Në historinë moderne të kombit shqiptar, veçanërisht në periudhën e konsolidimit të shtetit shqiptar dhe në zhvillimin e diasporës në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, figura e Kol Tromarës zë një vend të veçantë si një ndër veprimtarët më të angazhuar dhe si një nga drejtuesit e rëndësishëm të Federatës Pan-Shqiptare “Vatra”, organizatë që luajti rol themelor në mbrojtjen e interesave kombëtare shqiptare në fillimshekullin XX.
Kol Tromara lindi më 28 nëntor 1884 në qytetin e Vlorës, në një familje me ndjenja të forta atdhetare. I ati, Spiro Tromara, dhe e ëma, Maria Tromara, ndikuan drejtpërdrejt në formimin e tij moral dhe kombëtar, duke e rritur në një mjedis ku ndjenja e përkatësisë kombëtare dhe dashuria për gjuhën shqipe ishin vlera themelore të jetës familjare. Arsimin fillor e nisi në Korçë, një nga qendrat më të rëndësishme arsimore dhe kulturore shqiptare të kohës, ndërsa më pas vijoi studimet e mesme dhe të larta në Itali, ku u formua në fushën e jurisprudencës në Universitetin e Milanos. Ky formim europian i dha atij një horizont të gjerë kulturor dhe politik, duke ndikuar në mënyrë të drejtpërdrejtë në orientimin e tij drejt veprimtarisë kombëtare.
Në fillim të shekullit XX, Kol Tromara emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe u vendos në Boston, qendra më e rëndësishme e diasporës shqiptare në atë periudhë. Aty ai u përfshi menjëherë në jetën organizative dhe patriotike të komunitetit shqiptar, duke u bërë pjesë aktive e lëvizjes që do të kulmonte me konsolidimin e Federatës Pan-Shqiptare “Vatra”.
Në kuadër të kësaj federate, Kol Tromara u ngrit në pozita të rëndësishme drejtuese dhe në vitin 1915 u zgjodh Sekretar i Përgjithshëm i saj, duke marrë një rol kyç në administrimin dhe organizimin e veprimtarisë së “Vatrës”. Në periudha të caktuara ai ushtroi edhe funksione drejtuese të përkohshme në strukturën e federatës, duke u shquar si një nga figurat kryesore organizative të saj. Në këtë detyrë ai bashkëpunoi ngushtë me personalitetet më të shquara të kohës, përfshirë Fan Noli dhe Faik Konica, duke qenë pjesë e rrethit të ngushtë drejtues të diasporës shqiptare.
Veprimtaria e tij në “Vatrë” ishte e gjerë dhe e shumëdimensionale. Ai kontribuoi në organizimin e komunitetit shqiptar në SHBA, në forcimin e strukturave të federatës, në mbledhjen e fondeve për çështjen kombëtare dhe në mobilizimin e diasporës shqiptare në mbështetje të Shqipërisë në momentet më kritike të ekzistencës së saj shtetërore. Gjatë Luftës së Parë Botërore, “Vatra” u shndërrua në një qendër të rëndësishme të veprimit politik shqiptar në mërgim, duke luajtur rol të ngjashëm me një përfaqësi kombëtare të organizuar jashtë vendit.
Një nga kontributet më të rëndësishme të Kol Tromarës lidhet me përpjekjet e diasporës shqiptare për mbrojtjen e çështjes kombëtare në Konferencën e Paqes në Paris më 1919, ku u përcaktuan fatet politike të shumë kombeve evropiane, përfshirë edhe Shqipërinë. Në këtë kuadër, ai ishte pjesë e përpjekjeve të organizuara të “Vatrës” për të mbështetur delegacionin shqiptar dhe për të forcuar zërin e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare.
Kol Tromara ishte gjithashtu i lidhur ngushtë me gazetën “Dielli”, organin zyrtar të Federatës “Vatra”, e cila shërbeu si një tribunë e rëndësishme e mendimit politik, kulturor dhe kombëtar të diasporës shqiptare në Amerikë. Në këtë mjedis intelektual u formësua dhe u artikulua një pjesë e rëndësishme e ideve patriotike të kohës, ku Kol Tromara kontribuoi si pjesë e rrethit aktiv të drejtuesve dhe bashkëpunëtorëve të federatës.
Edhe pse nuk figuron ndër firmëtarët e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912, ai i përkiste brezit të patriotëve që mbështetën fuqimisht këtë akt historik dhe që më pas kontribuan në konsolidimin e shtetit shqiptar. Lidhjet e tij ideore dhe politike me figurat e Pavarësisë e vendosin atë në vazhdimësinë e drejtpërdrejtë të lëvizjes kombëtare shqiptare.
Përveç veprimtarisë politike dhe organizative, Kol Tromara u dallua edhe si një përkrahës i arsimit dhe kulturës shqiptare, duke mbështetur përhapjen e gjuhës shqipe dhe forcimin e vetëdijes kombëtare. Ai njihej si një njeri i formuar dhe i lidhur ngushtë me librin dhe dijen, duke përfaqësuar tipin e intelektualit patriot të diasporës shqiptare.
Pas kthimit në Shqipëri, ai vijoi veprimtarinë e tij në jetën publike dhe politike, duke mbetur i angazhuar në çështjet kombëtare dhe në zhvillimet e shtetit shqiptar. Megjithatë, me vendosjen e regjimit komunist pas vitit 1944, figura të tilla si Kol Tromara u konsideruan të papajtueshme me sistemin e ri politik për shkak të lidhjeve të tyre me diasporën dhe veprimtarinë e mëparshme nacionaliste.
Në vitin 1945, ai u arrestua, u gjykua dhe u dënua me vdekje nga regjimi komunist, duke u pushkatuar dhe duke hyrë në historinë tragjike të atyre personaliteteve shqiptare që u eliminuan në periudhën e konsolidimit të diktaturës.
Në vlerësimin historik, Kol Tromara mbetet një nga figurat më të rëndësishme të Federatës “Vatra” dhe një përfaqësues i denjë i diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai përfaqëson modelin e intelektualit patriot, organizatorit të përkushtuar dhe veprimtarit që i shërbeu çështjes kombëtare shqiptare me devotshmëri dhe vizion. Kontributi i tij në organizimin e diasporës dhe në mbrojtjen e interesave shqiptare në arenën ndërkombëtare mbetet pjesë e rëndësishme e historisë sonë kombëtare dhe një trashëgimi me vlerë të përhershme për kujtesën historike shqiptare.
Gjon F. Ivezaj