Analizë, mendime, zgjidhje

Kemi disa dhjetra vjet që vetëm ankohemi, grindemi, digjemi, përbaltemi duke mbetur skllevër të këtyra bëmave të mbyllura në një rreth të çeliktë.  Të tillë ‘’duke hedhur vallen e vdekjes,, brenda një metali të fortë rrjedhoj edhe e ndërgjegjes kulturës e zhvillimit ekonomik të prapambetur, shoqëruar me karakterin e fortë e të mbrapsht jashtë kohe të shqiptarit. Problemi hakmarrës i natyrës duhet gjykuar me gjakftohtësi duke analizuar faktorët natyrë – shoqëri – ekonomi. Dhe më tej politikën ekonomike, ekologjike e strategjitë e përdorura për të ruajtur natyrën, tokën si djepin e ushqimit  dhe jetesës si dhe kulturën,  të sjellurit e të vepruarit të çdo shqiptari ndaj natyrës e mjedisit ku jeton.

        Shpopullimi i fshatrave, mbipopullimi i fushave bregdetare 

  Një sistem politiko – ekonomik ishte kalbur, mykur, po i gërryheshin themelet nga gabimet e shumta në qeverisjen e vendit. Dhe sigurisht erdhi përmbysja  e tij e dhunshme, shkatrrimtare në të gjitha lëmërat, ekonomike, politike, institucionale, të natyrës etj. Një sistem i kundët për nga përkatësia e pronës, organizimit, shpërndajes të të ardhurave po lindte. 

       Në këtë kalim ndërrim pushtetesh, ekonomia u paralizua, populli mbeti i pa punë rrjedhimisht pa të ardhura financiare pa prodhime për konsum të përditshëm. Atëhere shqiptarët u shkëputën nga katundet e malsitë si shkëmbinjt nga veprimi agresiv i faktorëve klimatikë. Ato u larguan nga foletë e tyre u shpërndan me moton’’sejcili për vete zoti për të gjithë,, në ish fushat e kodrinat dikur toka buqësore, masivet e pemtoreve, vreshtave, në shtretërit e lumenjve e përrenjëve, në ish kënetat e dikurshme, në rrethinat e qyteteve, kryesisht në shqipërinë bregdetare. Ikja u kthye në apoteozë, qëllim në vetëvete nga viti 1990 e në vazhdim. Shteti nuk ishte, politikanët grindeshin qirreshin për karrike, për t’u pasuruar e dhjamosur me pasuritë e dikurshme, pa kurrfarë planesh, strategjish, ngritje strukturash ekonomike, shkencore etj.

                          Çfarë ndodhi në vazhdim?

          Nuk do të merremi me historitë e përmbytjeve të 36 vjeteve të fundit, tranzicionit pa mbarim. Ne do të analizojm dy përmbytjet brenda katër muajve (Tetor 2025 – Janar 2026) për të zbuluar shkaqet objektive dhe subjektive dhe si mund të parandalohen pjesërisht. Dhe ja një ndër kronikat e fundit të muajit tetor të vitit që  sapo lam pas. Lexojm. ‘’Rreth 100 banesa në Vaun e Dejës janë pushtuar nga uji si pasojë e rreshjeve të dendura të shiut në 24 orët e fundit. Shtëpitë e prekura janë në njësitë administrative Bushat, Vau Dejës dhe Hajmel. Kryebashkiaku i Vaut të Dejës, Kristian Shkreli, tha se shkak i përmbytjes është bërë dalja nga shtrati e përroit të Glinës, ku veç banesave, uji ka sjellur dëme edhe në bagëti, shpend e bletë.,, (TV. Bulqiza, 26.10.2025) Kuptohet se vetëm një degë e përroit  të Gajadrit ka shkaktuar dame të tilla. E bafasishme, e habitshme,  apo e çudiçme?

    Tanima po paraqesim për lexuesin vërshimet e disa lumenjëve e përrenjëve  në fillim të muajit janar 2026.  Kjo për të argumentuar e nxjerrun në pah gabimet në admistrimin e qeverisjen e mjedist natyror, veprave hidroteknike krijuar nga njeriu, projektet e planimetritë e qyteteve e fshatrave të pa qena ndonjëhere.  Dhe ja lexojm me kujdes  gjeografinë e tyre. ‘’Shikoni çfarë po ndodh në Dukagjinin e Ri, Thumanë, nga çarja e argjinaturës të lumit Droja.,,(Kronikë  08.01.’26) 

‘’Argjinatura e lumit Devoll vazhdon të jetë e çarë, duke bërë që rreth 3 600 hektar tokë bujqësore në fushën e Maliqit të jenë nën prezencën e ujit.,, (Sh com. 10.01.’26)

   Zbresim në shqipërinë e mesme, dhe ja situata:‘’Pamje dramatike. Uji kalon mbi Urën e Mifolit (Lumi Vjosa S.M.) (Euronews-alabnia 08.01.’26) 

‘’Lumi Semanit (degëzim i lumit të Devollit dhe Osumit) ka 2 orë që ka përmbytur 500 ha sera të Goriçanit. (I. Pilku, 08.01.2026)

‘’Report Tv ka sjell pamjet me dron nga zona e Mbrostarit ku qindra hektarë tokë bujqësore janë të mbuluara nga uji, si pasojë e daljes së lumit Seman nga shtrati. (11.01.’26)

      Ngjitemi te lumi në afërsi të kryeqytetit dhe ja situata. ‘’Lumi i Erzenit përmbyt  fshatrat Katundi i Ri,  Rreshbullin,  Sukthin dhe  varrezat e fshatit Jubë. Janë larguar nga shtëpitë e tyre  667 banor. Janë përmbytur 2500 hektar (ha) pemtore.,, (Report TV.  09.01.’26)

    Dhe tani ngjitemi për të kuptuar se si paraqitet gjendje në prurjet e lumit Drin. Lexojm: ‘’Hidrocentrali i Fierzës ka nisur shkarkimet e kontrolluara, pasi ka arritur kuotën maksimale prej 292.60 metrash. Fierza po shkarkon përmes portës së 3-të 50 m³ / ujë në sekondë, ndërsa po prodhon energji elektrike me 3 turbina.,, (Report TV. 11.01.’26)

    I rikujtojm lexuesit se në shtratin e liqenit të Fierzës në me pak se një muaji dukeshin rrënojat e qytetit të vjetër të Kukësit, urat etj., tregues të defiçiteve marramendëse të sasive të uji. Natyrshëm lind pyetja. Cilët ishin faktorët që ndikuan në mbushjen kaq shpejt të zgavrës të stërmadhe,  ndërsa tani derdhim ujin e tepërt për në liqenin e hidrocentralit të Komanit e njëkohesisht punojnë tre turbina? 

                Lexojm përgjigjen, shkurtimisht.

     Maleve ju vërsulëm me huliganizëm duke i xhveshur nga veshja e gjelbërt me sopata e motorsharra pa udhëheqje silvoteknike. Dhe ja përse? Familjet më të mëdha ose në zona më të ftohta mund të përdorin edhe më shumë, dru zjarri deri në 10–12 m³ në vit. Në nivel kombëtar, përdorimi total i druve për ngrohje shkon rreth 2–2.5 milion m³ dru në vit për të gjithë vendin, Për një familje mesatare shqiptare që përdor dru për ngrohje, konsumi vjetor është rreth 5–6 m³ dru në sezonin e dimrit. Shfrytëzimi i te cilave është kryer dhe kryhet nga firma fantazma pa drejtimin silvoteknik, me motivin: të vjedhim, duke shkatërruar gjithe biomasën e gjallë e të gjelbërt. Nuk po ‘’shfletojm,, masakrën për të prodhuar trupa sharre, shtylla miniere, landë ndërtimi për ndërtimet e mijëra shtëpive etj. etj.

       Si rrjedhoi ja dhe rezultati, një ndër ‘’sukseset,,. Në një studim të INSTAT, të vitit 2022, volumi i përgjithshëm i pyjeve ka rënë në 30.5%.  Pa u zgjatur po marrim per tu bindur dy vite.  U shfrytëzuan 73.1 milionë m³ në vitin  2010 dhe me një  rënje të lehtë në  50.8 milionë m³ në vitin 2022.

    Le t’i shumojm faktet për të krijuar te çdo lexues e studiues pemën e lulëzuar të bindjes. ‘’Sipas INSTAT, gjatë viteve 2018 – 2023 Shqipëria ka humbur 320 mijë hektarë pyje dhe kullota…nga të cilat 82 mijë ishin pyje “të pastër”.  Dhe ja çfare shkruan, ‘’Global Forest Watch ‘’se vetëm në vitin 2023 janë zhdukur 2200 hektarë pyje. (Gazeta Telegraf  17.04. 2025)

   Nga ky shkatërrim barabar pa udhëheqje teknike u u kthyen ne shkretëtira mijera hektar pyje ahu pishe, bredhi duke zvogëluar sipërfaqen e pyjeve të lartë në 32% duke mos marrun parasysh, relievin e theksuar malor dhe kodrinor të vendit tonë, faktorët klimatik që do të vepronin me agresivitet mbi këto shpate, kodrina, pellgje përrenjësh e lumenjsh.  Të cilët do të vepronin pa mëshire pa kursim mbi sipërfaqen e tokës tani ma pa ‘’çadrën mbrojtëse biologjike,,  duke zhdukur edhe atë pak bimësi të shpëtuar krejt rastësisht. Për rrjedhoji ujrat sipërfaqsore do të vërshonin turrshëm, duke marre me vete shtresën biologjike, pra humuesin të formuar në harkun kohor më shumë se pesëdhjetë vjeçar dhe  gërryer tokën. Pikërisht këtë katastrofë mjedisore, bioekologjike, ekonomike e shoqërore e ndjejm  e shikojm tani në vitin 2026 dhe jo vetëm. E parashikuar kjo nge profesor, doktora shkencash, teknik pyjesh së paku një çerek shekulli ma parë, dhe ja: ‘’Haraçin e këtij barabrizmi do ta paguajn ato që do të vijnë pas nesh dhe nuk do të lenë gjë pa sharë dhe urryer deri në mallkim.,, Shkruan Doc. B. Xheko në një letër dërguar Prof. M. Kotro në vitin 2007. Biles erdhi më shpejt se sa u parashikua. 

         Pastaj ju ndezëm zjarrin duke i shkrumbëzuar pyjet që mbetën

      Pa pergjegjësia e qeverive të ndryshme, mungesa e organizimit inxhiniero teknik pylltar në adminsitrimin, ruajtjen e shtimin e pyjeve solli me vete ‘’krimin me barbar në pylltarinë shqiptare,, Vënja e zjarrve nga individe të veçantë për të fshehur vjedhjen e investimeve pa kryer as edhe një ndërhyrje teknike, njerëzit e semur psikologjikisht ose të etur për krime e hakmarrje etj. Dhe ja disa të dhëna për të krijuar një përfytyrim sa më real mbi krimet ekologjike në ekosistemet pyjore dhe konkretizuar veprimet barbare të sipër shkruara 

        Ju vihet zjarri duke i  shkrumbuar disa mijëra hektar në vit. Dhe ja faktet kokëforte. Në vitet “normale” zhduken një herë e përgjithmonë  mbi 40 – 50 mijë ha në vitë me zjarre. Pasoja, zhdukja krejtësisht  e vegjetacionit drunor shkurror  barishtor. Këto shifra përfaqësojnë vlerësime mesatare ose tipike në  periudhën 2006 – 2025 (Të dhëna nga EFFIS) dhe ja katastrofa mbi pylltarinë shqiptare: janë përfshirë nga zjarre kurorash  247 432 hektar pyje të lartë e shkurre.

    Nuk po japim shifra të tjera. Këto janë të mjaftueshme për  argumentime e bindur mbi shkak pasojat. Xhveshja nga mbulesa e gjelbërt, nga shajaku natyror mbrojtës nga gërryerjet e disiplinimit të  rrjedhjeve ujore nga rreshjet e rëna shpateve të malve, pellegjeve të përrenjëve e lumenjëve ju shtua me egërsi shkrumbimi, hirëzimi, saharizimi  masiv i vegjetacionit bimor drunor, shkurror e barishtor nga zjarret. Objektivisht sollën, shkaktuan, pasoja katastrofike, përmbytjesh i të gjithë fushave, (ultësirën bregdetare S.M.)  ish kënetave, fshatrave,  stallave të  bagetishìve, shtëpive të  banimit, qindra hektar serash etj. Përse? ‘’Nga shiu që bie nga atmosfrat në pyll, ky mban 30% nga kurorat, ndërsa vetëm 5,0% rrjedh në sipërfaqe, një sasi uji shiu prej 10 % avullon duke ja kthyer atmosferës, sfungjeri biologjik lejon të hyjë në poret e tija 10% e rreshejeve, avullohet nga aparati gjethor rreth 30% e ujit të ramun ne forme shiu, e pas disa muajsh ujrat e shiut furnizojn kapilarët nën toksor  me 15 % të rreshjeve, duke ua dhuraur atë bimeve, kafshëve nëntokrore e mbi tokë, njerëzve, burimeve nëntoksore përrenjëve, lumenjëve me një disiplinë të fortë në kohë e hapsire.,, Përfundimi:’’Zjarret janë çrregulluesit e rrjedhjev të ujrave dhe nxitës te agresivitetit të gërryerjeve.,, 

               Rreshjet me intensitet të lart për një kohë të shkurtër të shirave dhe shkrirja e borës krijuan rrëke e përroska dhe u rrëmbyen ish pyjeve të zhdukura shtresën biologjike duke shtuar prurjet e lumenjve, përrenjëve etj. Mjaft profesor e specialistë pyjesh e kanë shprehur se këto do të shkaktojn fatkeqëi të mëdha, mjedisore në tokat bujqësore, qendrat e banuara etj. Dhe ja: ‘’Veprimet shkatërruese që ju bënë dhe  vijojn  t’i bëhen  natyrës sonë, sidomos nga prerja pa kriter dhe djegja e pyjeve, janë shoqëruar me erozione shumë të fuqishme me përmbytje masive të zonave fushore.,, (M. Metaj, H. Zoto, Gj. Fierza. ‘’Pylli dhe njeriu.,,  f. 37. Tirane 2012)

      Si përfundim mund të shtojm edhe këto faktor që ndihmuan në përmbytjen e fushave bregdetare etj. Ngrohja globale e klimës,  shkaktoi ndër të tjera, ndryshime fenologjike në jetën e botës bimore, ndryshimet e stinëve, rreshjet e shiut me intensitet shumë të lart në një kohë të shkurtër.  Marrja e materialeve të ndryshme në shtretërit e lumenjëve, si rërat, zhavorrin etj. duke shkatërruar shtretërit e tyre mijëra vjeçar. Dhe së fundit shteti sehirxhi e indiferent ndaj këtyre dukurive.

                 Ish kënetat dhe banoret e maleve

    Individë të ndryshëm, pa u menduar e thelluar në faktorët natyror të ‘’ushqyer nga veprimet barbare të njeriut,, se do të përmbyteshin ish kënetat  me vërshimet e  fuqishme të përrenjve e lumenjve  që ushqeheshin nga relievet tanima kthyer në thatina  të maleve, kodrave pjesë të gjeografise të Shqiperisë. Ato ndërtuan  teknikisht me gabime duke mos ndërtuar xoklature 1-1,5 metra mbi nivelin e ish kënetës. Gabim i cili ju solli fatkeqësinë brenda në shtëpitë ku jetonin. Dhe ja vetëm një shembull për të kuptuar atë që ka ndodhur këtë fillim janari e do të ndodh. Lexojm. ‘’… 851 qytetar të larguar nga shtëpitë ndërtuar në një fushë ish kënetë tani nen  uje.,, (periferia e qytetit të Durrësit S.M) (Euronews Albania 10.01. ’26)    

              Kjo fatkeqesi ka patur edhe faktor të tjerë subjektiv individual, shtetëror sepse nuk janë riparuar ose ndërtuar argjinatura anash shtretëreve të përrenjëve: u lejua saharizimi i pyjeve në male e kodrina me prerje  e zjarre masive, po nga qeverisja e keqe ekologjike; nuk u pastruan kanalet kulluese vazhdimisht e vendosur në punë hidrovoret;  hedhja e mbeturinave të amabllazhimit te ushqimve etj. ku të mundin, kryesisht pyjeve,  shpateve të ujembledhësve dhe shtretërit e përrenjëve, lumenjëve, liqeneve etj. dhe keq administrimi nga shteti i tyre, pa strategi, pa teknologji, pa rregulla administrimi, po kontrolle e teknologji rifutje në qarkullim.  Ose investimet u gllabëruan nga hajdutët e kohëve moderne të të gjitha niveleve.  

    Rrëshqitjet, faktoret qe i shkaktojn, pasojat

     Një problem tjetër që kërkon zbulim shkaqesh e marrje masash teknike e ndërhyrje bioekologjike janë rrëshqitjet e shpateve, çarjet e bazamntit te udheve të makinave, skrapatave të tyre, duke dëmtuar pjesërisht e izoluar fshatrat. Po japim për lexuesin disa fakte nga jugu në veri i Shqiperisë. Dhe ja lexojm:‘’Rrëshqitje në kodrinat e fshatit Maleshovë  të Përmetit,, (Kronikë, 08.01.’26

‘’Qarkullimi i automjeteve në udhën e makinave Uji i Ftohtë-Tepelenë është bllokuar… nga rrëshqitjet  e dherave, të cilat kanë zënë gati 70% të gjerësisë së rrugës në kryqëzimin tek Ura e Leklit.,, (Sh com, 10 01,’26)

‘’100 banorë të fshatit Bashaj në qarkun e Vlorës kanë mbetur të izoluar ditën e sotme si pasojë e një rrëshqitje masive dheu.,, Sh com 10.01. ’26)  ‘’ Raportohet për 12 zona ku ka pasur rrëshqitje dherash.,, (Sh Com 10.01.’26)  ‘’Moti i keq shkakton rrëshqitje dherash dhe gurësh në disa rrugë kombëtare dhe rurale në Kukës.,, (Të Paekspozuarit – TPZ.AL 10.01’26)

    Kjo situatë e rënduar, burim fatkeqësish, vuajtjesh, shkaktar të nervozizmit, janë të lidhura me një seri shkaqesh. Formacionet gjeologjike u gjetën në ‘’befasi,, pas një thatsire të tejzgjatur, me mungesë rreshjesh shiu. Rënia e tyre me intensitet për një kohezgjatje të shkurter, mbushën poret e tokës dhe rezultat i peshës e shtimit të volumit, ndodhën rrëshqitjet. Hapja e udheve te ndryshme pa studime gjeologjike, gjeomorfologjike, pa mure mbajtëse dhe mbjellje drurësh e shkurresh në skrapata, si dhe djegja e prerja pa zbatuar silvoteknikën  në shpate e kodrina ndikuan në rreshqitjet e shumta në Shqipëri, këtë fillim janari 2026.                

                  Si mund të arrihet zvoglimi i katastrofave të përmbytjeve?

    Për të krijuar një përfytyrim sa më të qartë, real, të besueshëm mbi përmasat e mëdha shkatrrimtare të rreshjeve të shirave, po japim më poshtë disa kronika në ultësirën prendimore. Dhe ja lexojm me vëmendje. Në Durrës. ‘’…dalja nga shtrati i lumit Erzen…janë  larguar nga aty mbi 700 banorë… ndërsa janë 699 banesa të përmbytura. Në fshatrat Erzen dhe Fllakë raportohen rreth 1000 ha. tokë bujqësore të përmbytura, ndërsa në Sukth rreth 5000 hektar.,, (Sh com. 09.01.’26)

Në Fier. Lumi Vjosa ka përmbytur ’’Rreth 650 – 700 ha. tokë bujqësore…, ndërsa uji ka … hyrë brenda… në 80 banesa në Cerven dhe 75 banesa në Ferras të ndërtuara brenda dhe jashtë argjinaturës…(Sh com. 09.01.’26) Në Vlorë.‘’Rreth 20 banesa në Bishan janë të rrethuara nga uji.,, (Sh com. 10. 01.’26) ‘’Shërbimet e emergjencës thanë se po punonin për të larguar ujin nga rreth 800 shtëpi dhe ndërtesa, dhe për të strehuar rreth 300 persona në objektet e ushtrisë dhe policisë.,, (Kronikë 11.01.’26)

   Sa investime duhen tani për të përballuar fatkeqësitë? Një mendim vetëm në ditët e para të përmbytjeve.‘’Eksperti i Bujqësisë, Ilir Pilku, ka përllogaritur se dëmi i shkaktuar nga përmbytjet e ditëve të fundit përllogaritet në mbi 150 milionë euro,, ( Kronikë 08.01.2026)

      Për të parandaluar katastrofën ekonomike po shkruajm edhe një herë disa mendime  e rekomandime. Të dhëna  edhe disa vite e dhjetëvjeçar nga mjaft profesor, pedagog, inxhinera të fushave të ndryshme etj. Fatkeqësisht askush nga politikanët, deputetët, kryetar bashkishe, komunash as që i kane lexuar dhe jo ma diskutuar e vendosur në programe pune, rregullore, projekte, ligje etj.

 –  Rekomandojm një politikë ekologjike të mbështetur në specialistë përkatës në pylltarinë shqiptare, në qeverisjen e mbeturinave e ndotësve të ndryshëm të mjedisit, në përrenjtë, lumenjt e ujëmbledhësit e tyre, të liqeneve, të hidrocentraleve. Ne planin rregullues e sistemues të qyteteve e fshatrave të hartohen projekte e programe për zbatim sipas koncepteve të ekologjisë së sotme.

 – Ndërhyrja me masa  silvoteknike  në sipërfaqet e ish pyjeve, pra të xhveshura nga petku i gjelbërt nga prerjet, djegjet e njëpasnjëshme, me mbjellje fidanash të drurëve pyjor ose ruajtur nga zjarret për të siguruar ripërtritjen natyrale, sistemime malore me prita me mure me llaç çimetoje, të thata ose me gardhe. Këto masa të fillojn  së pari te përrenjt malor e deri ne zbritjen e tyre ne fusha me argjinatura të projektuara, studiuara nga institute studimesh. Sepse‘’Pyjet janë pjesë e një sistemi kompleks faktorësh në unitet, të cilët ndikojn drejtë përdrejtë  në disiplinimin e rreshjeve mbi sipërfaqen e tokës.,, theksojn me forcë  studiuesit italian F. Iovino, M. Borghetti, A Veltri  në artikullin shkencor ‘’Foreste e ciclo dell’acqua.,, (‘’Ndikimi i pyjeve në qarkullimin e ujit të rreshjeve.,,) 

– Ndalimi me ligj të posaçëm i ndërtimit të hidrocentraleve për prodhim energjie elektrike në shtretrit e përrenjëve e lumenjve. T’iu japim përparësi ndërtimit të rezervuarve të vegjël, në perrenj të ndryshëm malor e kodrinor, si masa bioekologjike, si rezerva uji, si prodhues oksigjeni dhe mbrojtës të tokave nga gërryerjet.

  – Studimi sa ma shpejtë që të jetë e mundur për të hartuar projekte e dhanun investime për gazifikimn e qyteteve në fillim, pastaj të fshatrave.

• Reformë e  thellë dhe e gjërë mbi pronësinë mbi pasurinë pyjore, dhe një organizim i ri piramidal i qeverisjes e administrimit të pyjeve me specialistë përkatës.
• Mirëadministrimi i mbeturinave me prejardhje të ndryshme, duke rekomanduar grumbullimin e diferencuar në fshatra e qytete, vënia në punë e teknologjive të reja në përpunimit e rikthimit në përdorim, në gjithë shqipërinë. Organizimi i një edukimi mbarë kombëtar sipas këshillës ‘’Respekto natyrën si shtëpinë tënde. Jep shembullin që do të doje të ndiqej. Natyra nuk është për t’u shfrytëzuar e dëmtuar, por për t’u ruajtur, gëzuar, respektuar dhe trashëguar.” (A. Z. Xhembulla‘’Jeto Gjelbërt,, Qershor ’25)   

– Të organizohen në kohë e hapsirë nga komunat, bashkitë, mirembajtja e vazhdueshme e veprave bonifikuese egzistuse, të ndërtohen të reja të shoqeruara edhe me ndërhyrje biologjike, mbjellje drurësh etj. Gjithashtu të mbahen në punë duke u kontrolluar vazhdimisht gjithë motorpompat e hidrovoreve për të punuar në kohën e duhur me kapacitet të plotë.

   – Të gjitha punimet në hapjen e udhëve të makinave, autostradave etj. duhet të paraprihen nga studime gjeologjike, gjeomorfologjike, ndërtimin e mureve mbajtës të skrapatave shoqëruar edhe me pyllëzime, sepse sistemi rrënjor i drurëve, shkurreve, mbështjell volume të medha formacionesh toke duke i përqafuar fort e ushqyer me ata.

    -Gjithe këto projekte, ndërhyrje duhet të behen nga institute studimesh, projektimesh dhe ndjekës të zbatimit të tyre. Pra është e domozdoshme dhe sa ma shpejt e krijimit të Instituti  studimeve dhe projektimeve të veprave të kullimit dhe ujitjes si dhe Instituti i studimit të tokave dhe pyjeve.  

                                 ***********

    Lind natyrshëm pyetja: A është në gjendje qeveria e sotme shqiptare të kryej  gjithë këto ndërmarrje, punëra, reforma të fuqishme për të parandaluar edhe deri në 40 % ose 50 % të këtyre katastrofave natyrore?  Sigurisht që me politikën e ndejkur deri më sot, kënetizimi i fushave bregdetare, xhveshjen e saharizimin  pyjeve në male, shpate kodrina nga vegjetacioni bimor do të vazhdoi. 

       Po qe se nuk formohen institute, nuk vihen në administratën shtetërore, që nga ministrat, profesionistët, të shkolluarit, me tregues cilësor, popullsinë e ultësirave bregdetare do t’a shurdhojn ‘’simfonitë e kangëve,, të bretrkocave, ndërsa maleve, shpateve, kodrave,  do t’iu ‘’dalin kockat,, duke shëmtuar peisazhet e kthyer në sipërfaqe tokash shterpa. 

    Këto do të ndodhin edhe nga një veçori e karakterit të shqiptarit, mbi të gjitha kur ngjitet në postet drejtuese. I zbuluar nga albanologu J. G. v. Hahn, ne vitin 1854 i cili  ka shkruar ‘’Shqiptari ka një shtysë të brendshme t’i jap personalitetit të tij një vlerë të jashtme sa ma të madhe, asht ai i fuqishëm, atehere të gjithe përpjekjet dhe synimet e tij rrahin në pohimin dhe në zmadhimin e namit dhe të ndikimit të tij…,,

   12.01.2026                                      Dr. Selman Meziu

Nga Cafo Boga, M.A. IRD — 15 janar 2026

“Bota e vjetër po vdes dhe e reja po përpiqet të lindë: tani është koha e përbindëshave.”
— Antonio Gramsci. 

Bota po hyn në një epokë të re—jo më të përcaktuar nga një fuqi e vetme dominuese, por nga konkurrenca mes shumë fuqive. Koha kur Shtetet e Bashkuara dhe bota perëndimore mund të diktonin rregullat globale në mënyrë të njëanshme ka përfunduar. Ajo që vjen në vend të saj nuk është kaosi, por një sistem multipolar ku ndikimi ndahet mes SHBA-së, Kinës, Indisë, Evropës dhe rajoneve në rritje si Afrika dhe Jugu Global më i gjerë. Në këtë realitet të ri, udhëheqja nuk do t’u takojë kombeve më të zhurmshme, por atyre më të afta—atyre me institucione të forta, thellësi teknologjike dhe kohezion shoqëror.

Pavarësisht pretendimeve të shpeshta se shteti-komb po zbehet, ai nuk po zhduket. Ajo që po merr fund është iluzioni se sovraniteti i vetëm garanton sukses. Në shekullin XXI, fuqia matet jo vetëm me kufij dhe ushtri, por me kontroll mbi teknologjinë, energjinë, të dhënat dhe zinxhirët e furnizimit. Vendet që përshtaten do të lulëzojnë; ata që dështojnë nuk do të zhduken, por do të bëhen gjithnjë e më të parëndësishëm.

Shtetet e Bashkuara mbeten qendrore në sistemin global—por jo më dominuese si parazgjedhje. Deficitet e vazhdueshme tregtare dhe borxhi i huaj në rritje kanë bërë që disa ta krahasojnë modelin ekonomik amerikan me një skemë Ponzi. Në të vërtetë, Amerika përfiton nga një privilegj unik: emetimin e monedhës rezervë botërore. Ky sistem nuk është mashtrues, por është i brishtë. Ai varet nga besimi global në stabilitetin, produktivitetin dhe udhëheqjen amerikane. Nëse ky besim dobësohet, rreziku nuk do të jetë një kolaps i menjëhershëm, por një erozion i ngadalshëm i ndikimit.

Për të rikthyer forcën afatgjatë, Shtetet e Bashkuara duhet të ribalancojnë ekonominë e tyre. Kjo do të thotë të prodhojnë më shumë dhe të konsumojnë më pak, të rindërtojnë industri strategjike brenda vendit, të rikthejnë disiplinën fiskale pa mbytur rritjen dhe të përfundojnë konfuzionin mes mirëqenies dhe borxhit të përhershëm. Në botën moderne, fuqia e qëndrueshme nuk vjen nga dominimi, por nga rezistenca.

Politikisht, Shtetet e Bashkuara ndodhen në një udhëkryq. Polarizimi thellohet ndërsa shtresa e mesme tkurret dhe pabarazia zgjerohet. Megjithatë, kriza më e thellë nuk është ideologjike—është strukturore. Një shoqëri e ndarë mes një elite të ngushtë dhe një shumice që lufton për mbijetesë nuk mund të mbetet e qëndrueshme për shumë kohë. Rindërtimi i shtresës së mesme nuk është më vetëm një prioritet ekonomik; është një domosdoshmëri demokratike dhe linja e fundit e mbrojtjes kundër shkatërrimit sistemik.

Ngritja e Donald Trump duhet kuptuar në këtë kontekst. Ai e ndjeu saktë fundin e rendit të vjetër global dhe sfidoi supozimet e rrënjosura prej kohësh mbi tregtinë, Kinën dhe aleancat. Duke vepruar kështu, ai hapi debate që vendi i kishte shtyrë për dekada. Megjithatë, stili i tij konfrontues shpesh dobësoi aleancat dhe institucionet—pikërisht themelet e fuqisë së qëndrueshme. Trump nuk e futi Amerikën në luftë globale, por paparashikueshmëria e tij rriti rrezikun e gabimeve në një sistem ndërkombëtar tashmë të tensionuar.

Duke parë përpara, transformimi më i madh do të vijë nga teknologjia—sidomos inteligjenca artificiale. IA do të zëvendësojë miliona vende pune rutinë në administratë, transport dhe shërbime. Ky do të jetë tronditja më e shpejtë e tregut të punës në historinë moderne. Rreziku nuk është vetëm papunësia, por fragmentimi shoqëror nëse shoqëritë dështojnë ta menaxhojnë tranzicionin.

Sfida e Amerikës është pra e dyfishtë: të konkurrojë globalisht ndërsa mban të bashkuar shoqërinë brenda vendit. Kjo kërkon investime masive në aftësi—jo vetëm në arsim tradicional; ngritjen e profesioneve me qendër njeriun si kujdesi social, mësimdhënia dhe mirëmbajtja teknike; si dhe një përpjekje kombëtare për rindërtim të përqendruar në infrastrukturë, siguri energjetike, siguri kibernetike dhe shërbim publik. Me kalimin e kohës, mekanizma të rinj për mbështetje të të ardhurave mund të bëhen të pashmangshëm—jo si ideologji, por si matematikë në një ekonomi të automatizuar.

Për Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimin më gjerë, pyetja nuk është më nëse do ta udhëheqin botën vetëm. Ajo epokë ka kaluar. Pyetja e vërtetë është nëse ata mund të udhëheqin me shembull—duke dëshmuar se demokracia, inovacioni dhe stabiliteti shoqëror mund të bashkëjetojnë ende në një botë të rrezikshme dhe që ndryshon me shpejtësi.

Pesëdhjetë vjet nga tani, bota nuk do të qeveriset nga perandori, por nga sisteme. Kombet që do të kenë sukses nuk do të jenë ato që bërtasin më fort për madhështinë, por ato që në heshtje ndërtojnë kompetencë: institucione të forta, ekonomi përshtatëse dhe shoqëri kohezive.

E ardhmja nuk do t’u përkasë kombeve më të forta.
Do t’u përkasë atyre më të përgatitura.

Çfarë do të thotë kjo për Bashkimin Evropian

Për Bashkimin Evropian, rendi i ri botëror është njëkohësisht provë dhe pikë kthese. Për dekada, Evropa e ndërtoi forcën e saj mbi integrimin ekonomik duke u mbështetur në fuqinë amerikane për siguri dhe udhëheqje globale. Kjo formulë nuk mjafton më. Në një botë multipolare të shënuar nga konkurrenca strategjike, pasiguria energjetike, rivaliteti teknologjik dhe presioni gjeopolitik në kufijtë e saj, BE-ja duhet të evoluojë nga një bashkim kryesisht ekonomik në një aktor politik dhe strategjik më koherent.

Kjo nuk do të thotë braktisje e partneritetit transatlantik—por forcim i tij përmes përgjegjësisë më të madhe evropiane. E ardhmja e BE-së do të varet nga aftësia për ta shndërruar peshën ekonomike në besueshmëri gjeopolitike, për të mbrojtur modelin demokratik brenda vetes dhe për t’u ofruar perspektivë reale evropiane rajoneve fqinje, veçanërisht Ballkanit Perëndimor. Në epokën e re, Evropa nuk do të gjykohet vetëm nga idealet, por nga kapaciteti për të vepruar.

Çfarë do të thotë kjo për Ballkanin Perëndimor

Për Shqipërinë, Kosovën dhe Malin e Zi, rendi i ri botëror paraqet njëkohësisht rrezik dhe mundësi. E ardhmja e tyre do të varet më pak nga deklaratat e orientimit dhe më shumë nga forca e institucioneve, çrrënjosja e korrupsionit, besueshmëria e reformave dhe aftësia për të krijuar mundësi brenda vendit. Në një botë ku shtetet e vogla gjykohen nga performanca e jo nga simpatia, këto vende duhet të përqendrohen në ndërtimin e demokracive funksionale, ekonomive të qëndrueshme dhe shoqërive që mund t’i mbajnë të rinjtë e tyre në atdhe.

Vendi i tyre në Perëndim nuk do të sigurohet vetëm nga historia, por nga kompetenca, qëndrueshmëria dhe guximi për të reformuar. Shtetet e Bashkuara dhe Perëndimi më gjerë nuk mund të thithin më valë të mëdha emigrantësh ekonomikë; e ardhmja duhet ndërtuar aty ku njerëzit jetojnë—jo të eksportohet jashtë në kërkim të mbijetesës.

Afërsia e vazhdueshme e Serbisë me Rusinë mbetet një problem strategjik për rajonin—jo për shkak të historisë apo kulturës, por sepse e lidh Serbinë me një fuqi në rënie që ofron simbolikë, jo zhvillim. Rusia nuk mund të ofrojë investimet, aksesin në tregje apo modernizimin që i nevojitet Serbisë, ndërsa Bashkimi Evropian tashmë përfaqëson të ardhmen e saj reale ekonomike. Rruga më e mirë përpara nuk është rreshtimi i detyruar, por një zgjedhje e matur e bazuar në interesin kombëtar: ankorimi i qartë në Evropë, normalizimi i marrëdhënieve me fqinjët dhe zëvendësimi i paqartësisë gjeopolitike me realizëm ekonomik—duke zgjedhur prosperitetin afatgjatë mbi rehatinë politike afatshkurtër.

“Nuk mbijeton më i forti i specieve, as më i zgjuari, por ai që përshtatet më mirë ndaj ndryshimit.” —  Charles Darwin

Evropë, ndërgjegjësohu dhe lëri farsat e vjetra politike

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla Berisha

(Analizë akademike sipas së drejtës ndërkombëtare publike)

Viti 2026 po hapet në një klimë të thellë pasigurie politike dhe juridike në raportet ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Ballkanit Perëndimor. Deklarata e përfaqësuesit evropian Sørensen, se “uron që viti 2026 të japë atë që nuk e dha viti i shkuar”, nuk përbën thjesht një shprehje shprese diplomatike, por një pranim implicit të dështimit normativ dhe praktik të Bashkimit Evropian në zbatimin konsekuent të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare, veçanërisht ndaj Republikës së Kosovës.

Ky shkrim synon të analizojë këtë realitet përmes prizmit të sovranitetit shtetëror, barazisë juridike të shteteve dhe detyrimit ndërkombëtar për veprim në mirëbesim (good faith).

1. Parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare dhe përgjegjësia evropiane

Sipas Kartës së Kombeve të Bashkuara, veçanërisht neneve 1 dhe 2, rendi juridik ndërkombëtar mbështetet mbi disa parime themelore: barazinë sovrane të shteteve,mosndërhyrjen në punët e brendshme,respektimin e integritetit territorial,dhe detyrimin për zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve.

Në raport me Republikën e Kosovës, Bashkimi Evropian ka devijuar shpesh nga këto parime duke aplikuar qasje politike oportuniste, në vend të standardeve juridike objektive. Si pasojë, është krijuar një precedent i rrezikshëm, ku një shtet i njohur ndërkombëtarisht trajtohet si subjekt me sovranitet të kushtëzuar, çka bie ndesh me vetë thelbin e së drejtës ndërkombëtare publike.

2. Dialogu Kosovë–Serbi në dritën e së drejtës ndërkombëtare

Dialogu Kosovë–Serbi, i lehtësuar nga Bashkimi Evropian, paraqet mangësi serioze kur analizohet nga perspektiva juridike ndërkombëtare. Ai karakterizohet nga:mungesa e parimit të barazisë së palëve,tolerimi i shkeljeve të vazhdueshme nga Serbia ndaj nenit 2(4) të Kartës së OKB-së, që ndalon kërcënimin ndaj integritetit territorial të një shteti,mungesa e sanksioneve efektive për pengimin sistematik të subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës.

Në të drejtën ndërkombëtare, mosnjohja nuk përbën të drejtë absolute, sidomos kur instrumentalizohet për qëllime destabilizuese. Serbia, duke penguar anëtarësimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare, shkel parimin e bashkëpunimit ndërkombëtar dhe detyrimin për veprim në mirëbesim.

3. Standardet e dyfishta dhe erozioni i rendit juridik evropian

Bashkimi Evropian shpesh paraqitet si komunitet vlerash juridike dhe normative. Megjithatë, rasti i Kosovës dëshmon një diskrepancë të thellë ndërmjet normës dhe praktikës. Ndërhyrjet selektive në proceset e brendshme kushtetuese të Kosovës, presioni politik jashtë kornizës së traktateve dhe heshtja ndaj shkeljeve të hapura nga aktorë destabilizues rajonalë, përbëjnë cenim serioz të parimit pacta sunt servanda dhe të besueshmërisë normative të vetë Bashkimit Evropian.

4. Viti 2026 si moment prove juridike dhe morale

Nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare publike, viti 2026 duhet të shënojë:rikthimin e respektit të plotë për sovranitetin e Republikës së Kosovës,trajtim të barabartë në proceset politike dhe juridike ndërkombëtare,dhe vendosjen e përgjegjësisë juridike për sjelljet destabilizuese.

Pa njohjen e qartë dhe të pakushtëzuar të subjektivitetit të plotë ndërkombëtar të Kosovës, çdo proces dialogu mbetet juridikisht i mangët dhe politikisht i paqëndrueshëm.

5. Nga deklaratat në detyrimet juridike

Deklarata e përfaqësuesit evropian Sørensen nuk duhet të mbetet një shprehje diplomatike pa efekt juridik. Në të drejtën ndërkombëtare, deklaratat politike krijojnë pritje legjitime (legitimate expectations). Mosrealizimi i tyre dëmton rëndë parimin e besimit të ndërsjellë ndërmjet subjekteve ndërkombëtare dhe e gërryen autoritetin normativ të aktorit që i artikulon ato.

Thirrja “Evropë, ndërgjegjësohu dhe lëri farsat e vjetra politike” nuk është akt polemik, por thirrje për rikthim te rendi juridik ndërkombëtar. Nëse Bashkimi Evropian synon të mbetet aktor normativ global, ai duhet të dëshmojë se parimet e së drejtës ndërkombëtare nuk zbatohen në mënyrë selektive, por universale.

Kosova nuk kërkon trajtim preferencial. Ajo kërkon vetëm respektimin e plotë të së drejtës që i takon si shtet sovran dhe subjekt i barabartë i rendit juridik ndërkombëtar.

Viti 2026 nuk guxon të jetë një përsëritje e dështimeve të vitit që lamë pas – sepse këtë herë, përgjegjësia nuk do të jetë vetëm politike, por historike.

Ermal Hasimja/

Kur Rama i tregon SHBA-ve se mund ta zëvendësojë me Kinën në rast se vazhdon ta rrezikojë ai nuk është duke përdorur si mjet trysnie pronën e vet. Po përdor Shqipërinë. Nuk e di si e ka menduar ai vetë qëndrueshmërinë e kësaj trysnie.

Së pari, unë nuk mbaj mend që dikush të ketë detyruar SHBA-të përmes instrumentit të shantazhit. Shqipëria nuk është Venezuela natyrisht, por as arrestimi i Maduros nuk është e vetmja formë e veprimit ndalues që SHBA-të kanë në dispozicion. Ndoshta mund ta bësh Amerikën të mendohet dy herë kur ke armë bërthamore, por kur je kryeministri i vendit më të varfër të Evropës …

Së dyti, Shqipëria nuk paraqet asnjë interes ekonomik për SHBA-të për shkak të përmasave liliputiane të ekonomisë sonë. Një universitet i mirë privat në SHBA e ka buxhetin sa PBB-ja Shqipërisë. Disa sa dyfishi.

Së treti, konflikti aktual me SHBA-të nuk vjen për arsye ekonomike, por sepse krimi i organizuar shqiptar është një nga burimet kryesore që furnizon tregun e SHBA-ve me drogë latinoamerikane. Edhe nëse Rama e bën Shqipërinë lagje të Pekinit, problemin e drogës do të vazhdojë ta ketë me SHBA-të.

Së katërti, nuk njoh shqiptarë që të duan të zëvendësojnë SHBA-të me Kinën. Amerika ka qenë shumë më tepër se aleat, sepse aleat konsiderohet dikush që ka peshë të ngjashme me tënden. Amerika ka qenë sponsori madhor i pavarësisë së Shqipërisë dhe Kosovës. Në ditët më të errëta të komunizmit ne dëgjonim fshehurazi Zërin e Amerikës. Shpresa bazike e çdo shqiptari sa herë përballemi me të këqija të mëdha që nuk i zgjidhim dot vetë është “ishalla na shpëton Amerika”.

Kinezët mund të depërtojnë relativisht në vende me frymë neutrale ose antiamerikane, por ekspansioni i tyre nuk ka hapësirë në një vend ku pothuajse çdo familje, përfshirë edhe autorin e këtij statusi, ka minimalisht një person të familjes në SHBA (unë vetë nja 15). Është detyra jonë si shqiptarë, në detyrim të mirënjohjes historike dhe mbi të gjitha të interesit madhor kombëtar, të mos tolerojmë që “kërcënime” të tilla të bëhen në emrin tonë.

Rama nuk flet në emrin tim!

Nga Cafo Boga/

Sot po dëgjoja një intervistë në MCN TV ku ishte i ftuar Auron Tare, një mik imi dhe një figurë e njohur në Shqipëri në fushën e turizmit dhe trashëgimisë kulturore. Tema e diskutimit ishte Singapori si model për Shqipërinë, gjë që më tërhoqi menjëherë vëmendjen. Me sa duket, kjo nuk ishte hera e parë që ai fliste për këtë temë, prandaj sugjerimi i tij është marrë nga disa si model në kuptimin e plotë të fjalës. Z. Tare u përpoq të shpjegonte se si Singapori, në vetëm 50 vjet, u shndërrua në një nga vendet më të zhvilluara në botë, sidomos duke pasur parasysh kufizimet e tij në burime natyrore. Ndërsa disa realitete në Singapor janë të diskutueshme, ka shumë aspekte që mund të shërbejnë si shembull për Shqipërinë. Analiza e z. Tare mbi çështjet politike dhe ekonomike shqiptare ishte e goditur. Megjithatë, nuk jam i sigurt nëse ai arriti t’i bindë dëgjuesit se, edhe pse Shqipëria mund të mësojë nga Singapori, sugjerimet e tij nuk duhet të merren si një model i gatshëm për Shqipërinë.

Në këtë kontekst, dua të shtoj se prej vitesh shqiptarët kanë kërkuar modelin e përsosur të zhvillimit. Ndërsa Auroni e sheh Singaporin si provë se një vend i varfër pa burime mund të bëhet i pasur dhe i mirëorganizuar, të tjerë shohin jashtë vendit për frymëzim dhe ëndërrojnë stabilitet, prosperitet dhe institucione të forta. Këta shembuj janë të vlefshëm — por mund të jenë edhe të rrezikshëm nëse merren si projekte të gatshme për Shqipërinë.

Shqipëria nuk mund të bëhet Singapor.

Por mund — dhe duhet — të mësojë prej tij.

Më e rëndësishmja, Shqipëria duhet të shikojë drejt një modeli shumë më të afërt me realitetin e saj historik dhe politik: shtetet baltike.

Suksesi i Singaporit u ndërtua në një kontekst shumë specifik. Ai është një shtet-qytet me një kulturë politike unike, e formësuar nga autoriteti i fortë qendror dhe disiplina e rreptë shoqërore. Kjo formulë nuk përkthehet lehtë në një demokraci ballkanike të karakterizuar nga pluralizmi politik, fragmentarizimi dhe një tranzicion i vështirë postkomunist. Të admirosh Singaporin është e shëndetshme. Të përpiqesh ta kopjosh verbërisht nuk është.

Nëse Shqipëria kërkon një krahasim realist, ajo nuk duhet të shikojë drejt mrekullive të largëta, por drejt vendeve që u përballën me të njëjtat sfida në të njëjtin moment historik: Estoninë, Letoninë dhe Lituaninë.

Shtetet baltike dolën nga komunizmi pothuajse në të njëjtën kohë me Shqipërinë. Ato ishin të varfra, të brishta institucionalisht dhe të ekspozuara gjeopolitikisht. U përballën me emigrim masiv, tregje të vogla të brendshme dhe presion të jashtëzakonshëm për reforma. Pika e tyre e nisjes nuk ishte shumë larg asaj të Shqipërisë.

Megjithatë, pas tre dekadash, kontrasti është i madh.

Të tre janë anëtare të BE-së dhe NATO-s.

Të tre janë demokraci të qëndrueshme.

Estonia është lidere globale në qeverisjen digjitale.

Lituania është shndërruar në një qendër prodhimi dhe inovacioni.

Letonia shërben si nyje logjistike dhe financiare.

Ata nuk e arritën këtë përmes mrekullive — por përmes zgjedhjeve.

Së pari, ndërtuan shtetin para se të luftonin për politikën. Gjykatat, sistemi tatimor, policia dhe shërbimi civil u bënë themel, jo mendim i vonuar.

Së dyti, e trajtuan korrupsionin si kërcënim për sigurinë kombëtare, jo si zakon kulturor.

Së treti, bënë një zgjedhje gjeopolitike të qartë: Perëndimin.

Së katërti, përdorën teknologjinë për të kapërcyer burokracinë, duke ulur korrupsionin jo me fjalime, por me sistem.

Shqipëria, përkundrazi, u përpoq të ndërtonte demokracinë para se të ndërtonte institucionet. Liria erdhi para rendit. Politika para drejtësisë. Rezultati ka qenë shpesh pluralizëm pa përgjegjësi — zgjedhje pa besim.

Fuqia Ekonomike e Pashfrytëzuar e Shqipërisë

Ndryshe nga Singapori apo edhe nga shtetet baltike, Shqipëria nuk vuan nga mungesa e avantazheve natyrore. Përkundrazi, ajo zotëron atë që shumë vende të suksesshme vetëm mund ta ëndërrojnë: tokë bujqësore pjellore, klimë mesdhetare, burime të pasura ujore, minerale me vlerë, një vijë të gjatë bregdetare me plazhe ende të paprekura dhe male ideale për turizëm gjatë gjithë vitit.

Problemi i Shqipërisë nuk ka qenë kurrë mungesa e pasurive. Ka qenë mungesa e strategjisë për t’i shndërruar këto pasuri në mirëqenie të qëndrueshme.

Një ekonomi e fortë mund të ndërtohet mbi tre shtylla:

bujqësi moderne dhe eksporte ushqimore,

turizëm me vlerë të lartë dhe jo turizëm masiv,

dhe menaxhim të përgjegjshëm të energjisë dhe burimeve natyrore nën sundimin e rreptë të ligjit.

Të kombinuara me institucione të besueshme, rregulla të parashikueshme dhe investime serioze në infrastrukturë dhe arsim, këta sektorë mund të krijojnë vende pune të qëndrueshme në vend. Kështu Shqipëria mund ta ngadalësojë — dhe më pas ta ndalë — ciklin e emigrimit: jo përmes sloganeve apo nostalgjisë, por duke krijuar mundësi reale që e bëjnë qëndrimin një zgjedhje të arsyeshme, jo një sakrificë.

Një Mundësi e Humbur — dhe një Mësim

Në vitet ’90, kur industria globale e IT-së po hynte në fazën e saj më dinamike, Shqipëria kishte një mundësi reale të pozicionohej si qendër teknologjike “near-shore” për kompanitë evropiane dhe amerikane. Në atë kohë, kryetari i i-Flex Solutions — më vonë Oracle Financial Services — dhe unë përgatitëm, në mënyrë vullnetare, një dokument strategjik me tre shtylla për ta shndërruar Shqipërinë në një qendër rajonale të IT-së. Madje ishim gati të përfshinim konglomeratin indian TATA për mbështetje në zbatim dhe trajnim.

Propozimi iu paraqit kryeministrit të atëhershëm, Sali Berisha, i cili e priti me interes dhe inkurajim të sinqertë. Por, siç ndodhi shpesh në ato vite, iniciativa nuk shkoi përtej diskutimeve.

Kjo nuk ishte thjesht një mundësi biznesi e humbur. Ishte një moment zhvillimi i humbur — një kujtesë se humbjet më të mëdha të Shqipërisë nuk kanë ardhur nga mungesa e ideve apo partnerëve, por nga paaftësia për ta kthyer vizionin në politikë të qëndrueshme.

Mësimi nuk është se Shqipëria dështoi.

Mësimi është se zhvillimi ndjek logjikën, jo sloganet.

Singapori na mëson disiplinën.

Por shtetet baltike na mësojnë tranzicionin.

Ato tregojnë se si një vend postkomunist mund të kalojë nga kaosi te besueshmëria — jo duke ëndërruar përsosmërinë, por duke ndërtuar funksionalitetin hap pas hapi.

Zhvillimi në shekullin XXI nuk ka të bëjë me kopjimin e modeleve.

Ka të bëjë me zgjedhjen e parimeve dhe zbatimin e tyre me mençuri.

Shqipërisë nuk i duhet sistemi politik i Singaporit.

I duhet mentaliteti baltik: të ndërtojë së pari institucionet, të luftojë korrupsionin pa kompromis, të zgjedhë aleancat qartë dhe të modernizohet me guxim.

Sepse kombet nuk ngrihen kur pyesin:

“Kush është fajtor?”

Ato ngrihen kur pyesin:

“Çfarë duhet të ndërtojmë — dhe kush duhet të bëhemi për ta ndërtuar?”

Kjo është zgjedhja e vërtetë përpara Shqipërisë sot.