Nga Cafo Boga – 16 Prill 2026/
Ka diçka thellësisht paradoksale në atë që pamë këto ditë në Tiranë: një qeveri që organizon një samit për të angazhuar një diasporë që, në një masë të madhe, është larguar nga vendi pikërisht për shkak të pakënaqësisë me atë vetë qeverisje.
Ky paradoks, megjithatë, nuk është thjesht retorik—është zbulues.
Sepse ajo që u paraqit si një urë lidhëse midis shtetit shqiptar dhe diasporës së tij rrezikon të jetë diçka krejt tjetër: një skenë e kuruar me kujdes—me kosto të konsiderueshme—ku pamja e unitetit zëvendëson thelbin e angazhimit real.
Samiti i fundit i Diasporës në Tiranë u paraqit si një ngjarje historike—një mundësi për të lidhur shqiptarët përtej kufijve, për të mobilizuar investime dhe për të forcuar identitetin kombëtar. Në sipërfaqe, ai përfshinte të gjitha temat e duhura: bashkëpunimin ekonomik, lidhjet kulturore, inovacionin dhe rolin e diasporës në zhvillimin kombëtar.
Por përtej paneleve, fjalimeve dhe diskutimeve të strukturuara me kujdes, mbetet një pyetje më e pakëndshme:
Kush nuk ishte në sallë?
Heshtja pas Narrativës
Diaspora nuk është një monolit. Ajo nuk përbëhet vetëm nga ata që janë të gatshëm të rreshtohen me qeverinë e radhës. Ajo përfshin kritikë, skeptikë dhe ata që janë larguar pikërisht sepse sistemi ka dështuar ndaj tyre. Kur këto zëra mungojnë—qoftë me qëllim, përzgjedhje apo vetëpërjashtim—legjitimiteti i gjithë këtij ushtrimi vihet në pikëpyetje.
Ajo që mungonte, megjithatë, nuk ishte vetëm kush mungonte—por edhe çfarë nuk u tha.
Pati shumë pak pranim të sinqertë të realiteteve strukturore që kanë karakterizuar Shqipërinë në dekadat e fundit: një vend nga i cili një pjesë e konsiderueshme e popullsisë ka emigruar; një ekonomi që vështirë se krijon mundësi brenda vendit; një sistem arsimor që ka dështuar në shumë drejtime; dhe raportime të vazhdueshme për korrupsion që gërryejnë besimin e publikut ndaj institucioneve.
Po aq e dukshme ishte mungesa e një diskutimi serioz mbi politikat. Nuk ekziston një program i qartë dhe i besueshëm për të nxitur kthimin e atyre që janë larguar—veçanërisht të individëve të arsimuar dhe profesionistëve të suksesshëm të diasporës që mund të bënin një ndryshim real nëse kushtet do ta lejonin. Po ashtu, mungon një mekanizëm për të integruar ekspertizën e diasporës në qeverisje, përtej thirrjeve të përgjithshme për investime.
Pretendimet se politika ekonomike po shkon drejt një përqendrimi gjithnjë e më të madh të pasurisë—brenda vendit apo nga jashtë—ngrenë pyetje legjitime, sidomos kur shihen në kontekstin e mënyrës se si janë menaxhuar asetet më të rëndësishme të vendit.
Kjo heshtje ka rëndësi.
Sepse diaspora nuk shkëputet nga atdheu për shkak të indiferencës—ajo shkëputet për shkak të përvojës. Dhe nëse kjo përvojë nuk pranohet, atëherë angazhimi rrezikon të jetë më shumë formal sesa real.
Edhe më shqetësuese është perceptimi se ata anëtarë të diasporës që ishin të gatshëm të ngrinin këto çështje nuk u dhanë një platformë e vërtetë. Siç u shpreh një pjesëmarrës, samiti ishte “i hartuar bukur”, por pa aktorët kryesorë—vetë diasporën—të reduktuar në dëgjues dhe jo në pjesëmarrës, me pak hapësirë për ata që duan të thonë të vërteta të pakëndshme.
Për të parafrazuar Voltaire: mund të mos pajtohesh me atë që thuhet, por duhet të mbrosh të drejtën për ta thënë.
Një samit që pretendon të përfaqësojë diasporën, por që përjashton apo margjinalizon zërat kritikë, rrezikon të shndërrohet jo në një forum partneriteti, por në një skenë afirmimi.
Është domethënëse që këto shqetësime nuk janë të reja. Edhe zëra nga brenda traditës socialiste kanë paralajmëruar për pasojat e përqendrimit të pushtetit dhe ngushtimit të debatit të brendshëm. Ish-Ministri i Financave Arben Malaj ka paralajmëruar vazhdimisht për dobësimin e institucioneve dhe marginalizimin e mendimeve ndryshe. Edhe pse nuk i referohet drejtpërdrejt këtij samiti, këto kritika rezonojnë fuqishëm me strukturën dhe perceptimin e tij.
Nga Angazhimi te Optika
Ky nuk është një problem vetëm shqiptar. Shumë vende janë përballur me sfidën e angazhimit të diasporës. Por modelet e suksesshme ndajnë një parim të përbashkët: angazhimi duhet të jetë gjithëpërfshirës, jo selektiv; dialogjik, jo performativ.
Në demokracitë funksionale, diversiteti i mendimeve nuk menaxhohet—ai ftohet. Mospajtimi nuk filtrohet—ai bëhet pjesë e procesit të reformës.
Përkundrazi, kur një samit dominohet nga narrativat qeveritare, kur pjesëmarrja perceptohet si e përzgjedhur dhe kur rezultatet mbeten në nivel deklaratash të përgjithshme, atëherë vetë qëllimi i tij vihet në pikëpyetje.
Ideja e një samiti të diasporës nuk është e gabuar. Përkundrazi, është e domosdoshme.
Diaspora shqiptare përfaqëson një nga asetet më të mëdha të vendit—jo vetëm ekonomikisht, por edhe intelektualisht dhe politikisht. Ajo sjell përvojë nga institucione funksionale dhe perspektiva të pavarura.
Por pikërisht për këtë arsye, angazhimi duhet të jetë real.
Diaspora nuk mund të reduktohet në një audiencë për fjalime, as në një rezervuar votash apo kapitali. Ajo duhet të trajtohet si palë e interesuar—me zë, me ndikim dhe me të drejtën për të sfiduar.
Përndryshe, samiti mbetet një ushtrim optik.
Ajo që u arrit në Tiranë nuk është pa vlerë: pati dukshmëri, rrjetëzim dhe një rikonfirmim simbolik të lidhjes. Por këto janë niveli minimal i suksesit.
Ajo që mungon është pjesa më e vështirë:
- mekanizma institucionalë për përfshirjen e diasporës
- angazhime konkrete politike
- dhe mbi të gjitha, gatishmëria për të pranuar kritikën
Sepse në fund të fundit, marrëdhënia midis shtetit dhe diasporës nuk ndërtohet me ftesa apo dekorata—ajo ndërtohet mbi besueshmëri.
Dhe besueshmëria fitohet jo duke mbledhur ata që bien dakord, por duke angazhuar ata që vënë në dyshim.
Derisa kjo të ndodhë, këto samite do të vazhdojnë të mbartin një tension të pashmangshëm: do të flasin në gjuhën e partneritetit, por do të funksionojnë në logjikën e kontrollit.
Dhe ky është paradoksi i vërtetë.
Sepse në fund, marrëdhënia midis shtetit dhe diasporës nuk ndërtohet mbi ftesa, por mbi besim—dhe besimi kërkon vullnetin për të dëgjuar.
Siç na kujton Abraham Lincoln:
“Asnjë njeri nuk është aq i mirë sa të qeverisë një tjetër pa pëlqimin e tij.”