Nga qartësimi kushtetues dhe funksionalizimi i institucioneve te diplomacia aktive, njohjet e reja dhe konsolidimi i sovranitetit.

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Republika e Kosovës ndodhet përpara një faze në të cilën çështjet e rendit kushtetues, funksionalitetit institucional dhe afirmimit ndërkombëtar duhet të trajtohen si pjesë të një procesi të vetëm të konsolidimit shtetëror. Në një shtet demokratik, rendi kushtetues nuk është vetëm një kuadër formal për organizimin e pushtetit, por baza juridike mbi të cilën ndërtohet legjitimiteti institucional, siguria juridike dhe funksionimi i shtetit.

Në këtë kuptim, aktgjykimi i fundit i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Kosovës, i 23 shtatorit 2026, për rastet e bashkuara KO256/26 dhe KO258/26, përbën një moment të rëndësishëm për qartësimin e disa çështjeve që lidhen me konstituimin e Kuvendit dhe zgjedhjen e Qeverisë. Gjykata konstatoi, ndër të tjera, se Kuvendi është konstituuar pas kalimit të afatit kushtetues, se vendimi për zgjedhjen e Qeverisë nuk është në kundërshtim me nenin 95 të Kushtetutës dhe se afati për zgjedhjen e Presidentit përfundon më 6 tetor 2026. Po ashtu, Gjykata përcaktoi detyrimin që deputetët të zgjedhin sa më parë nënkryetarin nga grupi i dytë më i madh parlamentar.

Ky aktgjykim duhet të lexohet para së gjithash në dritën e parimit të supremacisë së Kushtetutës dhe respektimit të vendimeve të Gjykatës Kushtetuese. Në një rend kushtetues demokratik, mosmarrëveshjet institucionale nuk mund të mbeten pafundësisht peng i interpretimit politik; ato duhet të gjejnë zgjidhje brenda mekanizmave kushtetues dhe juridikë.

Prandaj, pas këtij qartësimi, përgjegjësia kryesore u takon institucioneve politike të Republikës së Kosovës. Kuvendi dhe Qeveria duhet të përqendrohen në ushtrimin e kompetencave të tyre kushtetuese e ligjore dhe në adresimin e çështjeve që kërkojnë veprim institucional. Në vend të rikthimit të vazhdueshëm te kontestet procedurale, energjia institucionale duhet të orientohet drejt punës legjislative, reformave, sundimit të ligjit, zhvillimit ekonomik dhe politikës së jashtme.

Kushtetuta si themel i konsolidimit shtetëror

Shteti funksional fillon me respektimin e rendit të vet kushtetues. Kushtetuta përcakton kompetencat, kufizimet dhe marrëdhëniet ndërmjet institucioneve dhe, në këtë mënyrë, krijon parakushtet për ushtrimin e rregullt të pushtetit publik.

Pikërisht për këtë arsye, vendimet e Gjykatës Kushtetuese duhet të shërbejnë si pikë orientimi juridik për institucionet. Gjykata Kushtetuese ka rolin e interpretimit përfundimtar të Kushtetutës brenda juridiksionit të saj, ndërsa vendimet e saj janë pjesë e mekanizmit të kontrollit kushtetues të pushtetit.

Në këtë fazë, rëndësi të veçantë ka që Kuvendi të zhvillojë veprimtarinë e tij legjislative në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet, ndërsa Qeveria të ushtrojë kompetencat ekzekutive brenda kufijve të përcaktuar nga rendi juridik.

Konsolidimi i shtetit nuk arrihet vetëm përmes krijimit të institucioneve, por përmes funksionimit të tyre të rregullt, të përgjegjshëm dhe të kontrollueshëm juridikisht.

Prandaj, faza e ardhshme duhet të jetë fazë e punës institucionale: miratimit dhe zbatimit të ligjeve, reformimit të administratës publike, forcimit të sundimit të ligjit, funksionalizimit të mekanizmave të përgjegjësisë dhe krijimit të një klime më të qëndrueshme institucionale.

Kjo është edhe baza e parë për çdo politikë serioze të afirmimit ndërkombëtar.

Nga shtetësia formale te sovraniteti efektiv

Në të drejtën ndërkombëtare, shtetësia nuk mund të kuptohet vetëm si deklarim formal i pavarësisë. Ajo lidhet me ekzistencën dhe funksionimin e një rendi institucional, me ushtrimin e autoritetit publik dhe me aftësinë për të zhvilluar marrëdhënie ndërkombëtare.

Republika e Kosovës e shpalli pavarësinë më 17 shkurt 2008. Një pikë e rëndësishme e afirmimit juridik të këtij procesi ishte opinioni këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010. Gjykata u shpreh se deklarata e pavarësisë e Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.

Megjithatë, është e rëndësishme të ruhet saktësia juridike: pyetja që iu parashtrua Gjykatës ishte nëse deklarata e pavarësisë ishte në pajtim me të drejtën ndërkombëtare. Gjykata nuk u kërkua të vendoste nëse e drejta ndërkombëtare i kishte dhënë Kosovës një të drejtë pozitive të përgjithshme për shkëputje dhe as nuk vendosi për çështjen e njohjes diplomatike nga shtetet individuale.

Kjo dallim është i rëndësishëm për diplomacinë juridike të Kosovës. Opinioni i GJND-së është një instrument i rëndësishëm argumentimi, por duhet përdorur me saktësinë që i takon një dokumenti juridik ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, konsolidimi i sovranitetit kërkon ndërthurjen e legjitimitetit kushtetues të brendshëm me kapacitetin ndërkombëtar të shtetit.

Një shtet që dëshiron të afirmohet ndërkombëtarisht duhet të jetë në gjendje të dëshmojë funksionalitet institucional, siguri juridike, respektim të të drejtave dhe lirive, kapacitet administrativ dhe politikë të jashtme të qëndrueshme.

E drejta ndërkombëtare si instrument i diplomacisë shtetërore

Kosova duhet ta trajtojë të drejtën ndërkombëtare jo vetëm si fushë akademike, por edhe si një nga instrumentet e diplomacisë së saj shtetërore.

Në marrëdhëniet ndërkombëtare, argumenti juridik ka rëndësi të veçantë, veçanërisht kur shteti përballet me interpretime të ndryshme për statusin, marrëdhëniet ndërshtetërore dhe çështjet që lidhen me organizatat ndërkombëtare.

Për këtë arsye, do të ishte e dobishme që në kuadër të institucioneve të Kosovës të forcohet një mekanizëm i përhershëm i diplomacisë juridike, ku ekspertët e së drejtës ndërkombëtare të punojnë në koordinim me diplomacinë dhe institucionet shtetërore.

Detyra e këtij mekanizmi do të ishte përgatitja e analizave juridike, dokumenteve faktike, materialeve për organizatat ndërkombëtare, argumenteve për marrëdhëniet dypalëshe dhe dokumentacionit të nevojshëm për dialogun me shtetet që ende nuk e kanë njohur Kosovën.

Një diplomaci e tillë nuk do të duhej të karakterizohej nga retorika konfrontuese, por nga argumenti, dokumenti, profesionalizmi dhe vazhdimësia.

Njohjet e reja dhe diplomacia e ndërtimit të besimit

Një nga objektivat e rëndësishëm të politikës së jashtme të Kosovës mbetet zhvillimi i marrëdhënieve me shtetet që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e saj.

Kjo kërkon një strategji të diferencuar. Çdo shtet ka rrethanat e veta politike, juridike, ekonomike dhe strategjike. Për këtë arsye, diplomacia e Kosovës duhet të analizojë me kujdes interesat dhe prioritetet e secilit shtet dhe të ndërtojë komunikimin në përputhje me këto specifika.

Në këtë proces, lobimi institucional dhe diplomacia publike mund të kenë rol plotësues. Kontaktet me parlamentet, universitetet, institutet kërkimore, organizatat profesionale dhe komunitetet shqiptare në diasporë mund të krijojnë kanale shtesë komunikimi.

Por këto përpjekje duhet të jenë të koordinuara me diplomacinë zyrtare dhe të zhvillohen në mënyrë transparente, profesionale dhe në përputhje me ligjet e shteteve përkatëse.

Njohja nuk duhet trajtuar si rezultat i një fushate të shkurtër, por si rezultat i një procesi të vazhdueshëm të ndërtimit të marrëdhënieve dhe besimit.

Kjo do të kërkonte një hartë të qartë të prioriteteve diplomatike: cilat shtete janë më të rëndësishme për objektivat e Kosovës, cilat janë pengesat juridike ose politike, cilat janë fushat ku ekzistojnë interesa të përbashkëta dhe cilat forma të dialogut mund të zhvillohen.

Diplomacia euroatlantike dhe partneriteti strategjik

Konsolidimi ndërkombëtar i Kosovës nuk duhet të trajtohet i shkëputur nga orientimi i saj euroatlantik.

Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara, Bashkimin Evropian dhe NATO-n përbëjnë dimensione të rëndësishme të politikës së jashtme dhe të sigurisë së Kosovës. Në këtë drejtim, diplomacia duhet të jetë e qëndrueshme, institucionale dhe e bazuar në dialog.

Me Shtetet e Bashkuara, rëndësi ka vazhdimi i dialogut strategjik dhe zhvillimi i marrëdhënieve në fusha të ndryshme me interes të përbashkët.

Me Bashkimin Evropian, fokusi duhet të përfshijë reformat institucionale, sundimin e ligjit, zhvillimin ekonomik dhe përafrimin me standardet evropiane.

Në raport me NATO-n, forcimi i institucioneve të sigurisë, standardet demokratike, sundimi i ligjit dhe bashkëpunimi institucional janë pjesë e rëndësishme e rrugëtimit euroatlantik të Kosovës.

Në këtë mënyrë, politika e jashtme dhe politika e brendshme nuk janë dy fusha të ndara. Besueshmëria ndërkombëtare e një shteti ndërtohet edhe përmes cilësisë së institucioneve të tij të brendshme.

Kosova dhe Shqipëria: koordinim në interes të përbashkët

Në këtë strategji, bashkëpunimi ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Republikës së Shqipërisë mund të ketë një dimension të rëndësishëm.

Të dyja janë shtete sovrane dhe subjekte të veçanta të së drejtës ndërkombëtare. Pikërisht për këtë arsye, bashkëpunimi i tyre duhet të mbështetet në respektimin e plotë të sovranitetit dhe vendimmarrjes së pavarur të secilit shtet.

Kjo nuk e përjashton koordinimin në çështjet me interes të përbashkët.

Konsultimet ndërmjet ministrive të jashtme, bashkëpunimi ndërmjet misioneve diplomatike, diplomacia parlamentare, shkëmbimi i ekspertizës dhe koordinimi në forume ndërkombëtare mund të krijojnë sinergji të dobishme.

Një qasje e tillë do të mundësonte që dy shtetet të përdorin më mirë kapacitetet e tyre diplomatike, juridike, akademike dhe ekonomike, pa cenuar subjektivitetin e veçantë ndërkombëtar të secilit.

Pas qartësimit kushtetues: koha për punë institucionale

Në këtë pikë, aktgjykimi i Gjykatës Kushtetuese merr një rëndësi të veçantë. Pasi Gjykata ka dhënë interpretimin e saj për çështjet konkrete të parashtruara, institucionet politike duhet të veprojnë mbi bazën e atij interpretimi dhe të vazhdojnë ushtrimin e kompetencave të tyre kushtetuese.

Kjo nënkupton që Kuvendi duhet të fokusohet në funksionin e tij legjislativ dhe mbikëqyrës, ndërsa Qeveria në ushtrimin e përgjegjësive ekzekutive dhe në zbatimin e politikave publike.

Në të njëjtën kohë, çështjet e tjera kushtetuese duhet të trajtohen në afatet dhe procedurat e përcaktuara nga Kushtetuta. Vetë aktgjykimi i Gjykatës ka përcaktuar se afati gjashtëdhjetëditor për zgjedhjen e Presidentit ka filluar më 8 gusht 2026 dhe përfundon më 6 tetor 2026.

Kjo e bën të domosdoshëm respektimin e afateve dhe procedurave kushtetuese nga të gjithë aktorët institucionalë.

Por, përtej procedurës, sfida kryesore është që institucionet të rikthejnë vëmendjen te përmbajtja e mandatit të tyre: te ligji, reformat, ekonomia, drejtësia, siguria, arsimi, shëndetësia dhe politika e jashtme.

Një shtet nuk mund të qëndrojë vazhdimisht në fazën e konstituimit. Konstituimi është fillimi i mandatit; puna shtetërore është përmbajtja e tij.

Nga diplomacia reaktive drejt diplomacisë strategjike

Kosova ka nevojë për një politikë të jashtme që ndërthur reagimin e nevojshëm me planifikimin strategjik.

Kjo nënkupton krijimin e një platforme të koordinuar ndërmjet institucioneve që kanë përgjegjësi në politikën e jashtme, në mënyrë që qëndrimet e Kosovës të jenë të qarta, të qëndrueshme dhe juridikisht të argumentuara.

Në vend që çdo zhvillim ndërkombëtar të prodhojë një reagim të veçantë, institucionet duhet të ndërtojnë politika afatmesme dhe afatgjata.

Një diplomaci strategjike do të duhej të kishte disa drejtime të qarta: forcimin e partneritetit me Shtetet e Bashkuara, thellimin e bashkëpunimit me Bashkimin Evropian, avancimin e marrëdhënieve me NATO-n, zgjerimin e marrëdhënieve bilaterale, angazhimin më të madh në mekanizmat ndërkombëtarë ku Kosova mund të marrë pjesë dhe zhvillimin e një politike të strukturuar për njohjet e reja.

Kjo diplomaci duhet të mbështetet në një parim themelor: Kosova duhet të paraqitet si subjekt i përgjegjshëm i së drejtës ndërkombëtare dhe si shtet që i respekton parimet e rendit kushtetues dhe ndërkombëtar.

Nga qartësimi juridik te veprimi shtetëror

Republika e Kosovës hyn në një fazë ku konsolidimi i brendshëm kushtetues dhe afirmimi ndërkombëtar duhet të ecin paralelisht.

Aktgjykimi i Gjykatës Kushtetuese i 23 shtatorit 2026 ka dhënë një kornizë të qartë për çështjet e shqyrtuara lidhur me konstituimin e Kuvendit dhe zgjedhjen e Qeverisë, ndërsa ka përcaktuar edhe afate dhe detyrime të tjera kushtetuese. Për institucionet politike, kjo nënkupton një përgjegjësi të drejtpërdrejtë: të veprojnë brenda Kushtetutës dhe ligjit dhe të përqendrohen në ushtrimin e mandatit të tyre.

Në planin ndërkombëtar, opinioni këshillimor i GJND-së i vitit 2010 mbetet një pikë e rëndësishme referimi juridik: Gjykata konstatoi se deklarata e pavarësisë e 17 shkurtit 2008 nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare. Por afirmimi ndërkombëtar i Kosovës kërkon më shumë se një argument juridik; kërkon diplomaci të vazhdueshme, marrëdhënie të ndërtuara me kujdes, institucione funksionale dhe kapacitet për të krijuar besim ndërkombëtar.

Prandaj, faza e ardhshme duhet të jetë fazë e veprimit institucional të matur dhe të koordinuar.

Kuvendi dhe Qeveria duhet të punojnë në bazë të Kushtetutës dhe ligjeve. Diplomacia duhet të veprojë me më shumë planifikim dhe vazhdimësi. Ekspertiza e së drejtës ndërkombëtare duhet të jetë më e pranishme në politikën e jashtme. Politika për njohjet e reja duhet të jetë e strukturuar dhe afatgjatë. Partneritetet me Shtetet e Bashkuara, Bashkimin Evropian dhe NATO-n duhet të zhvillohen përmes dialogut institucional. Ndërsa bashkëpunimi Kosovë–Shqipëri duhet të shfrytëzojë mundësitë e koordinimit, duke respektuar sovranitetin dhe subjektivitetin ndërkombëtar të të dyja shteteve.

Në këtë perspektivë, sovraniteti nuk duhet parë vetëm si një status juridik, por si kapacitet i vazhdueshëm për të ushtruar autoritetin kushtetues brenda vendit dhe për të vepruar me përgjegjësi në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Kosova ka nevojë për institucione që funksionojnë sipas Kushtetutës, diplomaci që vepron mbi bazën e së drejtës ndërkombëtare dhe politikë të jashtme që ndërton marrëdhënie përmes dialogut, argumentit dhe partneritetit.

Kjo është rruga nga qartësimi kushtetues te konsolidimi shtetëror dhe nga afirmimi juridik te afirmimi ndërkombëtar.

Në fund, një shtet konsolidohet jo vetëm kur shpall pavarësinë, por kur institucionet e tij funksionojnë, Kushtetuta respektohet, ligji zbatohet, diplomacia vepron me profesionalizëm dhe partnerët ndërkombëtarë e shohin atë si një subjekt të qëndrueshëm, të përgjegjshëm dhe të besueshëm.

Kosova sot ka nevojë për më shumë punë shtetërore, më shumë qartësi juridike dhe më shumë diplomaci të mençur — në mënyrë që sovraniteti kushtetues brenda vendit të shoqërohet me afirmim të qëndrueshëm në rendin ndërkombëtar.

Hisen Berisha/

Deklarata e Presidentit Donald Trump në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së për Gjykatën Ndërkombëtare Penale (ICC/GJNP) meriton të analizohet seriozisht edhe në Kosovë, jo sepse GJNP/ICC dhe Dhomat e Specializuara të Kosovës janë e njëjta gjë, por pikërisht sepse nuk janë dhe sepse mënyra se si një shtet i madh e trajton raportin ndërmjet sovranitetit kombëtar dhe juridiksionit ndërkombëtar hap një debat të rëndësishëm politik e kushtetues.

Më 22 shtator 2026, Trump e quajti ICC-në një institucion jashtë kontrollit dhe u bëri thirrje shteteve anëtare të tërhiqen prej saj. Ai argumentoi se Shtetet e Bashkuara nuk duhet të lejojnë që personeli amerikan t’i nënshtrohet juridiksionit të një gjykate që, sipas qëndrimit të administratës së tij, nuk ka juridiksion mbi SHBA-në.

Në shkurt 2025, administrata Trump vendosi sanksione ndaj GjPN/ICC-së.

Me ketë argumentoi zyrtarisht se veprimet e ICC përbënin kërcënim ndaj sovranitetit, sigurisë kombëtare dhe politikës së jashtme amerikane.

Urdhri parashikonte, ndër të tjera, bllokim të pasurive dhe kufizime të hyrjes në SHBA për persona të caktuar të lidhur me ICC-në.

Por Kosova duhet ta lexojë këtë shembull me maturi juridike.

ICC/GJNP është gjykatë ndërkombëtare e themeluar mbi Statutin e Romës. Ndërsa Dhomat e Specializuara të Kosovës janë krijuar përmes një marrëveshjeje ndërkombëtare të ratifikuar nga Kuvendi i Kosovës, Amendamentit Kushtetues nr. 24, përkatësisht nenit 162 të Kushtetutës, dhe Ligjit nr. 05/L-053 të miratuar në vitin 2015. Selia e tyre është në Hagë dhe mandati i tyre lidhet me një periudhë dhe juridiksion të përcaktuar posaçërisht.

Prandaj, sanksionet amerikane ndaj ICC-së nuk prekin Dhomat e Specializuara të Kosovës dhe nuk krijojnë ndonjë efekt juridik mbi to. Por ato mund të shërbejnë si pikë reference për një pyetje legjitime politike dhe kushtetuese, që bëhet imediate në ketë situatë, se a ka ardhur koha që edhe Kuvendi i Kosovës ta hapë, pa tabu dhe pa presione politike, debatin për të ardhmen e Dhomave të Specializuara?

Prandaj, nëse Washingtoni e konsideron të papranueshme që një tribunal ndërkombëtar të ushtrojë juridiksion mbi qytetarë amerikanë në kundërshtim me konceptin amerikan të sovranitetit, edhe Kosova duhet ta ketë guximin institucional të shtrojë pyetjen e saj se, pse duhet të mbetet pa afat një mekanizëm i jashtëzakonshëm gjyqësor i krijuar nga vetë institucionet e Kosovës?

Për mua, përgjigjja duhet të jetë hapja e një procesi politik, kushtetues dhe juridik në Kuvend për zhbërjen e Dhomave të Specializuara në Hagë, në përputhje me Kushtetutën, ligjin dhe detyrimet ndërkombëtare të Republikës së Kosovës.

Nëse një shtet pretendon sovranitet dhe subjektivitet ndërkombëtar, ai duhet të ketë edhe të drejtën dhe përgjegjësinë të rishikojë mekanizmat e jashtëzakonshëm që ka krijuar, sidomos kur ato prekin drejtpërdrejt arkitekturën e tij kushtetuese dhe perceptimin e barazisë juridike të qytetarëve të tij.

Kjo nuk do të thotë ndërhyrje në procese gjyqësore konkrete.

Nuk do të thotë amnisti.

Nuk do të thotë politizim as mohim i drejtësis.

Por, do të thotë se Kuvendi mund të anulojë me një vendim politik një kornizë që është pjesë e rendit kushtetues, duke deroguar detyrimet ndërkombëtare të Kosovës.

Pra do të thotë të kërkohet një shqyrtim serioz kushtetues, juridik, politik dhe diplomatik i një mekanizmi që vetë Republika e Kosovës e ka krijuar përmes Kushtetutës dhe ligjit.

Kushtetuta dhe ligji nuk janë të paprekshëm nga debati demokratik.

Përkundrazi, është pikërisht Kuvendi, institucioni ku duhet të diskutohen çështjet që prekin rendin kushtetues, sovranitetin dhe interesat afatgjata të shtetit.

Madje, vetë historia juridike e Dhomave tregon se çështja ka qenë e lidhur me një proces të jashtëzakonshëm kushtetues. Gjykata Kushtetuese e Kosovës e kishte shqyrtuar në vitin 2015 amendamentin për krijimin e tyre, ndërsa në vitin 2020 ishte shqyrtuar edhe një propozim për ndryshimin e nenit 162 dhe ishte konstatuar se ndryshimet e propozuara do të cenonin të drejtat dhe liritë e garantuara.

Prandaj, rruga nuk mund të jetë emocioni politik dhe as ai moral i turmave protestuese, as presioni mbi gjykatat dhe as sulmi ndaj proceseve konkrete. Por vetëm presioni mbi deputetët për zhbërjen e DhS në Kuvend.

Rruga duhet të jetë Kuvendi, Kushtetuta, ligji dhe diplomacia.

Dhe këtu qëndron edhe pyetja politike që duhet t’u bëhet të gjitha forcave politike në Kosovë, pse ende nuk ka një debat të mirëfilltë parlamentar për këtë çështje?

Gjykata Kushtetuese me gjithë hendikepin funksional që ka e dha verdiktin rreth konstituimit të institucioneve, rruga është e hapur për veprim.

Pse një mekanizëm i krijuar nga institucionet e Kosovës nuk mund të bëhet objekt i një vlerësimi të ri institucional?

Dhe, mbi të gjitha, a duhet që partitë politike, në pushtet e në opozitë, ta trajtojnë këtë çështje mbi bazën e interesit shtetëror dhe kushtetues, apo mbi bazën e lidhjeve, platformave politike antishtet ku takojnë siç është Soros, dhe kalkulimeve dhe presioneve politike të momentit?

Këtu nuk duhet të ketë “globalistë” dhe “antiglobalistë”, “pushtet” dhe “opozitë”.

Duhet të ketë një pyetje që orienton kah një interes i vetëm, çfarë i shërben Republikës së Kosovës dhe rendit të saj kushtetues?

Nëse Washingtoni argumenton se sovraniteti amerikan duhet mbrojtur përballë një juridiksioni që SHBA-ja nuk e njeh më si GJPN, Kosova ka të drejtë të bëjë pyetjen e vet, brenda kornizës së saj kushtetuese dhe detyrimeve ndërkombëtare, se a është në interesin afatgjatë të Republikës që Dhomat e Specializuara të vazhdojnë në formën ekzistuese, apo duhet të shqyrtohet juridikisht dhe politikisht një alternativë tjetër?

Kjo pyetje nuk duhet të jetë pronë e një partie.

Nuk duhet të jetë as çështje e frikës politike.

Dhe nuk duhet të zgjidhet në rrugë.

Duhet të zgjidhet në Kuvend.

Prandaj, kjo çështje duhet të adresohet seriozisht edhe në Washington. Kosova dhe komuniteti shqiptaro-amerikan duhet t’ua shpjegojnë miqve dhe vendimmarrësve amerikanë se debati për Dhomat e Specializuara nuk duhet të shihet vetëm si një çështje juridike e së kaluarës, por edhe si çështje e stabilitetit, sigurisë dhe interesit strategjik amerikan në Ballkan.

Përmes lobit shqiptaro-amerikan, miqve të veçantë të Kosovës në Kongres, administratë dhe qarqet amerikane të politikës së jashtme e të sigurisë, duhet të kërkohet që Washingtoni ta shqyrtojë këtë çështje në funksion të interesit të vet strategjik, nëse, po kontribuon vazhdimi i këtij mekanizmi në drejtësinë, pajtimin dhe stabilitetin e rajonit, apo po prodhon pasoja të kundërta? Nëse përgjigjja kërkon një zgjidhje tjetër, atëherë SHBA-ja duhet të inkurajojë dhe të mbështesë Kosovën në një proces kushtetues, juridik dhe diplomatik për përfundimin dhe zhbërjen e Dhomave të Specializuara, në përputhje dhe pa mbetur prng i detyrimeve ndërkombëtare të Republikës.

Kjo duhet të jetë pjesë e një diplomacie të organizuar të Kosovës dhe e një angazhimi të koordinuar të shqiptaro-amerikanëve në Washington, jo si kërkesë për ndërhyrje në drejtësi, por si kërkesë për një vlerësim strategjik të pasojave që ky mekanizëm ka dhe mund të ketë për stabilitetin e Kosovës dhe të rajonit.

Sepse një shtet që kërkon të jetë sovran duhet të ketë edhe guximin institucional, profesional e personal të përfaqësusve shtetëror, për të diskutuar vetë për arkitekturën kushtetuese dhe juridike të shtetit.

Shteti, mbi partitë.

Shteti, mbi platformat politike globaliste – sorosiane.

Kushtetuta mbi interesat e ditës.

Debati parlamentar mbi heshtjen politike.

Dhe interesi i Republikës mbi çdo kalkulim partiak.

Sot, ish-drejtoresha e SHISH ndodhet në “arrest shtëpie”, e akuzuar nga SPAK për nxjerrje të sekretit shtetëror dhe përkrahje të autorit të krimit. Pra, njeriu numër një i inteligjencës akuzohet se dekonspiron informacionin që është betuar të mbrojë dhe se përkrah kriminelët që duhet të zbulojë.

​Në këtë periudhë, SHISH u kthye nga një mburojë e heshtur e Republikës, në një instrument të cenueshëm nga interesat e zymta informale. Emërimi i një individi të shkarkuar më parë nga inteligjenca në Prishtinë dhe katapultimi i saj në majë të inteligjencës në Tiranë, pa kaluar filtrat e ashpër të vettingut, tregoi se si elitat tona politike i përdorin shërbimet si shpërblim besnikërie. Kështu u instalua “lidershipi i helmatisur”, një model ku besnikëria ndaj pushtetit zëvendësoi atë ndaj ligjit. Një model ku interesi kombëtar u shndërrua në mall shkëmbimi favoresh, në pazarin e interesave të errëta personale.

​Ligji organik e vendos SHISH-in në varësi të drejtpërdrejtë të Kryeministrit. Por deklarata e tij e fundit, se ai nuk i lexon raportet por ia lë Shefes së Kabinetit, është një pranim i rrezikshëm i nënkontraktimit të sigurisë kombëtare. Të mburresh që nuk mban timonin e inteligjencës, është si një pilot që i thotë pasagjerëve: “Mos u shqetësoni që ramë, unë nuk e kisha prekur timonin fare, ia kisha lënë stjuardesës.”

​Të përpiqesh ta shesësh këtë si triumf të Reformës në Drejtësi është njëlloj sikur drejtori i bankës të mburret që policia arrestoi arkëtaren që po vidhte kasafortën, ndërkohë që ishte vetë drejtori që e punësoi atë pa e verifikuar. Është sukses i drejtësisë që po heton dekonspirimin, por është dështim kolosal i ekzekutivit që i dha çelësat e sekreteve shtetërore një individi të pafiltruar. Drejtësia dënon individin, por nuk kthen dot mbrapsht sekretet e komprometuara dhe as besimin e partnerëve tanë në NATO.

​Shkarkimi i saj është thjesht higjienë rutinore, jo zgjidhje. Mënyra se si ekzekutivi po tenton të menaxhojë këtë vakum është po aq e rrezikshme. Zgjidhja përmes urdhrit delegues kryeministror nuk është thjesht manovër administrative për ngërçin e radhës, por një anashkalim i Presidentit (Neni 92/f i Kushtetutës).

Nëse inteligjenca kthehet në vegël qorre të pushtetit, shteti humbet busullën. Kjo ngjarje provon dramatikisht se teknologjia dhe pushteti vlejnë zero pa institucione të forta dhe individë me integritet. Fuqia e pakontrolluar është rreziku ynë më i madh.

Dr. Evarist Beqiri

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

Në rrethanat e reja të krijuara pas Hagës, Kosova ka nevojë jo vetëm për një rivlerësim të marrëdhënieve me praninë ndërkombëtare, por për një plan të qartë, të koordinuar dhe afatmesëm të veprimit diplomatik.

Ky plan nuk duhet të ndërtohet si reagim ndaj një aktgjykimi të vetëm. Ai duhet të shërbejë si instrument i një politike të jashtme më të organizuar, e cila e vendos Kosovën në pozitë më aktive në marrëdhëniet ndërkombëtare dhe e orienton qartë drejt integrimit euroatlantik.

1. Krijimi i një platforme shtetërore për diplomacinë pas Hagës

Institucionet e Kosovës duhet të hartojnë një platformë të përbashkët shtetërore për politikën e jashtme pas Hagës.

Kjo platformë duhet të harmonizojë veprimet e Presidencës, Qeverisë, Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe institucioneve të tjera relevante, duke përcaktuar prioritetet diplomatike për SHBA-në, BE-në, NATO-n, Mbretërinë e Bashkuar dhe organizatat kryesore ndërkombëtare.

Qëllimi nuk duhet të jetë krijimi i një retorike të re, por i një mekanizmi të ri të veprimit diplomatik.

Kosova duhet të ketë një dokument të qartë ku përcaktohen:interesat strategjike të Republikës;prioritetet në politikën e jashtme;objektivat për anëtarësimin në organizatat ndërkombëtare;qasja ndaj misioneve ndërkombëtare;strategjia e komunikimit ndërkombëtar;mënyra e koordinimit me Shqipërinë dhe partnerët euroatlantikë.

2. Dialog i drejtpërdrejtë dhe i intensifikuar me Washingtonin

Shtetet e Bashkuara duhet të mbeten një prej prioriteteve absolute të diplomacisë së Kosovës.

Pas Hagës, Prishtina duhet të kërkojë intensifikim të dialogut strategjik me Washingtonin, jo vetëm për çështjet e sigurisë, por edhe për diplomacinë, sundimin e ligjit, zhvillimin institucional dhe perspektivën euroatlantike.

Kjo kërkon që Kosova të mos paraqitet në Washington vetëm kur përballet me një problem,ajo duhet të jetë aty vazhdimisht.

Nevojitet një diplomaci e rregullt parlamentare, ekzekutive, akademike dhe profesionale, përmes së cilës partnerët amerikanë të informohen në mënyrë të vazhdueshme dhe të argumentuar për zhvillimet në Kosovë.

Qëllimi duhet të jetë krijimi i një dialogu strategjik të qëndrueshëm Kosovë–SHBA, në të cilin çështjet e rëndësishme trajtohen para se të shndërrohen në kriza diplomatike.

3. Një agjendë e re me Bashkimin Evropian

Bashkimi Evropian duhet të jetë shtylla e dytë kryesore e kësaj strategjie.

Kosova duhet të kalojë nga një marrëdhënie kryesisht reaktive me institucionet evropiane në një dialog të strukturuar dhe të vazhdueshëm politik.

Në këtë kuadër duhet të ndërtohet një agjendë konkrete me institucionet e BE-së, me fokus në: sundimin e ligjit;reformat demokratike;funksionimin institucional; integrimin ekonomik; lëvizjen e lirë;sigurinë;përafrimin me standardet evropiane;avancimin e procesit të integrimit evropian.

Kosova duhet ta bëjë të qartë se dëshiron jo vetëm të marrë mbështetje nga BE-ja, por të përmbushë në mënyrë të matshme kriteret dhe standardet që e afrojnë me strukturat evropiane.

Në këtë kuadër duhet të rishikohet edhe bashkëpunimi me EULEX-in, jo në frymën e përplasjes, por në frymën e një tranzicioni institucional të planifikuar, aty ku përgjegjësitë mund t’u kalojnë institucioneve vendore.

4. Një plan i posaçëm për NATO-n

Aspirata euroatlantike e Kosovës duhet të shndërrohet në një projekt të mirëfilltë diplomatik dhe institucional.

Kosova duhet të punojë në mënyrë sistematike për të rritur mbështetjen politike për aspiratën e saj për anëtarësim në NATO.Kjo kërkon:forcimin e institucioneve të sigurisë dhe mbrojtjes; avancimin e standardeve demokratike;forcimin e sundimit të ligjit;rritjen e kapaciteteve të interoperabilitetit;diplomaci të vazhdueshme me shtetet anëtare të NATO-s;ndërtimin e mbështetjes politike në kryeqytetet aleate.

Këtu duhet të bëhet një dallim i rëndësishëm: KFOR-i dhe marrëdhënia e Kosovës me NATO-n nuk duhet të trajtohen në të njëjtën kategori me rishikimin e mandateve të misioneve civile.

KFOR-i është pjesë e arkitekturës së sigurisë në Kosovë dhe marrëdhënia me NATO-n duhet të zhvillohet në drejtim të forcimit të partneritetit dhe të perspektivës euroatlantike.

5. Diplomacia në OKB: nga reagimi te iniciativa

Një prej fushave ku Kosova ka nevojë për një qasje më aktive është Organizata e Kombeve të Bashkuara.

Edhe pa qenë anëtare e OKB-së, Kosova duhet të shfrytëzojë çdo hapësirë diplomatike, politike dhe juridike që i ofrohet për të paraqitur argumentet e saj.

Në këtë drejtim nevojitet një ekip i specializuar që ndjek në mënyrë të përhershme: Këshillin e Sigurimit;Asamblenë e Përgjithshme;organizatat dhe agjencitë e OKB-së;proceset juridike ndërkombëtare;qëndrimet e shteteve anëtare.

Kosova duhet të jetë në gjendje të reagojë shpejt, por mbi të gjitha të paraqesë iniciativa të veta.

Diplomacia nuk duhet të kufizohet në kundërshtimin e iniciativave të të tjerëve.Ajo duhet të prodhojë edhe iniciativa.

6. Diplomacia juridike si shtyllë e politikës së jashtme

Për Kosovën, diplomacia juridike duhet të marrë rëndësi shumë më të madhe.

Çdo çështje që lidhet me statusin ndërkombëtar, njohjet, organizatat ndërkombëtare, të drejtën ndërkombëtare dhe marrëveshjet ndërkombëtare duhet të ndiqet nga ekipe të specializuara juridike.

Kosova duhet të krijojë një mekanizëm të përhershëm të diplomacisë juridike ndërkombëtare, të përbërë nga ekspertë të së drejtës ndërkombëtare, diplomatëve dhe studiuesve.

Ky mekanizëm do të kishte për detyrë të përgatiste argumentet juridike përpara se çështjet të bëhen pjesë e debateve ndërkombëtare.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në raport me narrativat dhe argumentet që paraqiten nga Serbia.

Kosova duhet të përgjigjet me dokumente, fakte dhe argumente juridike, jo vetëm me deklarata politike.

7. Diplomaci e koordinuar Kosovë–Shqipëri

Prishtina dhe Tirana duhet të krijojnë një mekanizëm të rregullt konsultimi për çështjet ndërkombëtare me interes të përbashkët.Ky mekanizëm nuk do të cenonte sovranitetin e dy shteteve.Përkundrazi, do të rriste efikasitetin e tyre diplomatik.Takimet periodike ndërmjet ministrive të jashtme, misioneve diplomatike dhe ekspertëve mund të shërbejnë për harmonizimin e qëndrimeve në ato çështje ku ekziston interes i përbashkët.

Veçanërisht i rëndësishëm do të ishte koordinimi në:Washington – Bruksel – NATO – Londër – organizatat ndërkombëtare.Qëllimi nuk duhet të jetë një diplomaci e përbashkët në kuptimin formal, por një koordinim strategjik i diplomacive të dy shteteve sovrane.

8. Diplomacia me shtetet mosnjohëse

Kosova duhet të hartojë një strategji të veçantë për marrëdhëniet me shtetet që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e saj.

Kjo strategji duhet të jetë individuale për secilin shtet.Nuk mund të përdoret e njëjta metodë për të gjitha vendet.

Duhet të analizohen interesat e tyre politike, ekonomike, strategjike dhe rajonale dhe të ndërtohet për secilin rast një qasje diplomatike e përshtatur.Në vend të një fushate të përgjithshme për njohje, nevojitet diplomaci e targetuar, profesionale dhe afatgjatë.

9. Diplomacia parlamentare dhe akademike

Diplomacia shtetërore nuk duhet të kufizohet vetëm te ministritë e jashtme.

Kuvendi i Kosovës duhet ta forcojë diplomacinë parlamentare me parlamentet e vendeve demokratike.

Po ashtu, universitetet dhe institucionet akademike duhet të përfshihen më shumë në diplomacinë publike dhe juridike të Kosovës.

Një shtet i vogël mund ta kompensojë mungesën e fuqisë materiale me fuqinë e argumentit, dijes dhe profesionalizmit.

Krijimi i një rrjeti të ekspertëve të së drejtës ndërkombëtare, marrëdhënieve ndërkombëtare, historisë dhe diplomacisë do të ishte një investim afatgjatë në interesin shtetëror.

10. Një qendër strategjike për analizën e politikës së jashtme

Kosovës i nevojitet një mekanizëm profesional që analizon zhvillimet ndërkombëtare në kohë reale.

Një strukturë e tillë do të mund të përgatiste analiza periodike për:zhvillimet në SHBA; politikën e BE-së;NATO-n;OKB-në;zhvillimet në Ballkan; politikën e Serbisë;zhvillimet gjeopolitike.Qëllimi do të ishte që institucionet e Kosovës të mos mësojnë për një zhvillim ndërkombëtar vetëm pasi ai të ketë ndodhur.Diplomacia duhet ta parashikojë zhvillimin, jo vetëm ta komentojë atë.

11. Një strategji e re e komunikimit ndërkombëtar

Kosova duhet të investojë më shumë në mënyrën se si e komunikon pozitën e saj në botë.

Çdo çështje madhore duhet të shoqërohet me materiale të përgatitura në gjuhë diplomatike dhe juridike: dokumente, harta, kronologji, argumente ligjore, të dhëna dhe materiale informuese.

Kjo do ta bënte komunikimin e Kosovës më të qëndrueshëm dhe më profesional.Në diplomaci, forma e paraqitjes së argumentit është pjesë e vetë argumentit.

12. Rishikim periodik i misioneve ndërkombëtare

Në kuadër të kësaj strategjie, Kosova duhet të krijojë një mekanizëm institucional për vlerësimin periodik të misioneve ndërkombëtare.

Ky vlerësim duhet të jetë objektiv dhe të mbështetet në: mandatin; rezultatet; nevojat institucionale të Kosovës; përputhshmërinë me zhvillimin e institucioneve vendore;interesat strategjike të Republikës.

Kjo do të krijonte një standard të ri: prani ndërkombëtare aty ku është e dobishme, përgjegjësi vendore aty ku institucionet janë të gatshme dhe partneritet strategjik aty ku interesat janë të përbashkëta.

Një diplomaci që ndërton, jo vetëm që reagon.Në fund, plani diplomatik i Kosovës pas Hagës duhet të mbështetet në një parim të thjeshtë: Kosova nuk duhet të jetë vetëm objekt i diplomacisë së të tjerëve; ajo duhet të bëhet gjithnjë e më shumë subjekt aktiv i diplomacisë së saj.Kjo nuk arrihet me retorikë.Arrihet me institucione, ekspertë, koordinim, dokumente, argumente dhe prani të vazhdueshme në qendrat e vendimmarrjes.

Prandaj, pas Hagës, Kosova duhet të ndërtojë një diplomaci që vepron në disa drejtime njëkohësisht:me SHBA-në – partneritet strategjik;me BE-në – integrim dhe reformë;me NATO-n – bashkëpunim dhe aspiratë për anëtarësim;me OKB-në – prani dhe iniciativë diplomatike;me Shqipërinë – koordinim strategjik;me shtetet mosnjohëse – diplomaci të targetuar;me misionet ndërkombëtare – dialog dhe rishikim institucional;me Serbinë – përballje diplomatike përmes argumentit, jo përmes retorikës;me opinionin ndërkombëtar – diplomaci publike profesionale.

Kjo do të ishte një përgjigje shtetërore ndaj realitetit të ri.

Kosova nuk duhet të zgjedhë ndërmjet sovranitetit dhe partneritetit.Ajo duhet t’i ndërtojë të dyja së bashku.

Sovraniteti i Kosovës duhet të forcohet përmes partneritetit me SHBA-në, integrimit me BE-në, bashkëpunimit me NATO-n dhe një diplomacie aktive në të gjitha qendrat e vendimmarrjes ndërkombëtare.

Ky është drejtimi që mund ta shndërrojë periudhën pas Hagës nga një moment pasigurie në një mundësi për një fazë më të pjekur të shtetndërtimit dhe të afirmimit ndërkombëtar të Republikës së Kosovës.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Për javë të tërë e kam paralajmëruar këtë libër, por pa përmendur asmjlherë me titull, edhe pse miqt e afërt ishin nlë dijeni për punln time. Me 14 shtator më në fund “Lufat nën akuzë: Nga Del Ponte te Gjykata Speciale” pata kënaëqsinlë që në Tiranë, në Institutin Shqiptar për Tsudime Ndërkombëtare (AIIS), në praninë e shumë miqve , studiuesve, diplomatëve dhe mysafirëve të tjerë, të ptomovoja librin tim më të ri dhe të zhvilloja një bashkëbisedim të hapur e të ngrohtë për çështjet që trajton ky libër. Biseda vazhdoi edhe pas përfundimit të promovimit- ndoshta dëshmi më e mire se libri tashmë ka nisur jetën e vetë përtej autorit.

Po, përse ky libër duhej të niste rrugëtimin nga Tirana?

Natyrsisht nuk është e rastsit, ka disa arsye:

E para, sepse Tirana nuk është vetëm kryqyteti I Shqipoërisë. Për Kosovën, Shqipëria ishet dhe mbeti prapavija e saj natyrore-historike, kombëtare, politike dhe njerëzore në rrugën e saj shtetëformues. Kosova bëri luftën e vet, e pagoi lirinë e vet e ndërtoi shtetin e vet, por në ditët dramatike Shqipëria u bë streha e qindar mijëra shqiptarëve të dëbuar nga Kosova.

E dyta, nga pretendimi I Crala Del Pontes te raporti I Dick Martym nën hijen e dyshimit nuk u vendos vetëm Kosova; në këtë histori u përfshi edhe Shqipëria. Prandaj, ky debat duhej të vinte edhe këtu, në Tiranë, aty ku një pjesë e kësja historie është zhvilluar dhe ku një pjesë e saj ende kërkon përgjigje.

E treta, është një arsye personale. Jam rritur në një familje ku dashuria prë Shqipërinë ishte e pakushtëzuar, përtej regjimeve dhe qeverive. Shqipëria për ne ishte më e madhe se çdo qeveri dhe më jetëgjatë se çdo regjim. Prandaj, sa hertë vij në Tiranë, ndihem si në shtëpi, sepse edhe Shqipria dhe njerëzit e saj më kanë vlerësuar dhe më kanë dhuruar dashuri të veçantë. Me këtë rast, dua t’I shpreh mirënjohjen time më të sinqertë Institutit Shqiptar për Studime Ndërkombëtare (AIIS) për organizimin e këtij promovimi dhe mikpritjen, si dhe referuesve të sotëm, prof.dr. Enver Hoxhaj, ish-minsitër i Jashtëm të Kosovës, Dr. Arian Starova, për vlerësimin dhe diskutimin përmbajtësor. Falemnderit edhe Alba Çelës për moderimin dhe për atmosferën e bukur të promovimit dhe të bashkëbisedimit.

Dhe falemnderit secilit që ishte aty. Një libër shkruhet në vetmi, por kuptimin e tij të plotë e merr vetëm kur hyn në debat me lexuesin. Libri im është një lloj pasqyre e formimit të Dhomave të Specializuara, të cilat nga fillimi e kanë devijuar misionin e tyre për çfarë ishin formuar, ndriçpimin e prtendimeve të senatorit antisqiptar dhe antiamerikan, senatorit Dick Marty, për trafikim të roganeve, një akuzë që kurrë nuk u vërtetua. Është e qartë se deri më tani kjo gjykatë ka krijuar tendencën dhe përpejkjen për të krijuar një simetri të rreme historike ndërmjet shqiptarëve të përndjekur dhe regjimit okupues të Serbisë. Çdo interpretim i akgjykimit duhet të ruajë në qendër realitetin se Serbia ishte aktori shtetëror që prodhoi dhunë në shkallë të gjerë në luftërat e shpërbërjes së Jugosllavisë, përfshirë edhe luftën e Kosovës.

Mënyra si u ndërtua kjo gjykata dhe raporti racist i Dick Marty-t kishin vetëm një qëllim krijimin e simetrisë me krimet e organizuara shtetërore serbe, në fakt verdikti i kësaj gjykate është rehabilitim i krimeve të Milosheviqit dhe relativizimi më brutal i krimeve shtetërore serbe në harkun kohor 1989-1999. Në thelb vendimi i saj ka rrënuar themelet e beismit të shqiptarëve te Perëndimi dhe ka vrarë idenë e një Kosove multietnike sipas Planit të Ahtisaarit. Veç një albanofobi e frikshme mund të çoj në dënimin e tillë dhe një synim për disiplinimin e shqiptarëve në Ballkan.

Sot “Lufta nën akuzë” e nisi rrugëtimin nga Tirana. Besoj se Tirana, Prishtina dhe Tetova duhet të komunikojnë dhe më shumë mes tyre, sepse hapësira jonë kulturore ka nevojë për më shumë qarkullim të ideve, librave, autorëve dhe debateve. Një komunikim më i denduar kulturor ndërmjet tri qendrave shqiptare do t’i jepte më shumë gjallëri, shumësi dhe forcë kultiurës mbarëshqiptare. Për librat nuk duhet të ketë kufij. Por as taksa. Sepse kultura që na bashkon nuk duhet të paguajë çmimin e kufijve që na ndajnë.