Prof. Dr. Pal Nikolli/

Ka një mënyrë të thjeshtë për të matur shëndetin e një shteti: të shohësh sa qytetarë detyrohen të kërkojnë drejtësi në gjykatë për probleme që duhej të ishin zgjidhur në administratë. Kur korridoret e gjykatave mbushen me mijëra dosje, nuk kemi të bëjmë vetëm me një ngarkesë të sistemit gjyqësor. Kemi të bëjmë me një krizë shumë më të thellë, krizën e përgjegjësisë shtetërore.

Çdo dosje përfaqëson një histori njerëzore. Pas saj fshihet një qytetar që ka pritur përgjigje, një familje që ka humbur kohë, një biznes që është penguar nga burokracia ose një e drejtë që është mohuar. Shumë prej këtyre çështjeve nuk do të duhej të mbërrinin kurrë në gjykatë. Ato mund të ishin zgjidhur me profesionalizëm, ndershmëri dhe vendimmarrje në hallkat e para të administratës publike.

Por pikërisht aty nis problemi. Institucionet që janë krijuar për të ofruar shërbim publik shpesh janë shndërruar në struktura që shtyjnë vendimmarrjen, shmangin përgjegjësinë dhe e transferojnë barrën tek qytetari. Një firmë që nuk hidhet në kohë, një kërkesë që mbetet në sirtar, një vendim që shtyhet pafundësisht – të gjitha këto prodhojnë një pasojë të vetme: një tjetër dosje në gjykatë.

Kjo nuk është më thjesht burokraci. Është një kulturë institucionale ku askush nuk dëshiron të mbajë përgjegjësi. Zyrtari pret eprorin, eprori pret ministrinë, ministria pret një interpretim tjetër, ndërsa qytetari pret drejtësinë. Në fund, ai mbetet i vetëm përballë një sistemi që e detyron të kërkojë në gjykatë atë që ligji ia garanton prej kohësh.

Në një shtet funksional, gjykata duhet të jetë mekanizmi i fundit i zgjidhjes së konflikteve, jo porta e parë ku troket qytetari. Kur pothuajse çdo mosmarrëveshje përfundon në proces gjyqësor, kjo tregon se administrata ka dështuar të kryejë misionin e saj. Drejtësia nuk duhet të fillojë në sallën e gjyqit; ajo duhet të fillojë në sportelin e parë të shtetit.

Reformat në drejtësi, sado të rëndësishme të jenë, nuk mund të japin rezultatet e pritura nëse nuk shoqërohen me një reformë të thellë të administratës dhe të kulturës së përgjegjësisë. Nuk mjafton të shtohen gjyqtarët apo të ndërtohen gjykata të reja, nëse vazhdon të prodhohet çdo ditë një lumë i ri konfliktesh nga institucionet publike.

Një administratë që merr vendime në kohë, që respekton ligjin dhe qytetarin, ul automatikisht numrin e proceseve gjyqësore. Përkundrazi, një administratë që hesht, zvarrit dhe shmang përgjegjësinë, prodhon pafundësisht dosje, vonesa dhe mosbesim.

Në fund të fundit, problemi nuk është numri i dosjeve. Problemi është arsyeja pse ato ekzistojnë. Ato janë dëshmia më e qartë se shteti shpesh ka zëvendësuar shërbimin me procedurën, përgjegjësinë me indiferencën dhe qytetarin me një numër protokolli.

Një republikë nuk mund të ndërtohet mbi grumbuj dosjesh. Ajo ndërtohet mbi besimin se institucionet ekzistojnë për t’i shërbyer qytetarit dhe jo për ta lodhur atë. Kur përgjegjësia rikthehet si parim themelor i administrimit publik, gjykatat do të çlirohen nga pesha e padrejtësive të panevojshme dhe drejtësia do të rifitojë kuptimin e saj të vërtetë.

Sepse drejtësia nuk lind me një vendim gjykate. Ajo lind në momentin kur një zyrtar vendos të bëjë detyrën e tij me ndershmëri, përgjegjësi dhe respekt për qytetarin. Deri atëherë, Republika e Dosjeve do të vazhdojë të jetë pasqyra më e dhimbshme e dështimit të shtetit.

Bujar Leskaj/

Marrëveshja e huasë direkte ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës, të përfaqësuara nga Agjencia e Bashkëpunimit për Sigurinë e Mbrojtjes (Defense Security Cooperation Agency – DSCA), në kuadër të programit të Financimit të Jashtëm Ushtarak (Foreign Military Financing – FMF), me një vlerë totale prej 302 milionë dollarësh amerikanë, përfaqëson një nga projektet më të rëndësishme të modernizimit të kapaciteteve të mbrojtjes të Shqipërisë. Marrëveshja nuk ka rëndësi vetëm për vlerën financiare që mbart, por edhe për ndikimin e saj në forcimin e kapaciteteve ushtarake, rritjen e ndërveprueshmërisë me aleatët e NATO-s dhe konsolidimin e partneritetit strategjik mes Shqipërisë dhe SHBA-ve.

I. Një investim në sigurinë kombëtare

Shqipëria është anëtare e NATO-s që prej vitit 2009 dhe ka detyrimin të zhvillojë vazhdimisht kapacitetet e saj mbrojtëse sipas standardeve të Aleancës.

Në këtë kuadër, investimet në mjete dhe pajisje moderne nuk janë vetëm një zgjedhje politike, por edhe pjesë e angazhimeve që rrjedhin nga anëtarësimi në NATO. Një financim i tillë do të kontribuojë fuqishëm në modernizimin e Forcave tona të Armatosura, në zëvendësimin e pajisjeve të amortizuara, në përmirësimin e gatishmërisë operacionale, në rritjen e aftësisë për të marrë pjesë në misione ndërkombëtare dhe në forcimin e mbrojtjes së territorit dhe infrastrukturës sonë kritike.

Financimi i Jashtëm Ushtarak (Foreign Military Financing) është një program i qeverisë së Shteteve të Bashkuara, që synon të ndihmojë vendet partnere në financimin e blerjes së pajisjeve, sistemeve dhe shërbimeve ushtarake amerikane. Ky mekanizëm u jep vendeve partnere mundësinë të sigurojnë pajisje moderne, duke përdorur skema financimi të strukturuara, të administruara në kuadër të bashkëpunimit dypalësh në fushën e mbrojtjes.

Për Shqipërinë, kjo përfaqëson një instrument të rëndësishëm, për të përshpejtuar modernizimin e kapaciteteve ushtarake.

II. Përfitime të qarta strategjike dhe gjeopolitike

Një marrëveshje e tillë sjell përfitime të rëndësishme dhe të qarta për ne.

Së pari, ajo forcon marrëdhëniet strategjike me Shtetet e Bashkuara, aleatin kryesor të Shqipërisë jo vetën në rrafshin politik, por edhe në fushën e sigurisë dhe të mbrojtjes.

Së dyti, pajisjet e prodhuara sipas standardeve amerikane rrisin ndërveprueshmërinë me forcat e vendeve të NATO-s gjatë stërvitjeve dhe operacioneve të përbashkëta.

Së treti, modernizimi i teknologjisë ushtarake do ta përmirësojë ndjeshëm aftësinë e Forcave tona të Armatosura, për të reaguar ndaj sfidave të reja të sigurisë, përfshirë kërcënimet hibride, mbrojtjen kibernetike, emergjencat civile dhe fatkeqësitë natyrore, për shkak të pajisjeve dhe sistemeve të reja ushtarake moderne që do të financohen dhe sigurohen për Shqipërinë.

Marrëveshja merr një rëndësi të veçantë, në një mjedis ndërkombëtar të karakterizuar nga pasiguri më të mëdha, tensione rajonale dhe rritje të investimeve në mbrojtje nga shumë vende të NATO-s.

Në këtë kontekst, modernizimi i forcave të armatosura nuk lidhet vetëm me mbrojtjen kombëtare, por edhe me kontributin që Shqipëria jep për sigurinë kolektive në Evropë. Për Shqipërinë, një forcë ushtarake më moderne përforcon besueshmërinë e saj si partnere e denjë në Aleancë.

III. Transferimi i teknologjisë dhe zhvillimi institucional

Përtej pajisjeve dhe sistemeve moderne të mbrojtjes, marrëveshja do të shoqërohet me programe trajnimi, mbështetje logjistike, mirëmbajtje dhe zhvillim të kapaciteteve tona njerëzore në mbrojtje.

Kjo do të ndikojë pozitivisht në profesionalizimin e Forcave të Armatosura dhe në rritjen e aftësive teknike të personelit, i cili do të përdorë dhe mirëmbajë pajisjet dhe sistemet e reja. Marrëveshja shënon një etapë të rëndësishme në transformimin e Forcave të Armatosura Shqiptare. Efektiviteti i investimit do të varet jo vetëm nga blerja e pajisjeve dhe sistemeve të reja, por edhe nga integrimi i tyre në strukturat ekzistuese, nga trajnimi i duhur i personelit, nga mirëmbajtja afatgjatë dhe planifikimi i duhur i përdorimit operacional të tyre.

Marrëveshja për huanë direkte prej 302 milionë dollarësh ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara, përmes Agjencisë së Bashkëpunimit për Sigurinë e Mbrojtjes (DSCA) dhe në kuadër të programit FMF, përfaqëson një hap me rëndësi strategjike për modernizimin e mbrojtjes së vendit dhe forcimin e partneritetit me SHBA-të. Zbatimi i saj kërkon transparencë dhe planifikim afatgjatë. Nëse këto elemente garantohen, investimi mund të rrisë aftësitë mbrojtëse të Shqipërisë dhe të forcojë rolin e saj si një aleate e besueshme në NATO, duke kontribuar njëkohësisht në sigurinë tonë kombëtare dhe në atë rajonale.

Bledar Prifti, Ph.D.

July 24, 2026/

Teoria e stabilitetit hegemonik në marrëdhëniet ndërkombëtare thotë se një fuqi e vetme dominante ruan rendin në sistemin ndërkombëtar. Kjo fuqi dominante, ose hegemoni, ofron të mira publike thelbësore si rrugë tregtare të sigurta, rregulla të qëndrueshme për tregtinë dhe mekanizma për menaxhimin e mosmarrëveshjeve mes shteteve. Duke vepruar kështu, ajo redukton rrezikun e konkurrencës së pakontrolluar dhe konflikteve të shkallës së gjerë.

Kur nuk ekziston një hegjemon i tillë, sistemi ndërkombëtar tenton të bëhet më i paqëndrueshëm dhe i prirur ndaj luftërave mes fuqive të mëdha. Të dhënat historike tregojnë modele të përsëritura ku fuqi në ngritje sfidojnë ato të vendosura, shpesh duke rezultuar në konflikte të mëdha. Thucydides, në historinë e tij të Luftës së Peloponezit, përshkroi se si rritja e fuqisë athinase kërcënoi pozicionin e Spartës dhe çoi në një luftë të gjatë e shkatërruese mes dy shteteve kryesore greke.

Në studimet bashkëkohore, Graham Allison ka analizuar këtë dinamikë, të njohur si Kurthi i Thucydides. Ai argumenton se kur një fuqi në ngritje kërcënon të zhvendosë një fuqi sunduese, rreziku i luftës rritet ndjeshëm nëse të dyja palët nuk bëjnë përpjekje të qëllimshme për ta shmangur atë. Argumente të ngjashme shfaqen në teorinë e tranzicionit të fuqisë, të zhvilluar nga A.F.K. Organski, e cila shqyrton se si ndryshimet në fuqinë relative mes shteteve krijojnë kushte për luftëra të mëdha. Robert Gilpin gjithashtu e ka trajtuar këtë çështje në punën e tij mbi luftërat hegemonike dhe ndryshimin sistemik, duke treguar se si rënia e një fuqie dominante shpesh prodhon periudha paqëndrueshmërie dhe konflikti hegemonik.

Ky parim i stabilitetit hegemonik mund të zbatohet edhe për strukturën e brendshme të shoqërive. Në çdo vend të përbërë nga grupe të shumta racore, etnike, dhe civilizuese, ekzistenca e një grupi thelbësor hegemonik të ankoruar në një kulturë dominante kryen një funksion të krahasueshëm në nivelin e brendshëm. Ky thelb furnizon norma të përbashkëta të sjelljes, besim institucional dhe një kornizë unifikuese që redukton konfliktin e brendshëm dhe mundëson bashkëpunim në shkallë të gjerë.

Kur një bërthamë e tillë hegjemonike është e pranishme dhe efektive, popullatat e ndryshme mund të bashkëjetojnë nën rregulla dhe institucione të përbashkëta. Kur bërthama hegjemonike dobësohet ose zhduket, konkurrenca mes grupeve tenton të intensifikohet, besimi shoqëror bie dhe stabiliteti politik e shoqëror bëhet më i vështirë për t’u mbajtur me kalimin e kohës.

Të dhënat historike ofrojnë prova të qëndrueshme për këtë model në shoqëri të mëdha dhe të ndryshme. Shoqëri të tilla kanë mbajtur kohezion dhe prosperitet afatgjatë vetëm kur një grup etnik ose kulturor ka ushtruar dominim të qartë. Qytetërimi i lashtë sumerian qëndroi ndërsa popullsia e tij me një bërthamë hegjemonike ruajti udhëheqjen kulturore dhe institucionale në Mesopotami. Perandoria Achaemenide persiane arriti stabilitet në territore të gjera sepse elitat persiane imponuan sisteme administrative dhe një kulturë sunduese, duke u dhënë autonomi të kufizuar popujve të nënshtruar. Perandoria e Aleksandrit të Madh u zgjerua me shpejtësi nën hegjemoninë maqedonase-greke, por u fragmentua në shtete rivale pas vdekjes së tij, sapo ajo bërthamë hegjemonike u shpërbë.

Perandoria Romake ofron një ilustrim të mëtejshëm. Ajo filloi me një bërthamë të fortë italike dhe latine që përfshiu me sukses popullatat fqinje europiane përmes asimilimit dhe institucioneve të përbashkëta. Me kalimin e kohës, megjithatë, përthithja e grupeve më të largëta pa ruajtjen e këtij thelbi kontribuoi në ndarje të brendshme, ulje të efektivitetit institucional dhe fragmentim eventual në provincat perëndimore. Perandoria Osmane qeverisi popullata të ndryshme për shekuj përmes hegjemonisë turke dhe islame, të kombinuar me sistemin e milletit të vetëqeverisjes së kufizuar për pakicat. Stabiliteti relativ vazhdoi ndërsa dominimi turk mbeti i paprekur; erozioni i tij gradual nga nacionalizmat në ngritje mes arabëve, grekëve, armenëve dhe sllavëve përshpejtoi rënien e perandorisë dhe shpërbërjen përfundimtare në fillim të shekullit të njëzetë.

Në kontrast, shoqëritë që kanë ruajtur një thelb të qartë etnik-kulturor kanë treguar kohezion më të madh afatgjatë dhe vazhdimësi institucionale. Japonia, Korea e Jugut, Izraeli, Polonia dhe Hungaria kanë ruajtur identitete të forta kombëtare të rrënjosura në popullatat e tyre themeluese. Këto raste në përgjithësi kanë treguar nivele më të larta të besimit shoqëror dhe qëndrueshmërie edhe kur përballen me presione të jashtme ose sfida të brendshme.

Zhvillimet bashkëkohore në Shtetet e Bashkuara dhe Evropën Perëndimore tregojnë një dobësim gradual të bërthamës historike europiane. Për shekuj me radhë, popullatat me prejardhje europiane vendosën gjuhët, traditat ligjore, metodat shkencore dhe strukturat institucionale që definuan qytetërimin perëndimor. Imigrimi në shkallë të gjerë nga rajone me prejardhje të ndryshme racore, kulturore dhe civilizuese, së bashku me nivele të ulëta të lindjeve vendase, ka prodhuar shoqëri paralele dhe enklava etnike në shumë qytete perëndimore. Shumë grupe imigrante mbajnë gjuhë të dallueshme, praktika fetare, struktura familjare dhe qëndrime ndaj autoritetit e qeverisjes që ndryshojnë ndjeshëm nga normat e vendosura perëndimore. Pa asimilim të plotë në qytetërimin pritës, këto komunitete shpesh veprojnë sipas rregullave të tyre shoqërore e kulturore. Ky proces redukton besimin e përgjithshëm shoqëror dhe rrit konkurrencën e bazuar në identitet në politikë dhe institucione publike.

Kërkimi empirik në shkencat sociale mbështet fort këto modele të kohezionit të reduktuar në mjedise të ndryshme. Në studimin e tij me ndikim të vitit 2007, Robert Putnam shqyrtoi komunitete në të gjithë Shtetet e Bashkuara dhe gjeti se diversiteti etnik më i lartë shoqërohet me kapital social më të ulët në afat të shkurtër dhe të mesëm. Banorët në lagje më të ndryshme tentojnë të “tërhiqen”. Ata tregojnë besim më të ulët edhe ndaj njerëzve të të njëjtës prejardhje, më pak altruizëm, më pak miqësi dhe pjesëmarrje të reduktuar në jetën e komunitetit.

Gjetje të ngjashme shfaqen në punën e Alberto Alesina dhe Eliana La Ferrara (Diversiteti Etnik dhe Performanca Ekonomike, 2005), të cilët dokumentuan se diversiteti më i madh racor dhe etnik në qytetet amerikane korrelon me besim ndërpersonal më të ulët dhe pjesëmarrje qytetare të reduktuar. Një meta-analizë gjithëpërfshirëse e vitit 2020 e 87 studimeve dhe mbi 1,000 vlerësimeve nga Peter Thisted Dinesen, Merlin Schaeffer dhe Kim Mannemar Sønderskov konfirmoi një marrëdhënie negative statistikisht të rëndësishme mes diversitetit etnik dhe besimit shoqëror në vende dhe kontekste të ndryshme. Efekti shpesh është modest, por i qëndrueshëm, dhe tenton të jetë më i fortë për besimin ndaj fqinjëve dhe në mjedise lokale.

Dallimet civilizuese e komplikojnë më tej integrimin afatgjatë. Shoqëritë e Evropës Perëndimore ndajnë themele në traditat greko-romake, judeo-kristiane dhe të Iluminizmit që theksojnë të drejtat individuale, sundimin e ligjit dhe aftësinë për pajtim pas konflikteve të mëdha. Brenda kujtesës së gjallë, kombet europiane që luftuan luftëra totale në mesin e shekullit të njëzetë arritën bashkëpunim paqësor dhe integrim ekonomik përmes vlerave dhe institucioneve të përbashkëta civilizuese. Shumë shoqëri jo-perëndimore, megjithatë, mbajnë ankesa të gjata dhe interpretime zero-sum të historisë. Shembuj përfshijnë referencën e vazhdueshme ndaj ngjarjeve të mesit të shekullit të njëzetë në politikën iraniane ndaj Perëndimit, ose theksimin e vazhdueshëm të mosmarrëveshjeve historike në marrëdhëniet mes Turqisë dhe Greqisë ose në segmente të botës arabe. Këto modele pasqyrojnë qasje të ndryshme ndaj kujtesës kolektive, horizonteve kohore dhe zgjidhjes së konfliktit.

Në Perëndim, asimilimi në bërthamën (apo civilizimin) europiane dikur ndihmoi për të kapërcyer edhe dallimet e mëdha mes grupeve europiane. Sot, megjithatë, flukse të mëdha nga qytetërime të papajtueshme sjellin pikërisht modelet e kundërta, duke përfshirë ankesa të gjata, separatizëm dhe tribalizëm me besim të ulët. Pa një bërthamë hegemonike të restauruar që kërkon asimilim të plotë në termat europiane, rezultati përfundimtar tashmë është vendosur nga historia.

Të dhënat historike janë të qarta dhe të pamëshirëshme. Kur bërthama hegjemonike europiane humbet dominimin e saj në shoqëri të ndryshme, përçarja shoqërore rritet me shpejtësi për shkak të vlerave të konkurruese civilizuese. Paqëndrueshmëria politike bëhet normale përmes votimit në bllok etnik dhe paralizës institucionale. Rënia ekonomike përshpejtohet për shkak të rënies së besimit, largimit të njerëzve të aftë dhe ngarkesave të rënda të mirëqenies. Dhuna rritet në formën e trazirave, konflikteve të bandave, zonave të ndaluara dhe trazirave të synuara, shpesh duke çuar në konflikt civil tragjik ose madje ndarje.

Historia nuk tregon asnjë alternativë të suksesshme për shoqëri të ndryshme që braktisin thelbin e tyre stabilizues.

Eksperimenti i kësaj natyre dhe magnitude (transformimi demografik i shpejtë i inxhinieruar qëllimisht duke sjellë së bashku popullata të mëdha nga etni, kultura dhe qytetërime të ndryshme, ndërsa aktivisht dekurajon ose holllon kulturën historike thelbësore) është i paprecedentë në historinë njerëzore. Perandoritë e kaluara multi-etnike (persiane, romake, osmane, austro-hungareze) vepronin nën dominim hegemonik eksplicit nga një grup themelues ose pushtues që impononte rregulla mbizotëruese, gjuhë administrative dhe norma elitash; ato nuk ndiqnin shpërbërjen egalitare të thelbit si politikë.

Politikat moderne perëndimore të imigrimit masiv të kombinuar me multikulturalizmin, retorikën zyrtare anti-asimiluese në disa rrethe dhe projektimet demografike që parashikojnë se popullatat me prejardhje europiane historike do të bëhen pakicë në atdheun e tyre stërgjyshor brenda dekadave, përfaqësojnë një projekt të ri inxhinierie sociale në shkallë të gjerë. Asnjë qytetërim i mëparshëm nuk ka tentuar një transformim të tillë me këtë shpejtësi dhe intensitet ideologjik në disa shoqëri të avancuara me besim të lartë njëkohësisht.

Ky është një eksperiment shumë i rrezikshëm. Ai rrezikon një sërë zhvillimesh të rrezikshme: fraksionalizëm etnik që intensifikohet, erozion i sferës publike neutrale, rënie e legjitimitetit të shtetit dhe konkurrenca zero-sum që escalojnë për burime dhe status. Në mungesë të një thelbi hegemonik të restauruar, këto presione kulmojnë në konflikte civile (që variojnë nga dhuna e nivelit të ulët të qëndrueshëm dhe sisteme ligjore paralele deri në luftëra civile të hapura) derisa një grup të arrijë të rivendosë hegjemoninë mbi territorin dhe institucionet, ose derisa grupet konkurruese të luftojnë për ndarje dhe krijimin e shteteve-kombë më homogjene të reja.

Historia demonstron vazhdimisht se ndarjet e thella civilizuese dhe etnike nuk zgjidhen në multikulturalizëm harmonik pa dominim ose ndarje; ato zgjidhen përmes supremacisë ose bërthamave sociale hegjemonike. Shembujt shumëzojnë nga Ballkani, Libani, Qipro, Ukraina, Kaukazi, Sudan/Sudani i Jugut dhe trajektoret post-koloniale të shumë shteteve artificiale multi-etnike.

Ideja se diversiteti i pafund racor, etnik, dhe civilizues është gjithmonë një forcë pozitive është vërtetuar e rreme nga perandoritë tashmë të shkatërruara, rrugët e përgjakura nga konfliktet, dhe kombet e shkatërruara. Mbijetesa e Perëndimit tani kërkon rivendosjen urgjente të hegjemonisë së tij historike civilizuese europiane. Kjo kërkon kufij të fortë, besim kulturor të hapur, asimilim të kërkuar në termat e shoqërisë pritëse, dhe prioritet të qartë të dhënë vazhdimësisë së popujve themelues. Mohimi çon vetëm në shpërbërje. Vetëm një këndvështrim realist (jo idealist) mund të na shpëtojë të gjithve nga një iluzion i rrezikshëm. Gjykimi i historisë po vjen: ose kohezion përmes dominimit, ose kaos përmes iluzionit.

Provueshmëria nga marrëdhëniet ndërkombëtare dhe historia e brendshme tregon se stabiliteti në sisteme komplekse varet nga prania dhe mirëmbajtja e një thelbi hegemonik. Erozioni i tij fton çrregullim dhe konflikt social; rivendosja e tij ofron mekanizmin kryesor për rend të rinovuar dhe kohezion afatgjatë.

Një model zhvillimi që Shqipëria duhet ta lexojë me kujdes.

Nga Gani Vila/

Po i shkruaj këto radhë nga Cancuni i Meksikës. Jam këtu për punë, por çdo ditë që kaloj në këtë qytet më jep një arsye më shumë për të menduar për Shqipërinë. Ndonjëherë duhet të largohesh mijëra kilometra nga vendi yt për ta kuptuar më mirë se çfarë mund të bëhet në atdhe. Cancuni nuk është një mrekulli e natyrës e lënë në mëshirën e fatit. Ai është një mrekulli e vizionit njerëzor. Vetëm pesë dekada më parë kjo zonë ishte një bregdet i virgjër, me pak banorë dhe pothuajse pa infrastrukturë. Shteti meksikan hartoi një strategji kombëtare zhvillimi, ndërtoi rrugët, aeroportin, rrjetin energjetik dhe ujin e pijshëm, duke krijuar bazën që kapitali privat të investonte.

Pastaj erdhën investitorët. Kompani amerikane, kanadeze, spanjolle, franceze, gjermane dhe grupe të tjera ndërkombëtare ndërtuan resorte, hotele, marina turistike dhe qendra argëtimi. Sot Cancuni është një nga destinacionet më të vizituara në botë, me miliona turistë çdo vit dhe me qindra mijëra vende pune të krijuara drejtpërdrejt ose tërthorazi. Nuk është ndërtuar vetëm një industri turistike. Është ndërtuar një ekonomi. Kanë përfituar fermerët që furnizojnë hotelet, peshkatarët që furnizojnë restorantet, kompanitë e transportit, bizneset familjare, universitetet, shkollat profesionale dhe mijëra sipërmarrës të vegjël.

Kjo është fuqia e investimit strategjik. Teksa shoh këtë realitet, më shkon mendja tek Zverneci, Karaburuni, Ishulli i Sazanit dhe gjithë bregdeti shqiptar. Shqipëria ka një natyrë që nuk i ka zili askujt. Ka det, male, klimë, histori dhe mikpritje. Ajo që na ka munguar shpesh është vazhdimësia e politikave zhvilluese dhe besimi se projektet e mëdha mund të ndryshojnë fatin ekonomik të vendit. Në këtë këndvështrim, investimet amerikane në Shqipëri nuk duhet të shihen vetëm si ndërtim resortesh turistike. Ato përfaqësojnë kapital, teknologji, standarde menaxhimi, vende pune dhe besim ndërkombëtar.

Sa më shumë investitorë seriozë të vijnë në Shqipëri, aq më e fortë bëhet ekonomia shqiptare dhe aq më i madh bëhet besimi i tregjeve financiare. Ekonomia dhe siguria kombëtare nuk janë më dy botë të ndara. Në shekullin XXI ato ecin bashkë. Kur një vend tërheq investime të fuqishme nga partnerët strategjikë, ai forcon jo vetëm ekonominë, por edhe pozicionin e tij gjeopolitik. Shqipëria është anëtare e NATO-s dhe synon anëtarësimin në Bashkimin Europian. Çdo investim serioz nga aleatët tanë është një kontribut për stabilitetin dhe zhvillimin afatgjatë të vendit.

Në Cancun pata rastin të takoj edhe disa bashkatdhetarë shqiptarë. Bisedat me ta ishin të sinqerta dhe plot mall për vendlindjen. Njëri prej tyre, të cilin po e identifikoj vetëm me inicialet L.M., më kërkoi të mos publikoja fotografinë tonë. “Nuk dua të keqkuptohem”, më tha. E respektoj plotësisht dëshirën e tij. Ky episod më bëri të kuptoj se shqiptarët, kudo ku jetojnë, vazhdojnë ta mbajnë Shqipërinë në zemër. Ata gëzohen për sukseset e saj dhe shqetësohen për problemet e saj.

Diaspora shqiptaro-amerikane mbetet një nga pasuritë më të mëdha kombëtare. Ajo ka kontribuar në çdo moment historik për interesat e Shqipërisë, nga çështja kombëtare deri te integrimi euroatlantik. Ajo është promotore e investimeve, e zhvillimit ekonomik dhe e afrimit të Shqipërisë me Perëndimin. Prandaj shteti shqiptar duhet të ndërtojë një politikë shumë më moderne ndaj diasporës. Nuk mjaftojnë vetëm fjalët e mira në festa kombëtare. Duhet një strategji konkrete që kapitali, përvoja profesionale dhe potenciali intelektual i diasporës të bëhen pjesë organike e zhvillimit të Shqipërisë.

Njëkohësisht, qeveria duhet të dëgjojë me vëmendje çdo kërkesë të drejtë që ngrihet nga qytetarët. Demokracia forcohet kur dialogu zëvendëson përplasjen dhe kur reformat ecin paralelisht me zhvillimin ekonomik. Institucionet duhet të jenë gjithashtu të afta të mbrojnë interesat kombëtare dhe të garantojnë që çdo projekt strategjik të zhvillohet në përputhje me ligjin dhe interesin publik. Historia e Cancunit më mëson një gjë të thjeshtë: Zhvillimi nuk vjen rastësisht. Ai planifikohet. Ai mbrohet. Ai ndërtohet. Dhe mbi të gjitha, ai kërkon vizion.

Shqipëria nuk duhet të ketë frikë nga investimet serioze, por duhet të ketë kujdes që ato të jenë transparente, në përputhje me ligjin, në mbrojtje të mjedisit dhe në shërbim të qytetarëve. Nga Cancuni nuk po sjell vetëm kujtime. Po sjell një model zhvillimi q e kam parë me sytë e mi. Besoj se edhe Shqipëria mund ta ndërtoje historinë e saj të suksesit, nëse vizioni, interesi kombetar dhe bashkëpunimi me aleatët tanë strategjike vendosen mbi çdo interes tjetër. Mos e humbni mundësinë që historia t’ju trokasë në derë. Zverneci dhe Sazani mund të bëhen për Shqipërinë ajo që Cancuni u bë për Meksikën. Dhe kur kjo të ndodhë, fitues nuk do të jetë një qeveri apo një parti politike. Fitues do të jetë Shqipëria.

Hisen Berisha/

Ka momente në histori kur një deklaratë politike vlen më shumë se një mijë raporte diplomatike, më shumë se dhjetëra rezoluta dhe më shumë se vite të tëra propagande shtetërore.

Deklarata e ministres serbe Paunoviq është pikërisht një moment i tillë.

Ajo bëri atë që për vite me radhë nuk arriti ta bëjë as diplomacia e Kosovës dhe as raportet e organizatave ndërkombëtare. Me pak fjalë, ajo hoqi maskën e Beogradit dhe zbuloi fytyrën e vërtetë të politikës shtetërore serbe ndaj shqiptarëve.

Është paradoksale që këtë ta bëjë një ministre, e cila mban përgjegjësi të drejtpërdrejtë për peshën e fjalës së saj si përfaqësuese e një qeverie. Në opinionin publik të Pejës ajo ka qenë prej kohësh figurë e njohur dhe e përfolur edhe për të kaluarën e saj personale, një e kaluar që nuk është kursyer të komentohet as nga vetë shqiptarët. Megjithatë, më e rëndësishme se ajo e kaluar është arsyeja pse ajo shfaqi një urrejtje kaq patologjike ndaj shqiptarëve. Pikërisht kjo urrejtje duket se e çliroi nga çdo maskë diplomatike dhe e detyroi të artikulojë publikisht atë që politika zyrtare e Serbisë zakonisht përpiqet ta fshehë pas gjuhës së bashkëpunimit rajonal, paqes dhe integrimeve evropiane.

Për vite me radhë, Bashkimi Evropian dhe emisarë të ndryshëm u përpoqën të ndërtonin narrativën se Serbia kishte ndryshuar, se ishte shkëputur nga politika e Millosheviqit dhe se ishte shndërruar në faktor stabiliteti rajonal. Na u fol pa pushim për fqinjësi të mirë, dialog konstruktiv, kompromise historike dhe vlera evropiane në emër të stabilitetit në trajtën e statusquos apo të menxhimit të krizave jo zgjidhjes së tyre. Ndërmjetës si Josep Borrell dhe Miroslav Lajçak investuan kapital të konsiderueshëm politik për ta paraqitur Beogradin si partner të paqes.

Por deklarata e ministres serbe e hodhi në erë këtë investim politik e propagandistik.

Ajo tregoi se Serbia nuk ka ndryshuar asgjë në thelb nga filozofia shtetërore që prodhoi luftërat e fundit në ish-Jugosllavi. Nuk ka ndryshuar mënyrën se si e sheh shqiptarin, nuk ka ndryshuar kulturën politike mbi të cilën u ndërtuan krimet në Kroaci, Bosnje e Hercegovinë dhe Kosovë, as mendësinë që vazhdon të prodhojë gjuhë urrejtjeje ndaj popujve joserbë.

Deklarata e saj nuk ishte një gafë politike.

Ishte një rrëshqitje e së vërtetës.

Kur një ministre shpreh keqardhje që shqiptarët nuk u zhdukën gjatë luftës, ajo nuk flet vetëm si individ. Ajo artikulon një mendësi që është kultivuar për dekada në doktrinën politike, akademike dhe propagandistike të shtetit serb.

Pikërisht për këtë arsye, deklarata e saj nuk mund të lexohet si një reagim emocional apo si retorikë e rastit. Ajo duhet parë në dritën e një vazhdimësie historike të dokumentuar. Hulumtimet më të fundit arkivore, të mbështetura edhe në dokumentacionin diplomatik italian të vitit 1941, dëshmojnë se projektet kundër shqiptarëve nuk janë ndërtuar vetëm mbi përdorimin e forcës ushtarake, por edhe mbi një strategji afatgjatë të manipulimit të identitetit kombëtar.

Raportet e Konsullit Mbretëror Italian në Shkup dokumentojnë se administrata bullgare regjistronte sistematikisht shqiptarët myslimanë si turq, ndonëse vetë diplomacia italiane theksonte se shumica dërrmuese e tyre ishin shqiptarë. Qëllimi ishte i qartë, shqiptari duhej të zhdukej fillimisht si kategori juridike dhe kombëtare, përpara se të largohej fizikisht nga trojet e veta.

Ky dokument arkivor rrëzon një nga mitet më të mëdha të historiografisë zyrtare ballkanike.

Ai provon se spastrimi etnik nuk fillonte domosdoshmërisht me armë por, ai fillonte shumë më herët, në regjistrat civilë, në administratë, në manipulimin e statistikave, në kontrollin e institucioneve fetare dhe në mohimin gradual të identitetit kombëtar. Dhuna fizike vinte vetëm pasi ishte përgatitur terreni juridik dhe administrativ për ta bërë largimin e shqiptarëve të dukej si proces “ligjor” ose “administrativ”.

Prandaj kjo deklaratë nuk duhet parë si një incident diplomatik, por si prova më autentike se projekti i “Serbisë së re” ka qenë një iluzion politik i ndërtuar në kancelaritë evropiane.

Historia e shtetit serb është e mbushur me projekte shtetërore të dëbimit, spastrimit etnik dhe shfarosjes së popujve joserbë.

Nga “Naçertania” e Ilija Garashaninit, te memorandumet e Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve, elaborati famëkeq i Vasa Çubrilloviqit për dëbimin e shqiptarëve dhe politika e zbatuar nga regjimi i Slobodan Millosheviqit, vijimësia ideologjike deri te Aleksandar Vuçiq, është e pandërprerë.

Por kjo vijimësi nuk është ndërtuar vetëm mbi përdorimin e forcës ushtarake. Ajo është mbështetur edhe mbi administratën shtetërore, regjistrat civilë, pronën, arsimin dhe institucionet fetare.

Dokumentet diplomatike italiane të vitit 1941 tregojnë qartë se politika e shkombëtarizimit nuk kishte për objekt komunitetin turk, por shqiptarët myslimanë, të cilëve fillimisht u ndryshohej identiteti administrativ dhe më pas u krijoheshin kushtet për shpërngulje.

Kjo dëshmon se inxhinieria e identitetit ishte pjesë përbërëse e projektit të spastrimit etnik.

Kjo nuk është vetëm çështje historie.

Është një filozofi politike që ka ndryshuar format dhe instrumentet, por jo objektivin strategjik.

Prandaj deklarata e ministres Paunoviq nuk është devijim nga politika serbe.

Ajo është vazhdimësi e saj.

E drejta ndërkombëtare është e qartë. Konventa për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit e vitit 1948 nuk ndëshkon vetëm aktin e gjenocidit, por edhe nxitjen e drejtpërdrejtë dhe publike për kryerjen e tij. Gjuha që glorifikon ose shpreh keqardhje pse një grup kombëtar nuk është shfarosur nuk mund të relativizohet si retorikë politike apo si “mendim personal”.

Kur ajo artikulohet nga një përfaqësuese e një qeverie, merr peshë institucionale dhe politike, sepse perceptohet si reflektim i kulturës politike që përfaqëson.

Pikërisht për këtë arsye, deklarata e ministres serbe nuk duhet të trajtohet si një incident diplomatik kalimtar. Ajo duhet të shërbejë si objekt reflektimi serioz për institucionet evropiane, të cilat prej vitesh kanë ndërtuar strategjinë e tyre rajonale mbi supozimin se Serbia ka bërë një shkëputje të pakthyeshme nga trashëgimia politike e viteve nëntëdhjetë.

Kur një ministre shpreh publikisht keqardhje pse shqiptarët nuk u zhdukën gjatë luftës, ajo rrëzon me një fjali të vetme narrativën e ndërtuar për një Serbi të reformuar dhe të pajtuar me të kaluarën.

Megjithatë, ndërkohë që Beogradi vazhdon të prodhojë këtë gjuhë, burokratët e Evropës vazhdojnë t’i kërkojnë Kosovës të “shohë drejt së ardhmes”, të bëjë “kompromise të dhimbshme historike” dhe të ndërmarrë lëshime të reja politike në emër të stabilitetit rajonal.

Kompromisi më i madh dhe më i dhimbshëm që bëri Kosova, ishte krijimi i Dhomave të Specializuara, një mekanizëm të paprecedentë në historinë moderne të drejtësisë ndërkombëtare, ku në bankën e të akuzuarve përfunduan drejtuesit e luftës sonë çlirimtare, ndërsa një pjesë e konsiderueshme e materialeve hetimore u mbështet edhe në dokumentacion dhe struktura që burojnë nga aparati shtetëror serb, nga po ai aparat shtetëror që asnjëherë nuk u shkëput plotësisht nga doktrina politike që prodhoi agresionin kundër Kosovës.

Këtu qëndron paradoksi më i madh juridik dhe moral i Evropës moderne.

Paradoksi bëhet edhe më i rëndë kur kujtojmë se vetë arkivat diplomatike evropiane kanë dokumentuar prej dekadash politikat sistematike të shkombëtarizimit dhe të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve. Dokumentet italiane, britanike dhe burime të tjera arkivore dëshmojnë se projekti për largimin e shqiptarëve nga trojet e tyre nuk lindi në vitin 1998, por ishte produkt i një politike shumë më të hershme shtetërore. Prandaj, ndërkohë që viktima vihet në bankën e të akuzuarve, përfaqësues të shtetit që trashëgon të njëjtën kulturë politike vazhdojnë të trajtohen si partnerë të privilegjuar në proceset diplomatike evropiane.

Ky paradoks bëhet edhe më i thellë kur analizohen burimet, narrativat dhe mënyra se si janë trajtuar informacionet që kanë ardhur nga struktura të aparatit shtetëror serb gjatë periudhës së pasluftës. Historia e afërt e rajonit ka dëshmuar se shteti serb, veçanërisht gjatë viteve të regjimit të Millosheviqit, nuk përdori vetëm forcën ushtarake dhe represionin, por edhe instrumentet e propagandës, dezinformimit dhe operacioneve të fshehta si pjesë të politikës së tij shtetërore.

Një rast domethënës që e ilustron këtë dimension është edhe ai i Dick Marty-t, ish-raportuesit të Këshillit të Evropës. Vite pas publikimit të raportit të tij, ai deklaroi publikisht se autoritetet zvicerane e kishin vendosur nën mbrojtje të veçantë për shkak të kërcënimeve serioze ndaj jetës së tij. Sipas deklarimeve të tij, ekzistonte dyshimi se qarqe të shërbimeve sekrete serbe mund të organizonin eliminimin e tij fizik dhe më pas ta paraqisnin atë si një veprim të kryer nga shqiptarët e Kosovës. Pavarësisht debatit që ka shoqëruar këtë çështje, vetë ekzistenca e një situate të tillë rrit domosdoshmërinë për një qasje shumë më kritike ndaj çdo informacioni që vjen nga struktura shtetërore të përfshira drejtpërdrejt në konflikt.

Në këtë kontekst, pyetja themelore nuk është nëse çdo material i ardhur nga një burim serb duhet të refuzohet përmes amandamentimit të Ligjit për DHomat Speciale, por nëse ai është vlerësuar me të njëjtin standard rigoroz verifikimi që kërkohet nga drejtësia ndërkombëtare.

Çdo proces i drejtë duhet të analizojë jo vetëm përmbajtjen e një informacioni, por edhe origjinën e tij, interesat e mundshme të burimit dhe kontekstin politik në të cilin është prodhuar.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme kur kemi të bëjmë me një aparat shtetëror që ka një histori të dokumentuar të përdorimit të propagandës dhe manipulimit informativ gjatë konflikteve në ish-Jugosllavi.

Pikërisht këtu qëndron një nga shqetësimet më të mëdha morale dhe politike të rastit të Kosovës. Ndërsa drejtuesit e luftës çlirimtare u përballën me një proces gjyqësor ndërkombëtar, një pjesë e rëndësishme e narrativave që ndikuan në perceptimin ndërkombëtar për konfliktin e Kosovës u zhvilluan në një mjedis ku Serbia kishte qenë palë aktive në konflikt dhe ku trashëgimia e aparatit shtetëror të asaj periudhe ende kërkon një ballafaqim të plotë me të kaluarën.

Kjo do të thotë se çdo dokument apo informacion që vjen nga një burim serb duhet ti nënshtrohet një standardi të kontrollit dhe verifikimit maksimalisht i lartë, sepse drejtësia ndërkombëtare nuk mund të mbështetet vetëm mbi ekzistencën formale të një materiali, por duhet të vlerësojë edhe mënyrën se si ai është krijuar, nga kush është prodhuar dhe në çfarë rrethanash politike është përdorur.

Dhe pikërisht këtu shfaqet kontradikta më e madhe. Ndërsa Kosova pranoi një mekanizëm të jashtëzakonshëm drejtësie me bindjen se ai do të garantonte standarde universale dhe trajtim të barabartë, Serbia vazhdon të përballet shumë më pak me peshën e përgjegjësisë historike dhe me nevojën për një ballafaqim të plotë me të kaluarën.

Në njërën anë, përfaqësuesit politikë dhe ushtarakë të luftës çlirimtare të Kosovës mbahen prej vitesh në Hagë, në emër të drejtësisë ndërkombëtare dhe të nevojës për të shmangur pandëshkueshmërinë.

Në anën tjetër, përfaqësues të shtetit që ndërtoi dhe zbatoi politika sistematike të spastrimit etnik vazhdojnë të trajtohen si partnerë legjitimë në proceset e integrimit evropian, ndërsa deklarata që relativizojnë ose justifikojnë krimet përball “komplotit të heshtjes” rrezikojnë të kalojnë pa pasoja politike serioze.

Paradoksi bëhet edhe më i rëndë kur kujtojmë se vetë arkivat diplomatike evropiane kanë dokumentuar prej dekadash politikat sistematike të shkombëtarizimit dhe të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve.

Dokumentet italiane të vitit 1941, por edhe burime të tjera diplomatike britanike e gjermane, dëshmojnë se projektet për dobësimin e elementit shqiptar nuk lindën me luftërat e viteve 1998–1999. Ato përfaqësojnë vazhdimësinë e një politike shumë më të hershme, e cila përdori administratën, regjistrat civilë, pronën dhe manipulimin e identitetit si instrumente për të ndryshuar realitetin demografik në favor të projekteve shtetërore.

Në këtë kuptim, deklarata e ministres serbe nuk zbulon diçka të panjohur për historianët. Ajo vetëm konfirmon publikisht atë që dokumentet arkivore e kanë dëshmuar prej kohësh: se filozofia politike mbi të cilën u ndërtuan projektet e dëbimit dhe të shkombëtarizimit nuk është çrrënjosur plotësisht nga mendësia shtetërore serbe.

Në njërën anë, Aleksandar Vuçiq, ish-ministër i regjimit të Slobodan Millosheviqit dhe pjesë e aparatit politik që mbështeti luftërat shkatërrimtare në ish-Jugosllavi, vazhdon të pritet në Bruksel, Paris dhe Nju Jork si partner për paqe dhe stabilitet.

Në anën tjetër, Kosova vazhdon të përballet me kërkesa të vazhdueshme për lëshime të reja politike, ndërsa viktimës i kërkohet vazhdimisht të dëshmojë pjekuri, kompromis dhe gatishmëri për pajtim.

Kjo nuk është drejtësi.

Kjo është relativizim i përgjegjësisë historike.

Është përpjekje për të krijuar një simetri morale ndërmjet agresorit dhe viktimës, ndërmjet atyre që organizuan politika të dëbimit dhe atyre që mbrojtën të drejtën e tyre për të jetuar të lirë në trojet e veta.

Prandaj, deklarata e ministres serbe duhet të zgjojë ndërgjegjen e çdo diplomati evropian që për vite me radhë na ka mbajtur leksione mbi kompromisin. Ajo duhet të zgjojë edhe ndërgjegjen e atyre që besuan se mjaftonte ndryshimi i elitave politike në Beograd për të ndryshuar edhe filozofinë mbi të cilën është ndërtuar politika shtetërore serbe.

Po aq, ajo duhet të zgjojë reflektim edhe te ata deputetë të Kuvendit të Kosovës që, nën presione të jashtëzakonshme ndërkombëtare, votuan krijimin e një gjykate të jashtëzakonshme me bindjen se drejtësia do të ishte universale, e barabartë dhe e paanshme.

Sot shtrohet pyetja legjitime se, a i ka shërbyer kjo drejtësi vërtet së vërtetës historike, apo në praktikë ka prodhuar një ekuilibër artificial politik ndërmjet viktimës dhe agresorit, ndërkohë që vetë përfaqësues të shtetit agresor vazhdojnë të artikulojnë publikisht gjuhë që rikujton filozofinë mbi të cilën u ndërtuan krimet e së kaluarës?

Ministrja serbe, ndoshta pa e kuptuar, i bëri Kosovës një shërbim të pavullnetshëm.

Ajo rrëzoi në pak minuta një narrativë që diplomacia serbe është përpjekur ta ndërtojë prej më shumë se dy dekadash.

Ajo demaskoi hipokrizinë e atyre që vazhdojnë ta paraqesin Serbinë si një shtet të reformuar, ndërkohë që në diskursin publik të përfaqësuesve të saj vazhdojnë të dalin në sipërfaqe elementë të një kulture politike të ndërtuar mbi mohimin e tjetrit.

Po aq e rëndësishme është se deklarata e saj na kujton një të vërtetë historike që shpesh harrohet se, projektet kundër shqiptarëve nuk kanë qenë vetëm ushtarake.

Ato kanë qenë njëkohësisht politike, diplomatike, administrative dhe demografike.

Dokumentet diplomatike italiane të vitit 1941, të nxjerra në dritë nga hulumtimet arkivore më të fundit, dëshmojnë se shqiptarët fillimisht regjistroheshin si “turq”, u kufizoheshin të drejtat mbi pronën, dobësohej përfaqësimi i tyre institucional dhe vetëm më pas krijoheshin kushtet për shpërngulje. Kjo provon se spastrimi etnik nuk fillon domosdoshmërisht me armë por, ai fillon kur shteti përdor administratën për ta ndryshuar identitetin juridik të një popullsie.

Ky është një mësim që nuk i përket vetëm historisë.

Ai mbetet aktual edhe sot.

Prandaj nuk mund të mos shqetësohemi kur shohim forma të reja të përdorimit të mekanizmave administrativë kundër shqiptarëve në rajon. Pasivizimi i adresave të shqiptarëve në Medvegjë, që sjell humbjen e të drejtave civile e politike, apo debatet që prekin mekanizmat e përfaqësimit të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, nuk janë çështje që duhen parë të izoluara. Ato rikujtojnë se administrata mund të përdoret jo vetëm për të qeverisur, por edhe për të transformuar gradualisht realitetin demografik dhe politik të një komuniteti.

Nuk është fjala për të barazuar periudha të ndryshme historike, por për të kuptuar se logjika e përdorimit të instrumenteve administrative për të prodhuar pasoja politike nuk është zhdukur nga Ballkani.

Historia na mëson se padrejtësitë më të mëdha shpesh nuk fillojnë me tanket.

Ato fillojnë në zyrat e administratës.

Fillojnë në regjistrat civilë.

Fillojnë në manipulimin e statistikave.

Fillojnë në cenimin e pronës.

Fillojnë në mohimin gradual të identitetit.

Pikërisht për këtë arsye, reagimi ndaj deklaratës së ministres serbe nuk duhet të kufizohet në një protestë diplomatike.

Ai duhet të shndërrohet në një argument të fuqishëm për diplomacinë e Kosovës dhe të Shqipërisë në çdo forum ndërkombëtar.

Bota demokratike duhet të kuptojë se pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën, por mbi pranimin e së vërtetës.

Nuk mund të kërkohet normalizim i marrëdhënieve, ndërkohë që në diskursin zyrtar vazhdojnë të shfaqen deklarata që glorifikojnë ose relativizojnë projektet e spastrimit etnik.

Po ashtu, Bashkimi Evropian duhet të reflektojë seriozisht mbi qasjen e tij ndaj Serbisë. Stabiliteti afatshkurtër nuk mund të ndërtohet duke anashkaluar kulturën politike që vazhdon të prodhojë gjuhë urrejtjeje. Historia evropiane ka treguar shumë herë se tolerimi i narrativave të tilla nuk sjell stabilitet, por vetëm shtyn përballjen me problemin.

Evropa mund të vazhdojë të financojë misione ndërmjetësimi, të dërgojë emisarë dhe të prodhojë formula të reja kompromisi.

Por asnjë formulë diplomatike nuk mund ta ndryshojë të vërtetën historike.

Asnjë propagandë nuk mund t’i fshijë dokumentet arkivore që dëshmojnë vazhdimësinë e politikave të shkombëtarizimit dhe të spastrimit etnik ndaj shqiptarëve.

Asnjë proces politik nuk mund ta relativizojë faktin se shqiptarët janë popull autokton në trojet e tyre dhe se lufta e Kosovës ishte luftë për liri kundër një regjimi që ushtroi agresion, krime lufte dhe spastrim etnik.

Deklarata e ministres serbe nuk është thjesht një skandal diplomatik.

Ajo është një dëshmi.

Një dëshmi se mendësia mbi të cilën u ndërtuan projektet e dëbimit dhe të spastrimit etnik nuk është çrrënjosur plotësisht nga politika shtetërore serbe.

Një dëshmi se propaganda shumëvjeçare për “Serbinë e re” mbetet e brishtë përballë një momenti të vetëm të së vërtetës.

Një dëshmi se pa ballafaqim të sinqertë me të kaluarën nuk mund të ketë pajtim të vërtetë.

Sepse krimet nuk harrohen.

Gjenocidi nuk relativizohet.

Agresori nuk mund të barazohet me viktimën.

Dhe pa pranimin e së vërtetës historike, të mbështetur jo vetëm në kujtesën e viktimave, por edhe në dokumentet arkivore, në të drejtën ndërkombëtare dhe në faktet historike, nuk mund të ndërtohet as paqja e qëndrueshme dhe as e ardhmja evropiane e Ballkanit.