• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

KUR MILITANTI ZË VENDIN E SHKENCËTARIT DHE INTRIGA SHPALL LUFTË NDAJ MERITËS

October 15, 2026 by s p

Prof.dr. Pal Nikolli/

Universiteti shqiptar nuk po vuan vetëm nga kriza e dijes, por edhe nga uzurpimi politik i katedrave, ku militantizmi, bindja partiake dhe servilizmi po përpiqen të zëvendësojnë meritën, integritetin dhe lirinë akademike.

Ka një tragjedi që nuk matet me statistika, nuk pasqyrohet në raportet zyrtare dhe nuk duket në fasadat e universiteteve. Është tragjedia e një vendi që, pasi nuk arriti të ndërtojë një demokraci të shëndetshme, po lejon që sëmundjet e politikës të depërtojnë deri në zemrën e institucioneve që duhet të prodhojnë dije, qytetari dhe mendim të lirë.

Kjo tragjedi bëhet edhe më e rëndë kur politika nuk mjaftohet më me kontrollin e institucioneve shtetërore, por kërkon të zotërojë edhe universitetin, katedrën, auditorin dhe vetë ndërgjegjen e intelektualit. Atje ku duhet të sundojë arsyeja, vendoset bindja partiake; atje ku duhet të vlerësohet aftësia shkencore, peshohet besnikëria ndaj grupit; atje ku duhet të triumfojë debati akademik, organizohen grupazhe, intriga dhe eliminime të atyre që nuk pranojnë të nënshtrohen.

Kur militanti partiak hyn në katedër me kredencialet e bindjes politike, ndërsa studiuesi i aftë shtyhet drejt daljes me kredencialet e meritës, universiteti pushon së qeni tempull i dijes dhe shndërrohet në zgjatim të zyrave partiake.

I. Nga kapja e shtetit te kapja e katedrave.

Gjatë këtyre tri dekadave e gjysmë, politika shqiptare, me përgjegjësi të ndryshme të forcave që kanë qeverisur dhe të atyre që kanë bërë opozitë, ka dëshmuar se e konsideron pushtetin jo si përgjegjësi publike, por si pronë që duhet shpërndarë mes njerëzve të besuar. Në këtë logjikë, institucionet nuk ndërtohen mbi profesionalizmin, por mbi lidhjet; postet nuk fitohen gjithmonë përmes konkurrimit të ndershëm, por përmes rekomandimit, ndërmjetësimit dhe besnikërisë.

Universiteti nuk ka qenë dhe nuk êshtê i imunizuar nga kjo kulturë. Përkundrazi, në raste të shumta, ajo ka depërtuar në mënyrë veçanërisht të rrezikshme, sepse është maskuar pas gjuhës së titujve akademikë, procedurave formale dhe hierarkive institucionale.

Kështu, katedrat po kthehen në territore të grupeve të interesit, ku militantë partiakë, anëtarë të forumeve drejtuese të partive dhe njerëz të lidhur me qarqe politike po fitojnë ndikim mbi jetën akademike. Problemi nuk është përkatësia politike e një pedagogu, sepse liria e mendimit dhe e bindjes është e drejtë themelore. Problemi lind kur lidhja partiake përdoret si kapital për të marrë poste, për të kontrolluar vendimmarrjen akademike dhe për të penguar kolegët që kanë më shumë dije, përvojë dhe integritet.

Universiteti nuk mund të jetë pronë e asnjë partie. Katedra nuk është shpërblim për militantizmin, ndërsa titulli akademik nuk është dekoratë për besnikërinë politike.

Megjithatë, sa herë që emërimi, promovimi apo avancimi profesional ndikohet nga lidhjet partiake më shumë sesa nga merita, universitetit i bëhet një plagë që nuk shërohet me deklarata për autonominë akademike.

II. Importimi i metodave partiake në katedër.

Dëmi më i madh nuk qëndron vetëm te prania e njerëzve të lidhur me politikën. Ai qëndron te importimi i metodave të politikës në jetën universitare.

Në vend të bashkëpunimit, krijohen grupazhe. Në vend të debatit shkencor, përdoren intriga. Në vend të argumentit, shfrytëzohen ndikimi dhe presioni. Në vend të konkurrimit të ndershëm, ngrihen barriera për ata që nuk i përkasin rrethit të duhur. Dhe në vend që dallimet akademike të zgjidhen përmes studimit, diskutimit dhe provës shkencore, ato shndërrohen në konflikte personale, ku kundërshtari nuk trajtohet si koleg me mendim ndryshe, por si pengesë që duhet neutralizuar.

Kjo është logjika e partisë së transferuar në universitet: të krijosh një rreth besnikësh, të kontrollosh vendimmarrjen, të shpërndash privilegje dhe të izolo​sh këdo që nuk pranon të bëhet pjesë e grupit.

Në këtë mjedis, pedagogu i pavarur, studiuesi kritik dhe intelektuali që nuk pranon të nënshtrohet mund të shndërrohen në objekt presioni, përjashtimi nga vendimmarrja ose pengimi profesional. Jo domosdoshmërisht sepse u mungon aftësia, por pikërisht sepse pavarësia e tyre e bën të vështirë kontrollin mbi ta.

Një universitet i tillë nuk ka nevojë për censurë të shpallur zyrtarisht. Mjafton të krijojë një klimë ku secili e kupton se karriera e tij mund të varet nga heshtja, bindja dhe marrëdhënia me njerëzit që kontrollojnë strukturat.

Kështu lind autocensura. Kështu vdes guximi intelektual. Kështu katedra humbet funksionin e saj më të shenjtë: të kërkojë të vërtetën pa frikë dhe pa urdhra.

III. Eliminimi i të aftëve dhe promovimi i të bindurve.

Një nga padrejtësitë më të rënda që mund t’i bëhet universitetit është përmbysja e hierarkisë së meritës.

Në një universitet normal, përvoja shkencore, botimet serioze, cilësia e mësimdhënies, kontributi në kërkim dhe integriteti profesional duhet të jenë kriteret themelore të vlerësimit. Në një universitet të deformuar nga interesat e grupit, këto kritere rrezikojnë të zëvendësohen nga pyetje të tjera: Kujt i përket? Kë mbështet? Me kë është? Kush e solli? A do të votojë siç i kërkohet?

Kjo është pika ku kriza institucionale kthehet në krizë morale.

Sepse kur një pedagog emërohet apo promovohet për shkak të aftësive të tij, universiteti fiton një vlerë të re. Kur ai favorizohet për shkak të lidhjeve, universiteti humbet një pjesë të autoritetit të vet. Por kur një studiues i aftë pengohet qëllimisht për t’i hapur rrugën një individi më të bindur ndaj grupit, kemi të bëjmë me një përmbysje të qëllimshme të logjikës akademike.

Dhe pasojat nuk përfundojnë te individi që pëson padrejtësinë. Ato përhapen në të gjithë institucionin. Studentët humbasin mundësinë të mësojnë nga pedagogët më të mirë. Kërkimi shkencor dobësohet. Standardet ulen. Besimi te titujt akademikë gërryhet. Të rinjtë kuptojnë se përparimi mund të mos varet nga puna dhe talenti, por nga aftësia për t’u përshtatur me interesat e atyre që kanë pushtetin.

Kur ky mesazh përsëritet, universiteti nuk edukon më qytetarë të lirë. Ai rrezikon të prodhojë njerëz të bindur, të cilët e shohin servilizmin si strategji karriere dhe heshtjen si kusht mbijetese.

Nuk ka poshtërim më të madh për një universitet sesa të detyrojë të aftët të justifikojnë meritat e tyre përpara të paaftëve, ndërsa të bindurit e grupit trajtohen si të paprekshëm.

IV. Katedra si çerdhe e klientelizmit politik.

Militanti që hyn në universitet me mendësinë e forumit partiak nuk e lë domosdoshmërisht atë mendësi jashtë derës së auditorit. Nëse institucionit i mungojnë mekanizmat e kontrollit dhe kultura e përgjegjësisë, ai mund të përpiqet të organizojë edhe kolegët sipas skemës që njeh më mirë: miq dhe kundërshtarë, besnikë dhe të dyshimtë, të dobishëm dhe të tepërt.

Kështu, katedra shndërrohet në një strukturë klienteliste. Disa njerëz mbështesin njëri-tjetrin jo sepse ndajnë të njëjtin vizion shkencor, por sepse kanë interesa të përbashkëta. Një emërim prodhon një detyrim; një favor kërkon një shpërblim; një votë siguron një privilegj të ardhshëm. Dhe në këtë rrjet marrëdhëniesh, vendimmarrja akademike humbet pavarësinë e saj.

Nëse këto mekanizma shoqërohen edhe me frikësimin e kolegëve, përjashtimin nga proceset vendimmarrëse ose përdorimin e procedurave për të ndëshkuar zërat kritikë, dëmi bëhet edhe më i thellë.

Kjo nuk është më thjesht një mosmarrëveshje mes pedagogësh. Është një çështje e qeverisjes universitare, e barazisë në punë, e integritetit të procedurave dhe e së drejtës së çdo akademiku për t’u vlerësuar pa diskriminim e pa presion.

Një katedër nuk është celulë partie. Një mbledhje departamenti nuk është mbledhje forumi. Një votim akademik nuk është test besnikërie. Dhe një pedagog nuk është ushtar i askujt.

V. Intelektualët që heshtin dhe përgjegjësia e tradhtuar.

Ka një akuzë e rëndë morale ndaj atyre që, në emër të intelektualizmit dhe pavarësisë, heshtin përballë deformimit të lirisë dhe lejojnë që interesat e ngushta të shndërrohen në model qeverisjeje.

Kjo kritikë merr një domethënie të veçantë kur e vendosim përballë universitetit shqiptar.

Çfarë vlere ka titulli profesor, nëse mbajtësi i tij hesht përballë padrejtësisë që i bëhet kolegut? Çfarë vlere ka një karrierë e gjatë shkencore, nëse përdoret për të legjitimuar një proces të padrejtë? Çfarë kuptimi ka të flasësh për demokracinë në auditor, nëse brenda departamentit mbështet përjashtimin e mendimit të lirë?

Universiteti nuk mbrohet vetëm me ligje dhe statute. Ai mbrohet edhe me karakter. Me guximin për të thënë të vërtetën kur ajo nuk është e leverdishme. Me refuzimin për të marrë pjesë në intriga. Me solidaritetin ndaj kolegut që përballet me padrejtësi. Me aftësinë për të dalluar interesin e përbashkët nga përfitimi personal.

Një universitet ku të gjithë shohin, por askush nuk flet, është një universitet që po mësohet me padrejtësinë.

VI. Universiteti nuk mund të jetë pronë e atyre që e kontrollojnë.

Autonomia universitare nuk është privilegj i rektorit apo i drejtuesit të departamentit. Ajo nuk është as licencë për të krijuar rrethe të mbyllura dhe për të shpërndarë pushtetin sipas interesave personale. Autonomia është garanci që dija të prodhohet e të përcillet pa ndërhyrje të papërshtatshme politike dhe pa arbitraritet administrativ.

Për këtë arsye, përgjegjësia për mbrojtjen e universitetit nuk mund t’u lihet vetëm pedagogëve që bëhen objekt presioni. Ajo u takon edhe drejtuesve, senatit akademik, strukturave të etikës, organeve të garantimit të cilësisë dhe çdo institucioni që ka detyrimin të sigurojë ligjshmëri e transparencë.

Nëse dikush ka fituar një pozicion përmes meritës, nuk ka arsye t’i trembet transparencës. Nëse një vendim është i drejtë, ai duhet të jetë në gjendje t’i qëndrojë shqyrtimit. Vetëm institucionet që pranojnë kontrollin mund të fitojnë besimin e publikut.

Kur universiteti nuk u ofron garanci njerëzve të vet, ai bëhet pjesë e mekanizmit që i largon ata nga atdheu. Studiuesit e talentuar kërkojnë institucione ku vlerësohen. Të rinjtë kërkojnë vende ku e ardhmja nuk përcaktohet nga lidhjet. Dhe shoqëria humbet pikërisht ata njerëz që i duhen për të ndërtuar zhvillimin e saj.

Çfarë kuptimi ka të flasim për patriotizëm, nëse lejojmë që meritokracia të mbytet nga klientelizmi? Çfarë kuptimi ka të mburremi me universitetet tona, nëse nuk mbrojmë njerëzit që u japin atyre vlerë? Dhe çfarë kuptimi ka të kërkojmë që të rinjtë të mos largohen, nëse u japim shembullin se për të ecur përpara duhet të jesh i lidhur me dikë dhe jo të jesh i aftë?

Një vend nuk e humbet të ardhmen vetëm kur i largohen qytetarët. E humbet edhe kur i mban fizikisht brenda kufijve, por ua mbyll rrugët e zhvillimit dhe ua shuan besimin te drejtësia.

VII. Është koha të çlirohen katedrat.

Universiteti shqiptar ka nevojë për një ndarje të qartë midis dijes dhe militantizmit, midis meritës dhe klientelizmit, midis autoritetit shkencor dhe pushtetit të grupit.

Kjo nuk arrihet duke shpallur armiq të gjithë ata që kanë bindje politike, as duke zëvendësuar një grup me një tjetër. Do të ishte përsëritje e së njëjtës sëmundje. Zgjidhja është të vendosen rregulla që vlejnë për të gjithë, pavarësisht bindjeve, miqësive dhe lidhjeve.

Asnjë parti nuk duhet të ketë të drejtë të përcaktojë se kush meriton një katedër. Asnjë drejtues nuk duhet ta trajtojë departamentin si pronë personale. Asnjë grup kolegësh nuk duhet të mundësojë përparimin e të vetëve duke penguar të tjerët. Dhe asnjë titull akademik nuk duhet të shërbejë si mburojë ndaj llogaridhënies.

Katedrat duhet të hapen për dijen, jo për militantizmin. Për studiuesit, jo për oborrtarët. Për mendimin e lirë, jo për bindjen e verbër. Për konkurrimin e ndershëm, jo për pazaret e heshtura.

Dhe mbi të gjitha, duhet të marrë fund ideja se njeriu që të ka sjellë në një pozicion ka fituar të drejtën të të zotërojë. Një pedagog i emëruar me procedurë të ligjshme nuk i detyrohet bindjeve personale drejtuesit që ka marrë pjesë në emërimin e tij. Ai i detyrohet universitetit, ligjit, etikës profesionale dhe së vërtetës shkencore.

Sepse universiteti nuk mund të jetë shkollë e servilizmit në një shoqëri që pretendon të ndërtojë demokracinë.

Nëse katedrat mbushen me njerëz që dinë të votojnë sipas urdhrit, por jo të mendojnë në mënyrë të pavarur, çfarë qytetarësh do të përgatisin ata për Shqipërinë e nesërme?

Nëse të aftët shtyhen mënjanë dhe të bindurit shpërblehen, çfarë mesazhi u japim studentëve për vlerën e dijes? Nëse intriga bëhet mjet karriere dhe heshtja kusht mbijetese, çfarë morali mund të pretendojë universiteti se u mëson brezave?

Këto nuk janë pyetje retorike pa pasoja. Janë pyetje për të ardhmen e vendit.

Shqipëria nuk ka nevojë për katedra që prodhojnë duartrokitës të pushtetit, por për katedra që prodhojnë mendim kritik. Nuk ka nevojë për profesorë që matin fjalën sipas interesit të grupit, por për akademikë që kanë guximin të kundërshtojnë edhe kur mbeten vetëm. Nuk ka nevojë për tituj që fshehin mediokritetin, por për dije që i japin titullit kuptim.

Sepse një universitet mund të ketë godina moderne, programe të shumta dhe tituj të panumërt, por nëse meritën e zëvendëson me militantizëm, ai e ka humbur misionin e vet.

Dhe një vend që e humbet universitetin, rrezikon të humbasë edhe të ardhmen.

Katedrat nuk janë plaçkë e partive. Universiteti nuk është pronë e grupeve të interesit. Dija nuk i përket pushtetit. Ajo i përket shoqërisë.

Është koha që këtë të vërtetë ta kuptojnë ata që i kanë kthyer katedrat në territore ndikimi, por edhe ata që, duke heshtur përballë kësaj gjendjeje, u kanë hapur rrugë padrejtësive.

Sepse atdheu nuk ndërtohet mbi bindjen ndaj të fortit, por mbi dinjitetin e njeriut të lirë. Dhe universiteti nuk shpëtohet duke ndërruar militantët në katedra, por duke rikthyer meritën, integritetin dhe lirinë akademike në vendin që u takon.

Një katedër e uzurpuar nga militantizmi është një auditor i humbur për dijen. Një studiues i eliminuar nga intrigat është një mundësi e humbur për kombin. Dhe një universitet që i nënshtrohet partisë, në vend që t’i shërbejë së vërtetës, është një universitet që tradhton misionin e vet.

Filed Under: Ekonomi

Shembulli i dhënë ndër vite…

October 15, 2026 by s p

Fatmira Nikolli/

Është e vështirë t’u imponosh të rinjve t’i shohin institucionet publike si të tyret dhe pasuri e përbashkët, kur kanë vite që shohin se si politikanët i kanë trajtuar institucionet si prona private.

Të rinjtë janë produkt i sistemit arsimor që keni ndërtuar, i sistemit kulturor që keni krijuar, i sistemit përvetësues që keni implemnetuar, i sistemit të propagandës që i ka gënjyer, e reel-save me gjuhë të dhunshme, fyese e nëpërkëmbëse, i hapësirave publike që janë zaptuar, i Teatrit Kombëtar të shembur natën me njerëz brenda pa asnjë procedurë të mirëfilltë ligjore, i oborreve të shkollave të përpira për interesa privatë, i parqeve që u kthyen në troje ndërtimi, i shtëpive që shembeshin pa pyetur për pronarë e dëmshpërblime, i rrugëve të florinjta që shemben me shiun e parë, i dosjeve të SPAK që dokumentojnë miliona euro që fluturojnë, i injorancës me teserë partiake që del mbi krye, që ju detyron prindërve orientimin politik, që i kërcënon me punën, me mbijetesën. Nëse janë publike pasuritë, tregojeni të parët. Po sillen keq? Këtë shembull ju keni dhënë me vite, me dekada, me dhunë.

Filed Under: Ekonomi

Paradoksi i reformës territoriale: Bashki më të mëdha, Shqipëri më e zbrazët

October 13, 2026 by s p

Analizë nga Rafael Floqi/

Kur shteti largohet nga fshati, fshati fillon të largohet nga shteti. Reforma territoriale premtoi administrim më të mirë, por Shqipëria përballet me një pyetje që nuk mund të zgjidhet duke ndryshuar kufijtë në hartë: kush do të mbetet për të jetuar në territoret që bashkohen? Shqipëria ka një problem që nuk zgjidhet me vizore, me laps e me hartë. Ka një problem që nuk matet vetëm me numrin e bashkive, me drejtoritë që bashkohen apo me zyrtarët që transferohen nga një ndërtesë në tjetrën. Ky problem është zbrazja e vendit. Dhe ndërsa politika diskuton se si të bëjë bashki më të mëdha, pyetja që mbetet pa përgjigje është shumë më dramatike: çfarë vlere ka një bashki e madhe, nëse brenda saj nuk mbeten njerëz?

Pas mesnate u votua ligji i ri për Hartën e re Territoriale, ku pas shumë polemikash, kundërshtish dhe debatesh, 85 deputetë votuan pro. Por me çfarë konsiston kjo hartë e re Territoriale? 28 Bashki konsolidohen në 13 bashki të reja duke bërë që struktura e re të përbëhet në total nga 46 bashki, 71 qytete përbërëse dhe 387 njësi administrative.

Modeli i propozuar ruan Bashkinë si të vetmen njësi të vetëqeverisjes vendore, me një kryetar, një këshill, një administratë dhe një buxhet të vetëm. 13 Bashki me një popullsi të përgjithshme prej rreth 225 mijë banorësh, bashkohen me bashkitë fqinje.

Madje Partia Socialiste i ka kërkuar Kuvendit të Shqipërisë ngritjen e një Komisioni të Posaçëm Parlamentar për fazën e dytë të Reformës Administrativo-Territoriale, ku parashikohet rishikimi i funksioneve, kompetencave dhe financave të pushtetit vendor.

Faza e dytë e reformës synon të trajtojë organizimin dhe mënyrën e funksionimit të pushtetit vendor, përtej ndarjes territoriale, me fokus te kompetencat, shërbimet dhe burimet financiare të bashkive.

Kavaja dhe Rrogozhina: Kur reforma territoriale bëhet kirurgji elektorale

Kavaja, qyteti që për dekada u identifikua me revoltën kundër komunizmit dhe me votën demokratike, rrezikon të zbulojë se në Shqipëri nuk është e nevojshme të fitosh zgjedhjet për të ndryshuar ngjyrën politike të një territori. Mjafton të ndryshosh kufijtë e tij! Përse duhet të bashkohet Kavaja, tradicionalisht demokrate, me Rrogozhinën, përgjithësisht socialiste? Mos vallë deti i Kavajës ka nevojë për lumin e Rrogozhinës, apo vota blu për një transfuzion të kuq? Nëse bashkimi propozohet pa argumente bindëse ekonomike, demografike dhe administrative, dyshimi lind vetvetiu: reforma nuk synon të afrojë shërbimet me qytetarët, por të afrojë rezultatin elektoral me dëshirat e pushtetit. Dhe kështu, ajo që nuk arrihet dot me bindje politike, mund të tentohet me vizore, kompas dhe hartë.

Në laboratorin e alkimisë elektorale, Kavaja mund të shndërrohet në eksperimentin e radhës. Nuk ke nevojë ta mundësh bastionin demokrat; mjafton ta tretësh në një njësi më të madhe administrative, derisa pesha e tij politike të zbehet. Një lloj gerrymandering-u me kostum reformatori, ku kufijtë administrativë rrezikojnë të kthehen në instrumente të inxhinierisë politike.

Por ironia më e madhe është se një reformë që premton zhvillim, decentralizim dhe efikasitet mund të përfundojë duke prodhuar centralizim politik dhe fshirje të identiteteve vendore. Sot mund të jetë Kavaja me Rrogozhinën; nesër një tjetër bastion opozitar mund të zbulojë se është bërë papritur pjesë e një bashkie ku votat e tij nuk peshojnë më si dikur. Por pushteti ka detyrimin të shpjegojë përse kjo formulë u shërben qytetarëve dhe jo partive. Sepse, nëse qëllimi i vërtetë është çmontimi i bastioneve të Partisë Demokratike, atëherë nuk kemi reformë territoriale, por një operacion politik me anestezi administrative.

Dhe në fund, Kavajës nuk do t’i kenë ndryshuar vetëm kufijtë: do të kenë tentuar t’i ndryshojnë peshën e historisë me matematikën e pushtetit.

Kur qendra rritet dhe periferia shuhet

Reforma territoriale e miratuar në vitin 2014, që hyri në zbatim në vitin 2015, e ndryshoi rrënjësisht organizimin vendor të Shqipërisë. Nga 373 njësi të qeverisjes vendore, vendi kaloi në 61 bashki. Premtimi ishte i qartë: më pak administratë, më shumë efikasitet, më shumë investime dhe shërbime më cilësore. Në teori, bashkitë më të mëdha do të kishin burime financiare dhe njerëzore më të fuqishme, ndërsa qytetarët do të përfitonin nga një qeverisje më profesionale.

Por një dekadë më vonë, bilanci nuk mund të lexohet vetëm në tabelat e buxhetit. Duhet lexuar edhe në fshatrat që kanë humbur banorët, në shkollat ku nuk dëgjohet më zilja, në shtëpitë me dyer të mbyllura dhe në tokat që mbeten pa u punuar.

Sepse një reformë administrative mund të jetë e suksesshme në letër, ndërsa territori që administron vazhdon të humbasë jetë.

Bashkimi i njësive vendore u mbështet në idenë se përqendrimi i burimeve do të përmirësonte shërbimet. Ky argument ka një bazë ekonomike: një administratë më e madhe mund të ketë specialistë më të kualifikuar, kapacitete më të mira planifikimi dhe mundësi për projekte infrastrukturore që njësitë e vogla nuk mund t’i përballonin.

Por Shqipëria nuk është një territor i njëtrajtshëm. Një bashki në ultësirë nuk përballet me të njëjtat kushte si një bashki malore, ku dhjetë kilometra rrugë mund të kërkojnë një orë udhëtim gjatë dimrit.

Kur qendra administrative largohet nga qytetari, shërbimi publik mund të bëhet më i kushtueshëm për atë që ka më pak mundësi ekonomike. Për të marrë një dokument, për të kërkuar ndihmë sociale apo për të zgjidhur një problem pronësie, banori i një fshati të largët mund të detyrohet të udhëtojë drejt qendrës së bashkisë.

Në këtë mënyrë, kursimi që realizon administrata mund të shndërrohet në shpenzim për qytetarin.

Dhe këtu fillon paradoksi: shteti kursen duke u përqendruar, ndërsa banori paguan për t’iu afruar shtetit.

Shpopullimi nuk filloi me reformën, por a u përshpejtua prej saj?

Do të ishte e pasaktë t’i faturohej reformës territoriale i gjithë shpopullimi i Shqipërisë. Emigracioni masiv nisi shumë më herët. Papunësia, varfëria, rënia e lindshmërisë, lëvizja drejt Tiranës e Durrësit dhe mungesa e perspektivës ekonomike kanë qenë faktorë vendimtarë. Megjithatë, kjo nuk e përjashton pyetjen nëse organizimi i ri administrativ i ka zbutur apo përforcuar këto prirje. Kur një komunitet humbet shkollën, ambulancën, transportin, shërbimet dhe aktivitetin ekonomik, largimi bëhet gjithnjë e më i mundshëm. Pakësimi i banorëve përdoret më pas si argument për të reduktuar shërbimet, ndërsa reduktimi i shërbimeve krijon arsye të tjera për largim.

Kështu lind një rreth vicioz: më pak njerëz, më pak shërbime; më pak shërbime, më shumë emigrim.

Ky mekanizëm nuk mund të shpjegohet vetëm nga kufijtë administrativë, por politika territoriale mund të ndikojë në mënyrën se si ai zhvillohet.

Mirdita, Dibra, Kukësi: territore që humbasin njerëzit

Në Mirditë, Pukë, Dibër, Kukës, Has, Tropojë, Mat, Skrapar, Gramsh e zona të tjera malore, shpopullimi nuk është më vetëm një çështje statistikore. Ai prek strukturën e familjes, vazhdimësinë e komuniteteve dhe mundësinë e zhvillimit ekonomik. Mirdita është një shembull domethënës. Me pasuri natyrore, histori, tradita dhe potencial turistik, ajo përballet me tkurrjen e popullsisë dhe dobësimin e disa vendbanimeve. Një fshat pa të rinj nuk humbet vetëm fuqinë punëtore. Humbet mundësinë për të mbajtur shkollën, për të zhvilluar bujqësinë, për të krijuar biznese dhe për të trashëguar kulturën lokale.

Një shtëpi e mbyllur sot mund të jetë një pronë e braktisur nesër. Një shkollë e mbyllur sot mund të nënkuptojë një komunitet pa familje të reja pas dhjetë vjetësh. Megjithatë, bashkitë nuk janë shkaktaret e vetme të këtyre ndryshimeve. Përgjegjësitë për arsimin, shëndetësinë, transportin dhe zhvillimin ekonomik ndahen ndërmjet pushtetit qendror dhe atij vendor. Prandaj edhe zgjidhja kërkon bashkërendim, jo vetëm ndryshim kufijsh.

Shqipëria jo bashki më të forta, por për territore të banueshme

Reforma territoriale duhet të lidhet me një strategji kombëtare kundër shpopullimit. Rrugët, interneti, transporti, arsimi, shëndetësia, bujqësia, turizmi malor dhe nxitja e sipërmarrjes nuk mund të trajtohen si çështje të shkëputura. Një bashki nuk bëhet funksionale vetëm sepse ka buxhet më të madh. Ajo bëhet funksionale kur qytetari ndien se shërbimi është i arritshëm, investimi është i drejtë dhe vendbanimi i tij ka perspektivë.

Për këtë arsye, suksesi i reformës nuk duhet matur vetëm me kursimet administrative, por edhe me cilësinë e shërbimeve, zhvillimin e zonave të largëta dhe mundësinë që familjet të vazhdojnë të jetojnë aty.

Përfundim: Harta nuk është atdheu

Shqipëria nuk po humbet vetëm banorë. Në shumë zona po rrezikon të humbasë vazhdimësinë e komuniteteve, kujtesën e vendbanimeve dhe potencialin e territoreve që për shekuj kanë qenë pjesë e jetës së saj. Sepse kufijtë mund të ndryshohen me një votim në Parlament. Por një fshat që zbrazet nuk mbushet me një vendim administrativ. Dhe nëse një ditë do të kemi bashki gjithnjë e më të mëdha, por gjithnjë e më pak njerëz që jetojnë brenda tyre, atëherë do të kemi arritur paradoksin më të dhimbshëm: ta kemi bashkuar Shqipërinë në hartë, ndërsa ajo vazhdon të zbrazet në realitet.

Filed Under: Ekonomi

REFORMA TERRITORIALE 2026: KUSHTETUTA, VETËQEVERISJA VENDORE DHE RREZIKU I LARGIMIT TË SHTETIT NGA QYTETARI

October 11, 2026 by s p

Prof. Dr. Pal NIKOLLI/

Miratimi i reformës administrativo – territoriale të vitit 2026, që parashikon reduktimin e numrit të bashkive nga 61 në 46, shënon fillimin e një etape të re në organizimin territorial të Shqipërisë. Me miratimin e saj nga Kuvendi, debati nuk mund të mbetet vetëm te propozimet politike dhe numri i njësive vendore, por duhet të përqendrohet te zbatimi i reformës, përputhshmëria e saj me Kushtetutën, pasojat për vetëqeverisjen vendore dhe ndikimi real në jetën e qytetarëve.

Një reformë territoriale është shumë më tepër sesa një ndryshim harte. Ajo ndërhyn drejtpërdrejt në organizimin e shtetit, në mënyrën e ushtrimit të pushtetit vendor, në marrëdhënien ndërmjet qytetarit dhe administratës publike, si dhe në mundësitë e zhvillimit të balancuar të territorit. Për këtë arsye, suksesi i reformës së vitit 2026 nuk mund të matet vetëm me zvogëlimin e numrit të bashkive, por me aftësinë e strukturave të reja për të garantuar shërbime më cilësore, përfaqësim demokratik dhe zhvillim të qëndrueshëm në të gjitha zonat e vendit.

Pyetja themelore mbetet: a do të bëhet Shqipëria më efikase administrativisht, pa e larguar shtetin nga qytetari, apo përqendrimi i pushtetit në bashki më të mëdha do të krijojë vështirësi të reja për komunitetet periferike dhe malore?

I. Kushtetuta nuk e ndalon ndryshimin e hartës, por përcakton kufijtë e tij.

Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë nuk e përcakton numrin e bashkive si një element të pandryshueshëm të organizimit territorial. Për rrjedhojë, kalimi nga 61 në 46 bashki nuk përbën, në vetvete, shkelje të Kushtetutës. Kuvendi ka kompetencën të përcaktojë me ligj ndarjen administrativo – territoriale të vendit, por kjo kompetencë duhet të ushtrohet brenda kufijve kushtetues dhe në respektim të parimeve të vetëqeverisjes vendore.

Në këtë drejtim, rëndësi të veçantë ka neni 108 i Kushtetutës, sipas të cilit ndarja administrativo – territoriale bazohet në nevojat dhe interesat e përbashkëta ekonomike dhe në traditën historike. Po ky nen përcakton se ndryshimi i kufijve të njësive të qeverisjes vendore nuk mund të bëhet pa u marrë më parë mendimi i popullsisë që banon në to.

Kushtetuta, pra, nuk mjaftohet me njohjen e kompetencës së Kuvendit për të ndryshuar hartën administrative. Ajo përcakton edhe kriteret që duhet të udhëheqin këtë proces: interesat e përbashkëta ekonomike, traditën historike dhe përfshirjen paraprake të popullsisë së prekur.

Për këtë arsye, miratimi i reformës me ligj nuk e përjashton shqyrtimin e përputhshmërisë së saj me kërkesat kushtetuese. Duhet të dallojmë miratimin formal të një akti ligjor nga vlerësimi i përmbajtjes së tij dhe i procedurave që i kanë paraprirë miratimit.

Kjo nuk do të thotë se reforma është automatikisht antikushtetuese. Do të thotë se vlerësimi i saj juridik duhet të mbështetet në dispozitat konkrete, në dokumentacionin e procesit dhe në mënyrën se si janë zbatuar kriteret kushtetuese.

Kushtetutshmëria e reformës nuk përcaktohet nga numri 46, por nga respektimi i Kushtetutës në mënyrën se si është hartuar, miratuar dhe zbatuar ndarja e re territoriale.

II. Miratimi parlamentar nuk e mbyll debatin për mendimin e popullsisë.

Një nga çështjet më të rëndësishme të reformës territoriale është respektimi i së drejtës së komuniteteve për t’u dëgjuar përpara ndryshimit të kufijve të njësive të tyre të qeverisjes vendore.

Kërkesa kushtetuese për marrjen paraprake të mendimit të popullsisë nuk duhet të trajtohet si formalitet administrativ. Konsultimi duhet të jetë real, i dokumentuar dhe i zhvilluar në një kohë kur mendimet e komuniteteve mund të merren parasysh në procesin vendimmarrës.

Nuk është e njëjta gjë të dëgjosh qytetarët dhe të vlerësosh argumentet e tyre. Nëse banorët e një territori shprehin kundërshtime ose propozojnë alternativa, por këto qëndrime nuk shqyrtohen në mënyrë të argumentuar, lind pyetja nëse konsultimi e ka përmbushur realisht qëllimin e tij.

Kjo çështje lidhet edhe me nenin 5 të Kartës Evropiane të Vetëqeverisjes Vendore, i cili kërkon konsultimin paraprak të komuniteteve përkatëse për ndryshimet e kufijve territorialë të autoriteteve vendore, duke parashikuar mundësinë e referendumit kur kjo lejohet nga ligji.

Karta nuk kërkon automatikisht referendum për çdo ndryshim territorial, por vendos konsultimin paraprak si një standard të rëndësishëm të vetëqeverisjes vendore.

Tashmë që reforma është miratuar, është e nevojshme të shqyrtohet dokumentacioni i konsultimeve, përfshirja e komuniteteve të prekura dhe mënyra se si janë trajtuar mendimet e tyre. Nëse konstatohet se janë lënë pa përmbushur kërkesa ligjore ose kushtetuese, çështja duhet të vlerësohet përmes mekanizmave institucionalë dhe juridikë përkatës.

Në një shtet demokratik, vendimmarrja parlamentare dhe pjesëmarrja e qytetarëve nuk janë dy procese kundërshtare. Ato duhet të plotësojnë njëra-tjetrën.

III. Efikasiteti administrativ nuk garanton vetvetiu shërbime më të mira.

Një nga argumentet kryesore në favor të bashkimit të njësive vendore është forcimi i kapaciteteve administrative dhe financiare, ulja e kostove dhe përmirësimi i menaxhimit të burimeve publike. Këto objektiva janë të ligjshme dhe të rëndësishme, por duhet të provohen përmes rezultateve konkrete.

Një bashki më e madhe mund të ketë më shumë burime financiare, por kjo nuk do të thotë automatikisht se çdo qytetar do të marrë shërbime më të mira. Qytetari që banon larg qendrës administrative mund të përballet me distanca më të mëdha, kosto më të larta udhëtimi dhe vështirësi në komunikimin me institucionet.

Po kështu, një administratë më e përqendruar mund të ulë disa shpenzime, por njëkohësisht mund të dobësojë praninë institucionale në zona të largëta, ku nevojat për shërbime publike janë të veçanta.

Prandaj, efikasiteti nuk duhet të matet vetëm me numrin e punonjësve, me madhësinë e strukturave apo me shpenzimet administrative. Ai duhet të vlerësohet edhe në bazë të kohës që i duhet qytetarit për të marrë një shërbim, të cilësisë së tij, të aksesit në institucionet vendore dhe të shpërndarjes së investimeve në territor.

Reforma duhet t’u përgjigjet pyetjeve konkrete: Sa do të kursejë buxheti publik? A do të rriten të ardhurat vendore? A do të përmirësohet administrimi i pronës publike? A do të shkurtohen procedurat administrative? A do të ofrohen shërbime më cilësore edhe në fshatrat e largëta?

Pa tregues të matshëm dhe pa një vlerësim para e pas zbatimit, pretendimet për rritjen e efikasitetit mbeten objektiva që duhet të provohen në praktikë.

IV. Tradita historike, gjeografia dhe interesat e përbashkëta ekonomike.

Kriteret kushtetuese për organizimin territorial kërkojnë që bashkimet të kenë një logjikë reale gjeografike, ekonomike, shoqërore dhe historike. Nuk mjafton që dy territore të jenë të afërta në hartë ose që bashkimi i tyre të duket i leverdishëm nga pikëpamja administrative.

Duhet të shqyrtohen lidhjet ekonomike ndërmjet komuniteteve, rrugët e komunikimit, marrëdhëniet e tyre me qendrat e shërbimeve, traditat historike dhe mundësitë e zhvillimit të përbashkët.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për zonat malore, ku relievi, distancat, kushtet klimatike dhe infrastruktura mund të krijojnë pengesa serioze në aksesin ndaj administratës.

Një komunitet i vogël malor nuk mund të trajtohet vetëm si numër banorësh në një tabelë statistikore. Ai ka histori, identitet, marrëdhënie ekonomike dhe shoqërore, si dhe nevoja të veçanta për transport, arsim, shëndetësi dhe shërbime administrative.

Nëse bashkimi me një qendër më të madhe e dobëson praninë institucionale në këto zona, atëherë duhet të parashikohen masa konkrete për të garantuar vazhdimësinë dhe cilësinë e shërbimeve.

Përndryshe, ekziston rreziku që territori të administrohet më lehtë nga qendra, por të bëhet gjithnjë e më pak i jetueshëm për banorët e tij.

V. Reforma territoriale përballë shpopullimit.

Shpopullimi përbën një nga sfidat më serioze të Shqipërisë, veçanërisht në zonat malore dhe periferike. Emigracioni, mungesa e vendeve të punës, dobësimi i ekonomisë vendore, infrastruktura e pamjaftueshme dhe përqendrimi i shërbimeve në qendrat e mëdha kanë ndikuar në tkurrjen demografike të shumë komuniteteve.

Reforma e vitit 2014, që e reduktoi numrin e njësive të qeverisjes vendore në 61 bashki, u mbështet, ndër të tjera, në synimin për forcimin e kapaciteteve administrative dhe financiare. Megjithatë, në vitet pasuese, shumë zona periferike vijuan të përjetonin rënie të popullsisë.

Nuk do të ishte e saktë që ky proces t’i atribuohej vetëm reformës territoriale, sepse shpopullimi është rezultat i një ndërthurjeje faktorësh ekonomikë, socialë, demografikë dhe politikë. Megjithatë, mënyra e organizimit të administratës, shpërndarja e shërbimeve dhe orientimi i investimeve mund të ndikojnë në qëndrueshmërinë e komuniteteve.

Pikërisht për këtë arsye, reforma e vitit 2026 duhet të vlerësohet edhe nga këndvështrimi i pasojave demografike. Duhet të analizohet nëse bashkitë e reja do të krijojnë mundësi më të mira zhvillimi apo do të përqendrojnë më tej burimet dhe shërbimet në qendrat urbane.

Nëse administrata bëhet më e përqendruar, por zonat periferike vazhdojnë të humbasin vende pune, shërbime dhe investime, atëherë riorganizimi territorial nuk do të mjaftojë për të frenuar zbrazjen e tyre.

Shqipëria ka nevojë për një politikë territoriale që jo vetëm administron popullsinë ekzistuese, por krijon kushte që njerëzit të jetojnë, të punojnë dhe të investojnë në vendbanimet e tyre.

VI. Subsidiariteti dhe e drejta e qytetarit për shërbime pranë vendbanimit.

Vetëqeverisja vendore nuk mund të reduktohet në ekzistencën formale të bashkive. Ajo kërkon që komunitetet të kenë mundësi reale të ndikojnë në vendimmarrjen vendore dhe që institucionet të jenë në gjendje t’u përgjigjen nevojave të tyre.

Parimi i subsidiaritetit mbështet ushtrimin e përgjegjësive publike nga niveli i qeverisjes sa më pranë qytetarit, kur kjo është e përshtatshme dhe efektive. Në këtë kuptim, bashkitë e reja duhet të organizohen në mënyrë që përqendrimi administrativ të mos shndërrohet në largim të vendimmarrjes nga komunitetet.

Njësitë administrative duhet të kenë funksione të përcaktuara qartë, personel të mjaftueshëm dhe burime të përshtatshme për shërbimet që u ngarkohen. Ato nuk duhet të mbeten vetëm zyra periferike, të cilat përcjellin kërkesat e qytetarëve drejt qendrës pa pasur mundësi reale për të zgjidhur problemet e tyre.

Po kështu, digjitalizimi i shërbimeve mund të lehtësojë marrëdhëniet me administratën, por nuk mund të zëvendësojë plotësisht praninë fizike të institucioneve, veçanërisht për të moshuarit dhe banorët e zonave me akses të kufizuar në internet.

Qytetari duhet të ketë mundësi të marrë shërbimet bazë pa u detyruar të përshkojë distanca të mëdha ose të përballet me procedura të panevojshme. Nëse kjo nuk garantohet, atëherë zvogëlimi i numrit të bashkive mund të sjellë kursime administrative, por edhe kosto shtesë për vetë qytetarët.

VII. Nga reforma e miratuar te kontrolli i rezultateve.

Pas miratimit të reformës, përgjegjësia institucionale është të sigurojë zbatimin e saj në mënyrë transparente, të organizuar dhe në përputhje me ligjin. Duhet të bëhet e qartë se cilat janë objektivat konkrete, si do të financohet riorganizimi dhe me çfarë treguesish do të vlerësohet suksesi.

Nevojitet një sistem monitorimi që të përfshijë koston e administrimit për banor, të ardhurat vendore, cilësinë dhe shpejtësinë e shërbimeve, distancën nga qendrat administrative, shpërndarjen e investimeve dhe ecurinë demografike të zonave periferike.

Po aq e rëndësishme është që të dhënat të publikohen dhe të krahasohen me gjendjen përpara zbatimit të reformës. Vetëm kështu mund të përcaktohet nëse ndryshimet kanë sjellë përmirësime reale apo thjesht një riorganizim të strukturave administrative.

Vlerësimi duhet të mbështetet në analiza ndërdisiplinore, ku të marrin pjesë ekspertë të gjeografisë, demografisë, ekonomisë, së drejtës, planifikimit territorial dhe administrimit publik.

Reforma territoriale nuk është një akt që mbaron me votimin në Kuvend. Ajo është një proces afatgjatë, rezultatet e të cilit duhet të maten dhe të vlerësohen nga institucionet, ekspertët dhe publiku.

VIII. Përfundim: më pak bashki nuk duhet të nënkuptojnë më pak shtet për qytetarin.

Reforma administrativo-territoriale e vitit 2026 është miratuar, por pasojat e saj do të përcaktohen nga mënyra se si do të zbatohet dhe nga aftësia e institucioneve për të garantuar se ndryshimi i hartës do të sjellë përmirësime reale në jetën e qytetarëve.

Në planin formal – juridik, Kuvendi ka kompetencën të ndryshojë ndarjen administrativo – territoriale dhe numri 46 nuk është, në vetvete, në kundërshtim me Kushtetutën. Në planin material, duhet të vlerësohen respektimi i kritereve kushtetuese, cilësia e konsultimit paraprak të popullsisë, logjika gjeografike dhe ekonomike e bashkimeve, si dhe garantimi i shërbimeve dhe i përfaqësimit për komunitetet periferike.

Nëse reforma sjell administratë më profesionale, financa vendore më të qëndrueshme, shërbime më cilësore dhe investime më të balancuara, ajo mund të shërbejë si instrument i modernizimit të shtetit. Nëse, përkundrazi, përqendrimi administrativ shoqërohet me dobësimin e shërbimeve në zonat e largëta, me zvogëlimin e mundësive të pjesëmarrjes së qytetarëve dhe me përqendrimin e zhvillimit në pak qendra urbane, do të jetë e nevojshme të shqyrtohen masa korrigjuese.

Shqipëria nuk ka nevojë thjesht për më pak bashki. Ajo ka nevojë për bashki më funksionale, më demokratike, më të qëndrueshme financiarisht dhe më pranë qytetarit. Ka nevojë për një organizim territorial që respekton historinë, gjeografinë dhe interesat ekonomike të komuniteteve, duke krijuar mundësi zhvillimi edhe për zonat malore dhe periferike.

Në një vend që përballet me tkurrje demografike, reforma territoriale duhet të shkojë përtej administrimit të territorit që mbetet. Ajo duhet të kontribuojë në krijimin e kushteve që popullsia të mos largohet, që ekonomia vendore të zhvillohet dhe që shërbimet publike të mos përqendrohen vetëm në qendrat e mëdha.

Prova përfundimtare e reformës territoriale të vitit 2026 nuk është numri i bashkive, por aftësia e tyre për të respektuar Kushtetutën, për të forcuar vetëqeverisjen vendore dhe për t’i shërbyer qytetarit. Një shtet mund të zvogëlojë numrin e njësive administrative, por nuk duhet të zvogëlojë praninë e tij aty ku qytetarët kanë më shumë nevojë për të.

Filed Under: Ekonomi

BOTA NË PRAG TË NJË RENDI TË RI: 2030-A SI PIKË KTHESE PËR SIGURINË GLOBALE

October 9, 2026 by s p

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Bota po hyn në një periudhë të ndryshimeve të thella strategjike. Rendi ndërkombëtar që për dekada u mbështet në një ekuilibër të caktuar të fuqive, në aleanca tradicionale dhe në institucione ndërkombëtare, po përballet me sfida të reja. Pyetja nuk është më nëse bota do të ndryshojë, por çfarë forme do të marrë rendi i ri ndërkombëtar dhe sa e sigurt do të jetë periudha e tranzicionit drejt tij.

Presidenti i Finlandës, Alexander Stubb, duke analizuar zhvillimet aktuale, ka vlerësuar se deri rreth vitit 2030 mund të bëhen më të qarta konturet e sistemit të ri ndërkombëtar. Sipas tij, bota ndodhet në një fazë kalimtare ndërmjet dy rendeve të ndryshme, ndërsa paqartësia strategjike po rritet.

Kjo periudhë tranzicioni është veçanërisht e rëndësishme për Evropën. Për dekada, siguria evropiane është mbështetur në një masë të madhe në kapacitetet ushtarake dhe politike të Shteteve të Bashkuara. Por zhvillimet e fundit po e shtyjnë Evropën të marrë përgjegjësi më të mëdha për mbrojtjen e saj.

Evropa duhet të përgatitet për një përgjegjësi më të madhe.

Ndryshimi i marrëdhënieve transatlantike nuk nënkupton domosdoshmërisht dobësimin apo përfundimin e aleancës SHBA–Evropë. Përkundrazi, debati aktual brenda NATO-s lidhet gjithnjë e më shumë me ndarjen e përgjegjësive dhe rritjen e kapaciteteve evropiane të mbrojtjes. Kjo do të ishte një ndryshim i rëndësishëm në arkitekturën e sigurisë së kontinentit. Shtetet evropiane duhet të investojnë më shumë në forcat e armatosura, industrinë e mbrojtjes, teknologjinë ushtarake, mbrojtjen kibernetike, inteligjencën dhe kapacitetet e reagimit të shpejtë.

Në këtë kuadër, objektivi i vitit 2030 nuk duhet parë vetëm si një datë politike. Ai mund të shndërrohet në një horizont strategjik për riorganizimin e sigurisë evropiane.

Por Evropa nuk mund të mendojë vetëm në dimensionin ushtarak. Ajo duhet të diversifikojë edhe marrëdhëniet ekonomike dhe politike, duke forcuar lidhjet me Indinë, vendet e Gjirit, Amerikën Latine dhe aktorë të tjerë që po fitojnë peshë në sistemin ndërkombëtar.

Nga një botë me një qendër drejt një sistemi shumëqendror

Një nga ndryshimet më të rëndësishme është zhvendosja graduale e qendrës së gravitetit ekonomik dhe politik drejt Azisë dhe vendeve të Jugut Global.

Sistemi i ardhshëm ndërkombëtar mund të jetë më shumëqendror, me SHBA-në, Kinën, Rusinë, Bashkimin Evropian, Indinë dhe fuqitë e tjera rajonale që do të konkurrojnë dhe bashkëpunojnë njëkohësisht.

Një sistem i tillë mund të krijojë hapësirë për marrëdhënie më fleksibile ndërmjet shteteve, por në të njëjtën kohë e bën më të vështirë parashikimin e krizave. Kur mungon një ekuilibër i qartë dhe kur normat ndërkombëtare sfidohen, rritet rreziku i keqllogaritjeve strategjike. Prandaj, një prej sfidave kryesore të dekadës së ardhshme do të jetë ruajtja e mekanizmave ndërkombëtarë që parandalojnë konfliktet dhe krijojnë hapësirë për dialog.

“Ligji i xhunglës” dhe dobësimi i normave ndërkombëtare

Në Evropë është shprehur shqetësimi se marrëdhëniet ndërkombëtare po bëhen gjithnjë e më pak të parashikueshme. Përfaqësuesja e lartë e BE-së për politikën e jashtme, Kaja Kallas, ka përdorur edhe metaforën e “ligjit të xhunglës” për të përshkruar një realitet ku fuqia ushtarake, ekonomike dhe politike po fiton peshë në raport me normat ndërkombëtare.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe debati i zhvilluar nga Moska. Presidenti rus Vladimir Putin prej vitesh argumenton se rendi ndërkombëtar i pas Luftës së Ftohtë është duke u transformuar dhe se bota po shkon drejt një sistemi më shumëpolar.

Pavarësisht dallimeve të mëdha ndërmjet interpretimeve perëndimore dhe ruse, një element është i përbashkët: modeli ndërkombëtar i dekadave të kaluara po ndryshon.

Kjo nuk do të thotë se një rend i ri do të lindë automatikisht më i qëndrueshëm. Përkundrazi, periudha e tranzicionit mund të jetë më e ndërlikuar dhe të karakterizohet nga konkurrenca strategjike, lufta hibride, presioni ekonomik, lufta informative, sulmet kibernetike dhe përdorimi gjithnjë e më i madh i teknologjive të reja ushtarake.

Çfarë do të thotë kjo për Ballkanin?

Në një botë ku po ndryshojnë ekuilibrat e fuqisë, Ballkani Perëndimor nuk mund të konsiderohet hapësirë periferike e sigurisë evropiane.

Përkundrazi, rajoni ndodhet në një pozicion strategjik ndërmjet Evropës, Mesdheut dhe hapësirës euroaziatike. Për këtë arsye, çdo dobësim i mekanizmave të sigurisë evropiane mund të krijojë hapësirë për rritjen e ndikimit të aktorëve të ndryshëm politikë, ekonomikë dhe të sigurisë.

Në këtë realitet, Kosova duhet ta shohë sigurinë e saj në kuadër të arkitekturës euroatlantike. Forcimi i bashkëpunimit me NATO-n, Shtetet e Bashkuara dhe partnerët strategjikë evropianë mbetet i rëndësishëm, ndërsa zhvillimi i kapaciteteve të veta të sigurisë dhe mbrojtjes duhet të ecë paralelisht. Njëkohësisht, Ballkani duhet të jetë veçanërisht i kujdesshëm ndaj luftës hibride. Dezinformimi, manipulimi i opinionit publik, ndërhyrjet kibernetike, presioni ekonomik dhe instrumentalizimi i tensioneve etnike mund të përdoren si mjete të konkurrencës gjeopolitike.

Prandaj, siguria e së ardhmes nuk do të përcaktohet vetëm nga numri i ushtarëve dhe armatimeve. Ajo do të varet gjithnjë e më shumë nga inteligjenca, teknologjia, rezilienca institucionale, siguria kibernetike, mbrojtja e informacionit dhe aftësia për të identifikuar kërcënimet hibride në kohë.

2030-a nuk është larg

Viti 2030 mund të jetë vetëm një pikë orientuese, por proceset që do ta përcaktojnë atë rend tashmë kanë filluar. Evropa po rrit kapacitetet e mbrojtjes. SHBA-ja po rishikon mënyrën e angazhimit të saj në sigurinë evropiane. Kina po zgjeron ndikimin ekonomik dhe strategjik. India po fiton peshë ndërkombëtare. Rusia vazhdon të sfidojë arkitekturën ekzistuese të sigurisë në Evropë. Ndërkohë, shtetet e Gjirit dhe fuqitë e tjera rajonale po kërkojnë rol më të madh në sistemin global.

Kjo do të thotë se dekada që po vjen nuk duhet të trajtohet si një periudhë e zakonshme politike. Ajo kërkon parashikim strategjik, investime në mbrojtje dhe diplomaci aktive. Bota nuk po kthehet në rendin e vjetër. Ajo po kërkon një ekuilibër të ri. Dhe pikërisht këtu qëndron sfida: a do të ndërtohet rendi i ri përmes bashkëpunimit dhe rregullave ndërkombëtare, apo përmes konkurrencës së fuqive dhe logjikës së forcës?

Përgjigjja nuk do të përcaktojë vetëm marrëdhëniet ndërmjet fuqive të mëdha. Ajo do të përcaktojë edhe sigurinë e Evropës, të Ballkanit dhe të Kosovës.

Në këtë realitet të ri, të jesh i përgatitur nuk do të thotë të presësh krizën. Do të thotë ta parashikosh atë, ta kuptosh dhe të ndërtosh kapacitetet për ta parandaluar. Mund ta përshtat edhe në një version më të fuqishëm për faqen e parë të “Bota Sot”, me titull më të drejtpërdrejtë dhe me theks edhe më të madh te Kosova, NATO-ja, SHBA-ja dhe Ballkani.

Foto: https://www.cfr.org

Filed Under: Ekonomi

  • « Previous Page
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • …
  • 255
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • Kinematografia e Kosovës shkëlqen në Nju Jork
  • NGA UNITETI I ALFABETIT TE UNITETI I VIZIONIT
  • “Dyqani i helmeve”, një parabolë groteske mbi zbrazëtinë ekzistenciale
  • Rinia në shesh, intelektualët në dilemë dhe përgjegjësia morale e një kombi
  • LASGUSH PORADECI – POEZIA SI PIKTURË
  • Alfabeti dhe kokat e mendjes shqiptare
  • AT GJERGJ FISHTA DHE KONGRESI I ALFABETIT – KUR SHKRONJAT U BËNË BESË, GJUHË DHE BASHKIM KOMBËTAR
  • VOTUESIT AMERIKANË FOLËN — DEMOKRACIA KA NEVOJË PËR EKUILIBËR DHE KONTROLL TË PUSHTETEVE
  • PARIMI I NACIONALIZMIT SHQIPTAR
  • Shkrimtari dhe ndjenja e detyrimit moral ndaj shoqërisë
  • Vatra shpreh mirënjohje e falënderim për patriotin Jim Xhema, sponsori “Platinum” i Vatrës për festën e Flamurit Kombëtar më 27 Nëntor 2026 në New York
  • Kongresi i Manastirit
  • “MALLI I MËRGIMTARIT”, NJË URË KULTURORE MES ATDHEUT DHE DIASPORËS
  • Krimet serbe në Kosovë në dokumentet e Arkivit Presidencial të Bill Clintonit
  • Mbrojtja e krerëve të UÇK-së si çështje e së vërtetës historike, dinjitetit të luftës çlirimtare dhe interesit kombëtar

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT