Isuf B.Bajrami/

Ballkani Perëndimor mbetet një hapësirë ku siguria evropiane kërkon vëmendje të vazhdueshme. Përvoja historike e rajonit, pozita e tij gjeostrategjike dhe ndryshimet e thella në mjedisin e sigurisë së Evropës e bëjnë të nevojshme ndjekjen e një qasjeje që ndërthur diplomacinë, kapacitetet mbrojtëse, bashkëpunimin rajonal dhe mekanizmat ndërkombëtarë të parandalimit. Pikërisht në këtë kuadër duhet parë edhe bashkëpunimi në fushën e mbrojtjes ndërmjet Kosovës, Shqipërisë dhe Kroacisë. Më 18 mars 2025, në Tiranë, ministrat përgjegjës për mbrojtjen e tri vendeve nënshkruan një Deklaratë të Përbashkët për forcimin e bashkëpunimit në siguri dhe mbrojtje. Dokumenti synon rritjen e sigurisë dhe stabilitetit në Evropën Juglindore dhe në rajonin Adriatiko-Jonian, zhvillimin e kapaciteteve mbrojtëse, bashkëpunimin në industrinë e mbrojtjes, zhvillimin e trajnimeve dhe ushtrimeve, rritjen e ndërveprueshmërisë dhe përballimin e kërcënimeve të reja, përfshirë kërcënimet hibride.

Por një element i dokumentit duhet të theksohet që në fillim: deklarata nuk krijon detyrime të reja ndërkombëtare ose ndërqeveritare ndërmjet tri shteteve. Ky përcaktim është i rëndësishëm për ta kuptuar marrëveshjen ashtu siç është, dhe jo ashtu siç mund të interpretohet politikisht. Nuk bëhet fjalë për krijimin e një aleance të re ushtarake, por për një mekanizëm bashkëpunimi në fushën e mbrojtjes dhe sigurisë.

Dhe ky dallim është themelor. Siguria përmes bashkëpunimit. Siguria bashkëkohore nuk ndërtohet vetëm përmes numrit të ushtarëve, mjeteve të blinduara apo sistemeve të armatimit. Ajo ndërtohet përmes institucioneve profesionale, trajnimit, planifikimit, komunikimit, teknologjisë, logjistikës, mbrojtjes kibernetike, industrisë së mbrojtjes dhe aftësisë së forcave të armatosura për të vepruar së bashku në situata krize.

Në këtë kontekst, ndërveprueshmëria është një prej koncepteve themelore të sigurisë moderne. Një forcë e armatosur nuk vlerësohet vetëm nga ajo që posedon, por edhe nga aftësia e saj për të komunikuar, planifikuar dhe vepruar në mënyrë të koordinuar me partnerët. Deklarata Kosovë–Shqipëri–Kroaci e vendos pikërisht këtë logjikë në qendër të bashkëpunimit: zhvillimin e kapaciteteve, trajnimin, ushtrimet, industrinë e mbrojtjes dhe ndërveprueshmërinë, krahas përballimit të kërcënimeve hibride dhe rreziqeve të tjera të sigurisë. Kjo nuk është një qasje e pazakontë në Evropën e sotme. Përkundrazi, është pjesë e mënyrës se si shtetet moderne ndërtojnë reziliencë dhe kapacitete parandaluese.

Kosova dhe orientimi euroatlantik

Për Kosovën, rëndësia e këtij bashkëpunimi është edhe më e madhe. Shqipëria dhe Kroacia janë anëtare të NATO-s, ndërsa Kosova nuk është ende anëtare e Aleancës. Për Prishtinën, orientimi euroatlantik përbën një prej shtyllave të politikës së saj të sigurisë. Deklarata e Tiranës e lidh drejtpërdrejt bashkëpunimin trepalësh me perspektivën euroatlantike të Kosovës dhe me mbështetjen për përfshirjen e saj në iniciativat rajonale të sigurisë dhe mbrojtjes. Kjo duhet kuptuar në kuadër të integrimit dhe parandalimit, jo të konfrontimit. Një shtet që aspiron të integrohet në një sistem kolektiv sigurie duhet të ndërtojë institucione profesionale, kapacitete të besueshme, standarde të përshtatshme dhe aftësi për të bashkëpunuar me partnerët.

Pikërisht këtu qëndron një pjesë e rëndësishme e vlerës strategjike të bashkëpunimit të Kosovës me Shqipërinë dhe Kroacinë. Kosova nuk duhet të jetë vetëm objekt i arkitekturës së sigurisë. Ajo duhet të bëhet gjithnjë e më shumë pjesëmarrëse dhe kontribuuese në të.

KFOR-i dhe NATO-ja: shtylla ndërkombëtare e sigurisë në Kosovë

Çdo analizë serioze e sigurisë së Kosovës duhet të marrë parasysh rolin e NATO-s. KFOR-i është i pranishëm në Kosovë që nga qershori i vitit 1999. Sipas NATO-s, mandati i tij bazohet në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe në Marrëveshjen Ushtarako-Teknike. Rezoluta 1244, e miratuar më 10 qershor 1999, autorizoi vendosjen e pranive ndërkombëtare civile dhe të sigurisë në Kosovë dhe përcaktoi përgjegjësitë e tyre. Këshilli i Sigurimit veproi në bazë të Kapitullit VII të Kartës së OKB-së. NATO thekson se KFOR-i vazhdon të kontribuojë në ruajtjen e një mjedisi të sigurt dhe të lirisë së lëvizjes për të gjithë njerëzit dhe komunitetet që jetojnë në Kosovë. Në qershor 2026, NATO njoftoi gjithashtu se, duke marrë parasysh përmirësimin e situatës së sigurisë, do ta përshtaste gradualisht qëndrimin e KFOR-it gjatë vitit pasues.

Ky është një zhvillim që duhet lexuar me kujdes. Ai tregon se qëndrimi i KFOR-it nuk është statik, por përshtatet sipas vlerësimeve të situatës së sigurisë. Në të njëjtën kohë, zhvillimi i kapaciteteve vendore të sigurisë nuk duhet të shihet si kundërvënie ndaj pranisë ndërkombëtare. Institucionet profesionale vendore dhe prania ndërkombëtare mund të jenë dy shtylla plotësuese të një sistemi parandalues të sigurisë. Njëra ndërton kapacitetin vendor. Tjetra ofron një mekanizëm ndërkombëtar për sigurinë dhe parandalimin. E drejta ndërkombëtare dhe kapacitetet mbrojtëse. Çdo politikë serioze e sigurisë duhet të mbështetet në të drejtën ndërkombëtare. Neni 2(4) i Kartës së Kombeve të Bashkuara përcakton se shtetet duhet të përmbahen nga kërcënimi ose përdorimi i forcës kundër integritetit territorial ose pavarësisë politike të çdo shteti, ose në çdo mënyrë tjetër të papajtueshme me qëllimet e Kombeve të Bashkuara. Në të njëjtën kohë, neni 51 njeh të drejtën e qenësishme të vetëmbrojtjes individuale dhe kolektive nëse ndodh një sulm i armatosur.

Këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm:kapaciteti mbrojtës nuk është, në vetvete, provë e një qëllimi agresiv. Trajnimi ushtarak, zhvillimi i sistemeve të komunikimit, mbrojtja kibernetike, modernizimi i pajisjeve dhe bashkëpunimi ndërmjet forcave të armatosura mund të shërbejnë pikërisht për parandalimin e konfliktit. Në këtë kuptim, mbrojtja nuk ndërtohet duke pritur krizën. Ajo ndërtohet përpara krizës, në mënyrë që kriza të mos ndodhë. Një deklaratë bashkëpunimi nuk është aleancë ushtarake. Pikërisht për këtë arsye, duhet shmangur çdo ekzagjerim në përshkrimin e marrëveshjes Kosovë–Shqipëri–Kroaci.

Traktati i Atlantikut të Veriut është një traktat ndërkombëtar që krijon një sistem të posaçëm të mbrojtjes kolektive. Neni 3 përcakton se palët do të ruajnë dhe zhvillojnë aftësinë e tyre individuale dhe kolektive për t’i rezistuar sulmit të armatosur. Neni 4 parashikon konsultime ndërmjet aleatëve kur integriteti territorial, pavarësia politike ose siguria e cilitdo prej tyre kërcënohet. Neni 5 vendos parimin e mbrojtjes kolektive në rast të një sulmi të armatosur. Deklarata e Tiranës nuk e ka këtë karakter. Ajo nuk krijon një mekanizëm të barasvlershëm me nenin 5 dhe nuk vendos një detyrim automatik për mbrojtje të përbashkët. Përkundrazi, vetë dokumenti përcakton se nuk krijon detyrime të reja ndërkombëtare ose ndërqeveritare. Prandaj, nga këndvështrimi juridik, bëhet fjalë për bashkëpunim të strukturuar në mbrojtje dhe siguri, jo për krijimin e një aleance të re ushtarake.

Ky dallim duhet të ruhet në çdo debat serioz. Kërcënimet hibride dhe realiteti i ri i sigurisë

Siguria evropiane e shekullit XXI nuk përcaktohet vetëm nga fuqia ushtarake konvencionale. Një shtet mund të përballet me sulme kibernetike, sabotim të infrastrukturës kritike, ndërhyrje në proceset demokratike, manipulim informativ, fushata dezinformimi dhe forma të tjera ndikimi. Në Konceptin e saj Strategjik të vitit 2022, NATO e identifikoi Federatën Ruse si “kërcënimin më të rëndësishëm dhe të drejtpërdrejtë” ndaj sigurisë së aleatëve dhe paqes e stabilitetit në hapësirën euroatlantike. Ky është një vlerësim strategjik zyrtar i Aleancës, jo një formulim që duhet zëvendësuar me retorikë politike. Në dokumentet e saj të mëvonshme, NATO ka identifikuar gjithashtu kërcënime hibride që u atribuohen aktorëve shtetërorë dhe joshtetërorë, përfshirë propagandën, mashtrimin, sabotimin dhe metoda të tjera jo-ushtarake që mund të synojnë institucionet politike, opinionin publik dhe sigurinë e qytetarëve.

Për këtë arsye, përgjigjja e një shteti nuk mund të jetë vetëm ushtarake. Ajo duhet të jetë gjithashtu institucionale, teknologjike, kibernetike dhe informative. Një shtet i sigurt duhet të jetë në gjendje të mbrojë jo vetëm territorin e tij, por edhe infrastrukturën kritike, sistemet e komunikimit, institucionet publike dhe hapësirën informative. Kjo është pjesë e mbrojtjes moderne. Parandalimi nuk është militarizim. Një prej keqkuptimeve më të zakonshme në debatet e sigurisë është barazimi automatik i forcimit të mbrojtjes me militarizimin. Por parandalimi funksionon sipas një logjike tjetër. NATO e përshkruan veten si një aleancë mbrojtëse dhe e lidh sigurinë e saj me një qëndrim të besueshëm të parandalimit dhe mbrojtjes, të mbështetur nga kapacitete konvencionale, bërthamore dhe të mbrojtjes raketore, të plotësuara me kapacitete në hapësirë dhe në hapësirën kibernetike.

Brenda kësaj logjike, qëllimi i kapacitetit mbrojtës është t’i bindë kundërshtarët potencialë se përdorimi i forcës do të sillte kosto të papranueshme. Me fjalë të tjera, parandalimi synon ta bëjë luftën më pak të mundshme. Kjo është arsyeja pse zhvillimi i kapaciteteve mbrojtëse nuk duhet të analizohet vetëm përmes pyetjes “sa armë po blihen?”, por edhe përmes pyetjeve të tilla: A e rrit aftësinë për të parandaluar një krizë? A e rrit profesionalizmin institucional? A e përmirëson komunikimin? A e forcon reziliencën ndaj kërcënimeve hibride? A respektohet e drejta ndërkombëtare? A ekziston mbikëqyrja demokratike? A rritet transparenca? Këto janë pyetjet e një politike moderne të sigurisë.

Transparenca si instrument stabiliteti

Në një rajon me një histori komplekse sigurie, forcimi i kapaciteteve mbrojtëse duhet të shoqërohet me transparencë. Ky është një parim i vendosur i sigurisë evropiane. Dokumenti i Vjenës i OSBE-së për Masat e Ndërtimit të Besimit dhe Sigurisë është një prej instrumenteve kryesore të kësaj qasjeje. Ai përmban masa që lidhen me shkëmbimin e informacionit ushtarak, aktivitetet ushtarake, njoftimet, vëzhgimin dhe mekanizma të tjerë që synojnë rritjen e besimit dhe parashikueshmërisë. OSBE-ja e konsideron transparencën ushtarake, hapjen dhe shkëmbimin e informacionit si mjete për rritjen e stabilitetit dhe parashikueshmërisë ushtarake.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Ballkanin.

Transparenca nuk e dobëson mbrojtjen. Në shumë raste, ajo e bën mbrojtjen më të besueshme. Përballë presionit politik: më shumë institucione, jo më shumë retorikë. Kur një fuqi e jashtme e interpreton bashkëpunimin rajonal në fushën e mbrojtjes si faktor tensioni, përgjigjja më e qëndrueshme nuk duhet të jetë një garë deklaratash. Ajo duhet të mbështetet në dokumente.

Në të drejtën ndërkombëtare. Në fakte të verifikueshme. Dhe në parimet e sigurisë kolektive. Kosova ka interes të zhvillojë institucionet dhe kapacitetet e saj të sigurisë. Shqipëria dhe Kroacia kanë të drejtë të bashkëpunojnë me Kosovën në kuadër të marrëveshjeve dhe angazhimeve të tyre. NATO vazhdon të ketë rol qendror në sigurinë e Kosovës përmes KFOR-it. Dhe shtetet kanë të drejtë të bashkëpunojnë në fushën e mbrojtjes, në përputhje me të drejtën ndërkombëtare dhe detyrimet e tyre. Këto nuk janë argumente që kërkojnë gjuhë të ashpër. Janë argumente që qëndrojnë mbi dokumente.

Kosova duhet të jetë pjesë e arkitekturës së sigurisë

Për Kosovën, sfida strategjike është më e madhe se një deklaratë e vetme. Ajo lidhet me ndërtimin e një shteti me institucione të afta për të garantuar sigurinë, për të menaxhuar krizat dhe për të kontribuar në sigurinë evropiane. Kjo kërkon investime në njerëz, profesionalizim ushtarak, arsimim, teknologji, mbrojtje kibernetike, inteligjencë, logjistikë, industri të mbrojtjes dhe mbikëqyrje demokratike.

Por kërkon edhe diplomaci. Sepse qëllimi i një politike të përgjegjshme të mbrojtjes nuk është krijimi i konfliktit. Është parandalimi i tij. Kjo është arsyeja pse përafrimi i Kosovës me standardet euroatlantike nuk duhet të shihet vetëm si projekt ushtarak. Është projekt institucional. Është projekt sigurie. Është projekt i qëndrueshmërisë shtetërore. Dhe, mbi të gjitha, është pjesë e përpjekjes për ta bërë Kosovën një partnere më të aftë, më të besueshme dhe më të përgatitur, të aftë për të kontribuar në sigurinë rajonale. Përfundim: siguria përmes përgjegjësisë. Ballkani nuk ka nevojë për një gjuhë të re përçarjeje. Ka nevojë për një kulturë më të pjekur të sigurisë. Kjo kulturë duhet të bazohet në disa parime themelore: respektimin e së drejtës ndërkombëtare, forcimin e kapaciteteve mbrojtëse, transparencën ushtarake, mbikëqyrjen demokratike, bashkëpunimin rajonal dhe integrimin euroatlantik. Për Kosovën, kjo do të thotë të vazhdojë ndërtimin e institucioneve të saj të sigurisë dhe të thellojë bashkëpunimin me partnerët.

Për Shqipërinë dhe Kroacinë, do të thotë të vazhdojnë të kontribuojnë në një mjedis më të qëndrueshëm sigurie dhe në mbështetjen e perspektivës euroatlantike të Kosovës. Për NATO-n, do të thotë të vazhdojë politikën e parandalimit, mbrojtjes dhe stabilitetit. Dhe për rajonin, do të thotë që siguria të mos matet me frikën që krijojmë te njëri-tjetri, por me aftësinë tonë për ta parandaluar një krizë përpara se ajo të shndërrohet në konflikt.

Në fund, një parim duhet të mbetet i qartë: Bashkëpunimi në mbrojtje nuk është, në vetvete, kërcënim. Pasiguria bëhet kërcënim kur mungojnë institucionet, transparenca dhe mekanizmat e parandalimit. Prandaj, forcimi i kapaciteteve të Kosovës, bashkëpunimi me Shqipërinë dhe Kroacinë dhe lidhja gjithnjë e më e fortë me arkitekturën euroatlantike të sigurisë duhet të shihen si pjesë e një politike të përgjegjshme të sigurisë. Jo si përgatitje për konflikt. Por si përgatitje për ta parandaluar atë.

Albin Kurti:midis mitit të nacionalistit, pyetjeve të mëdha dhe bilancit të pushtetit.

Nga Gani Vila

Drejtor i Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës (ALBTVUSA)

Kosova është shumë më e madhe se Albin Kurti dhe shumë më e madhe se çdo parti politike. Kosova është gjaku i derdhur për liri, sakrifica e brezave, lufta e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, qëndresa e popullit të Kosovës dhe ndihma e jashtëzakonshme e mbarë popullit shqiptar, i cili gjatë luftës dha njerëz, kuadro, mjete, financime dhe hapi dyert e shtëpive për vëllezërit e motrat e dëbuara nga Kosova.

Kosova është gjithashtu rezultat i mbështetjes vendimtare të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, NATO-s dhe aleatëve perëndimorë, pa të cilët përfundimi i luftës dhe rruga drejt pavarësisë do të kishin qenë shumë më të vështira. Pikërisht për këtë arsye sot kam një thirrje: ZGJOHUNI, DARDANË! Jo për të urryer një njeri dhe jo për të zëvendësuar një kult politik me një tjetër, por për të pyetur, për të kërkuar dokumente, për të krahasuar fjalët me veprat dhe, mbi të gjitha, për të pyetur: Kujt i kanë shërbyer në fund rezultatet e një politike?

NGA BURGJET SERBE TE POLITIKA E KOSOVËS

Historia e burgimit të Albin Kurtit meriton të shihet me kujdes dhe jo vetëm nëpërmjet mitit që është krijuar rreth saj. Albin Kurti u arrestua më 27 prill 1999 në Prishtinë. Deri më 2 maj 1999 u mbajt në burgun e Prishtinës; prej 2 majit deri më 10 qershor në burgun e Lipjanit; prej 10 qershorit deri më 13 dhjetor 1999 në burgun e Pozharevcit dhe prej 13 dhjetorit deri më 13 mars 2000 në burgun e Nishit.

Procesi gjyqësor ndaj tij filloi më 9 mars 2000, ndërsa më 13 mars 2000 iu shqiptua dënimi prej 15 vjetësh burg, nën akuzën për “cenim të integritetit territorial dhe sovranitetit të Jugosllavisë”. Prej 14 marsit 2000 deri në nëntor ai u mbajt sërish në burgun e Pozharevcit, prej nga dha edhe një intervistë më 22 prill 2000. Prej nëntorit 2000 deri më 3 dhjetor 2001 ishte në burgun e Quprisë, ndërsa prej 3 deri më 7 dhjetor 2001 sërish në burgun e Nishit.

Një element që duhet theksuar është se në procesin gjyqësor Kurti nuk pranoi avokat mbrojtës, duke mos njohur legjitimitetin e gjykatës serbe që po e gjykonte. Kjo është pjesë e historisë së tij. Por pikërisht këtu fillojnë edhe pyetjet. Çfarë ndodhi gjatë viteve të burgimit? Si u ndërtua më pas figura e tij politike? Si duhet lexuar rruga e tij nga i burgosur politik në njeriun që më vonë do të drejtonte Kosovën?

Unë ngre dyshimin se gjatë asaj periudhe mund të ketë ndodhur një proces manipulimi apo rekrutimi nga strukturat serbe. Por e them qartë: Nuk kam në dorë sot një dokument të UDB-së apo të një shërbimi serb që të provojë rekrutimin e tij. Prandaj nuk e paraqes si fakt. Por kam të drejtën të ngre pyetje dhe t’i krahasoj ato me deklaratat, veprimet dhe rezultatet politike që erdhën më pas.

ADEM DEMAÇI – NJË PJESË QË NUK DUHET ANASHKALUAR

Në gusht të vitit 1998, Albin Kurti filloi të punonte në zyrën e Adem Demaçit, pasi Demaçi ishte emëruar Përfaqësues i Përgjithshëm Politik i Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Kurti shërbeu si sekretar dhe bashkëpunëtor i tij. Kjo nuk ishte një zyrë e zakonshme dhe Demaçi nuk ishte një figurë e zakonshme. Adem Demaçi ishte simbol i rezistencës shqiptare dhe një nga figurat më të fuqishme morale të çështjes kombëtare. Afërsia me të i jepte çdo të riu shqiptar besueshmëri, popullaritet dhe profil të fortë nacional në sytë e popullit.

Dhe këtu lind pyetja: A ishte afrimi i Kurtit me Adem Demaçin vetëm rrjedha normale e aktivitetit të tij politik, apo dikush kishte kuptuar se pranë Demaçit ndërtohej më së miri figura e një nacionalisti të besueshëm? Nuk kam dokument që të më lejojë ta paraqes përgjigjen si fakt, por kam të drejtën ta shtroj pyetjen.

Kjo pyetje bëhet edhe më interesante kur dëgjojmë vetë Adem Demaçin. Në videon që kemi në dispozicion, Demaçi thotë për Kurtin: “U ftohëm me Albin Kurtin, se ai nuk deshi të vinte dhe nuk erdhi në ceremoninë e shpalljes së Pavarësisë së Kosovës.” Kjo deklaratë ka peshë të madhe. Njeriu me të cilin Kurti kishte punuar dhe pranë të cilit kishte ndërtuar një pjesë të identitetit të tij politik e nacional, thotë se marrëdhëniet mes tyre u ftohën sepse Kurti nuk mori pjesë në ceremoninë historike të shpalljes së Pavarësisë.

Atëherë pyetja është e natyrshme: Përse një politikan që kishte ngritur pjesën më të madhe të retorikës së tij mbi sovranitetin, vetëvendosjen dhe çështjen kombëtare nuk shkoi të festonte ditën kur Kosova shpallej shtet i pavarur? Këtë pyetje nuk po e shpik askush. Ajo lind nga vetë historia dhe nga fjalët e Adem Demaçit. Ja linku i vidios së Demaçit.

https://www.facebook.com/reel/1407604051108327

PSE NJË GJYKATËSE SERBE E PARAQET KURTIN SI NACIONALIST TË RREZIKSHËM?

Një tjetër episod që meriton vëmendje lidhet me gjykatësen serbe Danica Marinković, e cila ishte e lidhur me procesin ndaj Albin Kurtit dhe që më vonë doli publikisht duke folur për të. Ajo e përshkroi Kurtin si një nacionalist shqiptar shumë radikal dhe të rrezikshëm për Serbinë.

Dhe unë pyes: përse një figurë e sistemit serb, vite më vonë, ka nevojë të rikthejë publikisht figurën e Albin Kurtit si “nacionalist të rrezikshëm”? A është vetëm kujtim historik? Apo deklarata të tilla, që në dukje e sulmojnë Kurtin, në realitet forcojnë figurën e tij patriotike në sytë e shqiptarëve?

Unë nuk them se kjo intervistë provon bashkëpunim. Nuk e provon. Por është e ligjshme të pyetet: Kush përfiton nga një mesazh i tillë? Dhe pse ai mesazh jepet pikërisht në një moment kur Kurti kishte fituar një besim të madh politik? Linku:https://www.youtube.com/watch?v=33Ega07tu2U

VETËVENDOSJE – NGA RETORIKA NACIONALISTE TE TYMI NË KUVEND

Më vonë erdhi Vetëvendosje, në fillim lëvizje dhe më pas parti politike. Ajo ndërtoi një pjesë të madhe të kapitalit të saj politik mbi nocione që shqiptari i ka për zemër: vetëvendosje, sovranitet, patriotizëm dhe bashkim kombëtar. Shumë qytetarë besuan se kjo lëvizje do ta çonte Kosovën drejt një politike më kombëtare dhe më të bashkuar me Shqipërinë.

Por kur Vetëvendosje hyri në institucionet e Kosovës, solli edhe një tjetër pamje: gaz lotsjellës, tym, përplasje, dhunë politike dhe bllokim të institucioneve. Dhe pyetja është: A e forcuan këto veprime shtetin e Kosovës, apo i dhanë botës pamjen e një institucioni që shqiptarët vetë e sulmonin nga brenda?

ÇFARË KA THËNË KURTI PËR DREJTUESIT E UÇK-së?

Këtu nuk dua të flas me përshtypje. Dua të flas me fjalët që janë thënë publikisht. Në një nga materialet filmike që kemi ruajtur, Albin Kurti, duke folur në Kuvendin e Kosovës kur ishte në opozitë, i quan drejtues të UÇK-së: “Kriminelë.”

Në një tjetër deklaratë parlamentare, sipas materialit filmik që kemi në dispozicion, ai thotë në thelb: “Serbët kanë bërë më shumë krime, por krimet më monstruoze i kanë bërë shqiptarët – korrjen dhe trafikimin e organeve.” Pra, sipas kësaj deklarate, për nga sasia serbët kishin bërë më shumë krime, por për nga monstruoziteti akuzat më të rënda ua atribuonte shqiptarëve.linku:https://www.facebook.com/reel/2146873103376336-

Këto janë fjalë jashtëzakonisht të rënda. Dhe unë pyes: Si mundet që një politikan shqiptar, në Kuvendin e Republikës së Kosovës, të përdorë ndaj shqiptarëve dhe drejtuesve të luftës formulime që prekin pikërisht disa nga akuzat më të rënda që Serbia ka përdorur ndërkombëtarisht kundër UÇK-së?

Kjo nuk do të thotë se dikush duhet të jetë mbi ligjin. Nëse një individ ka kryer krim, ai duhet të përgjigjet individualisht para drejtësisë. Por ka një ndryshim të madh ndërmjet përgjegjësisë individuale dhe krijimit të një narrative që mund të përdoret për të njollosur një luftë të tërë çlirimtare.linku:https://www.facebook.com/reel/1753408852517261-

Dhe pikërisht këtu mbështetet një pjesë e dyshimit tim. Unë nuk kam dokumentin që thotë: “Albin Kurti është rekrutuar nga UDB-ja.” Prandaj nuk e shkruaj këtë si fakt. Por kur ngre pyetje, nuk i ngre në ajër. I referohem edhe fjalëve të tij publike në Parlament për drejtuesit e UÇK-së dhe për luftën, fjalë që në disa raste prekin të njëjtën narrativë akuzuese që Beogradi ka përdorur prej vitesh kundër shqiptarëve.

Prandaj pyes: Rastësi? Bindje personale? Luftë politike kundër kundërshtarëve? Apo ka diçka tjetër që historia një ditë duhet ta sqarojë?

SHQIPËRIA, KOSOVA, KOMBI SHQIPTAR DHE AMERIKA

Kosova nuk mund të shihet e shkëputur nga Shqipëria dhe Shqipëria nuk mund të sillet sikur Kosova është një çështje e huaj. Kosova dhe Shqipëria janë dy shtete, por i përkasin të njëjtit komb shqiptar. Prandaj marrëdhëniet ndërmjet tyre nuk janë luks diplomatik. Janë interes kombëtar.

Po aq jetike janë marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Amerika nuk është për Kosovën thjesht një shtet mik. SHBA-ja ishte forca kryesore politike dhe ushtarake perëndimore që mbështeti ndërhyrjen e NATO-s, çlirimin dhe më pas pavarësinë dhe shtetndërtimin e Kosovës.

Prandaj çdo udhëheqës shqiptar që dëmton raportet me Washingtonin duhet t’i përgjigjet një pyetjeje shumë të thjeshtë: Në interes të kujt është dobësimi i marrëdhënieve të Kosovës, Shqipërisë dhe kombit shqiptar me aleatin e tyre më të fuqishëm? Çdo tension serioz me Shtetet e Bashkuara duhet marrë si alarm, sepse miqësia me Amerikën nuk është pronë e një partie. Është një nga pasuritë më të mëdha strategjike të kombit shqiptar.

57 HERË – NJË PAMJE QË KOSOVA NUK DUHEJ T’IA JEPTE BOTËS

Pas zgjedhjeve të vitit 2025, Kuvendi i Kosovës hyri në një bllokim të jashtëzakonshëm. Seanca konstituive nisi më 15 prill 2025 dhe më pas Kuvendi u mblodh e u rimblodh vazhdimisht, duke arritur deri te tentativa e 57-të për zgjedhjen e kryetarit të Kuvendit.

Pesëdhjetë e shtatë herë! I dashur popull i Kosovës: A e kuptojmë se çfarë do të thotë që institucioni më i lartë përfaqësues i një shteti të mblidhet mbi 57 herë dhe të mos arrijë të zgjedhë drejtuesin e vet? Kjo nuk është më vetëm një përplasje normale mes partive. Kjo është një fotografi e rëndë e shtetit.

Nëse do të kishte një “Guinness” për arritjet negative politike, ky bllokim do të meritonte të përmendej si një nga shembujt më absurdë të paralizës institucionale. Përgjegjësia nuk është vetëm e një partie, por partia që kishte dalë e para dhe njeriu që e drejtonte atë forcë kishin përgjegjësinë më të madhe për të gjetur një rrugëdalje.

Serbia ka punuar historikisht për ta paraqitur Kosovën si një projekt të dështuar. Propaganda serbe ka interes t’i thotë botës: “Shikoni, shqiptarët nuk janë në gjendje të vetëqeverisen.” Atëherë pse duhet t’i japim Beogradit pikërisht pamjet që i nevojiten?

Vaso Çubriloviqi formuloi që në vitin 1937 një projekt famëkeq kundër shqiptarëve, me synim dobësimin, presionin dhe dëbimin e tyre. Sot metodat janë të tjera, por një Kosovë e dobët, e përçarë, e izoluar dhe me institucione që nuk funksionojnë është padyshim në interes të Serbisë, jo të shqiptarëve. Një Kosovë pa institucione funksionale i duhet Serbisë.

Dhe kur politika jonë prodhon pikërisht këtë rezultat, kemi të drejtë të pyesim: Është vetëm paaftësi politike, kokëfortësi dhe interes partiak – apo duhet kërkuar edhe më thellë?

EDHE 2026-A NUK E MBYLLI KRIZËN

Kriza nuk përfundoi me vitin 2025. Kosova hyri edhe në vitin 2026 me probleme të rënda institucionale dhe me vështirësi për krijimin dhe funksionimin normal të institucioneve. Dhe kjo është ajo që duhet të na shqetësojë më shumë, sepse shteti nuk ndërtohet duke e çuar popullin nga një krizë në tjetrën. Shteti ndërtohet me institucione, kompromis demokratik, diplomaci, ekonomi, aleanca, respekt për historinë dhe një strategji kombëtare afatgjatë.

MOS MË BESONI AS MUA

Unë nuk kërkoj që shqiptarët të më besojnë mua dhe as nuk u kërkoj të mos besojnë Albin Kurtin. U kërkoj diçka shumë më të thjeshtë: Mos besoni askënd verbërisht.

Shikoni dokumentet, videot, deklaratat dhe seancat e Kuvendit. Shikoni çfarë ka thënë Adem Demaçi dhe çfarë ka thënë Albin Kurti për drejtuesit e UÇK-së. Shikoni çfarë premtoi para se të vinte në pushtet dhe pastaj shikoni çfarë bëri pasi mori pushtetin. Shikoni marrëdhëniet me Shqipërinë, marrëdhëniet me Amerikën dhe gjendjen e institucioneve. Dhe mbi të gjitha: Shikoni kush përfiton nga rezultatet.

Sepse politika nuk gjykohet vetëm nga qëllimi që deklaron. Politika gjykohet nga rezultati që prodhon.

NJË MESAZH PËR TË GJITHË KLASËN POLITIKE TË KOSOVËS

Por ky shkrim nuk duhet të përfundojë vetëm me Albin Kurtin, sepse do të ishte gabim t’ia ngarkonim fatin e Kosovës vetëm një njeriu. E gjithë klasa politike e Kosovës duhet të reflektojë: Vetëvendosje, PDK, LDK, AAK dhe çdo forcë tjetër politike që pretendon se punon për Kosovën.

Para ardhjes së Kurtit në pushtet, zgjedhjet në Kosovë zhvilloheshin të dielën dhe, pavarësisht debateve e vështirësive politike, vendi hynte relativisht shpejt në procesin e krijimit të institucioneve. Të hënën dhe të martën fillonte puna politike për qeverinë dhe institucionet. Mund të kishte kundërshtime, negociata dhe koalicione të vështira, por shteti funksiononte.

Sot problemi nuk është vetëm se institucionet krijohen me vonesë. Problemi është se shpesh as institucionet ekzistuese nuk arrijnë të funksionojnë normalisht. Zgjedhje, bllokim, seanca pa fund, institucione që nuk krijohen, institucione që paralizohen dhe parti që nuk merren vesh. Ndërkohë koha e Kosovës ikën. Investimet presin, diplomacia pret, integrimi pret dhe qytetari pret. Por Serbia nuk pret.

Kjo është ajo që duhet ta kuptojë e gjithë klasa politike kosovare. Sa herë Kosova mbetet në amulli, Beogradi fiton një argument. Sa herë shqiptarët nuk arrijnë të merren vesh për institucionet e tyre, propaganda serbe merr frymë. Sa herë Kosova izolohet nga aleatët e saj, dikush në Beograd buzëqesh.

Dhe këtu dua të përdor një figurë satirike, jo si citat real të Presidentit të Serbisë, por si ironi politike. Mund ta imagjinojmë sot Aleksandar Vuçiçin të kënaqur me një Kosovë në amulli, duke u thënë kundërshtarëve të Albin Kurtit: “Shëëët… se ju lashë pa ujë.” Dhe në ëndrrën tjetër, nëse politika kosovare vazhdon kështu, rrezik të na thotë: “Shëëët… se do t’ju lë edhe pa diell.”

Është satirë, por pas saj fshihet një paralajmërim serioz: Armiku nuk ka nevojë gjithmonë të të mundë nga jashtë, nëse ti dobësohesh vetë nga brenda.

Prandaj përgjegjësia nuk është vetëm e Albin Kurtit. Edhe opozita duhet të pyesë veten: çfarë kemi bërë ne? Ku kemi gabuar? Pse ia kemi lënë një njeriu kaq shumë terren politik? Pse nuk kemi krijuar alternativa që populli t’i besojë? Pse interesat partiake shpesh dalin mbi interesin e Kosovës?

Sepse nëse Kurti gabon dhe opozita vetëm pret që ai të dështojë, humbësi nuk është Kurti. Humbësi është Kosova.

ZGJOHUNI, DARDANË!

Kosova nuk u çlirua për Albin Kurtin, nuk u çlirua për Hashim Thaçin, nuk u çlirua për LDK-në, PDK-në apo Vetëvendosjen. Kosova u çlirua për popullin e Kosovës dhe për të ardhmen e kombit shqiptar.

Për të u derdh gjak. Për të luftoi UÇK-ja. Për të populli shqiptar hapi dyert, ndau bukën dhe dha gjithçka mundi. Për të ndërhyri Amerika dhe NATO. Dhe askush nuk ka të drejtë ta vendosë atë sakrificë nën interesin e vet personal apo partiak.

Prandaj unë nuk mund ta mbyll këtë shkrim duke thënë: “Nëse Albin Kurti e bën Kosovën më të fortë, historia do t’ia njohë meritën.” Jo. Pas asaj që kemi parë, bindja ime është kjo: Albin Kurti nuk e bën dot këtë.

Sepse për ta bërë Kosovën më të fortë duhet ta bashkosh, jo ta përçash. Duhet t’i forcosh institucionet, jo t’i paralizosh. Duhet ta afrohesh me Shqipërinë dhe kombin shqiptar, jo të krijosh hendek. Duhet ta ruash Amerikën si aleatin strategjik më të rëndësishëm, jo të dëmtohet marrëdhënia me të. Duhet ta respektosh historinë e luftës çlirimtare dhe sakrificën e popullit shqiptar.

Por njëkohësisht edhe klasa politike kosovare duhet të kuptojë se nuk mund të qëndrojë si spektatore. Kosova ka nevojë për një politikë më të madhe se një njeri, më të madhe se një parti dhe më të madhe se një mandat. Kosova ka nevojë për vizion kombëtar.

Prandaj: ZGJOHUNI, DARDANË! Mos e matni patriotizmin nga fjalët. Mateni nga rezultatet. Mos pyesni vetëm: “Çfarë tha Albin Kurti?” Pyesni: “Çfarë i la Kosovës politika e Albin Kurtit?”

Dhe pastaj bëni pyetjen që, sipas meje, është më e rëndësishmja: Kosova e sotme është më e fortë përballë Serbisë – apo politika jonë po i jep Serbisë pikërisht atë që ajo ka kërkuar prej dekadash: një Kosovë të përçarë, të izoluar dhe me institucione të dobësuara?

ZGJOHUNI, DARDANË! Sepse Beogradi e di shumë mirë çfarë dëshiron nga Kosova. Pyetja është: A e dimë ne shqiptarët çfarë duam për Kosovën?

Kosovën nuk e kemi për ta provuar me një politikan. Kosovën e kemi për ta ruajtur përjetë.

(Kur kontrolli mbi burimet ujore prek sovranitetin shtetëror, sigurinë rajonale dhe rendin juridik ndërkombëtar)

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Rëndësia strategjike e lumit Ibër në kontekstin juridik dhe politik

Lumi Ibër përfaqëson një nga burimet më të rëndësishme ujore në hapësirën e Ballkanit Perëndimor, duke pasur një rol të shumëfishtë në aspektin ekologjik, ekonomik, social dhe politik. Ai nuk është vetëm një rrjedhë natyrore uji, por një element që ndikon drejtpërdrejt në jetën e qytetarëve, në zhvillimin e infrastrukturës dhe në stabilitetin e përgjithshëm rajonal.

Në kontekstin e së drejtës ndërkombëtare, lumenjtë ndërkufitarë si Ibri nuk mund të trajtohen si pasuri ekskluzive të një shteti të vetëm, por si burime të përbashkëta që kërkojnë menaxhim të kujdesshëm, të balancuar dhe të bazuar në parime juridike universale. Këto parime përfshijnë përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm, mosshkaktimin e dëmit të konsiderueshëm, bashkëpunimin ndërmjet shteteve dhe mbrojtjen e mjedisit.

E drejta ndërkombëtare bashkëkohore e ujërave është zhvilluar si një degë e specializuar e së drejtës publike ndërkombëtare, e cila synon të balancojë dy parime themelore shpesh në tension: sovranitetin territorial të shteteve dhe natyrën e përbashkët të burimeve ujore. Në këtë kuptim, lumi Ibër nuk është vetëm çështje gjeografike, por edhe çështje e rendit juridik ndërkombëtar.

1. Uji si element i sovranitetit dhe kufizimet e tij juridike

Sovraniteti shtetëror është një nga parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare, i cili i jep çdo shteti të drejtën për të ushtruar autoritet të plotë mbi territorin dhe burimet e tij natyrore. Megjithatë, ky sovranitet nuk është absolut, por i kufizuar nga normat imperative të së drejtës ndërkombëtare (jus cogens) dhe nga detyrimet traktatore.

Në rastin e burimeve ujore ndërkufitare, sovraniteti kufizohet nga parimet e konsoliduara ndërkombëtare, të cilat janë afirmuar si në praktikën shtetërore ashtu edhe në jurisprudencën ndërkombëtare. Këto përfshijnë:parimin e mosdëmtimit (no-harm rule);parimin e përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm;parimin e bashkëpunimit;dhe parimin e njoftimit paraprak.

Rasti “Trail Smelter Arbitration” (SHBA–Kanada) është një nga precedentët më të rëndësishëm, ku u vendos se asnjë shtet nuk mund të lejojë përdorimin e territorit të tij në mënyrë që të shkaktojë dëm serioz në territorin e një shteti tjetër. Ky parim është zgjeruar më pas në fushën e ujërave ndërkufitare.

Në mënyrë analoge, çdo ndërhyrje në lumin Ibër duhet të vlerësohet jo vetëm si akt i brendshëm administrativ, por si veprim me potencial ndërkombëtar juridik, nëse prodhon efekte përtej kufijve shtetërorë.

2. Parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave ndërkufitare

Parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm (equitable and reasonable utilization) është gurthemel i së drejtës moderne të ujërave ndërkombëtare. Ky parim është kodifikuar në Konventën e OKB-së për përdorimet jo-lundruese të rrjedhave ujore ndërkombëtare (1997).

Ky parim kërkon një balancim kompleks të faktorëve relevantë, duke përfshirë:nevojat sociale dhe ekonomike të shteteve përkatëse;popullsinë që varet nga burimi ujor;efektet klimatike dhe hidrologjike;përdorimin ekzistues dhe historik të ujit; ruajtjen e ekosistemit;dhe alternativat teknologjike të disponueshme.

Në jurisprudencën ndërkombëtare, rasti “Gabčíkovo–Nagymaros Project (Hungari/Slovaki)” i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (1997) është një precedent kyç. Gjykata theksoi se menaxhimi i lumenjve ndërkufitarë duhet të bazohet në bashkëpunim të vazhdueshëm dhe në balancim të interesave, duke mos lejuar veprime të njëanshme që prishin ekuilibrin ekologjik dhe juridik.

Në këtë kuptim, çdo projekt mbi lumin Ibër duhet të kalojë testin e proporcionalitetit dhe të arsyeshmërisë ndërkombëtare, duke u vlerësuar në dritën e ndikimit të tij real dhe potencial.

3. Detyrimi për mosshkaktim të dëmit ndërkufitar

Detyrimi për të mos shkaktuar dëm të konsiderueshëm është një normë e konsoliduar e së drejtës zakonore ndërkombëtare. Ai është i lidhur ngushtë me parimin e kujdesit të duhur (due diligence), i cili kërkon nga shtetet të marrin të gjitha masat e arsyeshme për të parandaluar dëmet ndërkufitare.

Ky parim është afirmuar në:Deklaratën e Stokholmit (1972);Deklaratën e Rio-s (1992);dhe në shumë vendime të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.

Në rastin “Pulp Mills on the River Uruguay (Argjentinë kundër Uruguait, 2010)”, Gjykata theksoi se shtetet kanë detyrim procedural për të kryer vlerësim të ndikimit mjedisor dhe për të njoftuar palën tjetër për çdo projekt që mund të ketë ndikim ndërkufitar.

Ky precedent është veçanërisht i rëndësishëm për lumin Ibër, pasi çdo ndërhyrje në rrjedhën e tij mund të ketë pasoja hidrologjike, ekologjike dhe ekonomike përtej kufijve.

4. Bashkëpunimi ndërkombëtar si domosdoshmëri juridike

E drejta ndërkombëtare moderne e ujërave nuk është vetëm sistem ndalimesh, por edhe sistem detyrimesh pozitive. Bashkëpunimi është një detyrim juridik, jo vetëm një opsion politik.

Ky bashkëpunim përfshin:shkëmbimin e rregullt të të dhënave hidrologjike;krijimin e komisioneve të përbashkëta të lumenjve;mekanizma të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve;dhe procedura të njoftimit paraprak.

Konventa e UNECE për Ujërat Ndërkufitare (1992) është një instrument kyç në këtë drejtim, duke vendosur standarde të detyrueshme për bashkëpunim dhe parandalim të konflikteve.

Në praktikën ndërkombëtare, mungesa e bashkëpunimit shpesh është identifikuar si faktor kryesor i eskalimit të mosmarrëveshjeve ujore. Prandaj, transparenca dhe dialogu janë elemente thelbësore të stabilitetit.

5. Dimensioni mjedisor dhe e drejta ndërkombëtare e mjedisit

E drejta ndërkombëtare e mjedisit ka evoluar në një degë autonome dhe dinamike të së drejtës ndërkombëtare. Ajo bazohet në parimin e zhvillimit të qëndrueshëm, parimin e parandalimit dhe parimin e përgjegjësisë së përbashkët, por të diferencuar.

Lumenjtë ndërkufitarë janë ekosisteme të ndjeshme që ndikohen nga ndotja industriale, ndryshimet klimatike dhe ndërhyrjet infrastrukturore. Për këtë arsye, mbrojtja e tyre është pjesë e detyrimeve ndërkombëtare të shteteve.

Në rastin e Ibrit, çdo projekt duhet të respektojë standardet e:vlerësimit të ndikimit mjedisor (EIA);mbrojtjes së biodiversitetit;dhe ruajtjes së cilësisë së ujit.

Në këtë kontekst, parimi i kujdesit paraprak (precautionary principle) luan rol të rëndësishëm, duke kërkuar që mungesa e sigurisë shkencore të mos përdoret si justifikim për mosveprim.

6. Raste krahasuese ndërkombëtare të menaxhimit të lumenjve

6.1. Rasti i lumit Danub (Evropë Qendrore)

Konflikti Hungari–Slovaki mbi projektin Gabčíkovo–Nagymaros tregoi se projektet infrastrukturore mbi lumenj ndërkufitarë kërkojnë bashkëpunim të detyrueshëm dhe respektim të ekuilibrit ekologjik.

6.2. Rasti i lumit Mekong (Azia Juglindore)

Shtetet e basenit të Mekongut kanë krijuar Komisionin e Mekongut për të menaxhuar burimet ujore në mënyrë të përbashkët, duke shmangur konfliktet përmes mekanizmave institucionalë.

6.3. Rasti i lumit Nil (Afrikë)

Mosmarrëveshjet midis Egjiptit, Etiopisë dhe Sudanit mbi digën e madhe të Etiopisë (GERD) tregojnë se mungesa e marrëveshjeve të detyrueshme mund të krijojë tensione të gjata gjeopolitike.

Këto raste dëshmojnë se menaxhimi i lumenjve ndërkufitarë është çështje e ndërlikuar juridike dhe diplomatike, ku e drejta ndërkombëtare luan rol stabilizues.

7. Roli i Kosovës dhe nevoja për qasje strategjike juridike

Për Republikën e Kosovës, lumi Ibër ka rëndësi strategjike në aspektin e sigurisë ujore, zhvillimit ekonomik dhe stabilitetit social.

Kosova duhet të ndërtojë një qasje të bazuar në:diplomaci juridike (legal diplomacy);ekspertizë hidrologjike dhe mjedisore;dokumentim të plotë teknik;dhe aktivizim të mekanizmave ndërkombëtarë.

Në këtë kuptim, mbrojtja e interesave të Kosovës nuk duhet të mbështetet në retorikë politike, por në argumente të forta juridike të bazuara në të drejtën ndërkombëtare dhe në precedentë ndërkombëtarë.

Uji si test i rendit juridik ndërkombëtar

Lumi Ibër përfaqëson më shumë se një burim natyror; ai është një test i funksionimit të së drejtës ndërkombëtare në praktikë. Menaxhimi i tij kërkon respektim të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare: sovranitet të kufizuar, bashkëpunim, proporcionalitet, mosdëmtim dhe mbrojtje të mjedisit.

Rastet ndërkombëtare tregojnë qartë se mungesa e bashkëpunimit dhe veprimet e njëanshme në çështjet ujore shpesh çojnë në tensione afatgjata. Për këtë arsye, Ibri duhet të trajtohet si një hapësirë e përbashkët juridike dhe ekologjike, jo si instrument politik.

Në fund, e drejta ndërkombëtare ofron një mesazh të qartë: uji nuk njeh kufij politikë, por njeh kufij juridikë të përgjegjësisë.

Prandaj, menaxhimi i lumit Ibër duhet të mbetet në frymën e dialogut, shkencës dhe normave ndërkombëtare, duke e shndërruar atë nga një potencial për konflikt në një model të bashkëpunimit rajonal të qëndrueshëm dhe të civilizuar.

Isuf B.Bajrami/

Ka deklarata politike që mund të kalojnë si pjesë e zhurmës së zakonshme të Ballkanit. Ka edhe të tilla që kërkojnë të merren seriozisht, jo për shkak të emocioneve që shkaktojnë, por për shkak të pasojave që mund të prodhojnë nëse shndërrohen nga fjalë në veprime. Deklarata e presidentit të Serbisë, Aleksandër Vuçiq, se Serbia ka thirrur ekspertë dhe inxhinierë për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër, i përket kësaj kategorie. Ne nuk kemi nevojë ta dramatizojmë deklaratën për ta kuptuar rëndësinë e saj. Mjafton ta marrim seriozisht siç është thënë.

Sepse Ibri nuk është thjesht një lumë. Është pjesë e një sistemi ujor që lidh hapësira dhe interesa të disa shteteve. Ibrin e përshkon territori i Malit të Zi, Serbisë dhe Kosovës ndërsa burimi i tij ndodhet në Mal të Zi, në anën veriore të Hajlës, në jugperëndim të Rozhajës.

Ky detaj gjeografik ka rëndësi të veçantë. Burimi i Ibrit nuk ndodhet në Serbi. Rrjedha e tij më pas kalon nëpër Serbi dhe Kosovë ndërsa sistemi i ujit të lidhur me Gazivodën/Ujmanin ka rëndësi të drejtpërdrejtë për sigurinë ujore dhe ekonomike të Kosovës. Banka Botërore e ka trajtuar pellgun e Ibrit dhe sistemin e Gazivodës/Ujmanit në kuadër të menaxhimit të ujërave ndërkufitare dhe ka evidentuar rëndësinë e këtij sistemi për furnizimin me ujë, energjinë dhe funksione të tjera jetike në Kosovë.

Prandaj, çdo projekt që synon të ndryshojë në mënyrë të rëndësishme rrjedhën e Ibrit nuk mund të shihet vetëm si një projekt teknik në territorin e një shteti. Ai ka potencialin të bëhet çështje ndërkufitare. Dhe nëse një ndërhyrje e tillë do të prodhonte pasoja të rëndësishme për një shtet tjetër, ajo do të hynte në fushën e parimeve dhe procedurave të së drejtës ndërkombëtare të ujërave dhe të mbrojtjes së mjedisit ndërkufitar.

NJË LUMË, TRI HAPËSIRA SHTETËRORE

Këtu qëndron një nga aspektet më të rëndësishme të kësaj çështjeje. Uji që lidh disa shtete nuk mund të trajtohet sikur të ishte vetëm një çështje e brendshme e njërit prej tyre. Konventa e UNECE-së për Mbrojtjen dhe Përdorimin e Kurseve Ujore Ndërkufitare dhe Liqeneve Ndërkombëtare e përkufizon “ujin ndërkufitar” si ujëra sipërfaqësore ose nëntokësore që shënojnë, kalojnë ose ndodhen në kufijtë ndërmjet dy ose më shumë shteteve. Konventa e trajton gjithashtu pellgun ujëmbledhës në një kuptim më të gjerë sesa vetëm shtratin fizik të lumit.

Kjo do të thotë se dimensioni ndërkufitar i ujit nuk lind vetëm kur uji kalon vijën kufitare. Ai ekziston për shkak të lidhjes hidrologjike dhe pasojave që veprimet në një pjesë të sistemit mund të prodhojnë në pjesë të tjera. Në rastin e Ibrit, kjo merr një rëndësi të veçantë pikërisht sepse sistemi i tij shtrihet në Mal të Zi, Kosovë dhe Serbi. Për këtë arsye, një ndërhyrje e rëndësishme në rrjedhën e Ibrit nuk duhet parë vetëm si një çështje mes Kosovës dhe Serbisë.

Ajo mund të ketë dimension më të gjerë rajonal dhe ndërkombëtar. Nëse një ndërhyrje do të ndikonte në mënyrë të rëndësishme mbi rrjedhën, sasinë ose përdorimin e ujit në territorin e një shteti tjetër, atëherë çështja nuk do të ishte më thjesht bilaterale. Do të ishte çështje e një burimi ujor ndërkufitar.

E DREJTA NDËRKOMBËTARE NUK FILLON PAS DËMIT

Ky është ndoshta dallimi më i rëndësishëm që duhet bërë. Ne nuk themi se deklarata e Vuçiqit, në vetvete, përbën tashmë një shkelje të së drejtës ndërkombëtare. Një përfundim i tillë do të ishte juridikisht i nxituar, sepse nuk kemi para nesh një projekt teknik të detajuar, parametrat e tij, vendndodhjen, mënyrën e realizimit dhe ndikimin e matshëm. Por e drejta ndërkombëtare na jep pikërisht instrumentet për ta vlerësuar një projekt të tillë nëse ai do të konkretizohej.

Konventa e UNECE-së ndërton sistemin e saj mbi tri shtylla: detyrimin për të parandaluar, kontrolluar dhe zvogëluar ndikimin e rëndësishëm ndërkufitar; përdorimin e drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave; dhe bashkëpunimin ndërmjet shteteve që ndajnë ujëra ndërkufitare.

Më e rëndësishmja për rastin konkret është se UNECE e sqaron shprehimisht se Konventa trajton jo vetëm cilësinë e ujit, por edhe sasinë e ujit. Një ndryshim i sasisë së ujit mund të shkaktojë ndikim ndërkufitar dhe, në rrethana të tilla, aktivizohen parimet përkatëse të parandalimit, përdorimit të drejtë dhe bashkëpunimit.

Madje, në pyetjet e saj zyrtare, UNECE trajton drejtpërdrejt situatën kur një aktivitet në rrjedhën e sipërme mund të ndërpresë ose të reduktojë rrjedhën në rrjedhën e poshtme. Në një rast të tillë, ndër dispozitat potencialisht relevante përfshihen detyrimi për të parandaluar ndikimin ndërkufitar, parimi i përdorimit të drejtë dhe të arsyeshëm, bashkëpunimi dhe konsultimet. UNECE thekson se detyrimet konkrete varen nga rrethanat e rastit. Kjo është pikërisht arsyeja pse një projekt i mundshëm për devijimin e Ibrit nuk mund të gjykohet vetëm si një çështje inxhinierike.

PARIMI I PËRDORIMIT TË DREJTË DHE TË ARSYESHËM

E drejta moderne ndërkombëtare e ujërave nuk i jep një shteti të drejtën ta përdorë një ujërrjedhë ndërkombëtare sikur interesat e shteteve të tjera të mos ekzistonin. Konventa e Kombeve të Bashkuara e vitit 1997 për përdorimet jo-lundruese të rrjedhave ujore ndërkombëtare parashikon përdorimin dhe pjesëmarrjen e drejtë dhe të arsyeshme të shteteve të rrjedhës dhe detyrimin për të marrë masa të përshtatshme për të mos shkaktuar dëm të rëndësishëm ndaj shteteve të tjera të rrjedhës.

Kjo qasje është reflektuar edhe në jurisprudencën e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.

Në çështjen Silala, Gjykata konfirmoi se, sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare, çdo shtet bregor ka të drejtë për një pjesë të drejtë dhe të arsyeshme të burimeve të një ujërrjedhe ndërkombëtare dhe, njëkohësisht, detyrimin të mos e tejkalojë këtë të drejtë duke privuar shtetet e tjera nga e drejta e tyre për përdorim të arsyeshëm. Gjykata theksoi gjithashtu detyrimin për të marrë masat e duhura për të parandaluar dëmin e rëndësishëm ndaj shtetit tjetër.

Kjo nuk do të thotë se çdo ndryshim i rrjedhës së një lumi është automatikisht i paligjshëm. Do të thotë diçka më të rëndësishme: një projekt i tillë duhet të vlerësohet në raport me të drejtat dhe interesat e shteteve të tjera të rrjedhës.

PARANDALIMI, NJOFTIMI DHE KONSULTIMI

Nëse një projekt konkret do të mund të kishte ndikim të rëndësishëm ndërkufitar, hyn në lojë edhe dimensioni i së drejtës mjedisore ndërkombëtare.

Konventa e Espoo-s për Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis në Kontekst Ndërkufitar krijon procedura për rastet kur një aktivitet i propozuar mund të shkaktojë ndikim të rëndësishëm negativ përtej kufirit. Ajo parashikon, ndër të tjera, njoftimin e shtetit potencialisht të prekur, shkëmbimin e informacionit, dokumentacionin e vlerësimit të ndikimit dhe konsultimet.

Edhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në çështjen Silala, e ka lidhur detyrimin për parandalimin e dëmit të rëndësishëm me detyrime procedurale të bashkëpunimit, njoftimit dhe konsultimit kur një aktivitet i planifikuar paraqet rrezik për dëme të tilla. Prandaj, nëse një ide politike do të shndërrohej në një projekt konkret teknik, pyetja nuk do të ishte vetëm:

“Çfarë dëshiron të bëjë Serbia?”

Pyetja do të ishte:

“Çfarë pasoja ndërkufitare mund të ketë projekti dhe cilat detyrime ndërkombëtare lindin përpara se ai të realizohet?” Ky është ndryshimi ndërmjet reagimit politik dhe parandalimit shtetëror.

UJMANI ËSHTË INFRASTRUKTURË STRATEGJIKE

Për Kosovën, çështja e Ujmanit nuk është simbolike.

Banka Botërore e ka identifikuar menaxhimin e Gazivodës/Ujmanit dhe të kanalit Ibër-Lepenc si pjesë të sfidave të rëndësishme të sigurisë ujore të Kosovës dhe ka vënë në dukje se sistemi i kanalit shërben për funksione kritike në zemrën ekonomike të vendit.³

Prandaj, një ndërhyrje që do të reduktonte ndjeshëm furnizimin e sistemit me ujë mund të kishte pasoja të shumëfishta.

Mund të prekte sigurinë ujore.

Mund të prekte energjinë.

Mund të prekte industrinë.

Mund të prekte bujqësinë dhe shërbime të tjera jetike.

Dhe në një situatë të tensionuar politike, mund të shndërrohej edhe në çështje sigurie.

Kjo është arsyeja pse ne e shohim Ujmanin si infrastrukturë strategjike që meriton mbrojtje institucionale, ekspertizë të vazhdueshme dhe planifikim serioz të skenarëve të mundshëm.

SIGURIA DHE KFOR-I

Këtu duhet të jemi veçanërisht të saktë.

Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës e 9 qershorit 1999 krijoi Zonën e Sigurisë Tokësore, një zonë prej pesë kilometrash përtej kufirit të Kosovës, në territorin e atëhershëm të RFJ-së, dhe vendosi kufizime për praninë e forcave jugosllave dhe serbe në atë zonë.

Por nuk do të ishte e saktë që sot ta lexonim këtë dispozitë sikur regjimi i vitit 1999 të kishte mbetur i pandryshuar. Në maj 2001, NATO njoftoi se Këshilli i Atlantikut të Veriut kishte autorizuar komandantin e KFOR-it të lejonte kthimin e kontrolluar të forcave jugosllave dhe serbe në Sektorin B të Zonës së Sigurisë Tokësore, si fazë përfundimtare e një procesi gradual dhe të kushtëzuar. NATO deklaroi gjithashtu se KFOR-i do ta monitoronte zbatimin.

Prandaj, formulimi juridikisht i saktë është ky:

KFOR-i ka një mandat ndërkombëtar të sigurisë dhe vepron brenda kornizës së Rezolutës 1244 dhe marrëveshjeve përkatëse, por nuk mund të thuhet automatikisht se sot ekziston një rregull i pandryshuar që i jep KFOR-it kompetencën t’i urdhërojë të gjitha strukturat serbe të largohen pesë kilometra nga kufiri.

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara autorizoi praninë ndërkombëtare të sigurisë në Kosovë dhe përcaktoi krijimin e një mjedisi të sigurt për të gjithë njerëzit në Kosovë.

Kjo është baza mbi të cilën ne e shohim KFOR-in: si një mekanizëm ndërkombëtar të sigurisë dhe parandalimit, jo si instrument të një pale politike.

Nëse një zhvillim i ri do të krijonte një rrezik serioz për sigurinë, çështja do të duhej të vlerësohej në përputhje me mandatin aktual, rregullat operative dhe kuadrin ndërkombëtar të sigurisë.

MAL I ZI – SERBI – KOSOVË: NJË ÇËSHTJE QË NUK MUND TË MBETET VETËM BILATERALE

Ka edhe një dimension tjetër që meriton vëmendje.

Gjeografia e Ibrit e lidh sistemin ujor me territorin e Malit të Zi, Kosovës dhe Serbisë. Kjo nuk do të thotë se çdo problem i Ibrit është automatikisht një konflikt ndërmjet tri shteteve.

Do të ishte po aq e pasaktë.

Por do të ishte gabim i madh që një ndërhyrje me pasoja potencialisht ndërkufitare të konsiderohej vetëm si çështje e marrëdhënieve Kosovë–Serbi.

Nëse një projekt në një pjesë të sistemit ujor do të ndikonte në interesat e një shteti të tretë, atëherë ai shtet do të kishte arsye të kërkonte informacion, konsultim dhe vlerësim të ndikimit në përputhje me instrumentet juridike që zbatohen në rrethanat konkrete.

Kjo është arsyeja pse dimensioni i Malit të Zi nuk duhet harruar.

Dhe pikërisht këtu gjeografia mund të bëhet instrument i diplomacisë parandaluese.

QYTETARËT SERBË NUK JANË PROBLEMI

Nuk kemi arsye ta kthejmë një çështje të ujit dhe sigurisë shtetërore në konflikt me një komunitet.

Përkundrazi, respektimi i të drejtave të të gjithë qytetarëve e forcon argumentin e Kosovës përballë çdo ndërhyrjeje të jashtme.

PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË INSTITUCIONALE

Ne nuk e shohim përgjigjen ndaj një politike të mundshme të Beogradit si garë hakmarrjeje.

Nëse Serbia ndërmerr një veprim që prek interesat jetike të Kosovës, përgjigjja më e fortë nuk është ndëshkimi kolektiv dhe aq më pak goditja e qytetarëve serbë të Kosovës.

Përgjigjja më e fortë është shtetërore.

Juridike.

Diplomatike.

Ekonomike, kur është e nevojshme dhe kur lejohet nga kuadri përkatës.

Dhe e koordinuar me partnerët ndërkombëtarë.

Reciprociteti nuk duhet të jetë etnik.

Duhet të jetë institucional.

Nëse preken rregullat ndërkombëtare, përgjigjja kalon përmes mekanizmave juridikë dhe diplomatikë.

Nëse preken interesat ekonomike të Kosovës, përdoren instrumentet ekonomike në përputhje me ligjin.

Nëse rrezikohet siguria, aktivizohen mekanizmat e sigurisë sipas mandatit të tyre.

Kjo është shumë më e fuqishme se hakmarrja.

EVROPA DHE PARTNERËT EURO-ATLANTIKË

Serbia ka lidhje të thella ekonomike me Bashkimin Evropian dhe me ekonomitë perëndimore. Kjo krijon hapësirë për diplomaci dhe ndikim.

Por ne nuk kemi nevojë që partnerët tanë ta ndërtojnë politikën e tyre mbi idenë e “ndëshkimit të Serbisë”.

Argumenti ynë është më i fortë:

Partnerët euro-atlantikë kanë interes të drejtpërdrejtë në stabilitetin e Ballkanit Perëndimor.

Prandaj, çdo projekt që mund të krijojë tension të ri ndërkufitar, pasiguri ujore ose krizë sigurie duhet të shihet edhe në funksion të stabilitetit rajonal.

Ne nuk presim që Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Evropian, Britania e Madhe apo Turqia të jenë “kundër Serbisë”.

Presim që të jenë kundër destabilizimit.

Ky është një dallim thelbësor.

KOSOVA DHE SHQIPËRIA

Kosova dhe Shqipëria kanë mundësi të natyrshme për koordinim diplomatik, teknik dhe juridik.

Jo për të krijuar një konflikt me një popull tjetër.

Jo për të ushqyer retorikën e përshkallëzimit.

Por për të paraqitur së bashku faktet kur preken çështje që lidhen me sigurinë, stabilitetin dhe interesat strategjike të Kosovës.

Kosova ka institucionet e veta.

Shqipëria ka shtetin e vet, politikën e saj të jashtme dhe anëtarësinë në NATO.

Këto dy realitete nuk kanë nevojë të shkrihen në një.

Por mund të bashkëpunojnë aty ku interesat përputhen.

Në rastin e Ibrit dhe Ujmanit, koordinimi i ekspertizës, diplomacisë dhe argumentit juridik do të ishte më i vlefshëm se çdo deklaratë emocionale.

NE NUK KEMI NEVOJË TË ZGJEDHIM MES LIGJIT DHE FUQISË

Ballkani shpesh është parë përmes një dileme të vjetër: ose ke forcë, ose ke të drejtë.

Ne besojmë se kjo është një dilemë e rreme.

Një shtet i vogël nuk mund të konkurrojë në çdo dimension me një shtet më të madh.

Por një shtet mund të bëhet shumë më i fortë kur e lidh të drejtën me diplomacinë, diplomacinë me aleancat dhe aleancat me një politikë të matur.

Kjo është ajo që e bën të rëndësishme çështjen e Ujmanit.

Ajo na jep mundësinë që një problem potencialisht konfliktual ta kthejmë në një çështje të rregullave ndërkombëtare.

Dhe në një sistem ndërkombëtar të ndërtuar mbi rregulla, kjo është forcë.

MOS TA LEJOJMË UJMANIN TË BËHET INSTRUMENT FRIKE

Nuk është e nevojshme të dimë sot nëse deklarata e Vuçiqit do të shndërrohet në projekt.

Mjafton të dimë se ai e ka bërë publike mundësinë dhe ka deklaruar se ekspertët janë angazhuar për ta shqyrtuar.

Kjo na jep mundësinë të mendojmë përpara.

Të studiojmë.

Të dokumentojmë.

Të konsultohemi me ekspertët.

Të flasim me partnerët.

Të përgatisim skenarët.

Dhe mbi të gjitha, të mos lejojmë që frika të bëhet politikë.

Një shtet nuk matet vetëm nga mënyra se si reagon kur goditet.

Matet edhe nga aftësia e tij për ta parandaluar goditjen.

Në këtë kuptim, Ujmani mund të jetë më shumë se një çështje e ujit.

Mund të jetë një provë e pjekurisë së Kosovës si shtet.

Një provë nëse mund ta zëvendësojmë reagimin e vonuar me parandalimin.

Retorikën me dokumentin.

Emocionin me ekspertizën.

Dhe frikën me sigurinë.

PËRGJIGJJA MË E FORTË ËSHTË SHTETI

Ne nuk e shohim të ardhmen e Kosovës si garë se kush mund të kërcënojë më fort.

E shohim si përpjekje për ta bërë shtetin aq të qëndrueshëm sa kërcënimet të mos ia ndryshojnë drejtimin.

Nëse Beogradi e shndërron idenë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit në një projekt konkret, atëherë ai projekt do të përballet me ligjin, ekspertizën, diplomacinë dhe mekanizmat ndërkombëtarë.

Nëse mbetet vetëm deklaratë politike, diplomacia e matur mund ta mbajë aty ku është: në nivelin e deklaratës.

Në të dyja rastet, Kosova fiton nëse mbetet e qetë, e përgatitur dhe e lidhur me partnerët e saj.

Sepse shteti nuk mbrohet vetëm kur dikush e sulmon.

Shteti mbrohet duke ndërtuar çdo ditë institucionet që e bëjnë destabilizimin më të vështirë.

Dhe ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm që del nga debati për Ibrin dhe Ujmanin:

Ne nuk kemi nevojë të bëhemi më të zhurmshëm.

Kemi nevojë të bëhemi më të përgatitur.

Më të bashkuar rreth interesit shtetëror.

Më të aftë për të folur me gjuhën e ligjit.

Më të besueshëm për partnerët tanë.

Dhe më të vendosur për ta mbrojtur Kosovën pa e humbur atë që duam të mbrojmë: një shtet demokratik, të sigurt dhe të respektuar. Uji është jetë. Por në këtë rast, uji është edhe një provë e paqes. Dhe paqja, si shteti, nuk ruhet duke pritur. Ruhet duke qenë të përgatitur.

Frank Shkreli/

A po dështon Kosova të fitojë paqen?

Kur Presidenti i Shteteve të Bashkuara Bill Clinton vajti në Kosovën e çliriar në vitin 1999, pas një lufte të përgjkashme dhe të një ndërhyrjeje historike të aleancës perëndimore, NATO-s, ai i drejtoi popullit të Kosovës një mesazh që do duhej të ishte udhërrëfyes për çdo brez politik që do të vinte pas luftës. Sot, Kosova ndodhet përsëri përballë një realiteti që, pas më shumë se dy dekadash nga përfundimi i luftës, duhej të ishte bërë pjesë e së kaluarës: tensionet, krizat politike, përplasjet me njëri tjetrin dhe me Serbinë dhe pasiguria për të ardhmen.

Pyetja që duhet bërë sot nuk është vetëm pse Serbia vazhdon të mos e njohë Kosovën dhe pse Beogradi vazhdon ta sfidojë shtetësinë e saj. Qëndrimet shekullore ndaj shqiptarëve janë të njohura mire. Pyetja më e vështirë është tjetër: Pse Kosova, edhe pasi ka fituar luftën, ndërhyrjen e NATO-s, pavarësinë dhe mbështetjen e pjesës më të madhe të botës demokratike, ende nuk po arrin ta fitojë paqen? Kjo është pyetje që politika në Prishtinë nuk mund ta shmangë më.

Kosova e fitoi luftën falë një sakrifice të jashtëzakonshme të popullit të saj dhe falë ndërhyrjes vendimtare të Shteteve të Bashkuara dhe NATO-s. Por lufta dhe paqja kanë rregulla të ndryshme. Në luftë kërkohet vendosmëri. Në paqe kërkohet urtësi e strategji. Në luftë kërkohet rezistencë. Në diplomaci kërkohet durim. Në luftë armiku identifikohet qartë. Në paqe duhet të ndërtosh një shtet që mund të bashkëjetojë me fqinjët dhe të integrohet në Evropë. Dhe pikërisht këtu qëndron sfida më e madhe e Kosovës, sepse Kosova nuk mund të jetojë përgjithmonë në logjikën e luftës. Është e kuptueshme që plagët e luftës janë ende të freskëta. Është i kuptueshëm dhe e arsyeshme edhe mosbesimi ndaj Serbisë. Por a e don shqiptari, shqiptarin!? Kurrë, sllavët e jugut nuk ua kanë dashtë të mirën shqiptarëve në trojet e veta. Por një shtet nuk mund ta ndërtojë të ardhmen vetëm mbi kujtesën e konfliktit. Patjetër që Kosova duhet ta ruajë kujtesën historike, të kërkojë drejtësi për krimet e luftës dhe të mbrojë sovranitetin e saj. Por duhet të ketë edhe një strategji për ditën kur konflikti me Serbinë nuk do të jetë më çështja kryesore e politikës së saj.

A është Prishtina duke e përgatitur vendin për atë ditë? Kjo është një pyetje serioze. Albin Kurti dhe qeveritë e tij kanë sjellë një stil të ri politik në Kosovë: më shumë këmbëngulje për sovranitetin dhe më pak gatishmëri për t’u përshtatur me kërkesat e partnerëve ndërkombëtarë. Por këtu lind problemi Sovraniteti është i domosdoshëm. Izolimi nuk është! Patjetër që Kosova duhet të jetë e aftë të thotë “jo” kur interesat e saj themelore cenohen. Por duhet të jetë gjithashtu e aftë të dëgjojë Uashingtonin dhe Brukselin kur aleatët i kërkojnë të ndryshojë një qasje që mund ta dëmtojë pozitën e saj ndërkombëtare.

Aleatët e Kosovës nuk janë kundërshtarët e Kosovës. Kjo duhet të jetë një nga parimet themelore të politikës së jashtme të Prishtinës. Sepse Kosova nuk mund ta përballojë Serbinë duke humbur njëkohësisht besimin e atyre që e ndihmuan të çlirohej dhe të ndërtonte shtetin e saj. Serbia, natyrisht, nuk është e pafajshme, ka shumë krime e mëkate, për të cilat duhet të pendohet dhe të kërkojë falje. Por kritika ndaj politikës së Kosovës nuk duhet të shndërrohet në justifikim për Beogradin. Serbia vazhdon të mos e njohë pavarësinë e Kosovës.

Ajo vazhdon të ketë një politikë që synon ta mbajë Kosovën në një gjendje të përhershme pasigurie dhe grindjesh politike midis partive politike. Tensionet në veri dhe incidentet e viteve të fundit e kanë dëshmuar se paqja në Kosovë mbetet e brishtë. Prandaj, përgjegjësia nuk mund të vendoset vetëm mbi Prishtinën. Por një shtet serioz nuk duhet të merret vetëm me atë se çfarë bën kundërshtari. Duhet të mendojë edhe se çfarë është në interesin e vet. Dhe interesi i Kosovës është i qartë: njohje sa më e gjerë ndërkombëtare, anëtarësim në organizatat ndërkombëtare, integrim në BE dhe NATO, zhvillim ekonomik dhe një marrëdhënie sa më të fortë me Shtetet e Bashkuara.

Gabimi më i madh është të ngatërrosh patriotizmin me politikën e jashtme. Në Kosovë, si kudo në Ballkan, patriotizmi është një forcë e fuqishme politike. Por patriotizmi nuk është strategji diplomatike. Një politikan mund të fitojë duartrokitje në Prishtinë duke marrë një qëndrim të fortë ndaj Serbisë. Por pyetja është se çfarë pasoje ka ai qëndrim në Bruksel, në Uashington, në Berlin, në Paris? Në diplomaci nuk mjafton të bindësh një shumicë të qytetarëve tëtu. Duhet të bindësh edhe ata që vendosin për sigurinë, integrimin dhe të ardhmen ndërkombëtare të vendit tënd. Kjo është arsyeja pse Kosova duhet të rikthejë një politikë të jashtme më të koordinuar me aleatët.

Por siç kemi parë gjatë muajve të kaluar, paqja kërkon konsensus kombëtar. Një tjetër dobësi e madhe është përçarja e politikës së brendshme. Kosova nuk mund të shkojë në negociata me Serbinë duke qenë e ndarë në disa politika të ndryshme. Duhet të ketë një platformë kombëtare. Qeveritë mund të ndryshojnë.Kryeministrat mund të ndryshojnë. Presidentët mund të ndryshojnë. Por interesat strategjike të shtetit duhet të mbeten. Një marrëveshje me Serbinë që prek të ardhmen e Kosovës nuk mund të jetë marrëveshje e një partie. Duhet të jetë rezultat i një konsensusi sa më të gjerë politik e shoqëror. Kjo do t’i jepte Kosovës edhe më shumë forcë në negociata.

A po humbet Kosova mundësinë historike? Kjo është pyetja që duhet të shqetësojë sot çdo politikan në Prishtinë. Kosova ka sot një mundësi që nuk duhet ta humbasë: të kthehet nga një çështje konflikti në një histori suksesi evropian. Por për këtë duhet të dalë nga cikli vicioz nga kriza në krizë, nga tensionet politike në ndërhyrje ndërkombëtare, nga marrëveshje në moszbatim, në krizë të re. Ky cikël nuk mund të vazhdojë pafundësisht. Dështimi për të krijuar institucionet funksionale po e dëmton rëndë Kosovën dhe po e largon nga porosia e Presidentit amerikan Bill Clinton, në vitin 1999. Sepse sa më gjatë të zgjasë kjo krizë e brendshme politike, aq më shumë lodhen aleatët, aq më shumë hapësirë fiton Serbia dhe aq më shumë qytetarët e Kosovës humbin besimin se politika mund t’u sigurojë një të ardhme normale.

Kosova duhet të fitojë paqen! Kosova nuk ka nevojë për një tjetër luftë politike me botën. Ka nevojë për një strategji. Një strategji që bashkon patriotizmin me diplomacinë, sovranitetin me përgjegjësinë dhe interesin kombëtar me partneritetin euroatlantik. Duhet të jetë e qartë: nuk ka paqe të qëndrueshme pa njohje reciproke dhe pa normalizim real të marrëdhënieve me Serbinë. Por nuk ka as normalizim nëse Beogradi vazhdon të refuzojë realitetin e shtetit të Kosovës. Prandaj Kosova duhet të negociojë nga një pozitë e fortë, por jo nga një pozitë e izoluar. Duhet të jetë e vendosur, por jo e pamatur. Duhet të jetë patriotike, por jo populiste. Dhe mbi të gjitha, duhet të jetë e aftë të mendojë për brezin që vjen pas luftës, jo vetëm për brezin që e përjetoi atë.

Dështimi për krijimin dhe funksionimin e institucioneve të reja shtetërore po e rëndon seriozisht Kosovën. Një shtet nuk mund të ecë përpara nëse institucionet e tij mbeten të bllokuara, nëse vendimmarrja zvarritet dhe nëse interesat partiake e politike marrin përparësi ndaj interesit të përgjithshëm kombëtar. Kjo nuk është më vetëm një krizë politike. Është një problem që prek drejtpërdrejt funksionimin e shtetit, ekonominë, investimet, diplomacinë dhe besimin e qytetarëve. Kosova nuk ka luksin të humbasë kohë. Në një rajon ku interesat gjeopolitike janë të ndërlikuara dhe ku Serbia vazhdon ta kundërshtojë shtetësinë e Kosovës, Prishtina ka nevojë për institucione të forta, të qëndrueshme dhe funksionale. Çdo vakum institucional dobëson pozitën e Kosovës dhe krijon hapësirë për të tjerët që të veprojnë kundër interesave të saj.

Prandaj, përgjegjësia e klasës politike kosovare është historike. Nuk mjafton të fitohen zgjedhjet. Nuk mjafton të fitohen debatet televizive. Nuk mjafton të fajësohet kundërshtari politik. Një shtet fitohet dhe forcohet duke ndërtuar institucione. Kjo është ajo që duhet të kuptohet nga politika kosovare sot.

Kosova e ka fituar luftën. Tani duhet të fitojë paqen, para se të jetë vonë. Dhe paqja nuk fitohet vetëm duke mos bërë luftë. Paqja fitohet kur një shtet bëhet aq i fortë, aq demokratik, aq i integruar me aleatët dhe aq i sigurt në të ardhmen e vet, saqë lufta dhe konflikti nuk janë më mënyra për të përcaktuar fatin e tij. Kjo është beteja e vërtetë e Kosovës dhe klasës politike sot. Jo të fitojë një tjetër përplasje politike, por të ndërtojë një paqe që nuk mund t’ia marrë askush. Kosova nuk mund ta ndërtojë paqen nëse nuk arrin të ndërtojë dhe funksionalizojë institucionet e saj. (Teksti është përgatitur nga autori me ndihmën e “ai” si mjet asistues — bazuar në një numër burimesh ndërkombëtare. Përgjegjësia për përmbajtjen mbetet, ekakluzivisht, e autorit).