Nga një perspektivë analitike dhe retorike, mund të thuhet se ekziston një vijimësi e qartë ndërmjet strategjisë së delegacionit shqiptar të vitit 1924 dhe zhvillimeve bashkëkohore. Në të dy rastet, thelbi i suksesit qëndron në ndërveprimin midis tri elementeve: vetëdijes dhe artikulimit të komunitetit, angazhimit të shtetit amë dhe mbështetjes së faktorëve ndërkombëtarë.
Nga Prof.dr Skender Asani
Në një lexim të integruar historiko-komparativ, zhvillimet që shtrihen nga viti 1924 deri në realitetin bashkëkohor në Maqedoninë e Veriut nuk paraqiten si episode të shkëputura, por si pjesë e një vije të vazhdueshme strategjike, ku ndërthuren artikulimi qytetar, ndërhyrja diplomatike dhe instrumentalizimi i normave ndërkombëtare për të garantuar të drejtat gjuhësore të shqiptarëve. Në këtë kuptim, veprimi i delegacionit të Ministrisë së Arsimit të shtetit shqiptar në konferencën e arsimtarëve në Shkup më 1924 duhet të lexohet jo thjesht si një akt i përfaqësimit institucional, por si një projekt i mirëkalkuluar diplomatik, i ndërtuar mbi një logjikë të dyfishtë: nxitjen e iniciativës nga poshtë dhe legjitimimin e ndërhyrjes nga lart.
Dy kërkesat themelore të artikuluara nga ky delegacion, përdorimi i abetares kombëtare dhe nevoja që iniciativa për hapjen e shkollave shqipe të buronte nga vetë popullata shqiptare nuk përbënin thjesht kërkesa arsimore, por një doktrinë të hershme të veprimit politiko-diplomatik. Në thelb, synimi ishte që përmes aktivizimit të vetëdijes kolektive të komunitetit shqiptar të krijohej një bazë legjitimiteti, mbi të cilën shteti shqiptar do të mund të ndërhynte në mekanizmat ndërkombëtarë, duke iu referuar konventave të kohës për të drejtat e pakicave dhe duke ushtruar presion ndaj Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve për respektimin e të drejtës për arsimim në gjuhën amtare. Kjo strategji përfaqësonte një formë të sofistikuar të diplomacisë indirekte, ku artikulimi i kërkesës nga komuniteti shndërrohej në instrument juridik dhe politik për ndërkombëtarizimin e çështjes.
Një shekull më pas, kjo logjikë shfaqet me një koherencë të habitshme në realitetin e marrëdhënieve ndërmjet shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut dhe shtetit shqiptar. Rasti i abetares mbarëkombëtare përbën një ilustrim domethënës të kësaj vazhdimësie historike. Në këtë kuadër, pranimi i donacionit nga ana ime në cilësinë e drejtorit të Institutit të Trashëgimisë Shpirtërore dhe Kulturore të Shqiptarëve përfaqësonte jo vetëm një akt institucional, por edhe një angazhim të drejtpërdrejtë për funksionalizimin e kësaj nisme në përputhje me standardet ligjore dhe administrative. Pranimi i një donacioni me abetare dhe sigurimi i të gjitha procedurave institucionale për shpërndarjen e tyre dëshmonte se në planin formal dhe juridik ekzistonin kushtet për realizimin e një të drejte elementare. Megjithatë, mungesa e momentit politik dhe zvarritja nga faktorët e brendshëm politikë e mbajtën këtë proces të bllokuar, duke e rikthyer çështjen në një dimension që tejkalon teknikën dhe hyn në sferën e vullnetit politik.
Kthesa ndodhi në momentin kur ndërhyrja diplomatike u ndërthur me vullnetin për veprim konkret. Angazhimi i ambasadorit të Republikës së Shqipërisë në Shkup, Denion Meidani, për të mundësuar shpërndarjen e abetares në fillim të vitit shkollor, jo vetëm që materializoi një kërkesë të kahershme, por edhe krijoi një përkim simbolik me njëqindvjetorin e iniciativës së vitit 1924. Ky akt nuk duhet parë thjesht si një sukses administrativ, por si realizim i vonuar i një projekti historik, që dëshmon se kur bashkohen iniciativa institucionale, mbështetja diplomatike dhe një momentum i favorshëm politik, kërkesat e pezulluara mund të marrin formë konkrete.
Paralelisht, dimensioni i dytë i strategjisë së vitit 1924, artikulimi i kërkesës për arsimim në gjuhën shqipe nga vetë komuniteti gjen reflektim të drejtpërdrejtë në mobilizimin bashkëkohor studentor. Protestat e studentëve për të zhvilluar provimet e jurisprudencës në gjuhën shqipe përbëjnë një akt të qartë të ushtrimit të një të drejte kushtetuese të garantuar nga Marrëveshja Kornizë e Ohrit, por të lënë për një kohë të gjatë në gjendje pasive. Në këtë rast, studentët jo vetëm që artikuluan kërkesën, por e transformuan atë në një çështje me rezonancë të gjerë shoqërore dhe ndërkombëtare.
Kjo ndërhyrje nga poshtë krijoi pikërisht atë hapësirë që kishte parashikuar doktrina e vitit 1924: një moment ku kërkesa e artikuluar nga komuniteti mund të mbështetet nga faktori shtetëror dhe ai ndërkombëtar. Angazhimi i ambasadorit shqiptar dhe deklaratat mbështetëse të përfaqësuesve të Bashkimit Evropian dhe aktorëve të tjerë diplomatikë në Shkup e shndërruan këtë kërkesë në një çështje të legjitimuar ndërkombëtarisht, duke ushtruar presion mbi institucionet shtetërore për respektimin e standardeve të përcaktuara në marrëveshjet dhe konventat ndërkombëtare.
Në kontrast me këtë zhvillim, dinamika e brendshme politike shqiptare në vend shpesh është karakterizuar nga fragmentim dhe përplasje sterile, të cilat kanë kontribuar në krijimin e një “labirinti politik”, ku çështjet thelbësore kombëtare janë zvarritur dhe relativizuar. Kjo situatë ka krijuar një vakuum që është shfrytëzuar nga qeverisja për të avancuar politika që, në mënyrë të drejtpërdrejtë ose të tërthortë, cenojnë standardet e arritura, përfshirë edhe përdorimin institucional të gjuhës shqipe, të garantuar nga Marrëveshja e Ohrit. Në këtë prizëm, reagimi i vonuar i faktorit kombëtar dhe ndërkombëtar nuk duhet parë si mungesë vullneti, por si pasojë e mungesës së një kërkese të qartë dhe të artikuluar nga vetë përfaqësuesit politikë dhe shoqërorë shqiptarë.
Pikërisht këtu qëndron rëndësia paradigmatike e protestave studentore: ato jo vetëm që rikthyen në qendër të vëmendjes një të drejtë të nënshfrytëzuar, por edhe çelën mundësinë për riaktivizimin e mekanizmave të mbështetjes ndërkombëtare. Në këtë kuptim, ato përbëjnë jo vetëm një reagim ndaj një padrejtësie konkrete, por një akt që ndërlidh drejtpërdrejt të kaluarën me të tashmen, duke materializuar një aksiomë historike: të drejtat që nuk artikulohen mbeten të pazbatueshme, ndërsa ato që artikulohen me qartësi dhe këmbëngulje shndërrohen në instrumente efektive të veprimit politik dhe diplomatik.
Në përfundim, nga një perspektivë analitike dhe retorike, mund të thuhet se ekziston një vijimësi e qartë ndërmjet strategjisë së delegacionit shqiptar të vitit 1924 dhe zhvillimeve bashkëkohore. Në të dy rastet, thelbi i suksesit qëndron në ndërveprimin midis tri elementeve: vetëdijes dhe artikulimit të komunitetit, angazhimit të shtetit amë dhe mbështetjes së faktorëve ndërkombëtarë. Historia, në këtë kuptim, nuk është thjesht një arkiv i së kaluarës, por një manual veprimi: një dëshmi se vetëm përmes artikulimit të qartë të kërkesave dhe koordinimit të faktorëve përkatës mund të sigurohet jo vetëm njohja, por edhe zbatimi real i të drejtave gjuhësore.