“Demokracia nuk vihet në provë kur njerëzit bien dakord me njëri-tjetrin. Demokracia vihet në provë kur një komb duhet të gjejë një rrugë paqësore përmes mosmarrëveshjeve.”

Cafo Boga, M.S. Diplomaci

Gjatë javëve të fundit i kam kushtuar një seri artikujsh sfidave politike, institucionale dhe ekonomike me të cilat përballet Shqipëria. Duke filluar me Përtej Zhurmës: Kujt Duhet t’i Besojnë Shqiptarët? dhe duke vazhduar me Shqipëria në Udhëkryq: Zëri i Brezit të Ri, Sfida e Vërtetë e Shqipërisë: Jo Zhvillimi, por Qeverisja e Mirë, Nga Protesta te Lidershipi: Një Udhërrëfyes për Ripërtëritjen Demokratike dhe së fundmi Toka e Shqipërisë – E Ardhmja e Kombit, jam përpjekur jo vetëm të analizoj zhvillimet ndërsa ato ndodhin, por edhe të ofroj ide praktike që mund të kontribuojnë në një debat kombëtar më konstruktiv.

Qëllimi im nuk ka qenë kurrë të nxis emocione, të thelloj ndarjet politike apo të mbështes një forcë politike kundër një tjetre. Shqipëria ka tashmë mjaftueshëm polarizim. Ajo që vendi ka nevojë sot nuk është më shumë përplasje, por më shumë zgjidhje; jo më shumë slogane, por më shumë lidership.

Prej më shumë se dy javësh, Shqipëria po përjeton një shfaqje të jashtëzakonshme të angazhimit qytetar. Çdo mbrëmje, mijëra qytetarë mblidhen në mënyrë paqësore në zemër të Tiranës për të shprehur pakënaqësinë e tyre me drejtimin që po merr vendi dhe për të kërkuar ndryshim politik. Larg zbehjes, protestat duket se po fitojnë gjithnjë e më shumë mbështetje, duke reflektuar një nivel pakënaqësie publike që nuk mund të konsiderohet më as i përkohshëm dhe as i parëndësishëm.

Ajo që nisi si një protestë është shndërruar në diçka shumë më të madhe: në një debat kombëtar mbi qeverisjen, llogaridhënien, transparencën dhe drejtimin e ardhshëm të shtetit shqiptar. Kërkesa kryesore e protestuesve — dorëheqja e Kryeministrit Edi Rama — është bërë slogani qendror i lëvizjes. Megjithatë, pas javësh të tëra protestash të pandërprera, Shqipëria gjendet përballë një ngërçi politik gjithnjë e më të vështirë. Protestuesit mbeten të vendosur, ndërsa Kryeministri nuk ka dhënë asnjë shenjë se synon të largohet vullnetarisht nga detyra.

Siç ndodh shpesh në situata të tilla, zhgënjimi ka filluar të zëvendësojë strategjinë. Po dëgjohen gjithnjë e më shumë diskutime për ultimatume, mosbindje civile dhe forma më të ashpra proteste, përfshirë propozime për bllokimin e aeroportit, autostradave dhe infrastrukturës tjetër kritike nëse kërkesat aktuale nuk plotësohen. Në fund të fundit, rëndësi më të madhe se vetë propozimet ka ajo që ato tregojnë. Pritshmëritë po rriten. Emocionet po intensifikohen. Durimi po vihet gjithnjë e më shumë në provë. Ky është pikërisht momenti kur lëvizjet demokratike përballen me testin e tyre më të madh.

Historia na mëson se tërheqja e vëmendjes së publikut është shpesh faza më e lehtë e një lëvizjeje proteste. Ruajtja e mbështetjes publike, mbrojtja e autoritetit moral, shmangia e gabimeve të kushtueshme dhe shndërrimi i pakënaqësisë popullore në ndryshim të vërtetë demokratik janë sfida shumë më të vështira.

Në të vërtetë, shumë lëvizje dështojnë jo sepse ankesat e tyre janë të pajustifikuara, por sepse mbeten të bllokuara mes dy realiteteve: një qeverie që nuk është e gatshme të lëshojë pe dhe një lëvizjeje që nuk është e sigurt se si të ecë përtej protestës.

Prandaj, sfida me të cilën përballet Shqipëria sot është më e madhe sesa pyetja nëse një Kryeministër duhet të qëndrojë apo jo në detyrë. Sfida e vërtetë është se si të zgjidhet një mosmarrëveshje e thellë politike në përputhje me parimet demokratike, procedurat kushtetuese, shtetin ligjor dhe interesin afatgjatë të kombit.

Fatmirësisht, Shqipëria nuk është demokracia e parë që përballet me një dilemë të tillë. Situata të ngjashme kanë ndodhur në shumë demokraci parlamentare, ku segmente të mëdha të popullsisë humbën besimin te udhëheqësit e tyre, ndërsa këta të fundit refuzuan të largoheshin vullnetarisht. Disa vende i menaxhuan me sukses këto kriza dhe dolën prej tyre me institucione më të forta. Të tjera lejuan që polarizimi të thellohej, duke dëmtuar si stabilitetin politik ashtu edhe besimin e publikut.

Qëllimi i këtij artikulli nuk është të përcaktojë se kush ka të drejtë dhe kush gabon. Përkundrazi, synimi është të shqyrtojë se cilat mundësi mbeten të hapura kur një Kryeministër refuzon të japë dorëheqjen, cilat mekanizma kushtetues ekzistojnë për ndryshim demokratik dhe cilat hapa duhet të konsiderojnë protestuesit nëse dëshirojnë të arrijnë objektivat e tyre pa dëmtuar institucionet që synojnë të përmirësojnë.

Pyetja me të cilën përballet Shqipëria sot nuk është më nëse qytetarët kanë të drejtë të protestojnë. Kjo e drejtë është themelore në çdo demokraci. Pyetja tani është se si të shndërrohet protesta në përparim.

Si mund të shmangë një lëvizje demokratike shndërrimin e një krize politike në një krizë kombëtare?

Dhe si mund të dalë Shqipëria nga ky moment jo më e dobët, por më e fortë?

ÇFARË MUND TA LARGOJË NJË KRYEMINISTËR NË NJË DEMOKRACI PARLAMENTARE?

Një nga keqkuptimet më të zakonshme gjatë periudhave të trazirave politike është bindja se protestat masive, sado të mëdha qofshin, mund ta largojnë vetë një qeveri nga pushteti. Ndonëse protestat mund të krijojnë presion të konsiderueshëm politik, demokracitë funksionojnë përmes mekanizmave kushtetues të krijuar për të garantuar njëkohësisht stabilitetin dhe llogaridhënien. Shqipëria është një demokraci parlamentare. Për rrjedhojë, pavarësisht madhësisë së protestave, Kryeministri nuk mund të largohet nga detyra thjesht sepse protestuesit e kërkojnë këtë. Ndryshimi politik duhet të ndodhë përmes procedurave demokratike dhe kushtetuese.

Kjo mund të jetë zhgënjyese për disa protestues, por njëkohësisht përbën një nga garancitë më të rëndësishme të demokracisë. Nëse qeveritë do të mund të rrëzoheshin vetëm nga ai që arrin të mbledhë turmën më të madhe, institucionet demokratike do t’i linin vendin paqëndrueshmërisë së përhershme.

Mënyra e parë dhe më e drejtpërdrejtë është dorëheqja vullnetare. Historia njeh shumë raste kur udhëheqës politikë kanë arritur në përfundimin se qëndrimi në detyrë do të thellonte ndarjet kombëtare ose do të dobësonte besimin e publikut tek institucionet. Dorëheqja nuk është domosdoshmërisht pranim faji; ndonjëherë ajo përfaqëson një akt përgjegjësie në funksion të stabilitetit politik dhe interesit kombëtar.

Mekanizmi i dytë është mocioni i mosbesimit në Parlament.

Në demokracitë parlamentare, qeveritë e marrin legjitimitetin e tyre nga shumica parlamentare. Nëse Kryeministri humbet mbështetjen e kësaj shumice, qeveria mund të zëvendësohet përmes procedurave kushtetuese. Megjithatë, kur partia në pushtet vazhdon të kontrollojë shumicën parlamentare, ky skenar bëhet i vështirë, përveç rasteve kur vetë anëtarët e shumicës qeverisëse arrijnë në përfundimin se ndryshimi është i domosdoshëm. Një mundësi e tretë është ndryshimi i lidershipit brenda vetë partisë në pushtet. Në shumë vende demokratike, udhëheqës afatgjatë janë zëvendësuar jo nga kundërshtarët e tyre politikë, por nga bashkëpunëtorët e tyre, të cilët kanë vlerësuar se një drejtim i ri do t’i shërbente më mirë interesave të vendit dhe ruajtjes së stabilitetit politik.

Së fundi, krizat politike shpesh zgjidhen përmes marrëveshjeve politike që mund të përfshijnë reforma kushtetuese, qeveri teknike ose kalimtare, reforma zgjedhore apo zgjedhje të parakohshme. Marrëveshje të tilla nuk janë shenjë dobësie demokratike. Përkundrazi, ato janë dëshmi se demokracia po funksionon siç duhet, duke u dhënë palëve mundësinë të arrijnë një zgjidhje paqësore dhe institucionale.

Mësimi kryesor është ky: protestat mund të krijojnë momentumin për ndryshim, por janë mekanizmat kushtetues ata që e shndërrojnë presionin politik në rezultat politik.

Për këtë arsye, lëvizja duhet të fillojë të pyesë jo vetëm se si mund të rrisë presionin, por edhe se si mund ta shndërrojë atë në një strategji realiste demokratike.

PSE PËRSHKALLËZIMI MUND TË JETË NJË GABIM STRATEGJIK?

Ndërsa ngërçi politik vazhdon, zhgënjimi rritet në mënyrë të pashmangshme. Disa protestues mund të arrijnë në përfundimin se protestat e deritanishme nuk janë më të mjaftueshme dhe se nevojiten masa më të forta. Kështu lindin thirrjet për bllokimin e aeroporteve, mbylljen e autostradave, ndërprerjen e shërbimeve publike apo paralizimin e aktivitetit ekonomik.

Në shikim të parë, këto masa mund të duken tërheqëse sepse premtojnë më shumë vëmendje publike dhe më shumë presion ndaj qeverisë. Megjithatë, përvoja e shumë demokracive tregon se taktika të tilla shpesh prodhojnë rezultate krejt të ndryshme nga ato që synohen.

Lëvizjet demokratike të suksesshme varen nga mbështetja e publikut. Legjitimiteti i tyre buron nga bindja se ato veprojnë në emër të interesit të përgjithshëm. Kur qytetarët fillojnë të përballen me vështirësi të drejtpërdrejta si pasojë e protestave, vëmendja zhvendoset nga problemet që i shkaktuan ato drejt shqetësimeve që krijojnë vetë protestat.

Bizneset humbasin të ardhura, turizmi dëmtohet, investitorët bëhen më të kujdesshëm dhe në fund kostoja ekonomike bie mbi të njëjtët qytetarë në emër të të cilëve lëvizja pretendon të veprojë.

Ndoshta më e rëndësishmja, qeveritë shpesh e kanë më të lehtë të mbrohen nga kaosi dhe ndërprerjet sesa nga veprimi qytetar paqësor, i disiplinuar dhe i bazuar në parime.

Kjo nuk do të thotë se protestat duhet të ndalen. Përkundrazi. Do të thotë se ato duhet të përqendrohen në ruajtjen e autoritetit moral që i ka bërë të suksesshme deri tani. Historia moderne na tregon se lëvizjet më efektive nuk kanë qenë domosdoshmërisht ato që kanë shkaktuar shqetësimin më të madh. Ato kanë qenë lëvizjet që kanë ruajtur besimin e publikut, kanë treguar disiplinë dhe kanë mbajtur vazhdimisht epërsinë morale. Objektivi nuk duhet të jetë që Shqipëria të bëhet e paqeverisshme. Objektivi duhet të jetë që reforma demokratike të bëhet e pashmangshme.

LËVIZJA DUHET TË EVOLUOJË NGA PROTESTA NË LIDERSHIP

Çdo lëvizje demokratike e suksesshme arrin herët a vonë në një moment vendimtar. Në fillim, qëllimi i saj është të zgjojë ndërgjegjen publike. Më pas mobilizon qytetarët. Pastaj ushtron presion. Por në një moment lind një pyetje shumë më e vështirë:

Kush flet në emër të lëvizjes?

Kush negocion për të?

Kush harton propozimet politike?

Kush paraqet vizionin për ditën pas ndryshimit?

Një protestë mund të nxjerrë mijëra njerëz në rrugë.

Vetëm lidershipi mund ta shndërrojë energjinë qytetare në ndryshim të qëndrueshëm politik.

Nëse lëvizja aktuale synon të arrijë reforma domethënëse, ajo duhet të fillojë krijimin e një strukture përfaqësuese lidershipi, të përbërë nga individë me integritet dhe reputacion nga shoqëria civile, universitetet, organizatat profesionale, komuniteti i biznesit, organizatat rinore dhe diaspora shqiptare.

Një strukturë e tillë nuk do ta zëvendësonte lëvizjen.

Përkundrazi, do t’i siguronte asaj drejtim, koordinim dhe besueshmëri.

Njëkohësisht, lëvizja duhet të artikulojë një listë të qartë dhe të përmbledhur objektivash. Qytetarët duhet të dinë saktësisht se çfarë reformash kërkohen, si do të realizohen ato dhe çfarë rregullimesh politike parashikohen pas tyre.

Pyetja që shtrohet sot nuk është më nëse qytetarët e kanë shprehur pakënaqësinë e tyre. Kjo tashmë është bërë e qartë.

Pyetja është nëse lëvizja mund të evoluojë nga një forcë proteste në një forcë që është në gjendje të ndihmojë në formësimin e së ardhmes demokratike të vendit.

Historia na mëson një mësim të rëndësishëm: qeveritë rrallë bien sepse protestuesit janë të zemëruar.

Qeveritë ndryshojnë kur lëvizjet protestuese bëhen të organizuara, të disiplinuara dhe të përgatitura për të udhëhequr.

Kjo është sfida që qëndron sot përpara Shqipërisë.

NJË UDHËRRËFYES PËR TRANZICIONIN DEMOKRATIK

Nëse protestat vazhdojnë dhe Kryeministri mbetet i vendosur të mos japë dorëheqjen, Shqipëria herët a vonë do të përballet me një udhëkryq vendimtar.

Njëra rrugë të çon drejt përshkallëzimit të përplasjes, polarizimit të mëtejshëm, pasigurisë ekonomike dhe dobësimit të institucioneve.

Rruga tjetër të çon drejt tranzicionit demokratik përmes organizimit, dialogut, procedurave kushtetuese dhe reformave politike.

Rruga e parë është e lehtë për t’u nisur, por e vështirë për t’u kontrolluar.

Rruga e dytë kërkon durim, disiplinë dhe lidership, por ofron shanset më të mëdha për të arritur rezultate të qëndrueshme duke ruajtur stabilitetin kombëtar.

Prandaj pyetja nuk është nëse presioni duhet të vazhdojë.

Ai duhet të vazhdojë.

Pyetja është se si ky presion mund të shndërrohet në një proces konstruktiv demokratik.

Hapi i Parë: Krijimi i një Këshilli Kombëtar të Qytetarëve

Nëse lëvizja synon të arrijë reforma reale, ajo duhet të krijojë një organ përfaqësues që të jetë në gjendje të flasë me një zë të vetëm në emër të protestuesve.

Ky këshill duhet të përfshijë figura me integritet nga shoqëria civile, akademia, organizatat profesionale, komuniteti i biznesit, organizatat rinore dhe diaspora shqiptare.

Pa lidership nuk mund të ketë negociata.

Pa negociata nuk mund të ketë zgjidhje politike.

Hapi i Dytë: Hartimi i një Platforme të Qartë dhe të Kufizuar

Një nga rreziqet më të mëdha të çdo lëvizjeje proteste është tundimi për t’u bërë zëri i çdo pakënaqësie që ekziston në shoqëri.

Lëvizjet e suksesshme mbeten të fokusuara.

Për këtë arsye, lëvizja duhet të përcaktojë një numër të kufizuar objektivash të qarta dhe të arritshme, si:

Reforma zgjedhore;

Forcimi i pavarësisë së institucioneve;

Lufta kundër korrupsionit;

Rritja e transparencës qeveritare;

Përmirësimi i llogaridhënies publike.

Mbi të gjitha, qytetarët duhet të dinë se çfarë përbën suksesin.

Ata kanë të drejtë të dinë jo vetëm se çfarë kundërshton lëvizja, por edhe çfarë propozon ajo.

Hapi i Tretë: Hartimi i një Plani Tranzicioni

Nëse objektivi është ndryshimi politik, lëvizja duhet t’i përgjigjet pyetjes që shumë qytetarë po bëjnë tashmë:

Çfarë ndodh të nesërmen?

Nëse Kryeministri jep dorëheqjen nesër, kush qeveris?

Si mbrohen institucionet?

Si organizohen zgjedhjet?

Pa përgjigje të qarta për këto pyetje, pasiguria bëhet aleati më i madh i status quo-së.

Hapi i Katërt: Dialog pa Hequr Dorë nga Parimet

Dialogu nuk është dobësi.

Kompromisi nuk është dorëzim.

Çdo tranzicion demokratik i suksesshëm ka përfshirë, në një moment ose në një tjetër, komunikim dhe negociata ndërmjet palëve kundërshtare.

Qëllimi i dialogut nuk është braktisja e kërkesave legjitime.

Qëllimi është gjetja e një rruge kushtetuese që e shndërron presionin publik në reformë institucionale.

Hapi i Pestë: Shqyrtimi i një Qeverie Kalimtare dhe Zgjedhjeve të Parakohshme

Nëse kriza politike arrin një pikë ku qeverisja normale bëhet gjithnjë e më e vështirë, aktorët politikë mund të detyrohen të shqyrtojnë mundësinë e një marrëveshjeje të përkohshme kombëtare për të rikthyer besimin në procesin demokratik.

Një qeveri kalimtare mund të ketë për detyrë:

Garantimin e funksionimit normal të administratës;

Ruajtjen e rendit publik;

Zbatimin e reformave të dakorduara;

Përgatitjen e zgjedhjeve të lira dhe konkurruese brenda një afati të përcaktuar.

Vendimi përfundimtar do t’i kthehej aty ku i takon: qytetarëve shqiptarë, përmes kutisë së votimit.

Hapi i Gjashtë: Përgatitja për Reforma Afatgjata

Edhe nëse ndodh ndryshimi politik, sfidat themelore të Shqipërisë nuk do të zhduken.

Problemet që kanë marrë dekada për t’u krijuar nuk mund të zgjidhen brenda natës.

Për këtë arsye, lëvizja duhet ta shohë misionin e saj jo thjesht si zëvendësimin e një qeverie me një tjetër, por si forcimin e themeleve demokratike të shtetit shqiptar.

Ky është ndryshimi midis ndryshimit politik dhe ripërtëritjes demokratike.

DITA PAS

Ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është nëse do të ndodhë ndryshimi, por çfarë do të vijë pas tij.

Nëse Kryeministri jep dorëheqjen nesër, kush do të qeverisë? Si do të mbrohen institucionet? Si do të ruhet stabiliteti? Si do të organizohen zgjedhjet?

Historia na mëson se largimi i një udhëheqësi dhe ndërtimi i një sistemi më të mirë nuk janë e njëjta gjë. E para mund të zgjasë disa javë; e dyta mund të kërkojë vite.

Për këtë arsye, çdo lëvizje që kërkon ndryshim politik ka përgjegjësinë jo vetëm të identifikojë problemet, por edhe të ofrojë zgjidhje. Qytetarët duhet të kenë besim se çdo tranzicion politik, nëse ndodh, do të jetë i rregullt, kushtetues dhe i udhëhequr nga një vizion i qartë për të ardhmen.

Në fund të fundit, e ardhmja e Shqipërisë nuk mund të varet nga ngritja apo rënia e një figure të vetme politike.

Kryeministrat vijnë e shkojnë.

Partitë politike ngrihen dhe bien.

Lëvizjet shfaqen dhe zhduken.

Por institucionet mbeten.

Nëse protestat aktuale kontribuojnë në forcimin e institucioneve, rritjen e transparencës, përmirësimin e llogaridhënies dhe zgjerimin e pjesëmarrjes qytetare, atëherë Shqipëria do të dalë më e fortë nga kjo periudhë, pavarësisht mënyrës se si zgjidhet kriza e tanishme politike.

Ky duhet të jetë objektivi përfundimtar i lëvizjes: jo thjesht ndryshimi i një qeverie, por forcimi i themeleve demokratike të shtetit shqiptar.

PËRFUNDIMI: TESTI I NJË LËVIZJEJE

Protestat që po zhvillohen sot në Shqipëri kanë arritur tashmë diçka të rëndësishme. Ato kanë dëshmuar se qytetarët vazhdojnë të jenë të gatshëm të marrin pjesë në jetën publike dhe të kërkojnë llogari nga ata që i qeverisin. Vetë kjo është një shenjë e vitalitetit demokratik. Por sfida tani është ndryshe.

Sfida nuk është më nëse qytetarët mund të mbushin një shesh. Sfida është nëse ata mund ta shndërrojnë energjinë qytetare në përparim demokratik.

Udhërrëfyesi i paraqitur në këtë artikull nuk kërkon braktisjen e protestave. Përkundrazi, ai kërkon që lëvizja të hedhë hapin e radhës: të organizohet, të krijojë lidership, të përcaktojë objektiva të qarta dhe të përgatitet për përgjegjësitë që sjell ndryshimi demokratik.

Historia na mëson se çdo lëvizje demokratike e suksesshme arrin një moment vendimtar. Një moment kur duhet të vendosë nëse dëshiron thjesht të kundërshtojë pushtetin apo nëse është e gatshme të ndihmojë në ndërtimin e diçkaje më të mirë.

Ai moment mund të ketë ardhur tashmë për Shqipërinë. Rruga përpara nuk do të jetë e lehtë. Ajo do të kërkojë durim, disiplinë, lidership dhe përkushtim ndaj parimeve kushtetuese, shtetit ligjor dhe interesit kombëtar.

Mbi të gjitha, do të kërkojë të kuptohet se objektivi është më i madh se dorëheqja e një politikani apo ndryshimi i një qeverie.

Kryeministrat vijnë e shkojnë.

Partitë politike ngrihen dhe bien.

Qeveritë ndryshojnë.

Por kombet mbeten.

Pyetja e vërtetë me të cilën përballet Shqipëria nuk është nëse një qeveri do të mbijetojë apo një tjetër do ta zëvendësojë atë. Pyetja e vërtetë është nëse ky moment do të bëhet një tjetër kapitull në historinë e gjatë të përplasjeve politike shqiptare apo fillimi i një kapitulli të ri të ripërtëritjes demokratike.

Nëse protestat e sotme çojnë në institucione më të forta, llogaridhënie më të madhe, qeverisje më transparente dhe një qytetari më aktive, atëherë Shqipëria do të dalë më e fortë nga kjo krizë, pavarësisht mënyrës se si ajo zgjidhet. Historia mund t’i kujtojë këto protesta për turmat që mblodhën apo për betejat politike që frymëzuan. Por rëndësia e tyre e vërtetë do të matet me diçka shumë më të madhe:

Nëse ato ndihmuan në ndërtimin e një Shqipërie më të fortë. Sepse qëllimi përfundimtar i një lëvizjeje demokratike nuk është thjesht të ndryshojë një qeveri.

Është të përmirësojë një komb.

Nga Frank Shkreli/

Shqipëria po përjeton sërish ditë protestash kundër qeverisë. Nga Tirana deri në jug e në veri të vendit, qytetarë të moshave dhe bindjeve të ndryshme po shprehin pakënaqësinë e tyre për çështje që lidhen me qeverisjen e keqe, mungesë-transparencës, me mbrojtjen e pasurive publike dhe për të ardhmen e vendit. Ajo që bie në sy nuk është vetëm objekti i protestave, por mesazhi më i thellë që ato përcjellin: lodhjen e një shoqërie me klasën politike të tranzicionit 35-vjeçar të pafund. Sipas raportimeve të ditëve të fundit, në protestat e organizuara kundër projekteve të debatueshme në zonën e Zvërnecit dhe në manifestime të tjera qytetare, është vënë re pjesëmarrja e gjerë dhe përditë e më e më e madhe e të rinjve dhe kërkesa e tyre për ndryshim të kastës aktuale politike, pasi vendi është në rrugë të gabuar. Vëzhguesit e kanë cilësuar këtë si një fenomen që po fiton terren jo vetëm në Shqipëri, por në mbarë rajonin dhe më gjërë.

Pas 35 vitesh “pluralizëm”, shqiptarët kanë të drejtë të pyesin: çfarë ka prodhuar kjo klasë politike? Shqipëria ka bërë përparime të rëndësishme në raport me të kaluarën komuniste, por mbetet e goditur nga emigracioni masiv, korrupsioni në të gjitha nivelet e qeverisë, pabarazia ekonomike, mos përballimi me krimet e ish-diktaturës komuniste enveriste, mungesa e besimit të shqiptarëve tek institucionet, e të tjera halle. Një pjesë e madhe e elitës politike shqiptare të tranzicionit, pavarësisht, dallimeve partiake, mbart ende kulturën, mentalitetin dhe mënyrën e ushtrimit të pushtetit autoritar, të trashëguar nga diktatura komuniste. Disa emra mund të kenë ndryshuar gjatë viteve, partitë janë riorganizuar, por shpesh praktikat kanë mbetur të njëjta: përqendrimi i pushtetit, klientelizmi, mungesa e meritokracisë dhe vendosja e interesave partiake mbi interesin kombëtar. Tema këto të cilat jam munduar t’i trajtoj shpesh, sidomos, gjatë këtyre 15-20 viteve të kaluara. Breza të tërë janë rritur duke dëgjuar të njëjtat premtime boshe dhe duke parë pothuajse të njëjtat figura politike që dominojnë gjithnjë skenën publike.

Nuk është rastësi që shumë nga protestat e sotme nuk drejtohen vetëm kundër një vendimi apo një projekti të caktuar. Në thelb, ato shprehin një revoltë më të gjerë kundër një sistemi politik që shihet si i mbyllur, i vetëkënaqur dhe i shkëputur nga hallet e qytetarëve. Kur të rinjtë dalin në rrugë dhe kërkojnë ndryshim, ata nuk po kërkojnë thjesht një politikë tjetër: ata po kërkojnë një kulturë tjetër politike, me njerëz të rinjë, në shekullin XXI, që do duhej të ishte shekulli i shqiptarëve.

Në këtë kuptim, protestat aktuale duhet të shërbejnë si kambanë alarmi për të gjithë spektrin politik shqiptar. Jo vetëm për qeverinë, por edhe për opozitën. Qytetarët po japin sinjalin se nuk mjafton më rotacioni i të njëjtëve aktorë politikë. Shqiptarët kërkojnë përgjegjësi, meritokraci dhe një brez të ri udhëheqësish që nuk mbartin barrën e konflikteve dhe dështimeve të tranzicionit. Shqipëria ka nevojë për një rilindje të kulturës politike. Ka nevojë për njerëz që nuk e shohin politikën si profesion të përjetshëm, por si shërbim ndaj qytetarëve. Ka nevojë për udhëheqës që e kuptojnë se pushteti nuk është privilegj, por përgjegjësi. Ka nevojë për individë që nuk janë të ngarkuar me konfliktet, armiqësitë dhe bagazhin e tranzicionit të pafund. Sepse, brezi i ri shqiptar ka treguar se zotëron talent, arsimim dhe aftësi konkurruese në çdo cep të botës. Mjekë, inxhinierë, sipërmarrës, studiues dhe profesionistë shqiptarë po dallohen në Evropë dhe Amerikë për aftësitë dhe për kontributet e tyre në fushaa të ndryshme, në vendet perëndimore ku jetojnë. Pyetja është: pse ky potencial nuk reflektohet në të njëjtën masë në udhëheqjen politike të vendit?

Një demokraci e shëndetshme rinovohet, vazhdimisht. Ajo nuk mbijeton duke u mbështetur, pafundësisht, tek figurat e së kaluarës. Asnjë komb nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke mbetur peng i së kaluarës konflikteve, rivaliteteve dhe mentaliteteve të vjetra autoritare-diktatatoriale. Prandaj, largimi i klasës së vjetër politike nga qendra e vendimarrjes politike nuk duhet parë si akt hakmarrjeje apo përjashtimi, por si një domosdoshmëri demokratike për të mirën e përbashkët të gjithë shqiptarëve, pa dallim. Është koha për një kalim paqësor të stafetës. Është koha që ata që kanë drejtuar Shqipërinë gjatë këtyre 35-viteve të kuptojnë, në këtë moment historik të Shqipërisë, se shërbimi më i madh që mund t’i bëjnë vendit dhe interesave të Shqipërisë dhe të Kombit mbarë, është t’u hapin rrugë brezave të rinj. Historia nuk i gjykon udhëheqësit vetëm për atë që kanë bërë, por edhe për aftësinë për të ditur se kur është koha të largohen, për të mirën e vetes dhe të shoqërisë. Shqipëria dhe shqiptarët meritojnë një fillim të ri. Por ky fillim kërkon fytyra të reja, ide të reja dhe një vizion të ri për Kombin shqiptar në shekullin XXI.

Historia na mëson se protestat janë shpesh paralajmëruesit e ndryshimeve të mëdha shoqërore. Ato nuk duhen demonizuar, por dëgjuar. Frank Shkreli: Kur zgjohet rinia, dridhen elitat. A po vjen më në fund ndryshimi në trojet shqiptare?! | Gazeta Telegraf. Një qeveri e mençur pyet veten pse protestojnë qytetarët kundër saj. Një opozitë e mençur pyet veten pse qytetarët nuk besojnë më verbërisht tek ajo. Kjo është pyetja, por edhe mesazhi që del edhe nga analizat dhe raportimet e fundit ndërkombëtare mbi zhvillimet në Shqipëri.

Në fund të fundit, çështja nuk është Zvërneci, as një protestë e vetme, as një qeveri e vetme. Çështja është nëse Shqipëria do të vazhdojë të mbetet peng i elitave politike të 35-viteve të fundit, apo do të hapë rrugën për një gjeneratë të re që e sheh politikën si shërbim dhe Shqipërinë, jo si pronë private e personale.

Shenjat e pakënaqësisë dhe zemërimit në Shqipëri janë tashmë të dukshme. Zëri i protestuesve mund të mos sjellë ndryshim brenda natës, por ai po artikulon një të vërtetë që po bëhet gjithnjë e më e vështirë të injorohet. Koha e tranzicionit të pafund po mbaron. Dhe bashkë me të, po afrohet edhe fundi i epokës së klasës së vjetër politike shqiptare, të lodhur e të korruptuar deri në palc. Prandaj, largimi i kësaj klase të vjetër politike nga qendra e vendimmarrjes dhe nga skena politike, nuk duhet parë si akt hakmarrjeje apo përjashtimi, por si një domosdoshmëri demokratike. Është koha për një kalim paqësor të stafetës. Klasa aktuale politike e të gjitha ngjyrave ka treguar se nuk ka çfarë t’i ofrojë më Shqipërisë as shqiptarëve. Ajo duhet t’ia lërë vendin alternativave të reja për t’i shërbyer popullit dhe për t’iu përgjigjur sfidave të reja të Kombit. Është koha që ata që kanë drejtuar Shqipërinë gjatë këtyre 35-viteve të kuptojnë se shërbimi më i madh që mund t’i bëjnë vendit, sot për sot, është t’u hapin rrugë brezit të ri — përfaqësuesit e të cilit të zgjidhen në votime të lira e të ndershme nga votuesit shqiptarë. Jo si në të kaluarën.Frank Shkreli/ Zgjedhjet e 30-qershorit: Një poshtërsi për qeverinë shqiptare, një dështim për opozitën, një turp për ndërkombëtarët dhe një fatkeqësi për kombin shqiptar! | Gazeta Telegraf

Edhe njëherë, historia nuk i gjykon liderët politikë vetëm për atë që kanë bërë, ose nuk kanë bërë për të mirën e atdheut, por edhe për aftësinë për të ditur kur është koha të largohen. Shqipëria ka nevojë urgjente për një fillim të ri, tani! Dhe ky fillim kërkon fytyra të reja, ide të reja dhe një vizion të ri për Kombin shqiptar në shekullin XXI. Ka ardhur koha, pra, për një rinovim të thellë moral politik dhe institucional, që tu japë shqiptarëve arsye për të besuar te politika dhe shteti i tyre. Çdo vonesë në këtë proces vetëm sa zgjatë krizën e besimit dhe pengon zhvillimin demokrataik dhe ekonomik të vendit. Është një domosdoshmëri e kohës dhe një kusht për të ardhmen e Shqipërisë dhe të Kombit shqiptar.

Gjëja më interesante e ditës së djeshme, madje edhe më e vlefshme gjithashtu pas vazhdimit të protestës së rinisë shqiptare, padyshim që ishte largimi nga rreshti i tretë i batalionit të parë të Partisë Socialiste i ish- deputetes se sajē , Marjana Koçeku.

Marjana  Koçeku deklaroi: Nuk ua kam marrë unē peng mandatin e deputetit. Ma keni marrë ju mue, për 10 muej rresht. 

Tash mandati ka ardhë në vend të vet, duke e sfiduar estabilishmentin e partise me zgjedhje tē reja.

Gjëja më e keqe që i ka ndodhur politikës shqiptare është kthimi i partive politike shqiptare në reparte ushtarake, i iniciuar dhe i realizuar nga binomi Berisha-Rama në vitin 2008 , 2024 e ne vazhdim .

Kthimi i partive politike në reparte ushtarake dhe shkatërrimi edhe i asaj pak demokracie të brendshme në planin politik prodhoi këtë realitet që ekziston sot, ku në njërën anë hapur adhurohet pronari i Partisë Demokratike, ndërsa në anën tjetër nuk është fare nevoja të bëhen zgjedhje, pasi dihet kush është trashëgimtari i Enverit.

Nuk po ndalem tek Parlamenti apo qeveria, pasi shihet jo vetëm cilësia, por edhe modeli i përfaqësimit, ku nuk i njeh askush. Produkti ndihet në jetën dhe në kurrizin e shqiptarëve, pasi  politikanët të gjithë së bashku me shume i ngjajnë një reje karkalecash qe fshijne gjithçka ju del perpara sesa përfaqësuesve dhe menaxherëve të taksave të shqiptarëve.

Shikoni me vëmendje reagimin e të gjithëve, duke përfshirë edhe mediat, për faqen e zezë të tyre për largimin e deputetes Koçeku nga rreshti i partisë.

Pothuajse në kor i bëjnë thirrje të dorëzojë mandatin, pasi ai është mandati i partisë.

Kjo jo se nuk është e vërtetë, por shikoni se si ka degraduar partia në pushtet që nga viti 2013, kur lideri i tyre Rama deklaronte se “ne jemi shërbëtorët e popullit”, ndërsa sot nëpërmjet tellallëve të tij deklaron pronësinë edhe mbi deputetët e zgjedhur gjoja nga populli, kurse për popullin thotë se edhe 500 mijë në dalshin në shesh, nuk ia ndien fare.

Protesta masive e popullit shqiptar në rrugët e Shqipërisë dhe të Perëndimit është treguesi më i mirë i delegjitimimit të politikës shqiptare, së bashku me pushtetin e shtetin e tyre, ku grabitjen e pasurive mbitokësore dhe nëntokësore përgjatë 36 viteve të fundit mundohen ta mbulojnë me propagandën bajate se shqiptarët janë kundër investimeve të huaja, kur dihet se shqiptarët kanë mbushur rrugët e Shqipërisë kundër abuzimit të tyre shumëdimensional.

Largimi i deputetes Koçeku nga banda e grabitësve me siguri do të pasohet edhe nga të tjerë në krejt politikën shqiptare, pasi sado që ka degraduar krejt spektri politik, prapë kanë mbetur disa të pa bërë pis.

Shikojeni se si e mbrojnë zv/kryeministren nga drejtësia që kanë ngritur vetë, ku të gjithë të bashkuar rreth hajnisë dhe poshtërsisë as që e morën mundimin të bënin publike bemat e saj, pasi me siguri i kanë hesapet bashkë.

Sistemi politik së bashku me komponentët e tij është pak të thuash se ka rënë, pasi ka kohë që është kalbur dhe nuk mund ta mbajë në këmbë asgjë, madje as propaganda bajate e mediave të pushtetit me lehaqenët e tij, pasi populli fatmirësisht është zgjuar.

Shkalla më e lartë e dekompozimit të politikës shqiptare, së bashku me të gjithë derivatet e saj, është pretendimi i hapur dhe i paturpshëm i pronësisë mbi të ashtuquajturit përfaqësues të popullit, të zgjedhur gjoja prej tij, por që realisht as nuk janë zgjedhur nga populli dhe as nuk i përkasin popullit. Kjo gjithnjë në vija të përgjithshme, pasi ditët në vazhdim do të tregojnë më qartë se kush janë përfaqësuesit e popullit dhe kush shërbëtorët e politikës antishqiptare dhe antikombëtare.

Në këtë kuadër i sugjeroj drejtuesve të protestës kombëtare që ta ndihmojnë këtë proces seleksionimi duke premtuar një ligj që në 10 vitet e ardhshme nuk do të lejohet të përfshihet asnjë nga anëtarët e kësaj bande të stërmadhe politike që kanë qenë në shërbim të partisë dhe pushtetit ditën kur të shpallet rrëzimi i pushtetit dhe zgjedhjet e reja.

Shqiptarët treguan këto ditë se e ardhmja u përket atyre dhe jo antishqiptarëve.

Të vjedhësh bukën në sofrën e shqiptarëve për pangopësinë tënde dhe si haraç për të huajt që të mbajnë në zverk të shqiptarëve, veç shqiptar nuk je.

Shpreh bindjen se shqiptarët i njohin hajdutët e pasurisë së tyre dhe me siguri do t’u japin atë çfarë u takon.

I kujtoj sundimtarëve shqiptarë se Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, të cilën e keni shqyer dhe dhunuar disa herë, prapë në nenin 2, pika 2, thotë: “Populli e ushtron sovranitetin nëpërmjet përfaqësuesve të tij ose drejtpërdrejt.”

Jeni të lutur të mos shkoni tek “vrima e fundit” drejtpërdrejt.

Historia ka treguar se kur përplaset populli me sundimtarët e tij, megjithëse shkaktohen dëme, prapë në fund fiton populli dhe nuk do të ndodhë ndryshe as kësaj here me këtë rini të mrekullueshme që ka mbushur sheshet.

Zoti e bekoftë Shqipërinë.

Ajet Delaj, New York

Prof. Pal Nikolli/

Harta bashkëngjitur, e publikuar nga platforma prestigjoze Our World in Data bazuar në të dhënat e projektit shkencor V-Dem (Varieties of Democracy) për vitin 2025, ofron një radiografi të hollësishme dhe të zymtë të gjendjes së lirisë në botë. Përmes një shkalle që lëviz nga 0 (autoritarizëm i plotë, ngjyrë e verdhë) në 1 (demokraci e konsoliduar liberale, ngjyrë blu e errët), harta dëshmon se bota po kalon nëpër një proces të thellë fragmentimi politik, ku hapësirat e lirisë po ngushtohen nën presionin e valëve të reja të autokratizimit.

​Në këtë analizë, vëmendje e veçantë i kushtohet pozicionimit të Shqipërisë dhe Ballkanit në raport me fuqitë globale si SHBA, Europa dhe pjesa tjetër e botës.

​1. Shqipëria dhe Rajoni i Ballkanit: Një demokraci në tranzicion të përhershëm.

​Kur vëzhgojmë me vëmendje Ballkanin Perëndimor në hartën bashkëngjitur, vërehet një nuancë e qartë diferencimi nga pjesa tjetër e Europës Perëndimore. Rajoni ynë, përfshirë Shqipërinë, nuk mbart blunë e errët të sistemeve të konsoliduara, por është i ngjyrosur me nuancat e blusë së lehtë ose të gjelbrës së çelur (zona e vlerave 0.5 – 0.7).

– ​Rasti i Shqipërisë: Shqipëria reflekton sfidat tipike të një “demokracie hibride” ose në tranzicion. Ndonëse vendi garanton mbajtjen e zgjedhjeve të rregullta dhe gëzon një shkallë të lirisë së shprehjes dhe asociimit, indeksi V-Dem penalizon elementet që lidhen me “komponentin liberal”. Këtu përfshihen dobësitë në sundimin e ligjit, korrupsioni sistemik, ndikimi i ekzekutivit mbi institucionet e pavarura dhe sfidat e lirisë së medias. Shqipëria në vitin 2025 mbetet një vend ku institucionet demokratike funksionojnë, por balanca e pushteteve është ende e brishtë.

– ​Ballkani Perëndimor si “Zonë Gri”: I gjithë rajoni (Serbia, Bosnjë – Hercegovina, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Kosova) shfaqet si një brez tranzicioni. Serbia, në veçanti, ka shfaqur prirje të forta të rënies demokratike në vitet e fundit, duke rrëshqitur drejt autokratizmit elektoral. Rajoni mbetet i ndikuar nga tensionet etnike dhe ndikimet e jashtme gjeopolitike (si Rusia dhe Kina), gjë që pengon shkallën e konsolidimit të plotë liberal që kërkohet për integrimin europian.

​2. Europa: Bastioni i fundit i demokracisë liberale nën presion.

​Europa mbetet kontinenti më i lirë dhe më i qëndrueshëm në rruzullin tokësor, gjë që dëshmohet nga dominimi pothuajse absolut i ngjyrës blu të errët në hartë.

– ​Veriu dhe Perëndimi si Model: Vendet skandinave (Suedia, Norvegjia, Finlanda, Danimarka) dhe Europa Perëndimore (Gjermania, Franca, Britania e Madhe) përfaqësojnë standardin më të lartë të indeksit (pranë vlerës 1). Këto shtete shquhen për kufizime strikte kushtetuese ndaj ekzekutivit, liri absolute të medias dhe mbrojtje të lartë të lirive civile.

– ​Divergjenca Lindore: Sa më shumë që lëvizet drejt Lindjes, nuancat e blusë fillojnë të zbehen. Vendet e Europës Qendrore dhe Lindore (si Hungaria apo Polonia në vitet e fundit, ndonëse me luhatje) kanë shfaqur shenja të asaj që quhet “demokraci joliberale”. Kjo tregon se edhe brenda Bashkimit Europian ekzistojnë vatra të rezistencës ndaj vlerave liberale tradicionale.

​3. Shtetet e Bashkuara të Amerikës: Polarizimi i një Superfuqie.

​Shtetet e Bashkuara shfaqen në hartë me ngjyrë blu, çka konfirmon statusin e tyre si një demokraci e fortë globale, por nuanca e saj nuk është aq e errët sa ajo e Kanadasë fqinje apo e Europës Veriore.

​Kjo nuancë paksa më e çelur reflekton analizat e shumta të ekspertëve të V-Dem mbi polarizimin ekstrem politik në SHBA gjatë viteve të fundit. Sulmet ndaj institucioneve zgjedhore, sfidat ndaj pavarësisë së gjyqësorit, retorika agresive politike dhe përpjekjet për të kufizuar të drejtat e votës në shtete të caktuara kanë lënë gjurmë në indeks. SHBA mbetet lideri i botës së lirë, por institucionet e saj po kalojnë një test të vështirë stresi të brendshëm.

​4. Bota: “Recesioni i madh demokratik” dhe dominimi autoritar.

​Në nivel global, harta përcjell një mesazh alarmues: demokracia liberale është një pakicë gjeografike dhe demografike. Sipërfaqet më të mëdha të globit janë të pushtuara nga ngjyra e verdhë dhe e zbehtë, që përfaqëson autokratizmin.

– ​Boshti autoritar (Rusia dhe Kina): Rusia dhe Kina shfaqen si dy blloqe masive të ngjyrës së verdhë (vlerat më të ulëta, 0.0 – 0.2). Në Rusinë e vitit 2025, opozita është asgjësuar plotësisht dhe shteti funksionon nën një regjim të mbyllur ushtarak/autokratik. Kina vazhdon të konsolidojë modelin e saj të autoritarizmit teknologjik dhe njëpartiak, ku liritë civile dhe opozitarizmi janë të pamendueshme.

– ​Lindja e Mesme dhe Afrika (MENA): Ky rajon shfaqet pothuajse tërësisht i mbyllur për proceset demokratike. Me përjashtime mikroskopike, rajoni dominohet nga monarki absolute apo diktatura ushtarake. Pjesa më e madhe e Afrikës Sub – Sahariane po ashtu shfaqet në të verdhë, e goditur rëndë nga grushtet e shtetit (veçanërisht në brezin e Sahelit) dhe paqëndrueshmëria kronike.

– ​Amerika Latine dhe Azia Jugore (Luhatjet): Vende si India (dikur demokracia më e madhe në botë) kanë rrëshqitur në nuanca më të çelura, duke u klasifikuar shpesh si “autokraci elektoral” për shkak të shtypjes së minoriteteve dhe kontrollit mbi median. Në Amerikën Latine, përballë dritave të forta të Kilit dhe Uruguait, qëndrojnë hijet e errëta të Venezuelës, Nikaraguas apo Kubës.

​Përfundim: Ku pozicionohet Shqipëria në këtë hartë?

​Harta “Liberal Democracy Index, 2025” është një thirrje për zgjim. Ajo tregon se demokracia nuk është një stacion final i garantuar, por një proces i vazhdueshëm që kërkon mbrojtje.

​Për Shqipërinë dhe Ballkanin Perëndimor, ky vizualizim tregon se rajoni gjendet në një udhëkryq kritik. Duke qenë gjeografikisht dhe politikisht të rrethuar nga bluja e errët e Bashkimit Europian, por duke pasur ende brenda vetes nuancat e gjelbra të sistemeve hibride, vendet tona duhet të bëjnë një zgjedhje të prerë: ose të thellojnë reformat liberale (sundimin e ligjit, pavarësinë e gjykatave, luftën ndaj korrupsionit) për t’u shkrirë me bllokun europian, ose rrezikojnë të mbeten një “zonë gri” e ekspozuar ndaj rrymave të ftohta të autoritarizmit global që po marshon në pjesën tjetër të botës.

Frank Shkreli/

Në jubileun e 250-vjetorit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, (4 Korrik, 2026), shqiptarët kanë arsye të veçantë për t’iu bashkuar këtij kremtimi. Pak kombe në Evropën Juglindore kanë pasur një lidhje kaq të hershme dhe kaq domethënëse me Amerikën, se sa shqiptarët. Këtë e dëshmojnë edhe tri prej figurave më të shquara të Rilindjes Kombëtare dhe të shtetformimit shqiptar: Fan Noli, Gjergj Fishta dhe Faik Konica.

Megjithëse të ndryshëm në temperament, formim dhe stil, ata ndanin një bindje të përbashkët se, Amerika përfaqësonte lirinë, demokracinë dhe shpresën për kombet e vogla që kërkonin të zinin vendin e tyre të merituar në Evropë dhe në botë. Në historinë moderne shqiptare, pak figura e kanë kuptuar dhe vlerësuar rëndësinë e Amerikës për kombin shqiptar aq thellë sa Fan Noli, Gjergj Fishta dhe Faiuk Konica. Ndonëse vinin nga tradita të ndryshme fetare e kulturore, këta e panë Amerikën si vendin ku liria, demokracia dhe dinjiteti njerëzor mund të shndërroheshin në një forcë për mbrojtjen e kombeve të vogla.

FAN NOLI: Amerika si atdheu i lirisë — Për Fan Nolin, Amerika ishte më shumë se vendi ku jetoi pjesën më të madhe të jetës së tij. Për të ishte vendi ku ai gjeti hapësirën për të zhvilluar talentin e tij si klerik, intelektual, shkrimtar, diplomat dhe burrë shteti. Frank SHKRELI/ Fan Noli, diplomati që përfaqësoi denjësisht Shqipërinë në arenën ndërkombëtare | Gazeta Telegraf. Për Nolin, Amerika nuk ishte vetëm vendi ku mbërriti si emigrant në vitin 1906, por toka ku ai ndërtoi veprën e tij më të madhe kombëtare. Në Boston ai u bë udhëheqës shpirtëror, publicist, organizator i diasporës dhe një nga themeluesit e lëvizjes shqiptaro-amerikane, duke e kthyer komunitetin shqiptar në një faktor me ndikim në mbrojtjen e çështjes kombëtare. Frank Shkreli: Fan Noli bashkon shqiptarët në Nju Jork, pa dallim krahine a feje | Gazeta Telegraf Në Amerikë ai ndërtoi institucionet e para të rëndësishme të diasporës shqiptare, Federatën Pan-Shqiptare Vatra dhe organin e saj gazetën Dielli. Themeloi Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe së bashku me bashkëpunëtorët e tij, e ktheu komunitetin shqiptaro-amerikan në një forcë të rëndësishme në mbrojtje të çështjes kombëtare.

Noli e admironte Amerikën për demokracinë e saj dhe për mundësinë që i jepte individit të lirë të realizonte, plotësisht, potencialin e vet. Për Nolin, Amerika ishte prova se liria politike dhe përparimi shoqëror mund të ecin së bashku. Atëherë cila do ishte porosia e Fan Nolit për shqiptarët, sidomos ata që protestojnë në rrugët dhe sheshet e Tiranës dhe më gjërë, sot në 250-vjetorin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Me ndihmën e (ai) si asistues redaksional, dhe bazuar në të dhënat nga jeta dhe veprimtaria e tyre, besoj se po të ishte gjallë mund t’i drejtohej sot rinisë dhe shqiptarëve kudo, me këto fjalë: Shqiptarë! Amerika që feston sot 250 vjetorin e saj nuk është thjesht një fuqi e madhe. Ajo është dëshmi se liria, kur bashkohet me arsimin, punën dhe besimin në demokracinë e vërtetë, mund të bëjë mrekulli. Mos e matni madhështinë e një kombi me ndërtesat e tij të larta, por me mundësitë që u jep qytetarëve të vet. Mos e matni lirinë me fjalët e kushtetutës, por me guximin për ta mbrojtur atë çdo ditë.

Shqiptarët kanë dhënë shumë për Amerikën dhe Amerika ka bërë shumë për shqiptarët. Por miqësia e vërtetë nuk mbahet vetëm me mirënjohje; mbahet duke ndjekur shembullin më të mirë që miku të jep. Arsimi, drejtësia dhe qytetaria janë, tri shtyllat mbi të cilat ndërtohet e ardhmja. Pa to, patriotizmi mbetet vetëm një këngë — me to, bëhet vepër. Bekuar qoftë çdo shqiptar që punon me ndershmëri dhe çdo komb që e vë lirinë në shërbim të njeriut dhe njerëzimit.

GJERGJ FISHTA: Amerika si mbrojtëse e kombeve të vogla – Fishta, nga ana tjetër, e shihte Amerikën si aleatin e madh të lirisë së kombeve. Vizita e tij në Shtetet e Bashkuara më 1922 nuk ishte turistike; ai erdhi për të lobuar për njohjen dhe mbështetjen ndërkombëtare të Shqipërisë, duke u takuar me drejtues të diasporës shqiptare dhe me personalitete amerikane. Në korrespondencën e kohës me bashkatdhetarët e tij, Fishta e konsideronte Amerikën një fuqi vendimtare për të ardhmen e Shqipërisë. Ai e shikonte Amerikën me respekt të veçantë për rolin e saj në mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të kombeve.

Në vitet e vështira pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, ai e konsideronte mbështetjen amerikane si jetike për mbijetesën e shtetit të ri shqiptar. Frank Shkreli: At Gjergj Fishta, arkitekt i marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, vazhdon të jetë i padëshiruar në vendin e vet | Gazeta Telegraf — Gjatë asaj vizite në Shtetet e Bashkuara në vitin 1922, Fishta ishte mahnitur nga energjia krijuese e shoqërisë amerikane dhe nga suksesi i bashkatdhetarëve të tij në tokën e re. Ai pa tek Amerika një model të fuqisë që ndërtohet mbi lirinë dhe përgjegjësinë dhe pjesëmarrjen qytetare. Në korrespondencën e kohës, Fishta e konsideronte Amerikën një fuqi vendimtare për të ardhmen e Shqipërisë. Po cili do ishte mesazhi i Gjergj Fishtës në 250-vjetorin e Amerikës drejtuar shqiptarëve në përgjithsi dhe në veçanti, rinisë në protesta kundër regjimit aktual dhe mbarë Kombit shqiptar sot: O shqiptarë! Mos e shikoni Amerikën vetëm për madhësinë e saj, por për shpirtin që e ngriti.

Një popull bëhet i fortë duke dashur atdheun, kur nderon punën, mban besën dhe respekton ligjin. Kemi kënduar shumë për trimat e djeshëm, por tash është koha të nxjerrim trimat e dijes, të punës dhe të ndershmërisë. Kombi nuk mbahet gjallë vetëm me kujtime, por me vepra. Mos e humbni kohën duke u përçarë për gjëra të vogla. Armiku më i madh i shqiptarit ka qenë shpesh grindja me shqiptarin. Kur jemi bashkë, bëhemi mur, ndërsa kur ndahemi, bëhemi pluhur. Amerika u bë e madhe sepse qytetarët e saj besuan se atdheu ndërtohet çdo ditë. Liria dhe Demokracia mbrohen cdo ditë, gjithashtu. Edhe Shqipëria do të bëhet ashtu siç e meritojmë ne me punët tona. Ruajeni paqën e bashkimin, gjuhën, nderin dhe dashurinë për atdheun. Por mos harroni se atdheu nuk do vetëm fjalë të bukura; ai kërkon punë, djersë, sakrificë dhe përgjegjësi!

FAIK KONICA: Amerika si model qytetërimi dhe përparimi — Asnjë figurë shqiptare nuk e njohu Amerikën më gjatë dhe më nga afër se Faik Konica. Si drejtues i gazetës Dielli, si bashkëthemelues i Federatës Pan-Shqiptare Vatra dhe më vonë si diplomat i Shqipërisë në Washington, ai jetoi për dekada në zemër të jetës politike e intelektuale amerikane. Konica admironte kulturën politike amerikane, funksionimin e institucioneve demokratike dhe respektin për ligjin. Ai mendonte se shqiptarët kishin shumë për të mësuar nga Amerika, jo vetëm në fushën e lirisë dhe demokracisë, por edhe në kulturën dhe etikën e e punës, përgjegjësisë publike dhe qytetarisë. Për Konicën, Amerika nuk ishte thjesht një aleate e Shqipërisë; ajo ishte një model zhvillimi dhe modernizimi. Frank Shkreli: Faik Konica: Përfaqsues moral i Shqipërisë në Washington, vepër e autorit Ilir Ikonomit.

Në frymën dhe stilin polemizues të Faik Konicës, por pa pretenduar se janë vërtetë, fjalët e tij — ashtu si edhe për mesaxhet e Nolit e Fishtës, më lartë – ja edhe porosia që do u drejtonte ai sot shqiptarëve, po të ishte gjallë, natyrisht, në stilin e vet, me rastin e 250-vjetorit të Amerikës: Shqiptarë! Sot Amerika kremton 250-vjet vjet nga lindja e saj si republikë e lirë. Një çerek mijëvjeçari nuk është pak për një komb që u ngrit mbi një ide të thjeshtë, por të fuqishme: se të gjithë njerëyit janë krijuar të barabrtë dhe ligji duhet të jetë mbi njeriun dhe jo njeriu mbi ligjin. Ne shqiptarët kemi admiruar shpesh madhështinë e Amerikës, por admirimi pa mësim është si libri që rri i mbyllur në raft. Nuk mjafton të duartrokasim suksesin e të tjerëve; ne vet, duhet të kuptojmë burimin e tij. Amerika nuk u bë e fortë nga pasuria, por pasuria erdhi sepse u ndërtuan institucione të forta. Nuk u bë e respektuar nga fjalimet, por nga puna. Nuk u ngrit nga lavdërimi i vetvetes, por nga aftësia për të korrigjuar gabimet e saj. Shqiptari ka zemër të madhe, mendje të hollë dhe shpirt të lirë. Por shpesh e humb forcën duke u grindur me shqiptarin tjetër. Energjinë që harxhojmë në ndarje, zili e përçarje, do të duhej ta përdornim për dije, qytetari dhe përparim.

Në këtë përvjetor të Amerikës, le të mos shohim vetëm flamurin e saj, por parimet që e mbajnë atë flamur lart e që janë, respektin për ligjin, lirinë e mendimit, dinjitetin e individit dhe përgjegjësinë ndaj së mirës së përbashkët. Një komb nuk bëhet i madh duke kujtuar vetëm lavditë e së kaluarës. Ai bëhet i madh kur krijon lavdi të reja për brezat që vijnë. Prandaj, shqiptarë, mos kërkoni shpëtimtarë. Kërkoni dije. Mos kërkoni privilegje. Kërkoni drejtësi. Mos kërkoni vetëm të jeni krenarë për Shqipërinë; punoni që Shqipëria të jetë krenare për ju, do porosiste Konica.

Dhe atëherë, kur të shohim nga Amerika, nuk do të admirojmë vetëm suksesin e saj, por do të njohim në të një shembull se çfarë mund të bëjë një popull kur liria shoqërohet me përgjegjësi dhe kur patriotizmi shoqërohet me qytetari. Me nderime për Amerikën në 250-vjetorin e saj dhe me shpresë për shqiptarët kudo që janë, do të uronte me këtë rast, nëse do u fliste sot shqiptarëve, Faik Konica.

Fan Noli, Gjergj Fishta dhe Faik Konica u kanë lënë shqiptarëve një trashëgimi të qartë: mirënjohje për Amerikën, besim tek liria dhe përkushtim ndaj vlerave demokratike. Gëzuar 250-vjetorin, Amerikë! Me mirënjohjen e një populli që nuk harron miqtë e tij dhe me respektin e veçantë të shqiptarëve kudo që jetojnë.

Urime Amerikës në 250-vjetorin e saj — me mirënjohjen që Fan Noli, Gjergj Fishta dhe Faik Konica do ta kishin shprehur me fjalët e tyre — e shqiptarët e shprehin sot — me kujtesën historike dhe miqësinë e qëndrueshme shqiptaro-amerikane. Ma merr mendja se këta 3 kolosë të Kombit shqiptar, po t’i flisnin sot rinisë shqiptare në protesta, do porosisnin së bashku: Më pak krenari boshe, më shumë dije; më pak përçarje, më shumë bashkim; më pak fjalë dhe më shumë punë.