Luan Rama/

Shumë vite më parë filozofi dhe psikoanalisti modern amerikan me origjinë gjermane Erich Fromm, në veprën e tij me të njëjtën titull, « Avoir ou ëtre » bënte një pyetje thelbësore : “Të kesh apo “të jesh”. Të duket si një pyetje hamletiane bërë në dekoret e Elsinor-it, por shoqëria moderne ngjan se do t’i kthehet pas gjithashtu pyetjes ekzistecialiste të Shekspirit. Nocionet tashmë kanë ndryshuar dhe ngjan se thelbi shoqërisë së sotme shqiptare është kthyer në problematikën shqetësuese dhe aq të ngutshme të shtruar nga Fromm: “Të kesh apo të jesh”? Sigurisht, një çështje që i drejtohet një shtrese të caktuar, sepse fshatarët e Lekbibajt apo të Breglumit, ata të maleve të Mirditës, Pukës, Librazhdit apo Pilurit, nuk shqetësohen shumë për këto pyetje ekzistenciale, pasi ata janë bërë të ndërgjegjshëm se në jetën e tyre modeste e të paqtë nuk kanë pse të vuajnë që të kenë më shumë, madje kjo pyetje nuk i mundon, sepse sa më larg të jenë atyre që “kanë”, aq më shumë ata përjetojnë jetën e paqtë e normale dhe nuk cfiliten në dilemën e madhe të kryeqytetasve “sa kam”? “sa do të kem”?

Sot është një garë e jashtëzakonëshme e oligarkëve në Shqipëri që kush të ketë më shumë, kush ta ngrejë grataçielën më të lartë edhe pse ajo është e shëmtuar dhe aburde, Është gara se kush të përfitojë më shumë nga afera të errta në lidhje gjithnjë me pushtetin i justifikohet se njerëzit mund të bëjnë ç’të duan me pronën private, por kur i akuzon për dispozita ligjore për Shqipërinë që « vihet në shitje », për qyteza betoni si Palasa e shumë të tjerë, duke shtuar projektet në lagunën e mrekullueshme të Zvernecit apo Sazanin, ata kundërsulmojnë, shajnë, mashtrojnë e gënjejnë se çdo gjë po zhvillohet ashtu siç është parashikuar. Padyshim skandaloze por dhe e vetëdijshme nga ana e tyre pasi të tërhiqen prapa, të lëshojnë, ti binden rinisë dhe kërkesave të tyre, për ta kjo do të ishte vetvrasje. Kështu marshi i tyre vazhdon dhe veç një valë e madhe mund ta ndalë.

Kur flasim për Fromm, të kuptohemi, se kur e ngre këtë pyetje, ai kishte parasysh jo shtresat popullore, ata që krijojnë vlerat materiale e shpirtërore, por ata që drejtojnë, që janë në ingranazhet e shtetit, administratës dhe të piramidës (apo piramidave) dhe që janë përfaqësues e përfaqësojnë masa njerëzish, ata që e kanë vënë vetveten në “pararojë” dhe që vetëquhen “elitë”, të zgjedhur të popullit, deputet, ministër… Pra sa më shumë ngjitesh në këtë shkallë shoqërore, aq më shumë dilema bëhet më e madhe. Individi shkëputet nga “të qenit” dhe afiniteti i ndjenjave njerëzore e solidare, dhe shpejt integrohet kështu në qerthullin e e vrullshëm të etjes së madhe: “sa kemi? … ”Po unë sa do të kem?” Madje Fromm, në analizën e tij na risjell dhe një shprehje të Marksit, i cili në shkrimet e tij theksonte se “sa më shumë të kemi, aq më shumë e prishim jetën tonë”.

Në fakt, në historinë njerëzore dhe zhvillimin e ndërgjegjes së njeriut, dy kategori duket se kanë bashkëjetuar dhe luftuar ndaj njëra-tjetrës: “të kem”, diçka organike e qenies që kur njeriu shpiku mjetin e parë të punës, duke e konsideruar si pronë të tij dhe “të jem”, pra ekzistencën e tij njerëzore dhe zhvillimin e ndërgjegjes, për ta shkëputur individin nga makthi i kërkesës “të kesh” në mënyrë që “të jetë”, duke krijuar njëkohësisht heronjtë mitologjikë dhe referencat se si duhet së pari të “jenë” dhe pastaj “të kenë”, apo siç bënë hebrenjtë që krijuan “sabat”-in, një ditë të javës, për të qenë të gjithë njëlloj, të pasur dhe të varfër, në të njëjtën gjendje shpirtërore, të purifikuar nga ideja e kamjes.

Sot, duke ndjekur evolucionin e shoqërisë shqiptare, duke analizuar gjithçka që ndodh me këtë pseudo-elitë politikanësh, deputetësh, ministrash që na drejtojnë dhe që rrallë u kanë shpëtuar afereve, e kupton se shumica e tyre, janë personazhe ekzistencialistë, që e lidhin ekzistencën e tyre vetëm me fenomenin “të kesh” (para, pushtet) dhe jo “të jesh”(njeri i idesë, përçues i ideve të emancipimit), pasi “të kesh” sot në Shqipëri, është shprehje e pushtetit dhe sinonim i tij, ndërsa “të jesh” është diçka që atyre që të tjerëve nuk u intereson. Ata kanë dalë nga ajo sferë dhe janë të huaj për të, pasi “të jesh” do të thotë të jesh me dinjitet, të jesh vetvetja, sovran, të jesh social e solidar, të jesh humanist dhe jo i tjetërsuar nga paraja. Nuk është fjala për të bërë apologjinë e varfërisë dhe idealizuar atë që s’ka, por për të jetuar normalisht, si gjithë të tjerët, pa krijuar një shoqëri tepër të polarizuar dhe të ndarë mes oligarkësh dhe të varfërish, siç konstatojmë ndasinë e madhe të shoqërisë shqiptare ku bashkëjetojnë skamja e pikëllueshme në fshatra dhe kamja në tryezat e “të zgjedhurve” për të cilën punon dhe një pjesë e rëndësishme e mediave. Janë rrogëtarët e shkrimit, filmimit.

Por ç’ndodh realisht në Shqipëri? Përse kaq shumë afere që ndjekin njëra-tjetrën? Përse kaq kërkesa për Komisione Hetimi për pasuritë e kryeministrit, ministrit, deputetit, politikanit? Dhe kur aferet zbulohen në dritë të diellit, përse ky sulm i politikës ndaj individit, kundërshtarit, biznesit të pastër, pasi biznesi sipas rregullave ekonomike do të ekzistojë për të ndihmuar progresin.

Duket se Shqipëria jeton në delirin e afereve dhe të skandaleve që lidhen me paranë dhe pushtetin, pasi aty ku është pushteti, atje gjejmë dhe sozinë e tij, paranë. Afere ditën dhe natën… dhe përsëri ditën. Konvejeri merkantil funksionon pareshtur. Ai ecën herë pa zhurmë, herë me buzëqeshje triumfatore e herë me një zhurma çjerrëse. Por dhe kur ingranazhet kërcasin para kamerave televizive, në faqet e gazetave, në rrugë e sheshe, kur ingranazhet e këtij konvejeri ngecin e frenojnë, ata vajisen sërish me një demagogji makiavelike për të ndjekur pastaj aferin e rradhës: tender, pallat, tokë e dhënë nën dorë, plazhe private, brigje, laguna, ishuj. Sa mijë? – thotë deputeti, ministri? – Do të kontrollojmë pasurinë! – thotë kryeministri! – Do të hetojmë – klith opozita! O burra një komision hetimi! Të hetojmë! Poshtë hajdutët! – klith media kundërshtare. Dhe komisionerët që mblidhen, bëjnë gjoja sikur hetojnë, pasi hetimet asnjëherë nuk përfundojnë.

Me një mazhorancë të komanduar nga Njëshi, ku askush nuk guxon të ngrihet se humbet postin, vendin e punës, gjithçka, miratohen ligje në kundërshtim me interesat kombëtare, ekologjike, të pasurive bujqësore apo minerare, siç është dhe rasti më i fundit, ku parlamenti miratoi ligjin ku tokat bujqësore sakrifikohen në emër të investimeve energjitike. Eolienët mund të ndërtohen në maja kodrinash apo në vende të shpopulluara.

Në Shqipëri shumë të panjohur bëhen deputetë, ministra, blihet gjithçka: mund të blesh një deputet, një ministër, një kryeministër. Sa bën? – pyet biznesmeni… dhe çështja mbyllet. Blihet deputeti dhe komisioni bashkë! Gjithçka blihet! Ndërkohë që gazetat paralajmërojnë krijimin e një komisioni të ri hetimi! Trumpetat bien plot zhurmë: Do të hetojmë! Kjo është parulla e ditës. E kështu të ngjan se paraja transformohet në një buldozer të madh e të rëndë që ecën gjithnjë përpara dhe merr me vete gjithçka: kryeministër, minister, deputet. Dhe habia është se ky buldozer nuk ka buldozerist. Eshtë një buldozer modern, automat, i drejtuar nga një etje e përgjithëshme e elitës sonë pushtetare, e kësaj sfere që mendon vetëm “të ketë” dhe jo “të jetë”; të ketë sa më shumë, madje gjithnjë e më shumë, për vete, për fëmijët, për nipërit e mbesat, për historinë! Të ketë! Një etje e pangopur që ka krijuar personazhin modern që nuk mund ta mendonte Balzaku dhe bashkëkohësit e tjerë të tij, pasi të kesh, sot është kthyer në një sindromë.

Mjeksia njeh shumë sindroma që shkaktohen nga virusë të fuqishëm, herë-herë vdekjeprurës. Por sindroma e parasë dhe e pushtetit është akoma më e tmerrëshme dhe e vështirë për tu kuruar, sepse ky virus modern pushton jo thjesht një organ, por trurin dhe shpirtin. Sindromë totale! Paraja dhe pushteti janë kthyer sot në një “modus vivendi” për njëri-tjetrin: jam unë që ekzistoj, pra je dhe ti, është pushteti, pra ekziston dhe paraja e anasjelltas: paraja është kusht i mbërritjes në pushtet, i fitimit të pushtetit dhe i mbajtjes me çdo kusht të tij edhe kur piramidat bijen. “Nuk e lëshojmë pushtetin! – thërresin gjithnjë mbajtësit e pushtetit. Dhe ndërkohë njerëzit e thjeshtë, kur dëgjojnë në media replikat e nxehta në gjirin e politikës, me të drejtë pyesin: nga dolën gjithë këto pasuri, pallate, automjete, miliona në bankë, të deklaruara dhe të pa deklaruara…

Ja pse bota na konsideron vend i paradokseve, vend i çudirave.

Populli shqiptar është një popull i urtë: për një kohë të gjatë ai e ndjeu se është i lodhur nga revolucionet, prej “veluri” apo të “portokajtë”… Eshtë velur nga ngjyrat. Mjaft më me revolucione! – thuhej vite më parë. Një disfatizëm total, në të cilin përfitonte paraja dhe pushteti, kjo elitë demagoge që gjoja mendon për popullin, ndërkohë që mendon vetëm për vete. Kështu ata vazhduan të majmen, të fryhen, të bëhen prepotentë dhe autoritarë, ideologë të lirisë dhe të së Drejtës, të shfaqen para kamerave në Tiranë dhe në Bruksel si apologjistë të demokracisë dhe lirisë, të anullojnë kontrata me botën ku s’mund të kenë pjesë dhe të hartojnë të reja ku të jenë pjesë, pa çka se bota i hedh në gjyq për mos-respekt të së drejtës ndërkombëtare. Dhe atëherë bëjnë presion përmes politikës duke anashkaluar ligjin, duke shkelur Kushtetutën dhe duke i thurrur himn progresit të Madh. Dhe kjo bëhet gjithnjë në emër të anti-korrupsionit.

Ç’ironi! Shteti ka vendosur megafonin e anti-korrupsionit që ta dëgjojë gjithë bota, ndërkohë që korrupsioni flë në një shtrat me të. Dhe nuk është çudi që një ditë prej ditësh, deputeti, ministri, kryeministri të na dalin sh.p.k. siç i kemi lexuar më parë në faqet e shtypit: filan deputet sh.p.k. Term magjik i evolucionit të shoqërisë shqiptare. SH.P.K. Por ja, nga zhgënjimi i madh, më në fund, populli, veçanërisht rinia, iu rikthye rrugës, sheshit, protestës për të denoncuar gjithçka luhet me fatet e Shqipërisë dhe të ardhmes së tyre. Në rrugët e Tiranës nuk janë vetëm ata që e quajnë veten « flamingo ». Bashkë me ta janë edhe ata që kanë probleme jetike, që jetojnë në gjendjen e varfërisë ekstreme dhe se « lumturia dhe drejtësia » e premtuar ishte thjeshtë një gënjeshtër. Rrugë tjetër nuk ka. Kjo klasë politike nuk mund ti zgjidhë hallet e populli. Duhet një klasë tjetër politike ku bisnesmenët të mos bëhen më politikanë, deputetë.

Në librin e tij Të kesh apo të jesh – një zgjidhje nga e cila varet e ardhmja e njeriut, filozofi dhe psikanalisti amerikan Erich Fromm i referohet Frojdit për të analizuar më mirë psikologjinë dhe atë çka ndodh në botën e atyre që jetojnë për “të pasur” dhe në funksion të “parasë”. “Një nga zbulimet më domethënëse të Frojdit dhe që lidhen me shprehjen “të kesh” – shkruan Fromm, – është faza analo-erotike që kalojnë fëmijët para se të bëhen adoleshentë, faza kur fëmijët shohin me kënaqësi anusin kur nxjerrin fekalet. Frojdi e shihte këtë si një aspekt shumë të rëndësishëm të raportit simbolik që ekziston midis parasë dhe fekaleve, midis floririt dhe fëlliqsisë. Koncepti i tij mbi karakterin anal, si një karakter që ende nuk ka arritur pjekurinë, është një kritikë e ashpër e tij kundër borgjezisë së fundit të shekullit XIX, ku cilësitë e karakterit anal përbënin normën e sjelljes morale, e konsideruar si “natyrë njerëzore”. Por për Frojdin, “personi, i cili i është përkushtuar tërësisht parasë, është një i sëmurë mendor dhe shoqëria, ku shumica kanë një karakter anal, është një shoqëri e sëmurë.”

E solla shëmbullin e filozofit Fromm, pasi referenca e tij për Frojdin dhe karakterin anal të një shoqërie të sëmurë më përafrohet shumë me atë çka përjeton një pjesë e shoqërisë shqiptare dhe pikërisht ajo e të ashtuquajturës “elitë e pushtetit”, “elitë vendim-marrëse”, që e sapo dalë nga tranzicioni i gjatë politik, mbijeton veçse në sajë të binomit “para-pushtet”, elitë që vuan nga karakteri anal frojdist, në kënaqësinë e nxjerrjes së fëlliqësisë: aty janë aferet, “hetimet”, përgjimet, shantazhet, milionat, prapaskenat, gjyqtarët që s’pranojnë të gjykojnë edhe pse ligji ua kërkon, pra gjithçka që përbën botën e tyre. Ja pse sot, ajo për çka duhet të luftojmë nuk duhet të jetë sllogani “të kesh”, por “të jesh”, të jesh njeri, të jesh i denjë dhe t’i shërbesh shoqërisë dhe shtetit, të jesh shëmbull pune dhe eksperience për tjetrin, shëmbull i kurajos dhe humanizmit. Të jeshë!…

Mjerisht, në demokracinë virtuale (dhe jo reale) që ne jetojmë, (pra e demokracisë në letër, dhunës dhe anarshisë në praktikë), utopistët mungojnë, ose dhe kur shfaqen për një çast, përballë presionit të parasë dhe të pushtetit, përballë presionit të “demokracisë së partive”, japin dorëheqjen. Por të paktën, nuk vuajmë se nuk kemi para, pallate, aksione, toka, duke dëshiruar njëkohësisht të “jemi”, sepse kështu të paktën do të themi se jetojmë si njerëz. Për Gandin, edhe pse lider i madh, jeta e tij ishte një shtëpi e thjeshtë, një rrobë, një rrogoz për të fjetur, punë, por shumë humanizëm?

“Të kesh” apo “të jesh”? Kjo është çështja! Dhe këtë zgjedhje secili duhet ta bëjë së pari vetë dhe pastaj të gjithë bashkë!

A Constitutional Roadmap for Transforming Protest into Democratic Renewal.

By Cafo Boga, M.S. Diplomacy

A Declaration of Purpose

This essay is offered in the spirit of constructive civic engagement and constitutional democracy. It is written not to favor any political party, political leader, or ideological position, but to encourage a peaceful, lawful, and democratic path forward for Albania. The questions addressed in these pages concern not only those who stand in the streets today, but every Albanian citizen, every public institution, and every elected representative who shares responsibility for the future of our Republic.

PART I

The Defining Moment

The movement known today as the “Flamingo Revolution” began on May 23, 2026, in the coastal village of Zvërnec, where citizens gathered peacefully to oppose proposed developments affecting Sazan Island and the protected ecosystems of the Narta Lagoon. Within days, what had begun as a local environmental protest evolved into a nationwide civic movement demanding greater accountability, respect for the rule of law, democratic reform, and ultimately the resignation of Prime Minister Edi Rama. It soon inspired demonstrations of solidarity throughout Albania and across the Albanian diaspora.

There are moments in the life of every nation when events rise above ordinary politics. They become defining tests of democratic maturity, civic responsibility, institutional resilience, and national leadership. Albania has now reached such a moment.

This essay is not intended to revisit the political arguments that brought citizens into the streets. Those arguments have already been made, debated, and understood by the Albanian public. Nor is it written to assign blame or deepen political divisions. Its purpose is different.

It seeks to answer a far more important question:

What must happen now if this peaceful civic movement is to achieve meaningful and lasting democratic change?

That question concerns far more than the demonstrators themselves. It concerns the future of Albania’s democratic institutions, the credibility of its political leadership, the confidence of its citizens, and the nation’s standing among its European partners.

History teaches us that peaceful civic movements do not succeed because they demonstrate longer than others. They succeed because, at the decisive moment, they transform public trust into legitimate democratic leadership, moral authority, and constitutional action.

I believe Albania’s peaceful civic movement has now reached that decisive moment.

The question is no longer why people came into the streets.

The question is whether this remarkable civic awakening can now evolve into an organized democratic movement capable of achieving lasting constitutional change.

Before attempting to answer that question, however, fairness requires that we first recognize what the movement has already accomplished.

PART II

Achievements Worth Preserving

Before discussing what the movement must do next, it is only fair to acknowledge what it has already accomplished. Every successful democratic movement builds upon its achievements, not merely upon its aspirations. Albania’s peaceful civic movement has already secured two important victories. The first belongs to the Albanian people themselves. The second belongs to Albania’s place within the broader European democratic community. Together, they provide a solid foundation upon which genuine democratic renewal can still be built.

The First Achievement: A Victory of Democratic Maturity

Perhaps the movement’s greatest accomplishment has not been measured by the number of people who filled the streets, but by the discipline with which they conducted themselves.

Throughout these demonstrations, citizens have exercised one of democracy’s most fundamental rights—the right to assemble peacefully and make their voices heard. They have done so with dignity, restraint, and remarkable civic discipline, resisting the temptation to allow violence, destruction, or provocation to define either their cause or their character.

This is far more than a tactical success.

It is a moral victory.

Peaceful civic action carries a legitimacy that violence can never achieve. It strengthens the credibility of those seeking change, invites dialogue rather than confrontation, and demonstrates confidence in democratic principles rather than contempt for them.

Whatever one’s political views may be, every Albanian should take pride in the fact that these demonstrations have shown both the nation and the international community that democratic change can be pursued peacefully, responsibly, and with dignity.

That achievement alone deserves to be preserved.

The Second Achievement: Bringing Albania’s Concerns Before Europe

The movement has also accomplished something of lasting political significance beyond Albania’s borders.

Issues that began as local environmental concerns soon attracted the attention of one of Europe’s highest democratic institutions.

The European Parliament adopted a resolution expressing serious concern over proposed developments in Albania’s protected natural areas, including the ecosystems surrounding Zvërnec and the Narta Lagoon. The resolution called for an immediate halt to new construction in protected areas, urged the repeal of legislative amendments that weakened environmental safeguards, questioned provisions allowing strategic developments to bypass adequate environmental scrutiny, and reminded Albania that full respect for European environmental standards remains an essential obligation on its path toward membership in the European Union.

This development should not be viewed simply as an environmental success.

It represents something much broader.

It demonstrates that peaceful, disciplined, and responsible civic engagement can elevate matters of national concern onto the European agenda and encourage greater international attention to issues affecting Albania’s democratic development.

These two achievements—one strengthening Albania’s democratic culture at home and the other reinforcing its democratic voice abroad—have provided the movement with something precious:

Credibility.

History teaches us, however, that credibility is never a permanent achievement. It must continually be strengthened, protected, and transformed into responsible democratic leadership.

That is the challenge that now stands before Albania.

PART III

The Time Has Come for the Next Step

Every successful democratic movement eventually reaches a defining moment—a moment when yesterday’s achievements, however significant, are no longer enough to guarantee tomorrow’s success.

What first brings people into the streets may ignite a movement. What sustains it is hope. But what ultimately determines its success is its ability to evolve.

History offers an important lesson. No matter how extraordinary an event may be, it cannot hold public attention indefinitely. Every democratic movement eventually reaches the point where determination alone is no longer sufficient. To preserve public confidence, it must demonstrate progress, purpose, and direction.

I believe Albania’s peaceful civic movement has now reached that moment.

This should not be understood as criticism of the movement. On the contrary, it is a recognition of everything it has already accomplished and a sincere concern that those achievements should not gradually lose their impact through the passage of time.

Governments understand that time can become a powerful political ally. Throughout history, many have survived not because they won the public debate, but because they simply waited for public fatigue to accomplish what political arguments could not.

That is why the movement now faces a challenge very different from the one that first brought citizens into the streets.

The question is no longer whether it can continue demonstrating.

The real question is whether it can transform public trust into organized democratic leadership capable of guiding the next phase of this civic awakening.

That transition is neither a sign of weakness nor a departure from the movement’s original ideals.

It is the natural evolution of every successful democratic movement.

The time has come to take that next step.

PART IV

From Protest to Democratic Representation

Every successful democratic movement eventually reaches a point where the legitimacy of its cause depends upon the legitimacy of those entrusted to lead it.

Public demonstrations can awaken a nation, inspire hope, and mobilize citizens around a common purpose. They can expose injustice and demand accountability. But they cannot, by themselves, negotiate constitutional reforms or guide a nation through democratic transition.

At some point, every peaceful civic movement must answer one fundamental question:

Who speaks on behalf of the people—and with what legitimacy?

The answer cannot depend upon who speaks the loudest, attracts the largest crowds, or commands the greatest attention. Democratic leadership must emerge through a process that is transparent, representative, and worthy of public confidence.

One possible approach would be to convene a National Civic Convention, bringing together representatives from across Albanian society—including local civic initiatives, participating communities, youth organizations, professional associations, civil society, environmental organizations, and the Albanian diaspora. Its purpose would not be to create another political party, but to establish a legitimate representative structure capable of guiding the movement’s next phase.

The Convention could determine, through democratic procedures, the method by which a representative leadership is selected. Whether through nominations, elections, consensus, or another constitutionally sound process, the essential principles should remain the same: transparency, broad participation, equal opportunity, and public legitimacy.

The individuals entrusted with that responsibility should be chosen not for their popularity, but for their integrity, competence, commitment to democratic values, and willingness to place the national interest above personal ambition. Alongside a new generation of well-educated young leaders, there should also be experienced public figures whose record of public service remains beyond reproach.

Former United States President Harry S. Truman expressed this principle with characteristic clarity:

“Show me a man that gets rich by being a politician, and I’ll show you a crook.”

Whether one agrees with Truman’s blunt language or not, the democratic principle remains timeless: a movement seeking to restore public trust must itself be represented by people who inspire that trust. It must become morally superior to the system it seeks to replace.

The representative leadership should then establish a Citizens’ Council composed of highly respected constitutional scholars, retired judges, economists, academics, environmental experts, business leaders, writers, former diplomats, representatives of civil society, and members of the Albanian diaspora. Chosen for their integrity, professional achievement, and service to the nation rather than political ambition, the Council would provide constitutional, ethical, and professional guidance as the movement prepares for the next stage.

The organizational framework outlined here is not presented as the only possible path forward. Democracies rarely produce identical solutions to identical challenges. Other models may prove equally appropriate, provided they remain transparent, representative, democratically legitimate, and fully consistent with Albania’s Constitution and the rule of law.

The objective is not to prescribe one exclusive method.

It is to ensure that whatever structure emerges commands the confidence of the Albanian people and possesses the legitimacy necessary to guide a peaceful democratic transition.

Only then can a movement of protest become a movement prepared to lead democratic change.

PART V

The Road Ahead

Having established a representative leadership and a Citizens’ Council, the movement would, for the first time, possess both the democratic legitimacy and the organizational capacity to move beyond protest and toward constructive engagement.

Its first responsibility should be to seek dialogue—not confrontation.

Working within Albania’s constitutional framework, the movement should present its proposals to Parliament and call upon all political forces to place the national interest above partisan considerations. The objective should be clear: to restore public confidence in Albania’s democratic institutions and ensure that the next parliamentary elections are accepted by all citizens as genuinely free, fair, transparent, and internationally credible.

Should such dialogue begin, Parliament could consider the constitutional mechanisms available to facilitate a peaceful democratic transition. One possible option, if supported through constitutional procedures and broad political agreement, would be the establishment of a temporary technical or caretaker government to oversee the preparation of new elections.

Regardless of the mechanism ultimately adopted, several priorities should be addressed before the country returns to the polls. They include strengthening electoral safeguards against fraud, implementing long-overdue recommendations of international election observers, improving the transparency and fairness of the electoral process, and adopting those legislative reforms that are essential to restoring public confidence in democratic institutions. Broader constitutional reforms—including issues such as term limits for senior elected offices and additional institutional safeguards—should be considered by a newly elected Parliament enjoying renewed democratic legitimacy.

But responsible leadership must also prepare for a different possibility.

Should every constitutional effort for dialogue fail, and should the Government refuse to engage in meaningful democratic reform, the movement must resist the temptation to abandon the very principles upon which its moral authority has been built.

Violence would not strengthen its cause. It would weaken it!

The movement’s greatest strength has been its peaceful character. That strength must never be surrendered.

In that event, the struggle should increasingly move from the streets to democratic institutions and to the international arena. The representative leadership and the Citizens’ Council should continue documenting their concerns, engaging Albania’s European partners, cooperating with the European Parliament, the European Commission, the Council of Europe, the OSCE, and other democratic institutions, while maintaining peaceful civic engagement at home.

International institutions cannot choose Albania’s government.

Nor should they.

But they can insist that Albania honor the democratic standards and constitutional commitments it has freely accepted as part of its European aspirations.

Ultimately, every democratic movement reaches a point where demonstrations alone can no longer achieve what institutions must accomplish.

Recognizing that moment is not a sign of defeat.

It is a sign of political maturity.

The future of this movement will not be determined solely by the courage it has shown in the streets, but by the wisdom with which it transforms that courage into democratic leadership, constitutional reform, and lasting institutional renewal.

The opportunity still exists.

The choice belongs to Albania.

Summary or Concussion,

I think we need a short summary of the message that we are trying to convey through this essay. As a final reminder and end with a strong sentence as I suggested in our previous drafts until we took a different approach.

Jared Kushner had better drop out of his Albania project—for his own good! That was the thought that crossed my mind when I read the Reuters newswire piece of July 11, which documented a nasty aspect of the much-discussed and widely protested Albania tourism project sponsored by Jared Kushner and his wife, the daughter of the U.S. President.

So far, the international mainstream media—mostly unfavourable to the U. S. President Donald Trump—have presented the case as a severe breach of environmental standards endangering the fauna in a pristine area. That is, of course, true, as EU standards were not observed while national environmental legislation aligned with them was watered down two years ago to make projects like this possible. The narrative then shifted to that of the wealthy, powerful, greedy, and arrogant American who imposes his will on a poor, faraway country with no regard for locals or nature. Democratic Senator Bernie Sanders spoke out calling it “global oligarchy” imposing “an environmentally disastrous luxury resort planned by Trump’s son-in-law Jared Kushner and his Qatari billionaire partners in tiny Albania.” This line was followed by many Democrats, including Georgia U.S. Senator Jon Ossoff, who made it a feature of his reelection campaign.

However, the Reuters piece presents Democrats with a much more vulnerable angle: it details that the owners who signed the land-sale contract with the Syrian-Qatari associates of Kushner are fraudsters who obtained the land titles through falsified documents. More ominously, according to the Special Prosecutor’s Office, the main title holder is a major drug lord whose crime network ships cocaine from Latin America to Europe and invests the proceeds in real estate and development in his native Albania. He has chaired half a dozen “narco summits” in the Americas and Europe in recent years; the one in Aruba in 2019 is now under investigation because it was attended by representatives of Prime Minister Rama’s government.

All this was published in the Albanian press and a few English-language outlets since mid-June. Even a conservative news website with a sharp eye on Albania, the Washington Examiner, published a piece on June 18 titled “As Trump bombs drug cartels, Jared and Ivanka are happy to facilitate the laundering of millions of dollars for them”, calling on President Trump—whose policy of bombing the Narcos on land and sea it supports—to rein in his daughter and son-in-law.

Jared Kushner previously got involved in a real estate development project in Serbia but had to abandon it as soon as prosecutors investigating unduly changed laws arraigned the responsible minister and detained several officials after nine months of civic protests against the project. His Affinity Partners announced that they were there “to unite and not to divide the Serbian people.”

The background to his Albania project looks much murkier, if not dirtier. The question remains whether he knew the details when he decided to engage in the project. A fair guess would be that Kushner did not know. He was introduced to the business idea by none other than Prime Minister Edi Rama, so why should he have suspected anything? On the other hand, one can safely assume that Rama—who wants to endear himself to the Trump administration—knew the criminal aspects of the case in detail but was confident he could keep them under wraps. He foresaw neither the civic reaction nor the prosecution’s inquiry into the shady dealings. Now he faces a popular movement demanding his resignation on grounds of general bad governance and democratic backsliding. The tourism project that sparked the movement has almost been forgotten.

Kushner and his wife, however, have a reputation to lose. And his father-in-law, along with the Republican Party, has a midterm election to win. Therefore, they would be well advised to drop out of the Albania project sooner rather than later; preempting also a media and political second wave attack

Genc Pollo

President of Paneuropa Albania

13 June 2026

Published in NE Global on 14 July 2026

Dr. Bledar Prifti

Clearwater, Florida/

Në Shqipëri, fjala “oligark” është bërë sinonim i një klase që pasurohet jo nga puna e ndershme dhe rreziku sipërmarrës, por nga lidhjet e ngushta me pushtetin. Tenderat, koncesionet dhe pronat shtetërore shndërrohen shpesh në pasuri personale, ndërsa mijëra qytetarë mbeten të varur nga rrogat minimale, korrupsioni endemik ose nevoja e dëshpëruar për të emigruar. Shumëkush e quan këtë sistem kapitalist, por kjo është një gënjeshtër e madhe. Përdorimi i pushtetit shtetëror për pasurim personal nuk është kapitalizëm. Ai është thjesht plaçkitje e organizuar.

Gjithësesi, ky kapitalizëm i rremë nuk është shpikje shqiptare, por një plagë e thellë që prek pothuajse çdo vend në zhvillim apo ish-komunist. Në të vërtetë, Shqipëria nuk kaloi kurrë nga komunizmi në kapitalizëm të vërtetë. Sistemi nuk ka ndryshuar shumë në thelb. Pushteti, që dikur ishte qëllim në vetvete për të ruajtur kontrollin absolut, është kthyer thjesht në instrument për pasurim personal të grupeve të caktuara. Kapitalizmi i vërtetë bazohet në të drejtën e pronës private, shfrytëzimin e saj të lirë, konkurrencën e ndershme dhe maksimizimin e përfitimit në një treg të hapur e të rregulluar nga ligji. Ne, në vend të kësaj, kemi ndërtuar një “kapitalizëm klientelist” (crony capitalism), ku suksesi varet nga lidhjet politike, jo nga aftësia për të krijuar vlerë.

Shqipëria ka shumë oligarkë dhe pak biznesmenë të vërtetë. Kjo e bën pothuajse të pamundur dallimin mes tyre.

Por imagjinoni sikur të gjithë oligarkët të ishin si Gjergj Luca. Ai nuk lindi nga ndonjë elitë politike. Në vitin 1992 filloi nga e para, me një varkë të vogël peshkimi, punë të rëndë fizike dhe rrezik të përditshëm. Prej asaj varke lindi “Rozafa”, kompania që u bë lider në peshkim dhe përpunim të produkteve të detit. Sot ai punëson mijëra njërëz në nevojë, paguan rroga dinjitoze, mbështet familje të tëra, dhe eksporton miliona dollarë në vit. Ai nuk mori gjë falas nga shteti si shumë të tjerë, por transformoi bunkere e depo armësh komuniste në fabrika moderne. Ky është kapitalizmi autentik, kapitalizëm i bazuar në pronë private, punë e palodhur dhe vlerë që shpërndahet te punonjësit, furnitorët dhe shteti nëpërmjet taksave.

Në të kundërt, oligarkët e tjerë kapin shtetin me tendera të dyshimtë, monopole të mbrojtura politikisht dhe koncesione favorizuese, duke krijuar pak ose aspak vende pune reale. Pasuria e tyre vjen kryesisht nga pushteti, jo nga tregu i lirë. Kur qytetarët shohin këtë realitet, nuk fajësojnë dështimin e sistemit, por vetë sistemin: “Kështu është kapitalizmi.” Dhe pikërisht këtu fillon tragjedia.

Ky dështim i vendosjes së një kapitalizmi autentik është arsyeja kryesore e rritjes së sentimentit filokomunist. Pas 1991-shit ne nuk ndërtuam rregulla të qarta, pronësi të shenjtë, gjyqësor të pavarur dhe konkurrencë të lirë. Në vend të tyre lindën klientelizmi dhe korrupsioni sistemik. Të varfërit dhe klasa e mesme shohin se suksesi nuk vjen nga puna apo inovacioni, por nga afërsia me pushtetin. Kjo krijon një padrejtësi të thellë e të padurueshme.

Njerëzit fillojnë të idealizojnë komunizmin: “Të paktën atëherë ishim të barabartë dhe kishte punë të garantuar.” Por kjo nostalgji është iluzore dhe toksike. Komunizmi dështoi sepse mohoi pronën private, lirinë ekonomike dhe motivimin individual. Mbi të gjitha, ai krijoi kulturën e urrejtjes ndaj suksesit, një helm vdekjeprurës ku fatkeqësia e njërit i faturohej suksesit të tjetrit. Kjo urrejtje justifikoi varfërinë e përgjithshme, ktheu njerëzit në skllervër që fajësojnë të tjerët në vend që të reflektojnë mbi veten dhe të ndryshojnë ambientin. Ajo mbetet e gjallë edhe sot, duke ushqyer nostalgjinë komuniste.

Kur kapitalizmi që përjetojmë është i rremë, si një garë e pandershme për kapjen e shtetit, besimi te tregu i lirë dhe te iniciativa private shembet plotësisht. Njerëzit thonë me hidhërim: “Të paktën në komunizëm padrejtësia nuk ishte kaq e hapur dhe e paturpshme.”

Zgjedhja për ne është e qartë dhe urgjente. Ne nuk kemi nevoj për një propagandë të thjeshtë antikomuniste, por për ndërtimin e një kapitalizmi autentik ku ligji është i njëjtë për të gjithë, pronësia mbrohet me forcë, korrupsioni ndëshkohet rëndë dhe ku modeli Luca bëhet rregull, jo përjashtim. Vetëm kështu do të mësojmë të vlerësojmë suksesin në vend që ta urrejmë.

Sikur oligarkët tanë të ishin si Luca dhe sikur ne shqiptarët të çliroheshim njëherë e përgjithmonë nga urrejtja komuniste ndaj suksesit, Shqipëria do të kishte shumë më pak nostalgji për të kaluarën dhe shumë më shumë shpresë për të ardhmen. Sepse njerëzit nuk urrejnë pasurinë e krijuar me punë dhe vlerë. Ata urrejnë vetëm atë që vjen nga pushteti dhe padrejtësia. Në të kundërt, nëse vazhdojmë kështu, ardhja e “revolucionarëve” të rinj është vetëm çështje kohe. Ata do të sjellin mbretërinë e tyre të urrejtjes, e cila do të shkatërrojë jo vetëm ekonominë, por edhe vetë të ardhmen e kombit.

Historia nuk pyet nëse je i vogël apo i madh. Historia pyet vetëm nëse e kupton kohën në të cilën jeton.

Për dekada shqiptarët besuan se varfëria ishte mallkimi i tyre më i madh. Sot rreziku është krejt tjetër. Nuk jemi më të parëndësishëm. Jemi bërë të rëndësishëm.

Ndërkohë që Amerika dhe Evropa po rishkruajnë marrëdhënien e tyre. Turqia po projekton fuqinë e saj në Ballkan. Izraeli mbetet nyje e Mesdheut dhe Lindjes së Mesme. Në këtë hartë të re, Shqipëria nuk është më një cep i harruar. Është pjesë e lojës së madhe.

Por, pikërisht këtu lind edhe rreziku. Në gjeopolitikë nuk humbet gjithmonë ai që pushtohet. Shpesh humbet ai që bindet se mund ta zëvendësojë shtetin me udhëheqësin, dhe institucionet me marrëdhëniet personale.

Adriatiku nuk është thjesht dhe vetëm një det. Ai është kthyer në një korridor energjie, sigurie dhe ndikimi. Ballkani nuk është më periferia e Europës. Ballkani është kufiri ku takohen interesat e fuqive të mëdha.

Në këtë kuptim, Sazani nuk është thjesht një ishull. Sazani është prova. Një provë nëse Shqipëria e sheh territorin si trashëgimi kombëtare, apo si monedhë negociimi. Nëse e sheh sovranitetin si përgjegjësi, apo si aset që vihet në tavolinë sipas interesave të ditës.

Edhe Porto Romano nuk është thjesht një port. Ai ndryshon gjeopolitikisht peshën e Shqipërisë në Mesdhe. Ai është prova nëse Shqipëria mendon me horizontin e mandatit të ardhshëm, apo me horizontin e gjeneratës së ardhshme.

Porto Romano dhe Sazani nuk janë dy projekte të veçanta. Janë dy prova të vetëdijes tonë gjeostrategjike. Një komb nuk matet me numrin e aleatëve me të cilët fotografohet udhëheqësi i ditës. Matet me forcën e institucioneve që mbrojnë interesin kombëtar kur aleancat ndryshojnë dhe interesat ripozicionohen.

Perandoritë ngrihen e bien, aleancat krijohen e shpërbëhen. Vetëm shtetet me institucione të forta i mbijetojnë kohës. Shqipëria ka nevojë për miqësi me të gjithë. Me Uashingtonin, me Brukselin, me Ankaranë me Tel-Avivin. Por, një shtet i vogël fiton kur është urë lidhëse, jo rrugë pakrye. Aleancat janë kalimtare. Institucionet janë garancia e vetme e sovranitetit.

Prandaj pyetjet nuk janë retorike. Pyetjet janë ekzistenciale. A i shërben marrëveshja interesit kombëtar, apo interesit të pushtetit të radhës? A po përdoret territori shqiptar si instrument diplomatik për të blerë afërsi me elitat globale? A kalojnë këto marrëdhënie përmes institucioneve të shtetit, apo përmes marrëdhënieve personale të udhëheqësit të ditës?

Një vend i vogël mund të fitojë shumë nga investimet e huaja. Por mund të humbasë akoma më shumë, nëse institucionet janë më të dobëta se kapitali që hyn. Të gjitha këto pyetje nuk janë abstrakte. Shqiptarët janë derdhur sot në rrugë. Dhe kjo në vetvete është një përgjigje.

Algoritmet mund të shumëfishojnë një mesazh. Por, ato nuk prodhojnë dot vetvetiu një krizë besimi. Pakënaqësia është bërë e qëndrueshme. Ajo po mbush sheshet, jo vetëm rrjetet sociale. Marrëdhënie mes shtetit dhe qytetarit është krisur. Një marrëdhënie që plasaritet, nuk ngjitet më nga asnjë fushatë komunikimi.

Ndërkaq, sa më shumë rritet pesha gjeopolitike e Shqipërisë, aq më shumë duhet të rritet cilësia e shtetit shqiptar. Përndryshe, Shqipëria nuk do të jetë aktore e zhvillimeve. Ajo do të jetë vetëm fusha ku të tjerët luajnë lojën e tyre.

Shqiptarët janë gjendur shpesh në udhëkryqet e historisë. Por, po aq shpesh nuk e kanë kuptuar në kohë peshën e tyre dhe ta kthejnë atë në një avantazh të qëndrueshëm kombëtar. Edhe sot historia na ka vendosur përpara së njëjtës provë.

Shqipëria nuk ka ndryshuar vendin e saj në hartë. Ka ndryshuar rëndësia që bota i jep asaj. Sfida është nëse do të dimë që ta shndërrojmë këtë moment në forcë shtetërore, apo do ta shpërdorojmë si ka ndodhur shpesh në të kaluarën.

Gjeografia është një dhuratë. Por, vetëm shteti e kthen atë në fat. Historia na ka dhënë një mundësi të re. Sfida është nëse shteti shqiptar është në lartësinë e gjeografisë së tij.

Nëse nuk ndërtojmë institucione më të forta se interesat e ditës, nuk do të jetë gjeografia që na shpëton. Do të jetë gjeografia që na dënon.

Dr. Evarist Beqiri