërtimin e historisë së Çamërisë. Në këtë drejtim, kartografia historike ka një rol të veçantë, sepse hartat mund të evidentojnë ndryshimet territoriale, emërtimet gjeografike, vendbanimet dhe evolucionin e kufijve administrativë e politikë.

XIV. Përfundim.

Çamëria është një trevë historike shqiptare e Epirit, e lidhur me një prani të gjatë të popullsisë shqiptare dhe me një trashëgimi të pasur gjuhësore, kulturore, shoqërore dhe ekonomike. Historia e saj është pjesë e pandashme e historisë së Ballkanit dhe pasqyron në mënyrë të veçantë transformimet territoriale, politike dhe demografike që kanë karakterizuar rajonin gjatë shekujve XIX dhe XX.

Nga pikëpamja gjeografike, Çamëria përfaqëson një hapësirë të ndërthurjes së detit dhe tokës, të ultësirave dhe maleve, të lumenjve dhe fushave, të korridoreve natyrore dhe qendrave njerëzore. Nga pikëpamja historike, ajo lidhet me praninë dhe zhvillimin e komuniteteve shqiptare. Nga pikëpamja kulturore, ajo ka ruajtur një trashëgimi të veçantë gjuhësore, folklorike dhe materiale. Nga pikëpamja demografike, ajo është një hapësirë e transformuar thellësisht nga ngjarjet e shekullit XX. Ndërsa nga pikëpamja juridike dhe politike, Çështja Çame vazhdon të lidhet me kujtesën e dëbimit, çështjen e pronave dhe marrëdhëniet shqiptaro-greke.

Prandaj, Çamëria nuk duhet të shihet vetëm si një çështje politike, por si një objekt i rëndësishëm i dijes historike dhe gjeografike. Studimi i saj kërkon një qasje ndërdisiplinore që të bashkojë gjeografinë historike, kartografinë, demografinë, historinë, gjuhësinë, antropologjinë, ekonominë dhe të drejtën. Vetëm përmes dokumentimit sistematik dhe analizës shkencore mund të rindërtohet me saktësi historia e kësaj treve dhe e popullsisë që ka jetuar në të.

Çamëria mbetet, për shqiptarët, një tokë e lidhur me historinë, kujtesën dhe identitetin e tyre. Fati i saj është një nga kapitujt më të ndërlikuar të historisë shqiptare dhe ballkanike. Prandaj, njohja e historisë së saj, dokumentimi i pranisë historike shqiptare, ruajtja e trashëgimisë kulturore dhe trajtimi i çështjeve të mbetura pezull duhet të bëhen përmes dijes, dokumentit, dialogut dhe parimeve të drejtësisë.

Në këtë kuptim, Çamëria nuk është vetëm një hapësirë në hartë; ajo është një hapësirë e historisë shqiptare, e kujtesës së një popullsie dhe e një trashëgimie që kërkon të studiohet, të dokumentohet dhe të ruhet. Gjeografia e saj shpjegon rëndësinë e territorit, historia shpjegon transformimet e tij, kultura dëshmon vazhdimësinë e identitetit, ndërsa kujtesa njerëzore mban gjallë lidhjen ndërmjet brezave dhe vendlindjes.

Shenim: Harta nga prof.dr. Selman SHEME.

Prof. Dr. Romeo Gurakuqi/

Lec Kurti, më 7 prill 1939, ai ishte Ambasadori i Shqipërisë në Londër. Kur pothuajse të gjithë zyrtarët e shtetit ishin dorëzuar para agresionit fashist, ai që rezistoi dhe i qendroi deri ne fund besnik shtetit dhe Mbretnisë Shqiptare (së bashku me Faik Konicën në Washington), ishte Ai, kompozitori diplomat. Mbreti Zog e kishte caktuar atë ambasador në Londër edhe pse e dinte se ishte kundërshtar në bindjet politike. Dhe nuk gaboi. Ai, opozitari i tij, nuk u dorëzua deri në fund dhe kreu përfaqësimin me besnikëri edhe kur shteti indipendent në Shqipëri ishte shuar: dergoi me besnikëri çdo mesazh dhe Notë Mbretnore në FO, nuk pranoi t’i shërbente Musolinit duke i qendruar besnik shtetit të tij; nuk pranoi të korruptohej; nuk u dorëzua as kur mbeti pa imunitet diplomatik, pa shtetësi dhe pa asnjë të ardhur.

Kërkoi, pas dyvitesh, vetem të vinte në Shkodër, si qytetar privat, për të qendruar pranë nënës së tij të moshuar, në ditët e fundit të jetës.

Ndërhyrjet e tij të njëpasnjëshme prane FO, PM’s Office dhe ne British Parliament krijuan një reaksion zinxhir diskutimesh që përshine, British Foreign Secretary, Lord Halifax, Prime Minister Neville Chamberlain, John Simon, Chancellor of the Exchequer, John Anderson, Lord Privy Seal; Edward Stanhope, First Lord of the Admiralty; Kingsley Wood, Secretary of State for Air; Samuel Hoare, Secretary of State for Home Affairs; Alfred Chatfield, Minister for Coordination of Defence; Leslie Hore-Belisha, Secretary of State for War; Ernest Brown, Minister of Labour, British Ambassador in Rome Lord Perth dhe shefin e opozitës laburiste Clement Attlee.

Mbi të gjitha ndërhyrja e Lec Kurtit pat efekt në qendrimin e Winston Churchill, i cili mbajti në Parlamentin Britanik një fjalim, analizë kritike te pangjashme, mbi pushtimin fashist të Shqipërisë, politikën e lëshimeve që Britania po mbante ndaj fuqive te Boshtit dhe mungesën e vigjilencës për të shmangur një pushtim të tillë nga ana e Flotës Britanike në Mesdhe. Një dosje e tërë e Kabinetit Britanik, perveç dosjeve të FO, gjendet ne TNA në lidhje me sa më sipër, e cila ka pasuruar me të verteta të reja Historinë e Shqipërisë në Luftën e Dytë Botërore, Botimin e Tretë, që do ta nxjerr nga shtypshkrimi në muajt e ardhshëm nën siglën e IH pranë ASHSH.

Lec Kurti ishte dhe mbetet shembulli i diplomatit më të rëndësishëm që ka pasur Shqipëria, jo thjesht për qendrimin e tij besnik ndaj shtetit, por për profesionalizmin dhe kulturen e larte që ai mishëronte. Një emer rruge për Ambasador Lec Kurtin pranë shtëpive të tij në Tiranë dhe në Shkodër; një foto në Ambasadën e Shqipërisë në Londër; një sallë të veçantë me emrin e tij Ministrinë e Puneve të Jashtme, përsëri do të ishin shumë pak për të nderuar një figurë si Ai.

36 vite nga rënia e Murit të Dullës, ende Shqipëria nuk ia del të kryej korigjime, të vendosë radhë meritash dhe të gjej fillimet e krenarisë së vet në fushën e diplomacisë.

Në Prishtinë, në Republikën e Kosovës, e kanë bërë tashmë, edhe për Ambasador Lec Kurtin.

Ervin Toro

Themelues dhe President, Regjistri Kombëtar Shqiptar/

Pyet qeverinë amerikane se sa shqiptarë jetojnë në Amerikë dhe merr një shifër rreth 230 mijë. Pyet dikë që ka qenë në Paradën Shqiptare në Nju Jork, në një festival shqiptar në Boston, apo në një dasmë shqiptare në Bronx, dhe me shumë mundësi do të marrësh një përgjigje krejt tjetër. Organizatat shqiptare prej vitesh e vlerësojnë komunitetin tonë shumë herë më të madh — afër një milion. Ky ndryshim nuk është thjesht çështje shifrash. Problemi është mënyra se si jemi numëruar prej dekadash.

Një fakt që shumë njerëz nuk e dinë është se në Censusin Amerikan nuk ka një kuti të veçantë ku shkruan “Albanian”. Për t’u identifikuar si shqiptar, duhet ta shkruash vetë. Dhe shumë njerëz nuk e bëjnë.

Shqiptarët nga Kosova, Maqedonia e Veriut apo Mali i Zi shpesh regjistrohen sipas shtetit nga vijnë. Breza të mëparshëm shqiptarësh ortodoksë janë regjistruar shpesh si grekë, një histori që lidhet edhe me mënyrën se si bëheshin regjistrimet dikur në Perandorinë Osmane. Ndërsa fëmijët dhe nipërit e emigrantëve shqiptarë, edhe pse e ruajnë identitetin e tyre shqiptar, shpesh nuk e deklarojnë fare prejardhjen.

Dhe kjo duket edhe te shifrat. Në pesë publikime radhazi të Censusit, nga viti 2010 deri në 2018, numri i shqiptarëve të regjistruar ishte pothuajse i njëjtë: 191,021. 190,992. 191,463. 191,263. 191,264.

Pesë matje dhe më pak se 500 persona diferencë, në një periudhë kur të gjithë ne mund ta shihnim se komuniteti shqiptaro-amerikan po rritej. Problemi nuk ishte se komuniteti nuk po rritej. Problemi ishte se mënyra e numërimit nuk po kapte realitetin. Por tani diçka ka ndryshuar.

Në mars 2024, rregullat federale për mënyrën se si regjistrohen këto të dhëna u përditësuan për herë të parë që nga viti 1997. Përgjigjet e detajuara që njerëzit shkruajnë vetë tani kanë më shumë rëndësi dhe duhet të përfshihen në tabelimin dhe publikimin e të dhënave.

Pra, ajo që shkruajmë ka rëndësi. Komunitete të tjera e kanë kuptuar këtë prej kohësh. Armenët organizuan një fushatë të madhe për Censusin e vitit 2020, me përfshirjen e kishave, organizatave dhe mediave të tyre. Edhe komuniteti arabo-amerikan bëri të njëjtën gjë. Ne kërkuam një fushatë të ngjashme të organizuar nga komuniteti shqiptar për Censusin 2020 dhe nuk gjetëm një përpjekje të koordinuar në nivel kombëtar. Megjithatë, mbi 236 mijë njerëz shkruan “Albanian”. Pa një fushatë kombëtare. Pa një strategji të përbashkët. Pa dikë që t’ua kujtonte. Kjo duhet parë si një lajm shumë i mirë. Edhe të paorganizuar, arritëm të regjistronim pothuajse një çerek milioni shqiptarë. Imagjinoni çfarë mund të bëjmë nëse këtë herë organizohemi.

Censusi i vitit 2030 po përgatitet që tani. Ndërkohë, Regjistri Kombëtar Shqiptar po ndërton një numërim tonin — një regjistër të komunitetit shqiptaro-amerikan që nuk varet vetëm nga një formular që plotësohet një herë në dhjetë vjet. Synimi ynë është i qartë: deri në Censusin e vitit 2030, komuniteti shqiptar duhet të jetë më i organizuar, më i informuar dhe shumë më i saktë në mënyrën se si numërohet.

Regjistrimi është falas dhe zgjat vetëm dy minuta. Po ju kërkojmë diçka shumë më të thjeshtë: bëhuni pjesë e numrit tonë. Dhe kur të vijë Censusi i ardhshëm, në çfarëdo forme që të vijë, mos e lini bosh. Shkruajeni qartë, në anglisht: ALBANIAN

albanianregistry.org

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Kur flitet për rritjen e nivelit të detit, shpesh krijohet një tablo apokaliptike: sikur deri në vitin 2100 deti do të mbulojë qytetet bregdetare dhe qindra miliona ndërtesa do të përfundojnë nën ujë. Shkenca nuk e mbështet një interpretim kaq të drejtpërdrejtë. Por kjo nuk do të thotë se rreziku është i vogël. Për Shqipërinë, ai është real dhe kërkon një ndryshim të thellë në mënyrën se si planifikojmë territorin.

Studimet e fundit tregojnë se rritja e nivelit të detit është një proces afatgjatë. Për Mesdheun, deri në fund të këtij shekulli priten rritje që, në varësi të skenarit të emetimeve, mund të jenë nga disa dhjetëra centimetra deri në rreth një metër ose më shumë. Për Shqipërinë, vlerësimet kombëtare kanë identifikuar veçanërisht deltën Drin – Mat, ultësirën e Vjosës dhe zona të tjera të ulëta bregdetare si territore të ndjeshme ndaj këtij ndryshimi.

Por problemi nuk qëndron vetëm te numri i centimetrave.

Një rritje prej 40, 60 apo 80 centimetrash e nivelit mesatar të detit nuk do të thotë se toka do të zhduket menjëherë nën ujë. Ajo do të thotë se pika nga e cila fillojnë përmbytjet do të zhvendoset. Një stuhi që dikur nuk sillte pasoja të mëdha mund të shkaktojë përmbytje shumë më të rënda. Një territor që sot përmbytet rrallë mund të përmbytet shumë më shpesh. Erozioni bregdetar mund të përshpejtohet, ndërsa ujërat nëntokësore dhe tokat bujqësore pranë bregut mund të preken nga kripëzimi.

Për Shqipërinë kjo është veçanërisht shqetësuese sepse pjesa më e madhe e zhvillimit urban, bujqësor, industrial dhe turistik është përqendruar pikërisht në ultësirën perëndimore.

Nga Shëngjini e Lezha, në zonën e Kune – Vainit dhe deltën Drin – Mat, deri në Durrës, Kavajë, Karavasta, Divjakë, Seman, Fier dhe Vjosë, kemi territore ku lartësia mbi nivelin e detit është e vogël dhe ku ndërthuren disa rreziqe: përmbytjet detare, përmbytjet lumore, erozioni, stuhitë dhe, në disa zona, ulja relative e tokës.

Kjo e fundit është shumë e rëndësishme.

Nëse toka ulet ndërkohë që deti ngrihet, rreziku relativ rritet më shpejt se sa do të tregonte vetëm niveli global i detit. Prandaj një hartë e thjeshtë e vijës së bregut nuk mjafton. Shqipëria ka nevojë për analiza të integruara gjeohapësinore, ku të kombinohen modelet digjitale të terrenit, të dhënat satelitore, lëvizjet vertikale të tokës, dinamika e lumenjve, përdorimi i tokës, urbanizimi dhe skenarët klimatikë.

Këtu problemi klimatik shndërrohet në problem të planifikimit territorial.

Nuk mund të ndërtojmë sot një qytet, resort, rrugë, aeroport, zonë industriale apo infrastrukturë tjetër duke menduar vetëm për kushtet e vitit 2026. Një infrastrukturë e madhe ka jetëgjatësi prej disa dekadash. Nëse ndërtohet sot, ajo mund të jetë ende funksionale në vitin 2070, 2080 apo 2100. Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm: “A është kjo zonë e sigurt sot?”, por: “A do të jetë kjo zonë e sigurt gjatë gjithë ciklit jetësor të investimit?”

Ky është një ndryshim themelor në filozofinë e planifikimit.

Shqipëria nuk ka nevojë të presë që deti të afrohet për të filluar të veprojë. Pikërisht e kundërta: duhet të planifikojë sot për rrezikun e së nesërmes.

Në zonat më të ekspozuara duhen kufizuar ndërtimet e reja, të mbrohen zonat natyrore që funksionojnë si barriera ndaj përmbytjeve, të rikthehen ekosistemet lagunore dhe ligatinore, të menaxhohen më mirë deltat e lumenjve dhe të projektohen rrugët, urat, kanalizimet dhe objektet kritike sipas skenarëve klimatikë të ardhshëm.

Edhe turizmi duhet të rishikohet në këtë perspektivë. Modeli i betonizimit intensiv të vijës bregdetare mund të krijojë fitime të shpejta, por transferon një kosto shumë më të madhe te brezat që do të vijnë. Një hotel i ndërtuar sot në një zonë shumë të ulët nuk është vetëm një investim privat; në të ardhmen mund të bëhet pjesë e një problemi publik të infrastrukturës, mbrojtjes civile dhe financave shtetërore.

Prandaj çështja e nivelit të detit nuk duhet të trajtohet si një alarm ekologjik që shfaqet vetëm në titujt e gazetave. Ajo duhet të bëhet pjesë e hartës strategjike të Shqipërisë.

Një Shqipëri që planifikon territorin vetëm mbi bazën e realitetit të sotëm është një Shqipëri që ndërton për të kaluarën. Shqipëria që merr në konsideratë ndryshimet klimatike, dinamikën e bregdetit dhe skenarët e vitit 2100 është një Shqipëri që planifikon për brezat e ardhshëm.

Deti nuk ka nevojë të “përpijë” qytetet shqiptare që ndryshimet klimatike të bëhen një problem kombëtar. Mjafton që përmbytjet të bëhen më të shpeshta, tokat bujqësore më të kripura, plazhet më të ngushta, infrastruktura më e ekspozuar dhe kostot e mbrojtjes gjithnjë e më të larta.

Prandaj sfida e vërtetë nuk është nëse Shqipëria do të humbasë nën ujë një pjesë të territorit të saj deri në vitin 2100. Sfida është nëse do të kemi mençurinë ta planifikojmë territorin sot, në mënyrë që ndryshimet e pritshme të mos shndërrohen nesër në katastrofë ekonomike, sociale dhe mjedisore.

Deti po ngrihet ngadalë. Por vendimet tona territoriale po merren sot. Dhe pikërisht këtu qëndron zgjedhja.