Rafael Floqi/
Pse pikërisht tani propozohet kufizimi i arrestit me burg për disa vepra penale? A është kjo një reformë në shërbim të drejtësisë apo një ndryshim që mund të ndikojë edhe në çështjet e korrupsionit? Në politikë, ndonjëherë koha kur ndryshohet një ligj është po aq e rëndësishme sa vetë përmbajtja e tij. Kur bëhet fjalë për Kodin e Procedurës Penale, çdo ndryshim kërkon kujdes të veçantë, sepse prek drejtpërdrejt marrëdhënien ndërmjet shtetit, drejtësisë dhe qytetarit. Propozimi për të kufizuar përdorimin e masës së arrestit me burg për vepra penale që parashikojnë dënime deri në pesë vjet ngre një debat të domosdoshëm. Në parim, kufizimi i paraburgimit është një objektiv legjitim. Askush nuk duhet të qëndrojë në burg pa një vendim përfundimtar gjykate, nëse qëllimet e procedimit mund të sigurohen me masa më të lehta.
Por problemi nuk qëndron vetëm te parimi. Ai qëndron te mënyra si është hartuar propozimi, te përjashtimet që parashikohen dhe, mbi të gjitha, te mungesa e një shpjegimi bindës për domosdoshmërinë e ndryshimit pikërisht në këtë moment. Korrupsioni, si një problem i rëndësishëm shoqëror në Shqipëri, duhej të merrej shprehimisht në konsideratë gjatë përcaktimit të përjashtimeve nga kufizimi i arrestit me burg.
Kjo vërejtje hap një debat më të gjerë: a po hartohet legjislacioni penal duke vlerësuar pasojat për të gjithë qytetarët, apo po anashkalohen efektet që ndryshimet mund të kenë mbi hetimin e korrupsionit?
Pse tani?
Kjo është pyetja që duhet të marrë përgjigje përpara se ndryshimet të miratohen. Nëse qëllimi është zvogëlimi i paraburgimit, atëherë publiku duhet të njihet me statistikat, analizën e mbipopullimit të burgjeve dhe vlerësimin e alternativave procedurale. Nëse synimi është përafrimi me standardet evropiane, duhet të shpjegohet se cilat standarde kërkojnë ndërhyrje dhe përse formula e propozuar është zgjedhur për t’i zbatuar ato. Dhe nëse ndryshimet prekin edhe veprat penale të korrupsionit, atëherë duhet të bëhet publike analiza e ndikimit që mund të kenë mbi hetimet dhe proceset gjyqësore.
Përndryshe, mungesa e transparencës krijon terren për dyshime, edhe kur një reformë mund të ketë objektiva të ligjshëm. Kur korrupsioni takohet me garancinë pasurore. Në prezantimin e 30 shtatorit, qeveria e paraqiti paketën si një reformë që synon forcimin e lirive individuale dhe kontrollin gjyqësor. Ndër të tjera, ajo parashikon që prokurori të argumentojë periodikisht nevojën për vazhdimin e paraburgimit dhe që gjykata të shqyrtojë masat më të lehta përpara arrestit me burg. Këto janë objektiva që meritojnë shqyrtim serioz. Megjithatë, debati bëhet më i ndërlikuar kur në diskutim hyn garancia pasurore.
Një qytetar me të ardhura modeste dhe një zyrtar që dyshohet se ka përfituar shuma të mëdha nga korrupsioni nuk kanë domosdoshmërisht të njëjtën aftësi për të përmbushur një garanci financiare.
Pikërisht këtu qëndron shqetësimi i ngritur: një garanci që për qytetarin e zakonshëm mund të përbëjë pengesë serioze, për një person me pasuri të konsiderueshme mund të jetë lehtësisht e përballueshme.
Por ekziston edhe ana tjetër e problemit. Paraburgimi nuk mund të shndërrohet në një dënim paraprak, qoftë edhe për korrupsionin. Akuza nuk është provë fajësie dhe as statusi i të dyshuarit nuk mund të përcaktojë automatikisht masën e sigurimit. Prandaj, çështja nuk është thjesht nëse korrupsioni duhet përjashtuar nga masat alternative. Pyetja është nëse mekanizmat e propozuar garantojnë që askush të mos pengojë hetimin, të ndikojë mbi dëshmitarët apo t’i shmanget drejtësisë.
Një reformë e madhe kërkon një debat të madh
Sipas raportimeve të publikuara më 30 shtator, drafti prek rreth 105 nene të Kodit të Procedurës Penale dhe periudha e konsultimit publik është parashikuar të zgjasë deri më 28 tetor. Një ndërhyrje e kësaj përmase nuk duhet trajtuar si një ndryshim i zakonshëm teknik.
Kthupi ka ngritur edhe një çështje tjetër: në vend të ndërhyrjeve të shumta në një kod ekzistues, a do të ishte më e përshtatshme hartimi i një kodi të ri, të harmonizuar me legjislacionin tjetër procedural?
Ky argument meriton vëmendje. Ligjet procedurale përbëjnë një sistem të ndërlidhur. Ndryshimi i një dispozite mund të ndikojë mbi kompetencat e prokurorit, vendimmarrjen e gjykatës dhe të drejtat e palëve.
Për më tepër, reforma duhet të shqyrtohet edhe për efektet që mund të ketë mbi çështjet në proces. Duhet sqaruar se cilat dispozita do të zbatohen menjëherë, si do të trajtohen masat ekzistuese të sigurimit dhe cilat do të jenë pasojat për procedimet që po zhvillohen.
Pa këtë analizë, debati publik rrezikon të përqendrohet te deklaratat politike dhe jo te përmbajtja e ligjit.
Drejtësi për qytetarin apo lehtësim për të pushtetshmin?
Në fund, diskutimi kthehet te një parim themelor: barazia përpara ligjit. Një reformë procedurale duhet të mbrojë njëlloj qytetarin e zakonshëm dhe zyrtarin publik. Ajo nuk duhet të përdoret as për të ndëshkuar paraprakisht të dyshuarit, as për të krijuar privilegje të tërthorta për ata që disponojnë pushtet dhe pasuri.
Qeveria ka paraqitur argumentin se paketa synon të vendosë lirinë në qendër të procedimit penal. Kritikët, ndërkohë, kërkojnë garanci më të qarta për trajtimin e veprave të korrupsionit. Të dyja çështjet kërkojnë përgjigje konkrete dhe jo vetëm deklarata. Në këtë kontekst, pyetja pse tani nuk duhet të mbetet një insinuatë politike. Ajo duhet të marrë përgjigje përmes dokumenteve, statistikave, konsultimit publik dhe një analize të plotë të pasojave juridike.
Sepse problemi nuk është nëse një person i dyshuar për korrupsion duhet të qëndrojë medoemos në burg. Problemi është nëse ndryshimi i ligjit garanton që ai nuk do të ketë mundësi t’i shmanget drejtësisë.
Një reformë e besueshme nuk matet me numrin e neneve që ndryshon, por me garancitë që krijon për qytetarin dhe me transparencën e procesit që e prodhon. Dhe pikërisht për këtë, përpara se të ndryshojë Kodi i Procedurës Penale, publiku ka të drejtë të kërkojë një përgjigje të argumentuar: përse kjo reformë, në këtë formë dhe në këtë moment?