Nuk na duhet pozita apo opozita, na duhet Shqipëria dhe Kombi Shqiptar.

Nga Gani Vila Drejtor i Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës (ALBTVUSA)

Në të gjitha kohërat shqiptare për të cilat kemi lexuar, dëgjuar, parë dhe përjetuar, Shqipëria ndoshta nuk ka qenë asnjëherë më e hapur, më e lirë dhe më e zhvilluar në kaq shumë fusha sesa është sot.

Por pyetja që duhet të shtrojmë me përgjegjësi është:

A mund të ishte Shqipëria shumë më mirë?

Për mendimin tim, përgjigjja është pa dyshim: Po.

Si ndjekës i vazhdueshëm i politikës shqiptare, mendoj se duhen thënë disa të vërteta dhe duhen analizuar arsyet pse Shqipëria nuk ka përparuar paralelisht me kohën, me mundësitë që ka pasur dhe me zhvillimet e vendeve të tjera europiane.

Në këtë analizë nuk nisem nga interesi i pozitës apo i opozitës.

Ne nuk kemi nevojë për pozitën ose opozitën si qëllim në vetvete.
Ne kemi nevojë për Shqipërinë.
Kemi nevojë për Kombin Shqiptar.

Në këtë këndvështrim po sjell disa dukuri publike që, ndër vite, kanë ndikuar në krijimin e klimës së sotme politike, ekonomike dhe shoqërore në Shqipëri.

Shtresat e shoqërisë shqiptare janë dëmtuar dhe ekuilibrat socialë janë prishur, sepse programet e zhvillimit ekonomik nuk kanë ekzistuar në nivelin, seriozitetin dhe drejtimin e duhur.

1. Partitë politike zëvendësuan ekonominë prodhuese

Dikur ekonomia shqiptare mbështetej, edhe pse me shumë probleme, te industria mekanike, tekstile dhe ushqimore, te bujqësia, blegtoria, prodhimi vendas dhe përpunimi i lëndëve të para.

Këto janë disa nga burimet themelore të zhvillimit të një ekonomie kombëtare.

Por gjatë tranzicionit, në vend që këta sektorë të modernizoheshin, të zhvilloheshin dhe të përshtateshin me ekonominë e tregut, shumë prej tyre u shkatërruan, u privatizuan pa strategji ose u lanë në harresë.

Vendin e industrive prodhuese e zunë partitë politike, të cilat u kthyen në industrinë më fitimprurëse për një pjesë të vogël të klasës politike shqiptare.

Sidomos disa parti parlamentare janë shndërruar në struktura që funksionojnë më shumë si ndërmarrje private sesa si organizata demokratike në shërbim të qytetarëve.

Brenda tyre mungon debati i shëndetshëm, konkurrenca e lirë, vota reale dhe demokracia e brendshme.

Kryetarët nuk sillen më si drejtues të përkohshëm të një force politike, por shpesh si pronarë të saj.

Në Shqipëri, partitë politike krijohen, ndahen, shiten, blihen dhe trashëgohen sikur të ishin biznese fitimprurëse. Edhe mandatet parlamentare trajtohen shpesh si mall tregu.

Jo të gjithë deputetët kanë shkuar në Kuvend si rezultat i drejtpërdrejtë i besimit të qytetarëve. Disa janë futur në listat zgjedhore për shkak të lidhjeve personale, interesave ekonomike, bindjes ndaj kryetarit ose marrëveshjeve të padukshme.

Kjo gjendje dëmton edhe deputetët që mund të kenë integritet dhe dëshirë për të punuar.

Siç thotë populli:

Nga të thatët digjen edhe të njomët.

Shumë deputetë janë vendosur nën kontrollin e kryetarëve të partive. Ata nuk thonë atë që mendojnë dhe as atë që duhet të thonë në interes të qytetarëve.

Në vend të ideve, programeve dhe zgjidhjeve konkrete, dëgjojmë retorikë boshe, sulme personale dhe elozhe për drejtuesit partiakë.

Ata duhet të studiojnë problemet e qytetarëve, ekonomisë, bujqësisë, arsimit, shëndetësisë, emigracionit, demografisë dhe zhvillimit kombëtar. Por shpesh duket sikur energjia më e madhe shpenzohet për përgatitjen e sulmit të radhës kundër kundërshtarit politik.

Përplasjet mes së majtës dhe së djathtës e kanë kthyer Parlamentin Shqiptar në një nga institucionet më zhgënjyese të vendit.

Në të mbizotërojnë shpifjet publike, akuzat pa prova, gjuha banale, fyerjet, kërcënimet, sjelljet e papërshtatshme dhe vendimet e imponuara me forcën e kartonit.

Çdo javë qytetarët shohin dhe dëgjojnë veprime që nuk i shërbejnë demokracisë, por e dëmtojnë rëndë besimin te institucionet.

Të gjitha këto justifikohen në emër të fjalës së lirë.

Por çfarë lirie kërkon deputeti?

Populli nuk e voton deputetin që ai të shkatërrojë institucionet, por që t’u shërbejë qytetarëve dhe të mbrojë interesin kombëtar.

Programet, projektet dhe proceset politike shikohen pothuajse gjithmonë nga këndvështrimi i interesit partiak dhe jo nga interesi kombëtar.

Si mundet një parti që kërkon të vijë në pushtet t’u thotë institucioneve europiane se Shqipëria nuk është gati për Europën?

Nëse Shqipëria ka probleme, opozita duhet t’i evidentojë ato. Por njëkohësisht duhet të paraqesë rrugën konkrete se si do t’i zgjidhë.

Në pushtet nuk duhet të vihet përmes dëmtimit të imazhit të Shqipërisë dhe as duke pritur skandalin e radhës.

Në pushtet vihet vetëm me votë të lirë e demokratike, me programe, projekte, ide dhe lidhje të drejtpërdrejtë me qytetarin, fermerin, punëtorin, biznesin, rininë dhe intelektualin.

Një opozitë serioze nuk duhet vetëm të thotë se qeveria ka dështuar.

Ajo duhet të bindë qytetarët se ka një program më të mirë, njerëz më të përgatitur dhe një model më të drejtë qeverisjeje.

Nuk duhet të presë që skandalet ta sjellin në pushtet.

Duhet të ndërtojë strukturën, besimin dhe alternativën që qytetarët të thonë me bindje:

Këta mund ta drejtojnë Shqipërinë më mirë.

Një tjetër problem i madh është mungesa e përgatitjes së brezave të rinj të politikanëve.

Partitë nuk kanë krijuar shkolla serioze politike, nuk kanë ndërtuar mekanizma meritokracie dhe nuk kanë edukuar një brez të ri me kulturën e shtetit, përgjegjësisë publike, debatit dhe shërbimit ndaj qytetarit.

Shumë të rinj afrohen në politikë jo përmes dijes, kontributit dhe përvojës, por përmes bindjes ndaj kryetarit ose lidhjeve të ngushta me strukturat e partisë.

Kështu, në vend që politika të prodhojë udhëheqës, ajo prodhon vartës.

Në gjithë këtë situatë, pa ndikim nuk është as reforma zgjedhore.

Një sistem zgjedhor që e largon deputetin nga qytetari dhe e lidh atë vetëm me kryetarin e partisë nuk mund të prodhojë demokraci të shëndetshme.

Këto probleme nuk do të rregullohen vetvetiu për sa kohë partitë politike vazhdojnë të kenë një pronar të vetëm.

2. Mediat shqiptare dhe humbja e misionit të tyre

Një tjetër problem i madh është gjendja e medias në Shqipëri.

Pothuajse të gjitha mediat ndodhen, në një mënyrë ose në një tjetër, nën ndikimin e pushtetit, partive politike, interesave ekonomike ose klaneve të ndryshme.

Qytetarët duhet ta dinë se media konsiderohet fuqia e katërt në një shoqëri demokratike.

Por këtë fuqi media nuk e merr vetëm nga teknologjia, ekranet, studiot apo numri i ndjekësve.

Ajo e merr nga shërbimi që i bën së vërtetës dhe publikut.

Gazetarët, redaktorët, producentët, drejtuesit dhe pronarët e mediave duhet ta konsiderojnë veten shërbëtorë të së drejtës, së vërtetës dhe së mirës publike.

Ata duhet të punojnë me etikë, kulturë, profesionalizëm dhe respekt për rregullat e komunikimit gazetaresk.

Por në Shqipëri, një pjesë e mediave janë kthyer në polici, prokurori dhe gjykata televizive.

Ato hetojnë, akuzojnë, dënojnë dhe linçojnë publikisht njerëz, shpesh pa prova dhe pa u dhënë mundësi të mbrohen.

Prodhohen trillime, shpifje dhe histori të ndërtuara sipas interesave të pronarëve, partive, grupeve ekonomike ose strukturave të caktuara brenda dhe jashtë Shqipërisë.

Media nuk duhet të jetë vegël e pushtetit dhe as armë e opozitës.

Ajo duhet të jetë në anën e së vërtetës dhe të interesit publik.

Media si “kuzhinë” e shoqërisë

Mediat në Shqipëri janë kthyer në një lloj kuzhine të madhe që ushqen çdo ditë opinionin publik.

Por pyetja është: Me çfarë po e ushqejnë popullin?

Shpesh publiku ushqehet me ideologji, gënjeshtra, shpifje, sensacione, vrasje, aksidente, skandale, përplasje dhe dhunë verbale.

Ndërkohë, ushqimi që i nevojitet një shoqërie demokratike mungon.

Mediat flasin shumë pak për parimet e demokracisë, për të drejtat dhe detyrimet e qytetarëve, për kulturën e zbatimit të ligjit, për përgjegjësinë publike, traditat, zakonet, historinë, kulturën dhe artin shqiptar.

Shumë programe televizive, përfshirë edhe programe që transmetohen në televizione kombëtare dhe që përfitojnë drejtpërdrejt ose tërthorazi nga taksapaguesit, organizojnë për muaj të tërë emisione pa moral, pa etikë dhe pa ndonjë vlerë edukative.

Në vend që ta orientojnë publikun, ato e çorientojnë.

Në vend që ta ngrenë nivelin kulturor, e ulin atë.

Në vend që të promovojnë përgjegjësinë, dijen dhe shembullin pozitiv, promovojnë konfliktin, banalitetin dhe famën e çastit.

Një vend nuk mund të ndërtojë qytetari europiane duke i ushqyer qytetarët çdo ditë vetëm me skandal, frikë dhe banalitet.

Edhe mbushja e ekraneve me telenovela të huaja, veçanërisht me prodhime që zënë për orë të tëra hapësirën televizive, duhet parë me shqetësim.

Nuk jam kundër kulturës së huaj. Por kur prodhimet e huaja zëvendësojnë sistematikisht historinë, artin, familjen, traditën dhe krijimtarinë shqiptare, pasojat nuk duken menjëherë.

Sherrin e kësaj gjendjeje nuk do ta shohin vetëm partitë dhe mediat që e prodhojnë sot.

Do ta shohë kombi shqiptar më vonë.

Sepse një popull që nuk ushqehet me kulturën, historinë dhe vlerat e veta, me kalimin e kohës humbet orientimin, identitetin dhe rezistencën kombëtare.

“Ne duam klikime”

Para disa kohësh pata një takim me një pronar mediash në Shqipëri, me qëllim që të diskutonim një bashkëpunim ndërmjet ALBTVUSA-s dhe grupit të tij mediatik.

Gjatë bisedës ai më pyeti:

— Me çfarë emisioni mendoni ta fillojmë bashkëpunimin?

Unë iu përgjigja:

— Ne, si ALBTVUSA, mendojmë ta fillojmë me emisionin “Thank You”.

Ai më pyeti:

— Çfarë është ky emision?

I shpjegova:

— Është një emision ku ne u themi “faleminderit” njerëzve që kanë bërë punë të mira për kombin shqiptar. Evidentojmë kontributin, suksesin, sakrificën dhe vlerat e tyre.

Ai reagoi i habitur:

— Oooo, ti qenke në atë botë! Ne duam klikime!

Në atë moment kuptova se nuk po bisedoja më thjesht me mikun tim, por me një sistem të tërë mendimi që ka pushtuar një pjesë të medias shqiptare.

Atëherë i thashë:

— Bëjeni ju të parët këtë ndryshim. Ndihmoni që mediat shqiptare të ndryshojnë drejtim. Edukojini shikuesit me vlerat më të mira të kombit shqiptar. Nxirreni fitimin nga cilësia e produktit tuaj dhe jo nga tragjeditë, dhimbjet dhe fatkeqësitë e popullit tonë.

Sigurisht, media ka nevojë për publik, shikueshmëri dhe të ardhura financiare.

Por klikimi nuk duhet të jetë më i rëndësishëm se e vërteta.

Audienca nuk duhet të fitohet përmes dhunës, tragjedisë, skandalit, frikës, shpifjes dhe poshtërimit njerëzor.

Media duhet të informojë, por njëkohësisht edhe të edukojë.

Duhet të evidentojë njerëzit e mirë, profesionistët, studiuesit, biznesmenët e ndershëm, artistët, sportistët, mësuesit, mjekët dhe të gjithë ata që kontribuojnë për shoqërinë dhe kombin.

Financimet e huaja dhe mungesa e transparencës

Më 15 shtator 2018, në gazetën “Dielli”, botova letrën drejtuar Presidentit të Republikës, Ilir Meta, ku ngrija shqetësimin për ndikimin grek në jetën politike, institucionale dhe mediatike shqiptare.

linku:https://gazetadielli.com/leter-nga-shba-presidentit-meta-mbi-genocidin-grek/

Vetëm rreth një muaj më vonë, më 19 dhe 20 tetor 2018, mediat greke dhe shqiptare publikuan lajme se, nëpërmjet fondit sekret të Ministrisë së Jashtme të Greqisë, ishin financuar portale, media dhe gazetarë në Shqipëri.

Në këto raportime flitej për më shumë se një milion euro të dhëna për disa media dhe portale shqiptare. Ndërkohë, në debatin politik grek u përmend edhe shifra prej 45 milionë eurosh për përdorimin më të gjerë të fondit sekret në vende dhe veprimtari të ndryshme të rajonit.

Emrat e mediave dhe gazetarëve përfitues nuk u bënë publikë.

Për mua, afërsia e këtyre zhvillimeve nuk mund të konsiderohej thjesht një rastësi.

Pas publikimit të lajmeve për fondet sekrete greke, në shumë portale, televizione dhe qëndrime të gazetarëve shqiptarë u vunë re ndryshime të dukshme në mënyrën e trajtimit të disa çështjeve politike, historike dhe kombëtare.

Kjo nuk do të thotë se çdo ndryshim editorial ishte domosdoshmërisht rezultat i një financimi të huaj. Por fakti që emrat e përfituesve nuk u publikuan dhe se nuk pati një hetim të plotë e transparent, e la të hapur dyshimin se një pjesë e ndikimit të huaj mund të ketë vazhduar.

Prandaj shqetësimi nuk lidhet vetëm me atë që ndodhi në vitin 2018.

Pyetja më e rëndë është nëse edhe sot, brenda mediave, portaleve, politikës ose institucioneve shqiptare, vazhdojnë të veprojnë individë që, drejtpërdrejt ose tërthorazi, u shërbejnë interesave të Greqisë, Serbisë apo shteteve të tjera, në dëm të interesit kombëtar shqiptar.

Nuk mund të akuzohet askush pa prova.

Por as nuk mund të mbyllen sytë përpara indicieve, ndryshimit të qëndrimeve dhe mungesës së transparencës.

Në një shtet serioz, kjo çështje duhej të ishte hetuar deri në fund. Duhej të bëheshin publike burimet e financimit, emrat e përfituesve, marrëveshjet dhe qëllimet për të cilat ishin dhënë këto fonde.

Sepse ndikimi i huaj nuk ushtrohet gjithmonë me urdhra të drejtpërdrejtë.

Ai mund të shfaqet përmes heshtjes ndaj një çështjeje kombëtare, minimizimit të një fakti historik, sulmit ndaj figurave që mbrojnë interesat shqiptare ose promovimit të vazhdueshëm të narrativave që u shërbejnë të tjerëve dhe jo Shqipërisë.

Transparenca mbi financimin e mediave nuk është vetëm çështje ekonomike apo gazetareske.

Ajo është çështje e sigurisë, pavarësisë dhe interesit kombëtar.

Media shqiptare duhet të jetë e lirë nga qeveria, nga partitë, nga oligarkët dhe, mbi të gjitha, nga ndikimi i fshehtë i shteteve të huaja.

3. Diaspora shqiptare, remitancat dhe ndikimi i tyre në jetën sociale e demokratike

Emigrantët shqiptarë janë larguar nga Shqipëria në kohë, rrethana dhe për arsye të ndryshme.

Disa janë larguar për bukën e gojës, disa për sigurinë, disa për arsimim dhe disa për të ndërtuar një të ardhme më të mirë për familjet e tyre.

Por, pavarësisht largësisë, shumica e tyre nuk e kanë këputur kurrë lidhjen me vendin e origjinës.

Përkundrazi, ata kanë gjetur dhe vazhdojnë të gjejnë mënyra për të ndihmuar familjet, të afërmit dhe njerëzit e tyre, si në ditët normale, ashtu edhe në kohë vështirësish.

Marrëdhënia mes emigrantëve dhe njerëzve të tyre në Shqipëri nuk është thjesht ekonomike.

Ajo është njerëzore, shpirtërore dhe familjare.

Në të ka mall, dashuri, dhimbje, përgjegjësi dhe sakrificë.

Këto ndjenja shprehen në shumë forma, por një nga format më të prekshme është ndihma financiare që emigrantët u dërgojnë familjeve të tyre, si edhe depozitat që mbajnë në bankat shqiptare.

Le të ndalemi te forma e parë: remitancat familjare.

Për shumë familje në Shqipëri, sidomos për pensionistët dhe shtresat me të ardhura të ulëta, ndihma e emigrantëve ka qenë dhe mbetet jetike.

Të ardhurat e shumë pensionistëve, të cilët marrin rreth 100 mijë, 200 mijë ose 300 mijë lekë të vjetra në muaj, nuk mjaftojnë për të përballuar ushqimet, energjinë elektrike, ujin, ilaçet, shpenzimet mjekësore, sebepet familjare dhe nevojat e tjera bazë.

Në shumë raste, pa ndihmën e emigrantëve, varfëria do të ishte edhe më e thellë dhe vuajtja edhe më e madhe.

Aty ku emigranti ndihmon, familja mbahet në këmbë.
Aty ku emigranti mungon, vështirësia ndihet më shumë.

Diaspora shqiptare ka luajtur një rol të pazëvendësueshëm në mbajtjen gjallë të mijëra familjeve.

Në shumë raste, ajo ka bërë atë që duhej ta kishte bërë shteti: ka kompensuar mungesën e të ardhurave, ka zbutur varfërinë dhe ka ndihmuar familjet të përballojnë jetën.

Por pikërisht këtu lind edhe një konstatim shumë i rëndësishëm, që ndoshta një pjesë e lexuesve nuk do ta presin mirë.

Ndihma e diasporës, edhe pse ka qenë dhe mbetet detyrim moral e familjar ndaj njerëzve të tyre, ka prodhuar pa dashje edhe një efekt anësor në jetën demokratike dhe sociale të vendit.

Duke kompensuar mungesat ekonomike të familjeve, diaspora ka zbutur edhe arsyet e revoltës sociale ndaj shtetit.

Për rreth 36 vite tranzicion, Shqipëria nuk ka pasur në përmasën që duhej protesta të fuqishme dhe të qëndrueshme popullore për rritjen e pagave, pensioneve, hapjen e vendeve të punës, përmirësimin e shëndetësisë, arsimit, sigurimeve shoqërore dhe kushteve të jetesës.

Dhe pyetja është: Pse?

Sepse, në një pjesë të madhe të rasteve, mungesën që qytetari duhej t’ia kërkonte shtetit, ia ka mbuluar diaspora.

Ajo që shteti nuk e dha, e dha djali, vajza, vëllai, motra apo i afërmi emigrant nga Amerika, Italia, Greqia, Gjermania, Anglia dhe vende të tjera.

Kështu, pa dashur, ndihma e diasporës ka shërbyer si një amortizator social.

Ajo ka zbutur plagën ekonomike dhe ka ulur presionin që duhej të binte mbi qeveritë shqiptare.

Në vend që pakënaqësia ekonomike të kthehej në kërkesë qytetare, ajo është shuar brenda familjes përmes parave të ardhura nga jashtë.

Kjo nuk është kritikë ndaj diasporës.

Përkundrazi, është vlerësim për sakrificën e saj.

Por njëkohësisht është edhe analizë realiste e pasojave që kjo ndihmë ka sjellë në mënyrë të tërthortë.

Diaspora e ka zbutur varfërinë, por ka zbutur edhe revoltën sociale.
Ajo ka ndihmuar familjen, por pa dashje ka lehtësuar barrën që duhej të mbante shteti.

Kjo ka sjellë një pasojë tjetër: popullata ngrihet më lehtë për çështje politike sesa për çështje ekonomike e sociale.

Kur partitë thërrasin protesta apo takime, sheshet shpesh mbushen.

Por kur vjen puna për të kërkuar rritje page, rritje pensionesh, drejtësi sociale, shërbim shëndetësor më të mirë, arsim më të fortë dhe mbrojtje më të madhe të qytetarit, reagimi mbetet shumë më i dobët.

Ky është një element shumë i sofistikuar, të cilin pushteti e shfrytëzon në heshtje për interesat e veta.

Kur populli nuk ushtron presion të fortë ekonomik e social, qeveritë marrin frymë më lirshëm.

Ato nuk detyrohen të rrisin në nivelin e duhur investimet për shtresat në nevojë dhe nuk përballen me atë llogaridhënie që do të kishin në një shoqëri me reagim më të fortë qytetar.

Pra, dëmi nuk është bërë sepse diaspora ka ndihmuar.

Dëmi është bërë sepse shteti shqiptar është mësuar të mbështetet mbi këtë ndihmë, në vend që ta zëvendësojë atë me politika serioze sociale dhe zhvillimore.

Remitancat dëshmi e peshës së diasporës

Shifrat e remitancave tregojnë qartë peshën që mban diaspora në ekonominë shqiptare.

Sipas të dhënave të paraqitura në grafikun që shoqëron këtë analizë:

• në vitin 2021 remitancat arritën rreth 761 milionë euro;
• në vitin 2022 rreth 833 milionë euro;
• në vitin 2023 rreth 950 milionë euro;
• në vitin 2024 rreth 1.045 miliardë euro;
• në vitin 2025 rreth 1.119 miliardë euro.

Rritja e vazhdueshme e këtyre shifrave tregon se diaspora nuk është vetëm një lidhje emocionale me Shqipërinë.

Ajo është një shtyllë e rëndësishme ekonomike e vendit.

Por këtu qëndron paradoksi:

Sa më shumë rriten remitancat, aq më qartë shihet se sa e madhe është barra që diaspora mban mbi shpatullat e ekonomisë familjare shqiptare dhe sa pak ka bërë shteti për ta lehtësuar atë.

Diaspora përmendet, por nuk përfaqësohet

Ndërkohë, shteti shqiptar dhe qeveritë e njëpasnjëshme e kanë përmendur vazhdimisht diasporën në fjalime, por rrallëherë e kanë marrë seriozisht në konsideratë si faktor zhvillimi, partner kombëtar, burim mendimi, potencial investimi dhe forcë vendimmarrëse.

Edhe në planin statistikor, Shqipëria nuk ka ende një pasqyrë plotësisht të saktë se sa shqiptarë janë emigrantë, ku jetojnë, çfarë potenciali profesional dhe ekonomik kanë dhe si mund të përfshihen në zhvillimin kombëtar.

Përfshirja e diasporës në votime u paraqit si një hap i madh, por në praktikë pati mangësi të dukshme.

Nuk u ndërtua një program i qartë për diasporën, nuk u përdor siç duhej infrastruktura e komuniteteve shqiptare jashtë vendit dhe procesi nuk u shoqërua me nivelin e organizimit dhe seriozitetit që meritonte.

Edhe për përdorimin e fondeve dhe mekanizmave të angazhimit të diasporës nevojitet transparencë e plotë, kontroll institucional dhe përgjegjësi ligjore.

Sepse problemi nuk është vetëm ekonomik.

Problemi është politik dhe kombëtar:

Diaspora nuk po trajtohet si pjesë reale e vendimmarrjes shqiptare.

Me pak fjalë, diaspora shpesh duket sikur nuk i duhet shtetit as për të votuar seriozisht, as për të qenë e përfaqësuar në Parlament dhe as për të qenë pjesë e vendimmarrjes kombëtare.

Kjo është e pafalshme.

Diaspora shqiptare ka energji të pallogaritshme, potencial të lartë intelektual, përvojë ndërkombëtare, fuqi ekonomike dhe lidhje të vlefshme në shumë vende të botës.

Në vend që të lihet në periferi, ajo duhet të jetë pjesë e qendrës së mendimit dhe zhvillimit kombëtar.

Shërbimet konsullore dhe diplomatike

Shërbimet konsullore dhe diplomatike shqiptare, sidomos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, nuk janë gjithmonë në nivelin që kërkojnë nevojat e komunitetit.

Ambasadorët, konsujt dhe përfaqësuesit diplomatikë duhet të kenë lidhje të vazhdueshme me diasporën, të njohin institucionet e komunitetit dhe të bashkëpunojnë me to.

Por shpesh diaspora shihet përmes prizmit partiak.

Përfaqësuesit diplomatikë afrohen me disa grupe dhe largohen nga të tjerët, sipas qëndrimeve politike, lidhjeve personale ose interesave të momentit.

Kjo është e gabuar.

Ambasada dhe konsullatat nuk përfaqësojnë një parti.

Ato përfaqësojnë shtetin shqiptar dhe të gjithë shqiptarët.

Edhe Samitet e Diasporës kanë pasur shpesh më shumë karakter partiak dhe ceremonial sesa kombëtar e institucional.

Mblidhen njerëz, mbahen fjalime, bëhen fotografi dhe jepen premtime, por pas përfundimit të aktivitetit mungon vazhdimësia, programi dhe zbatimi konkret.

Në emigracion ka shumë njerëz, media, organizata, kisha, xhami, qendra kulturore, shoqata, profesionistë dhe institucione që bëjnë punë të shkëlqyer për çështjen kombëtare shqiptare.

Ata ruajnë gjuhën, kulturën, historinë, identitetin dhe lidhjen me atdheun.

Megjithatë, shumë prej tyre nuk kontaktohen, nuk dëgjohen dhe nuk vlerësohen nga qeveria dhe shteti shqiptar.

Njohja e pamjaftueshme e diasporës dhe përzgjedhjet e gabuara

Një tjetër problem është se institucionet shqiptare shpesh nuk e njohin sa duhet diasporën, historinë e saj dhe njerëzit që kanë kontribuar realisht për çështjen kombëtare.

Për shkak të kësaj mungese njohjeje, jo rrallëherë kërkohen emra në rrjetet sociale, në universitete apo në lista profesionale dhe ftohen individë vetëm sepse kanë diploma, tituj akademikë ose pozicione të rëndësishme. Pa dyshim, arsimimi dhe doktoraturat kanë vlerë, por ato nuk janë të mjaftueshme për të përfaqësuar diasporën dhe kontributin e saj.

Ka shqiptarë në emigracion që kanë mbaruar universitete të njohura dhe kanë arritur suksese profesionale, por nuk kanë shpenzuar asnjë qindarkë dhe asnjë sekondë nga koha e tyre për kombin shqiptar, për gjuhën, kulturën, komunitetin apo interesin kombëtar.

Në të njëjtën kohë, ka njerëz dhe institucione që për dekada kanë punuar, sakrifikuar, financuar dhe mbrojtur çështjen shqiptare, por që mbeten jashtë vëmendjes së qeverisë dhe shtetit shqiptar.

Kjo mënyrë përzgjedhjeje për ti dekoruar dhe vlerësuar është kthyer në një fenomen shqetësues. Ajo krijon përfaqësim të rremë, dekurajon kontribuesit e vërtetë dhe ndikon negativisht në marrëdhëniet mes diasporës dhe institucioneve shqiptare.

Diaspora nuk duhet të vlerësohet vetëm nga diplomat dhe titujt, por edhe nga puna, sakrifica, koha, kontributi dhe besnikëria ndaj çështjes kombëtare. Përfaqësuesit e saj duhet të zgjidhen mbi bazën e meritës dhe veprimtarisë reale, jo thjesht nga emri që shfaqet më lehtë në internet.Në vend të meritës dhe kontributit, shpesh vlerësohet afërsia politike.Kështu humbet një energji e madhe kombëtare.Përfundim

Bashkëpunimi me diasporën është rruga më e shpejtë për ndryshimin.

Problemet që trajtuam nuk janë të vogla.

Ato lidhen me partitë politike, Parlamentin, sistemin zgjedhor, mediat, ekonominë, kulturën demokratike, ndikimet e huaja, diasporën dhe vetë mënyrën se si funksionon shteti shqiptar.

Në vazhdim, këto çështje mund dhe duhet të analizohen edhe më hollësisht.

Por analiza nuk duhet të mbetet vetëm te kritika.

Duhet të kërkojmë edhe rrugët e zgjidhjes.

Ka shumë alternativa dhe shumë mundësi për të ndryshuar gjendjen.

Por unë shikoj si një nga rrugët më të shkurtra, më të sigurta dhe më të dobishme bashkëpunimin e vërtetë ndërmjet qeverisë shqiptare dhe diasporës.

Jo bashkëpunim ceremonial.Jo samite për fotografi.

Jo fjalime vetëm gjatë fushatave zgjedhore.Por bashkëpunim institucional, i vazhdueshëm dhe kombëtar.

Diaspora duhet të përfshihet në ekonomi, arsim, shëndetësi, diplomaci, kulturë, media, teknologji, administratë dhe vendimmarrje.

Ajo duhet të ketë përfaqësim real.Duhet të dëgjohet.Duhet të respektohet.

Duhet të ketë mundësi të kontribuojë pa u penguar nga burokracia, korrupsioni dhe interesat partiake.

Shqiptarët jashtë vendit kanë përvojë në shtete ku ligji funksionon, ku administrata mban përgjegjësi dhe ku pushteti kontrollohet nga institucionet.

Kjo përvojë mund të ndihmojë në prishjen e sistemit korruptiv për të cilin folëm më lart.

Diaspora nuk duhet të shihet vetëm si burim parash.

Ajo duhet të shihet si burim dijeje, ndershmërie, përvoje, investimi, kulture demokratike dhe ndikimi ndërkombëtar.

Qeveria shqiptare dhe diaspora, nëse bashkëpunojnë mbi interesin kombëtar dhe jo mbi interesin partiak, mund dhe duhet ta ndryshojnë gjendjen në Shqipëri.

Mund të ndihmojnë në çmontimin e sistemit korruptiv.

Mund të rikthejnë besimin te shteti.

Mund të ndërtojnë institucione më të forta.

Mund t’u japin të rinjve një arsye për të mos u larguar.

Mund ta bëjnë Shqipërinë jo vetëm më të bukur për t’u vizituar, por më të drejtë dhe më të denjë për të jetuar.

Prandaj ky shkrim nuk është kundër një partie dhe as në mbështetje të një partie tjetër.

Është një thirrje për përgjegjësi kombëtare.

Nuk na duhet pozita apo opozita si qëllim.
Na duhet Shqipëria.
Na duhet Kombi Shqiptar.

Shqipëria ka bërë përpara. Por Shqipëria mund dhe duhet të ishte shumë më mirë.

Dhe ndryshimi fillon kur interesi kombëtar vendoset mbi interesin personal, partiak dhe ekonomik.

Shqipëria nuk është pronë e partive, kryetarëve, oligarkëve apo klaneve.
Shqipëria u përket të gjithë shqiptarëve brenda dhe jashtë kufijve të saj.

(Një analizë juridike, diplomatike dhe gjeopolitike mbi pozitën e Republikës së Kosovës në Evropën Juglindore, konsolidimin e shtetësisë dhe orientimin e saj evropian e euroatlantik në përputhje me parimet e së drejtës ndërkombëtare)

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Republika e Kosovës përbën një realitet të konsoliduar juridik, politik dhe institucional në Evropën Juglindore, i cili është formësuar përmes një procesi kompleks historik, politik dhe diplomatik, të ndërlidhur me zhvillimet e fundit të shekullit XX në hapësirën e ish-Jugosllavisë dhe me angazhimin e drejtpërdrejtë të bashkësisë ndërkombëtare për garantimin e paqes dhe sigurisë rajonale.

Sovraniteti i Republikës së Kosovës, funksionimi i institucioneve demokratike dhe orientimi i saj drejt strukturave evropiane dhe euroatlantike përfaqësojnë elemente të rëndësishme të rendit të ri politik dhe juridik në Ballkanin Perëndimor. Ky proces duhet të zhvillohet mbi bazën e respektimit të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare, përfshirë sovranitetin shtetëror, barazinë juridike të shteteve, mosndërhyrjen në punët e brendshme dhe zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve.

Ky punim analizon dimensionin juridik, diplomatik dhe gjeopolitik të së drejtës së Republikës së Kosovës për të përcaktuar në mënyrë të pavarur rrugën e saj të zhvillimit institucional dhe të integrimit ndërkombëtar. Në veçanti, trajtohet rëndësia e respektimit të sovranitetit të saj si një faktor themelor për ruajtjen e paqes, stabilitetit dhe sigurisë në Ballkanin Perëndimor.

Argumenti qendror i këtij studimi është se një paqe e qëndrueshme në rajon nuk mund të ndërtohet mbi kontestime të pafundme politike, presione apo tentativa për destabilizim, por vetëm mbi respektimin e normave juridike ndërkombëtare, dialogun konstruktiv dhe bashkëpunimin e barabartë ndërmjet shteteve.

Sovraniteti shtetëror si themel i rendit ndërkombëtar bashkëkohor

Rendi juridik ndërkombëtar i shekullit XXI mbështetet mbi një sistem parimesh themelore që përcaktojnë marrëdhëniet ndërmjet shteteve dhe garantojnë stabilitetin e bashkësisë ndërkombëtare. Ndër këto parime, sovraniteti shtetëror, integriteti territorial, barazia juridike e shteteve, respektimi i të drejtave të njeriut dhe zgjidhja paqësore e konflikteve përbëjnë shtyllat kryesore të rendit juridik ndërkombëtar.

Këto norma janë të mishëruara në Kartën e Kombeve të Bashkuara dhe në instrumente të tjera ndërkombëtare, të cilat përcaktojnë detyrimin e shteteve për të respektuar pavarësinë politike dhe integritetin territorial të njëri-tjetrit, si dhe për të shmangur përdorimin e forcës apo kërcënimin me forcë në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Në këtë kuadër, Republika e Kosovës paraqet një rast të veçantë të zhvillimit shtetëror në Evropën bashkëkohore, ku ndërthuren elemente historike, juridike dhe politike që kanë çuar në krijimin e një realiteti të ri institucional. Pavarësia e saj dhe ndërtimi i institucioneve demokratike kanë qenë pjesë e një procesi të gjerë ndërkombëtar që synonte stabilizimin e rajonit dhe krijimin e kushteve për paqe afatgjatë.

E drejta e Kosovës për të ndërtuar institucionet e saj, për të zhvilluar politikën e saj të jashtme dhe për të ndjekur orientimin evropian dhe euroatlantik buron nga parimi i vetëvendosjes, nga zhvillimi demokratik i shoqërisë së saj dhe nga ushtrimi efektiv i funksioneve shtetërore në përputhje me standardet ndërkombëtare.

Baza juridike ndërkombëtare e sovranitetit të Republikës së Kosovës

E drejta ndërkombëtare publike njeh sovranitetin si një nga konceptet themelore mbi të cilin ndërtohet ekzistenca dhe funksionimi i shtetit modern. Sovraniteti nënkupton autoritetin e plotë juridik dhe politik të një shteti mbi territorin dhe popullsinë e tij, si dhe të drejtën për të marrë vendime të pavarura në fushën e politikës së brendshme dhe të jashtme.

Në këtë perspektivë, Republika e Kosovës ushtron funksionet e saj shtetërore mbi bazën e një rendi kushtetues demokratik, duke zhvilluar marrëdhënie ndërkombëtare dhe duke marrë pjesë në proceset rajonale e globale të bashkëpunimit.

Një element i rëndësishëm në analizën juridike të statusit të Kosovës është edhe Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i vitit 2010, i cili konstatoi se deklarata e shpalljes së pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare. Ky interpretim ka rëndësi të veçantë në kuptimin e zhvillimit të praktikës ndërkombëtare lidhur me proceset e krijimit të shteteve në rrethana të veçanta historike.

Në këtë kuptim, stabiliteti rajonal kërkon që realitetet ekzistuese politike dhe juridike të trajtohen përmes dialogut dhe mekanizmave diplomatikë, jo përmes presioneve apo veprimeve që mund të cenojnë paqen dhe sigurinë.

Parimi i mosndërhyrjes dhe stabiliteti rajonal

Një ndër shtyllat themelore të rendit juridik ndërkombëtar është parimi i mosndërhyrjes në punët e brendshme të shteteve sovrane. Ky parim, i zhvilluar përmes praktikës ndërkombëtare dhe i afirmuar në dokumente themelore juridike, synon të mbrojë pavarësinë politike, integritetin institucional dhe lirinë e vendimmarrjes së çdo shteti.

Në rastin e Republikës së Kosovës, respektimi i këtij parimi paraqet një element të rëndësishëm për ruajtjen e stabilitetit të brendshëm dhe të sigurisë rajonale. Çdo përpjekje për të cenuar funksionimin e institucioneve të saj, për të ndikuar në mënyrë të jashtme mbi proceset demokratike ose për të përdorur mjete të presionit politik kundër sovranitetit të saj, përbën një sfidë ndaj parimeve mbi të cilat ndërtohet bashkëpunimi ndërkombëtar.

Në marrëdhëniet bashkëkohore ndërkombëtare, dallimet politike ndërmjet shteteve janë të pashmangshme, por mënyra e trajtimit të tyre përcakton nivelin e pjekurisë diplomatike dhe juridike të aktorëve ndërkombëtarë. Për këtë arsye, çdo mosmarrëveshje duhet të zgjidhet përmes dialogut, negociatave dhe mekanizmave paqësorë të parashikuar nga e drejta ndërkombëtare.

Stabiliteti i Ballkanit Perëndimor nuk mund të ndërtohet mbi politika të së kaluarës, mbi tensione të vazhdueshme ose mbi tentativa për ndryshimin e realiteteve të krijuara përmes mjeteve jo demokratike. Përkundrazi, ai kërkon një qasje të re politike, të bazuar në respektin reciprok, bashkëpunimin rajonal dhe pranimin e realiteteve juridike e institucionale.

Në këtë kuadër, dialogu ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Republikës së Serbisë, i lehtësuar nga Bashkimi Evropian, duhet të shihet si një instrument diplomatik për normalizimin e marrëdhënieve dhe jo si një proces që vë në pikëpyetje subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës. Qëllimi i këtij dialogu duhet të jetë krijimi i një hapësire të re bashkëpunimi evropian, ku paqja dhe zhvillimi të kenë përparësi mbi konfliktet historike.

Perspektiva evropiane dhe euroatlantike e Republikës së Kosovës

Orientimi evropian dhe euroatlantik i Republikës së Kosovës përbën një nga objektivat strategjikë më të rëndësishëm të politikës së saj shtetërore. Ky orientim nuk është vetëm një zgjedhje politike, por një proces i gjerë transformues që lidhet me forcimin e demokracisë, sundimin e ligjit, zhvillimin ekonomik dhe garantimin e standardeve të avancuara të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut.

Përvoja historike e Evropës pas Luftës së Dytë Botërore ka dëshmuar se integrimi dhe bashkëpunimi ndërmjet shteteve kanë qenë faktorët kryesorë që kanë shndërruar një kontinent të përfshirë nga konfliktet në një hapësirë të paqes dhe zhvillimit të përbashkët. Pikërisht ky model përbën edhe vizionin strategjik të vendeve të Ballkanit Perëndimor.

Republika e Kosovës, përmes proceseve të reformimit institucional dhe përafrimit me standardet evropiane, synon të jetë pjesë aktive e këtij projekti historik. Integrimi i saj në strukturat evropiane dhe euroatlantike nuk duhet të shihet si faktor ndarës, por si kontribut për forcimin e sigurisë kolektive dhe stabilitetit rajonal.

Bashkimi Evropian dhe NATO kanë luajtur rol të rëndësishëm në transformimin politik dhe të sigurisë së Evropës Juglindore. Për Kosovën, afrimi me këto struktura përfaqëson një proces të natyrshëm të konsolidimit shtetëror dhe të përfshirjes në arkitekturën evropiane të sigurisë.

Në këtë kuptim, respektimi i sovranitetit të Kosovës dhe mbështetja e rrugës së saj integruese duhet të konsiderohen si pjesë e një strategjie më të gjerë për ndërtimin e një Ballkani Perëndimor të qëndrueshëm, demokratik dhe të lidhur ngushtë me vlerat evropiane.

Dimensioni gjeopolitik i Kosovës në marrëdhëniet ndërkombëtare

Pozita gjeopolitike e Republikës së Kosovës në zemër të Ballkanit Perëndimor e bën atë një faktor me rëndësi të veçantë në dinamikat e sigurisë dhe politikës ndërkombëtare. Rajoni ku ndodhet Kosova ka qenë historikisht një hapësirë ku janë ndërthurur interesa të ndryshme politike, ekonomike dhe strategjike.

Në realitetin ndërkombëtar bashkëkohor, Kosova nuk duhet të trajtohet si objekt i konkurrencave gjeopolitike ndërmjet fuqive të mëdha, por si një subjekt i pavarur që ka të drejtën të zhvillojë marrëdhëniet e saj ndërkombëtare në përputhje me interesat e veta kombëtare dhe me parimet e së drejtës ndërkombëtare.

Mbështetja e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, e vendeve kryesore evropiane dhe e partnerëve të tjerë ndërkombëtarë ka pasur rëndësi të veçantë në procesin e konsolidimit të institucioneve të Kosovës dhe në forcimin e sigurisë së saj.

Megjithatë, stabiliteti afatgjatë nuk mund të mbështetet vetëm në faktorët e jashtëm të sigurisë, por kërkon gjithashtu forcimin e demokracisë së brendshme, zhvillimin ekonomik, sundimin e ligjit dhe ndërtimin e marrëdhënieve të qëndrueshme me fqinjët.

Kosova, si pjesë e Evropës Juglindore, ka interes strategjik që të kontribuojë në ndërtimin e një rendi rajonal ku bashkëpunimi zëvendëson rivalitetin dhe ku e ardhmja evropiane bëhet një objektiv i përbashkët për të gjitha shoqëritë e rajonit.

Roli i Bashkimit Evropian dhe NATO-s në garantimin e sigurisë dhe stabilitetit të Kosovës

Proceset e sigurisë dhe të stabilitetit në Ballkanin Perëndimor janë të lidhura ngushtë me angazhimin e institucioneve euroatlantike dhe me rolin e tyre në promovimin e paqes, demokracisë dhe bashkëpunimit rajonal. Në këtë kuadër, Bashkimi Evropian dhe Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) kanë luajtur një rol të rëndësishëm në transformimin e mjedisit politik dhe të sigurisë në Kosovë dhe në rajon.

Pas konfliktit të fundit të shekullit XX, prania ndërkombëtare në Kosovë ka synuar krijimin e kushteve për siguri, stabilitet institucional dhe zhvillim demokratik. Misionet ndërkombëtare kanë kontribuar në ndërtimin e kapaciteteve institucionale, në forcimin e sundimit të ligjit dhe në krijimin e një ambienti ku qytetarët mund të zhvillojnë jetën politike dhe shoqërore në mënyrë të lirë dhe demokratike.

Roli i NATO-s, përmes angazhimit të saj në garantimin e sigurisë, ka qenë një faktor i rëndësishëm për ruajtjen e stabilitetit rajonal. Siguria e Kosovës dhe e Ballkanit Perëndimor mbetet e lidhur me arkitekturën më të gjerë të sigurisë evropiane, ku bashkëpunimi transatlantik përbën një element themelor.

Në të njëjtën kohë, Bashkimi Evropian ka luajtur një rol të veçantë përmes politikës së zgjerimit, mbështetjes së reformave demokratike dhe promovimit të dialogut ndërmjet vendeve të rajonit. Perspektiva evropiane e Kosovës është pjesë e vizionit strategjik për një Evropë më të bashkuar, më të sigurt dhe më të qëndrueshme.

Për këtë arsye, konsolidimi i shtetësisë së Kosovës, forcimi i institucioneve demokratike dhe avancimi drejt strukturave euroatlantike duhet të shihen si elemente që kontribuojnë në paqen afatgjatë dhe jo si faktorë të tensioneve politike.

Respektimi i sovranitetit të Kosovës si kusht për paqen e qëndrueshme në Ballkanin Perëndimor

Historia e Ballkanit dëshmon se mungesa e respektimit të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare ka prodhuar konflikte, pasiguri dhe pasoja të rënda humanitare. Përvoja e shekullit XX ka treguar se paqja e qëndrueshme mund të arrihet vetëm atëherë kur shtetet ndërtojnë marrëdhënie mbi bazën e barazisë, respektit reciprok dhe bashkëpunimit.

Në këtë perspektivë, respektimi i sovranitetit të Republikës së Kosovës paraqet një element të rëndësishëm për stabilitetin e të gjithë rajonit. Njohja e realiteteve të reja politike dhe juridike është një parakusht për tejkalimin e trashëgimisë së konflikteve dhe për ndërtimin e një të ardhmeje të përbashkët evropiane.

Kosova, si shtet demokratik në proces të vazhdueshëm të konsolidimit institucional, ka përgjegjësinë të vazhdojë forcimin e shtetit të së drejtës, mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe zhvillimin e një shoqërie gjithëpërfshirëse. Në të njëjtën kohë, komuniteti ndërkombëtar ka përgjegjësi që të mbështesë proceset demokratike dhe të inkurajojë zgjidhjet paqësore.

Një Ballkan Perëndimor i integruar në strukturat evropiane nuk mund të ndërtohet mbi mosbesim dhe konflikte të vazhdueshme, por mbi parime të qarta: respektimin e sovranitetit, dialogun politik, bashkëpunimin ekonomik dhe përkushtimin ndaj vlerave demokratike.

Rekomandime diplomatike

Analiza juridike, diplomatike dhe gjeopolitike e pozitës së Republikës së Kosovës dëshmon se sovraniteti shtetëror, funksionimi institucional dhe orientimi i saj evropian e euroatlantik përbëjnë elemente të rëndësishme të realitetit bashkëkohor ndërkombëtar.

Republika e Kosovës ka të drejtën që, në përputhje me parimet e Kartës së Kombeve të Bashkuara dhe standardet demokratike evropiane, të zhvillojë institucionet e saj dhe të ndjekë rrugën e saj strategjike drejt integrimit ndërkombëtar.

Paqja dhe stabiliteti në Ballkanin Perëndimor kërkojnë një qasje të re politike, ku dialogu zëvendëson konfrontimin dhe ku e drejta ndërkombëtare prevalon mbi interesat e ngushta politike.

Në këtë drejtim, rekomandohet:

Së pari, respektimi i plotë i sovranitetit dhe integritetit institucional të Republikës së Kosovës si element i rëndësishëm i sigurisë rajonale.

Së dyti, vazhdimi i dialogut politik ndërmjet Kosovës dhe Serbisë mbi bazën e parimeve evropiane dhe të respektit reciprok.

Së treti, forcimi i institucioneve demokratike të Kosovës përmes sundimit të ligjit, zhvillimit ekonomik dhe përmirësimit të standardeve të qeverisjes.

Së katërti, mbështetja e vazhdueshme e partnerëve ndërkombëtarë për integrimin evropian dhe euroatlantik të Kosovës si kontribut për stabilitetin e gjithë rajonit.

Respektimi i sovranitetit të Republikës së Kosovës nuk është vetëm çështje e një shteti të veçantë, por një çështje që lidhet drejtpërdrejt me arkitekturën e paqes dhe sigurisë në Evropën Juglindore.

Një Kosovë demokratike, stabile dhe e integruar në strukturat evropiane dhe euroatlantike përbën një faktor stabiliteti për Ballkanin Perëndimor dhe për Evropën në tërësi. E ardhmja e rajonit duhet të ndërtohet mbi respektimin e së drejtës ndërkombëtare, bashkëpunimin ndërmjet shteteve dhe vizionin e përbashkët evropian.

Vetëm përmes këtyre parimeve mund të sigurohet një paqe e qëndrueshme dhe një perspektivë e përbashkët zhvillimi për brezat e ardhshëm.

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Ka një mënyrë të thjeshtë për të matur shëndetin e një shteti: të shohësh sa qytetarë detyrohen të kërkojnë drejtësi në gjykatë për probleme që duhej të ishin zgjidhur në administratë. Kur korridoret e gjykatave mbushen me mijëra dosje, nuk kemi të bëjmë vetëm me një ngarkesë të sistemit gjyqësor. Kemi të bëjmë me një krizë shumë më të thellë, krizën e përgjegjësisë shtetërore.

Çdo dosje përfaqëson një histori njerëzore. Pas saj fshihet një qytetar që ka pritur përgjigje, një familje që ka humbur kohë, një biznes që është penguar nga burokracia ose një e drejtë që është mohuar. Shumë prej këtyre çështjeve nuk do të duhej të mbërrinin kurrë në gjykatë. Ato mund të ishin zgjidhur me profesionalizëm, ndershmëri dhe vendimmarrje në hallkat e para të administratës publike.

Por pikërisht aty nis problemi. Institucionet që janë krijuar për të ofruar shërbim publik shpesh janë shndërruar në struktura që shtyjnë vendimmarrjen, shmangin përgjegjësinë dhe e transferojnë barrën tek qytetari. Një firmë që nuk hidhet në kohë, një kërkesë që mbetet në sirtar, një vendim që shtyhet pafundësisht – të gjitha këto prodhojnë një pasojë të vetme: një tjetër dosje në gjykatë.

Kjo nuk është më thjesht burokraci. Është një kulturë institucionale ku askush nuk dëshiron të mbajë përgjegjësi. Zyrtari pret eprorin, eprori pret ministrinë, ministria pret një interpretim tjetër, ndërsa qytetari pret drejtësinë. Në fund, ai mbetet i vetëm përballë një sistemi që e detyron të kërkojë në gjykatë atë që ligji ia garanton prej kohësh.

Në një shtet funksional, gjykata duhet të jetë mekanizmi i fundit i zgjidhjes së konflikteve, jo porta e parë ku troket qytetari. Kur pothuajse çdo mosmarrëveshje përfundon në proces gjyqësor, kjo tregon se administrata ka dështuar të kryejë misionin e saj. Drejtësia nuk duhet të fillojë në sallën e gjyqit; ajo duhet të fillojë në sportelin e parë të shtetit.

Reformat në drejtësi, sado të rëndësishme të jenë, nuk mund të japin rezultatet e pritura nëse nuk shoqërohen me një reformë të thellë të administratës dhe të kulturës së përgjegjësisë. Nuk mjafton të shtohen gjyqtarët apo të ndërtohen gjykata të reja, nëse vazhdon të prodhohet çdo ditë një lumë i ri konfliktesh nga institucionet publike.

Një administratë që merr vendime në kohë, që respekton ligjin dhe qytetarin, ul automatikisht numrin e proceseve gjyqësore. Përkundrazi, një administratë që hesht, zvarrit dhe shmang përgjegjësinë, prodhon pafundësisht dosje, vonesa dhe mosbesim.

Në fund të fundit, problemi nuk është numri i dosjeve. Problemi është arsyeja pse ato ekzistojnë. Ato janë dëshmia më e qartë se shteti shpesh ka zëvendësuar shërbimin me procedurën, përgjegjësinë me indiferencën dhe qytetarin me një numër protokolli.

Një republikë nuk mund të ndërtohet mbi grumbuj dosjesh. Ajo ndërtohet mbi besimin se institucionet ekzistojnë për t’i shërbyer qytetarit dhe jo për ta lodhur atë. Kur përgjegjësia rikthehet si parim themelor i administrimit publik, gjykatat do të çlirohen nga pesha e padrejtësive të panevojshme dhe drejtësia do të rifitojë kuptimin e saj të vërtetë.

Sepse drejtësia nuk lind me një vendim gjykate. Ajo lind në momentin kur një zyrtar vendos të bëjë detyrën e tij me ndershmëri, përgjegjësi dhe respekt për qytetarin. Deri atëherë, Republika e Dosjeve do të vazhdojë të jetë pasqyra më e dhimbshme e dështimit të shtetit.

Bujar Leskaj/

Marrëveshja e huasë direkte ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës, të përfaqësuara nga Agjencia e Bashkëpunimit për Sigurinë e Mbrojtjes (Defense Security Cooperation Agency – DSCA), në kuadër të programit të Financimit të Jashtëm Ushtarak (Foreign Military Financing – FMF), me një vlerë totale prej 302 milionë dollarësh amerikanë, përfaqëson një nga projektet më të rëndësishme të modernizimit të kapaciteteve të mbrojtjes të Shqipërisë. Marrëveshja nuk ka rëndësi vetëm për vlerën financiare që mbart, por edhe për ndikimin e saj në forcimin e kapaciteteve ushtarake, rritjen e ndërveprueshmërisë me aleatët e NATO-s dhe konsolidimin e partneritetit strategjik mes Shqipërisë dhe SHBA-ve.

I. Një investim në sigurinë kombëtare

Shqipëria është anëtare e NATO-s që prej vitit 2009 dhe ka detyrimin të zhvillojë vazhdimisht kapacitetet e saj mbrojtëse sipas standardeve të Aleancës.

Në këtë kuadër, investimet në mjete dhe pajisje moderne nuk janë vetëm një zgjedhje politike, por edhe pjesë e angazhimeve që rrjedhin nga anëtarësimi në NATO. Një financim i tillë do të kontribuojë fuqishëm në modernizimin e Forcave tona të Armatosura, në zëvendësimin e pajisjeve të amortizuara, në përmirësimin e gatishmërisë operacionale, në rritjen e aftësisë për të marrë pjesë në misione ndërkombëtare dhe në forcimin e mbrojtjes së territorit dhe infrastrukturës sonë kritike.

Financimi i Jashtëm Ushtarak (Foreign Military Financing) është një program i qeverisë së Shteteve të Bashkuara, që synon të ndihmojë vendet partnere në financimin e blerjes së pajisjeve, sistemeve dhe shërbimeve ushtarake amerikane. Ky mekanizëm u jep vendeve partnere mundësinë të sigurojnë pajisje moderne, duke përdorur skema financimi të strukturuara, të administruara në kuadër të bashkëpunimit dypalësh në fushën e mbrojtjes.

Për Shqipërinë, kjo përfaqëson një instrument të rëndësishëm, për të përshpejtuar modernizimin e kapaciteteve ushtarake.

II. Përfitime të qarta strategjike dhe gjeopolitike

Një marrëveshje e tillë sjell përfitime të rëndësishme dhe të qarta për ne.

Së pari, ajo forcon marrëdhëniet strategjike me Shtetet e Bashkuara, aleatin kryesor të Shqipërisë jo vetën në rrafshin politik, por edhe në fushën e sigurisë dhe të mbrojtjes.

Së dyti, pajisjet e prodhuara sipas standardeve amerikane rrisin ndërveprueshmërinë me forcat e vendeve të NATO-s gjatë stërvitjeve dhe operacioneve të përbashkëta.

Së treti, modernizimi i teknologjisë ushtarake do ta përmirësojë ndjeshëm aftësinë e Forcave tona të Armatosura, për të reaguar ndaj sfidave të reja të sigurisë, përfshirë kërcënimet hibride, mbrojtjen kibernetike, emergjencat civile dhe fatkeqësitë natyrore, për shkak të pajisjeve dhe sistemeve të reja ushtarake moderne që do të financohen dhe sigurohen për Shqipërinë.

Marrëveshja merr një rëndësi të veçantë, në një mjedis ndërkombëtar të karakterizuar nga pasiguri më të mëdha, tensione rajonale dhe rritje të investimeve në mbrojtje nga shumë vende të NATO-s.

Në këtë kontekst, modernizimi i forcave të armatosura nuk lidhet vetëm me mbrojtjen kombëtare, por edhe me kontributin që Shqipëria jep për sigurinë kolektive në Evropë. Për Shqipërinë, një forcë ushtarake më moderne përforcon besueshmërinë e saj si partnere e denjë në Aleancë.

III. Transferimi i teknologjisë dhe zhvillimi institucional

Përtej pajisjeve dhe sistemeve moderne të mbrojtjes, marrëveshja do të shoqërohet me programe trajnimi, mbështetje logjistike, mirëmbajtje dhe zhvillim të kapaciteteve tona njerëzore në mbrojtje.

Kjo do të ndikojë pozitivisht në profesionalizimin e Forcave të Armatosura dhe në rritjen e aftësive teknike të personelit, i cili do të përdorë dhe mirëmbajë pajisjet dhe sistemet e reja. Marrëveshja shënon një etapë të rëndësishme në transformimin e Forcave të Armatosura Shqiptare. Efektiviteti i investimit do të varet jo vetëm nga blerja e pajisjeve dhe sistemeve të reja, por edhe nga integrimi i tyre në strukturat ekzistuese, nga trajnimi i duhur i personelit, nga mirëmbajtja afatgjatë dhe planifikimi i duhur i përdorimit operacional të tyre.

Marrëveshja për huanë direkte prej 302 milionë dollarësh ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara, përmes Agjencisë së Bashkëpunimit për Sigurinë e Mbrojtjes (DSCA) dhe në kuadër të programit FMF, përfaqëson një hap me rëndësi strategjike për modernizimin e mbrojtjes së vendit dhe forcimin e partneritetit me SHBA-të. Zbatimi i saj kërkon transparencë dhe planifikim afatgjatë. Nëse këto elemente garantohen, investimi mund të rrisë aftësitë mbrojtëse të Shqipërisë dhe të forcojë rolin e saj si një aleate e besueshme në NATO, duke kontribuar njëkohësisht në sigurinë tonë kombëtare dhe në atë rajonale.

Bledar Prifti, Ph.D.

July 24, 2026/

Teoria e stabilitetit hegemonik në marrëdhëniet ndërkombëtare thotë se një fuqi e vetme dominante ruan rendin në sistemin ndërkombëtar. Kjo fuqi dominante, ose hegemoni, ofron të mira publike thelbësore si rrugë tregtare të sigurta, rregulla të qëndrueshme për tregtinë dhe mekanizma për menaxhimin e mosmarrëveshjeve mes shteteve. Duke vepruar kështu, ajo redukton rrezikun e konkurrencës së pakontrolluar dhe konflikteve të shkallës së gjerë.

Kur nuk ekziston një hegjemon i tillë, sistemi ndërkombëtar tenton të bëhet më i paqëndrueshëm dhe i prirur ndaj luftërave mes fuqive të mëdha. Të dhënat historike tregojnë modele të përsëritura ku fuqi në ngritje sfidojnë ato të vendosura, shpesh duke rezultuar në konflikte të mëdha. Thucydides, në historinë e tij të Luftës së Peloponezit, përshkroi se si rritja e fuqisë athinase kërcënoi pozicionin e Spartës dhe çoi në një luftë të gjatë e shkatërruese mes dy shteteve kryesore greke.

Në studimet bashkëkohore, Graham Allison ka analizuar këtë dinamikë, të njohur si Kurthi i Thucydides. Ai argumenton se kur një fuqi në ngritje kërcënon të zhvendosë një fuqi sunduese, rreziku i luftës rritet ndjeshëm nëse të dyja palët nuk bëjnë përpjekje të qëllimshme për ta shmangur atë. Argumente të ngjashme shfaqen në teorinë e tranzicionit të fuqisë, të zhvilluar nga A.F.K. Organski, e cila shqyrton se si ndryshimet në fuqinë relative mes shteteve krijojnë kushte për luftëra të mëdha. Robert Gilpin gjithashtu e ka trajtuar këtë çështje në punën e tij mbi luftërat hegemonike dhe ndryshimin sistemik, duke treguar se si rënia e një fuqie dominante shpesh prodhon periudha paqëndrueshmërie dhe konflikti hegemonik.

Ky parim i stabilitetit hegemonik mund të zbatohet edhe për strukturën e brendshme të shoqërive. Në çdo vend të përbërë nga grupe të shumta racore, etnike, dhe civilizuese, ekzistenca e një grupi thelbësor hegemonik të ankoruar në një kulturë dominante kryen një funksion të krahasueshëm në nivelin e brendshëm. Ky thelb furnizon norma të përbashkëta të sjelljes, besim institucional dhe një kornizë unifikuese që redukton konfliktin e brendshëm dhe mundëson bashkëpunim në shkallë të gjerë.

Kur një bërthamë e tillë hegjemonike është e pranishme dhe efektive, popullatat e ndryshme mund të bashkëjetojnë nën rregulla dhe institucione të përbashkëta. Kur bërthama hegjemonike dobësohet ose zhduket, konkurrenca mes grupeve tenton të intensifikohet, besimi shoqëror bie dhe stabiliteti politik e shoqëror bëhet më i vështirë për t’u mbajtur me kalimin e kohës.

Të dhënat historike ofrojnë prova të qëndrueshme për këtë model në shoqëri të mëdha dhe të ndryshme. Shoqëri të tilla kanë mbajtur kohezion dhe prosperitet afatgjatë vetëm kur një grup etnik ose kulturor ka ushtruar dominim të qartë. Qytetërimi i lashtë sumerian qëndroi ndërsa popullsia e tij me një bërthamë hegjemonike ruajti udhëheqjen kulturore dhe institucionale në Mesopotami. Perandoria Achaemenide persiane arriti stabilitet në territore të gjera sepse elitat persiane imponuan sisteme administrative dhe një kulturë sunduese, duke u dhënë autonomi të kufizuar popujve të nënshtruar. Perandoria e Aleksandrit të Madh u zgjerua me shpejtësi nën hegjemoninë maqedonase-greke, por u fragmentua në shtete rivale pas vdekjes së tij, sapo ajo bërthamë hegjemonike u shpërbë.

Perandoria Romake ofron një ilustrim të mëtejshëm. Ajo filloi me një bërthamë të fortë italike dhe latine që përfshiu me sukses popullatat fqinje europiane përmes asimilimit dhe institucioneve të përbashkëta. Me kalimin e kohës, megjithatë, përthithja e grupeve më të largëta pa ruajtjen e këtij thelbi kontribuoi në ndarje të brendshme, ulje të efektivitetit institucional dhe fragmentim eventual në provincat perëndimore. Perandoria Osmane qeverisi popullata të ndryshme për shekuj përmes hegjemonisë turke dhe islame, të kombinuar me sistemin e milletit të vetëqeverisjes së kufizuar për pakicat. Stabiliteti relativ vazhdoi ndërsa dominimi turk mbeti i paprekur; erozioni i tij gradual nga nacionalizmat në ngritje mes arabëve, grekëve, armenëve dhe sllavëve përshpejtoi rënien e perandorisë dhe shpërbërjen përfundimtare në fillim të shekullit të njëzetë.

Në kontrast, shoqëritë që kanë ruajtur një thelb të qartë etnik-kulturor kanë treguar kohezion më të madh afatgjatë dhe vazhdimësi institucionale. Japonia, Korea e Jugut, Izraeli, Polonia dhe Hungaria kanë ruajtur identitete të forta kombëtare të rrënjosura në popullatat e tyre themeluese. Këto raste në përgjithësi kanë treguar nivele më të larta të besimit shoqëror dhe qëndrueshmërie edhe kur përballen me presione të jashtme ose sfida të brendshme.

Zhvillimet bashkëkohore në Shtetet e Bashkuara dhe Evropën Perëndimore tregojnë një dobësim gradual të bërthamës historike europiane. Për shekuj me radhë, popullatat me prejardhje europiane vendosën gjuhët, traditat ligjore, metodat shkencore dhe strukturat institucionale që definuan qytetërimin perëndimor. Imigrimi në shkallë të gjerë nga rajone me prejardhje të ndryshme racore, kulturore dhe civilizuese, së bashku me nivele të ulëta të lindjeve vendase, ka prodhuar shoqëri paralele dhe enklava etnike në shumë qytete perëndimore. Shumë grupe imigrante mbajnë gjuhë të dallueshme, praktika fetare, struktura familjare dhe qëndrime ndaj autoritetit e qeverisjes që ndryshojnë ndjeshëm nga normat e vendosura perëndimore. Pa asimilim të plotë në qytetërimin pritës, këto komunitete shpesh veprojnë sipas rregullave të tyre shoqërore e kulturore. Ky proces redukton besimin e përgjithshëm shoqëror dhe rrit konkurrencën e bazuar në identitet në politikë dhe institucione publike.

Kërkimi empirik në shkencat sociale mbështet fort këto modele të kohezionit të reduktuar në mjedise të ndryshme. Në studimin e tij me ndikim të vitit 2007, Robert Putnam shqyrtoi komunitete në të gjithë Shtetet e Bashkuara dhe gjeti se diversiteti etnik më i lartë shoqërohet me kapital social më të ulët në afat të shkurtër dhe të mesëm. Banorët në lagje më të ndryshme tentojnë të “tërhiqen”. Ata tregojnë besim më të ulët edhe ndaj njerëzve të të njëjtës prejardhje, më pak altruizëm, më pak miqësi dhe pjesëmarrje të reduktuar në jetën e komunitetit.

Gjetje të ngjashme shfaqen në punën e Alberto Alesina dhe Eliana La Ferrara (Diversiteti Etnik dhe Performanca Ekonomike, 2005), të cilët dokumentuan se diversiteti më i madh racor dhe etnik në qytetet amerikane korrelon me besim ndërpersonal më të ulët dhe pjesëmarrje qytetare të reduktuar. Një meta-analizë gjithëpërfshirëse e vitit 2020 e 87 studimeve dhe mbi 1,000 vlerësimeve nga Peter Thisted Dinesen, Merlin Schaeffer dhe Kim Mannemar Sønderskov konfirmoi një marrëdhënie negative statistikisht të rëndësishme mes diversitetit etnik dhe besimit shoqëror në vende dhe kontekste të ndryshme. Efekti shpesh është modest, por i qëndrueshëm, dhe tenton të jetë më i fortë për besimin ndaj fqinjëve dhe në mjedise lokale.

Dallimet civilizuese e komplikojnë më tej integrimin afatgjatë. Shoqëritë e Evropës Perëndimore ndajnë themele në traditat greko-romake, judeo-kristiane dhe të Iluminizmit që theksojnë të drejtat individuale, sundimin e ligjit dhe aftësinë për pajtim pas konflikteve të mëdha. Brenda kujtesës së gjallë, kombet europiane që luftuan luftëra totale në mesin e shekullit të njëzetë arritën bashkëpunim paqësor dhe integrim ekonomik përmes vlerave dhe institucioneve të përbashkëta civilizuese. Shumë shoqëri jo-perëndimore, megjithatë, mbajnë ankesa të gjata dhe interpretime zero-sum të historisë. Shembuj përfshijnë referencën e vazhdueshme ndaj ngjarjeve të mesit të shekullit të njëzetë në politikën iraniane ndaj Perëndimit, ose theksimin e vazhdueshëm të mosmarrëveshjeve historike në marrëdhëniet mes Turqisë dhe Greqisë ose në segmente të botës arabe. Këto modele pasqyrojnë qasje të ndryshme ndaj kujtesës kolektive, horizonteve kohore dhe zgjidhjes së konfliktit.

Në Perëndim, asimilimi në bërthamën (apo civilizimin) europiane dikur ndihmoi për të kapërcyer edhe dallimet e mëdha mes grupeve europiane. Sot, megjithatë, flukse të mëdha nga qytetërime të papajtueshme sjellin pikërisht modelet e kundërta, duke përfshirë ankesa të gjata, separatizëm dhe tribalizëm me besim të ulët. Pa një bërthamë hegemonike të restauruar që kërkon asimilim të plotë në termat europiane, rezultati përfundimtar tashmë është vendosur nga historia.

Të dhënat historike janë të qarta dhe të pamëshirëshme. Kur bërthama hegjemonike europiane humbet dominimin e saj në shoqëri të ndryshme, përçarja shoqërore rritet me shpejtësi për shkak të vlerave të konkurruese civilizuese. Paqëndrueshmëria politike bëhet normale përmes votimit në bllok etnik dhe paralizës institucionale. Rënia ekonomike përshpejtohet për shkak të rënies së besimit, largimit të njerëzve të aftë dhe ngarkesave të rënda të mirëqenies. Dhuna rritet në formën e trazirave, konflikteve të bandave, zonave të ndaluara dhe trazirave të synuara, shpesh duke çuar në konflikt civil tragjik ose madje ndarje.

Historia nuk tregon asnjë alternativë të suksesshme për shoqëri të ndryshme që braktisin thelbin e tyre stabilizues.

Eksperimenti i kësaj natyre dhe magnitude (transformimi demografik i shpejtë i inxhinieruar qëllimisht duke sjellë së bashku popullata të mëdha nga etni, kultura dhe qytetërime të ndryshme, ndërsa aktivisht dekurajon ose holllon kulturën historike thelbësore) është i paprecedentë në historinë njerëzore. Perandoritë e kaluara multi-etnike (persiane, romake, osmane, austro-hungareze) vepronin nën dominim hegemonik eksplicit nga një grup themelues ose pushtues që impononte rregulla mbizotëruese, gjuhë administrative dhe norma elitash; ato nuk ndiqnin shpërbërjen egalitare të thelbit si politikë.

Politikat moderne perëndimore të imigrimit masiv të kombinuar me multikulturalizmin, retorikën zyrtare anti-asimiluese në disa rrethe dhe projektimet demografike që parashikojnë se popullatat me prejardhje europiane historike do të bëhen pakicë në atdheun e tyre stërgjyshor brenda dekadave, përfaqësojnë një projekt të ri inxhinierie sociale në shkallë të gjerë. Asnjë qytetërim i mëparshëm nuk ka tentuar një transformim të tillë me këtë shpejtësi dhe intensitet ideologjik në disa shoqëri të avancuara me besim të lartë njëkohësisht.

Ky është një eksperiment shumë i rrezikshëm. Ai rrezikon një sërë zhvillimesh të rrezikshme: fraksionalizëm etnik që intensifikohet, erozion i sferës publike neutrale, rënie e legjitimitetit të shtetit dhe konkurrenca zero-sum që escalojnë për burime dhe status. Në mungesë të një thelbi hegemonik të restauruar, këto presione kulmojnë në konflikte civile (që variojnë nga dhuna e nivelit të ulët të qëndrueshëm dhe sisteme ligjore paralele deri në luftëra civile të hapura) derisa një grup të arrijë të rivendosë hegjemoninë mbi territorin dhe institucionet, ose derisa grupet konkurruese të luftojnë për ndarje dhe krijimin e shteteve-kombë më homogjene të reja.

Historia demonstron vazhdimisht se ndarjet e thella civilizuese dhe etnike nuk zgjidhen në multikulturalizëm harmonik pa dominim ose ndarje; ato zgjidhen përmes supremacisë ose bërthamave sociale hegjemonike. Shembujt shumëzojnë nga Ballkani, Libani, Qipro, Ukraina, Kaukazi, Sudan/Sudani i Jugut dhe trajektoret post-koloniale të shumë shteteve artificiale multi-etnike.

Ideja se diversiteti i pafund racor, etnik, dhe civilizues është gjithmonë një forcë pozitive është vërtetuar e rreme nga perandoritë tashmë të shkatërruara, rrugët e përgjakura nga konfliktet, dhe kombet e shkatërruara. Mbijetesa e Perëndimit tani kërkon rivendosjen urgjente të hegjemonisë së tij historike civilizuese europiane. Kjo kërkon kufij të fortë, besim kulturor të hapur, asimilim të kërkuar në termat e shoqërisë pritëse, dhe prioritet të qartë të dhënë vazhdimësisë së popujve themelues. Mohimi çon vetëm në shpërbërje. Vetëm një këndvështrim realist (jo idealist) mund të na shpëtojë të gjithve nga një iluzion i rrezikshëm. Gjykimi i historisë po vjen: ose kohezion përmes dominimit, ose kaos përmes iluzionit.

Provueshmëria nga marrëdhëniet ndërkombëtare dhe historia e brendshme tregon se stabiliteti në sisteme komplekse varet nga prania dhe mirëmbajtja e një thelbi hegemonik. Erozioni i tij fton çrregullim dhe konflikt social; rivendosja e tij ofron mekanizmin kryesor për rend të rinovuar dhe kohezion afatgjatë.