Analizë nga Rafael Floqi/
Presidenti i SHBA-së, Donald Trump, dhe ministri i jashtëm i Iranit thanë të premten se Ngushtica e Hormuzit tani është plotësisht e hapur për anijet tregtare. Ministri i Jashtëm i Iranit, Abbas Araghchi, postoi në X se ngushtica “është shpallur plotësisht e hapur” në përputhje me armëpushimin në Liban dhe do të mbetet e hapur për periudhën e mbetur të armëpushimit. Trump pohoi se ngushtica është “gati për kalim të plotë” në një postim në mediat sociale disa minuta më vonë.
Në një postim pasues, Trump tha se bllokada detare amerikane ndaj anijeve dhe porteve iraniane “do të mbetet në fuqi të plotë” derisa Irani të arrijë një marrëveshje me SHBA-në për t’i dhënë fund luftës.
Ndërkohë, udhëheqësit evropianë kanë planifikuar një mision ndërkombëtar për të siguruar transportin detar përmes Ngushticës së Hormuzit dhe për të rivendosur sigurinë detare. Presidenti francez, Emmanuel Macron, dhe kryeministri i Mbretërisë së Bashkuar, Keir Starmer, thanë të premten se planifikuesit ushtarakë do të takohen në Londër javën e ardhshme. Kancelari gjerman, Friedrich Merz, shtoi se dëshiron përfshirjen e SHBA-së në mision.
Hormuzi -21 miljet që mund të tronditin botën
Ngushtica e Hormuzit është një nga ato vende të rralla në hartën e botës ku gjeografia shndërrohet drejtpërdrejt në fat ekonomik dhe politik. Në pamje të parë, ajo duket si një shtrirje e vogël ujore, vetëm rreth 21 milje e gjerë në pikën më të ngushtë, por në të vërtetë ajo është një nga nyjet më të rëndësishme të rendit global. Përmes saj kalon rreth një e pesta e naftës së tregtuar në botë, si edhe një pjesë e konsiderueshme e gazit natyror. Kjo do të thotë se çdo krizë në këtë ngushticë nuk mbetet kurrë vetëm një çështje rajonale. Ajo prek menjëherë tregjet ndërkombëtare, çmimet e energjisë, transportin, inflacionin dhe vetë sigurinë ekonomike të miliona familjeve në botë.
Zhvillimet e fundit e kanë bërë edhe më të qartë këtë të vërtetë. Pas sulmeve të 28 shkurtit nga Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli kundër Iranit, kundërpërgjigjja iraniane krijoi një situatë që praktikisht çoi në mbylljen e pjesshme ose të pasigurt të Hormuzit. Menjëherë tregjet reaguan, çmimet e naftës u rritën dhe frika u përhap në të gjitha ekonomitë që varen nga importi i energjisë. Kjo tregoi se sa e brishtë është në të vërtetë arkitektura ekonomike globale. Mjafton një goditje në një korridor të ngushtë detar dhe pasoja ndihen nga Gjiri Persik deri në SHBA, nga Europa deri në Azi.
Rëndësia e Hormuzit nuk buron vetëm nga sasia e naftës që kalon përmes tij, por edhe nga mungesa e alternativave të plota. Vendet e Gjirit, si Arabia Saudite, Iraku, Kuvajti, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe vetë Irani, varen në shkallë të madhe nga kjo rrugë për të eksportuar energjinë e tyre drejt tregjeve botërore. Disa tubacione ekzistojnë dhe teorikisht mund të shërbejnë si rrugë anësore, por kapaciteti i tyre është i kufizuar dhe nuk mjafton për të përballuar të gjithë vëllimin që kalon çdo ditë nëpër ngushticë. Kjo do të thotë se Hormuzi nuk është thjesht një rrugë e rëndësishme. Ai është një pikë bllokimi e pazëvendësueshme, një arterie pa të cilën qarkullimi energjetik i botës fillon të marrë frymë me vështirësi.
Embargoja, si një zgjidhje temporale
Në këtë sfond, vendimi amerikan për të shpallur një bllokadë ushtarake ndaj porteve iraniane paraqitet si një hap me pasoja të thella dhe shumëdimensionale. Sipas logjikës së Uashingtonit, kjo masë synon të detyrojë Iranin të hapë ngushticën për trafikun ndërkombëtar dhe të pranojë një marrëveshje politike në kushtet e presionit të shtuar. Por problemi qëndron te vetë natyra e këtij instrumenti. Një bllokadë e tillë mund të shihet si formë embargoje dhe, në kuptimin më praktik, si një zgjidhje temporale për të frenuar përshkallëzimin ose për të imponuar kosto të menjëhershme mbi Teheranin. Megjithatë, ajo nuk është zgjidhje strategjike dhe as zgjidhje afatgjatë. Ajo mund të blejë kohë, por nuk mund të prodhojë paqe të qëndrueshme.
Ky është thelbi i problemit. Embargoja mund të shërbejë përkohësisht si mjet presioni, mund të krijojë një moment pauze, mund të detyrojë llogaritje të reja politike, por nuk mund të zëvendësojë diplomacinë. Përkundrazi, në shumë raste ajo e ngrin konfliktin pa e zgjidhur atë. Dhe kur konflikti ngrihet në një hapësirë si Hormuzi, ku kalon një pjesë jetike e energjisë botërore, rreziku nuk zvogëlohet domosdoshmërisht. Ai thjesht transformohet. Nga një krizë e hapur ushtarake, situata mund të kalojë në një pasiguri kronike, ku çdo incident i vogël mund të kthehet në shkëndijë për një shpërthim të madh.
Çmimet e naftës ranë me 10%, dhe Mesatarja Industriale Dow Jones u rrit me 1,020 pikë pasi Irani tha se Ngushtica e Hormuzit është plotësisht e hapur, gjë që do t’u lejonte cisternave të naftës të dilnin përsëri nga Gjiri Persik dhe të transportonin naftë bruto për klientët në të gjithë botën. Indeksi S&P 500 u rrit me 1.3% në tregtimin e mëngjesit të së premtes, ndërsa aksionet amerikane vrapojnë drejt përfundimit të një jave të tretë radhazi me fitime të mëdha. Indeksi Nasdaq u rrit me 1.5%. Aksionet janë rritur me 12% që nga fundi i marsit me shpresën se Shtetet e Bashkuara dhe Irani mund të shmangin skenarin më të keq për ekonominë globale.
Irani nuk e sheh këtë presion si një thirrje për kompromis
Irani e ka treguar se nuk e sheh këtë presion si një thirrje për kompromis, por si një akt agresioni. Pikërisht këtu qëndron rreziku më i madh i strategjisë së “presionit maksimal”. Në vend që të prodhojë dorëzim, ajo mund të prodhojë kundërpërgjigje asimetrike. Teherani ka në dispozicion mjete relativisht të lira, por shumë efektive, si dronët dhe raketat, për të goditur infrastrukturën energjetike të rajonit, cisternat, portet dhe objektet e prodhimit. Kjo e bën krizën edhe më të rrezikshme, sepse e zhvendos përballjen nga fushat klasike të betejës në hapësira ku ekonomia globale është më e cenueshme.
Ndikimi ekonomik i kësaj situate është tashmë i prekshëm. Kur furnizimi global me energji tkurret, çmimet rriten pothuajse automatikisht. Në SHBA, çmimi i benzinës është rritur ndjeshëm, ndërsa në vendet importuese të energjisë, veçanërisht në ekonomitë më të brishta, një krizë e tillë përkthehet në kosto më të larta jetese, presion mbi inflacionin dhe pakënaqësi sociale. Në këtë mënyrë, një konflikt në Gjirin Persik pushon së qeni një çështje e largët gjeografike dhe bëhet pjesë e përditshmërisë së qytetarëve në kontinentet e tjera. Në fund, konsumatori i thjeshtë është ai që paguan koston e një përplasjeje që nuk e kontrollon dot.
Ka edhe një paradoks tjetër të hidhur në këtë histori. Ndërsa vendet konsumatore humbasin, disa aktorë të tjerë përfitojnë. Rritja e çmimeve favorizon prodhues të tjerë të mëdhenj të energjisë, përfshirë Rusinë, e cila mund të shohë fitime të shtuara nga një treg më i shtrenjtë dhe më i tensionuar. Kjo tregon se çdo krizë energjetike nuk prodhon vetëm humbës, por edhe fitues, dhe pikërisht për këtë arsye zgjatja e saj bëhet edhe më e ndërlikuar për t’u menaxhuar politikisht.
SHBA fuqia globale, Irani fuqi rajonale
Në planin gjeopolitik, Hormuzi është sot pasqyra më e qartë e rivalitetit midis Amerikës dhe Iranit. Shtetet e Bashkuara duan të ruajnë kontrollin mbi rendin rajonal dhe sigurinë e rrugëve energjetike, ndërsa Irani kërkon të tregojë se është i aftë të sfidojë këtë rend dhe të imponojë veten si fuqi rajonale. Përplasja midis tyre nuk është vetëm ushtarake. Ajo është një betejë për ndikim, prestigj, legjitimitet dhe kontroll strategjik. Prandaj, edhe mjetet që përdoren, si embargoja apo bllokada, nuk duhen parë vetëm si instrumente operative, por si pjesë e një loje më të madhe fuqish.
Pikërisht për këtë arsye, është e rëndësishme të thuhet qartë se embargoja mund të jetë vetëm një zgjidhje temporale. Ajo mund të shërbejë për të krijuar një presion të menjëhershëm dhe për të penguar përkohësisht zgjerimin e konfliktit, por nuk mund të prodhojë një rend të ri të qëndrueshëm. Nëse mungon një rrugë diplomatike që t’i japë secilës palë një dalje politike, atëherë embargoja mbetet thjesht një shtyrje e krizës për më vonë. Dhe në një zonë kaq të ndezur, shtyrja nuk është domosdoshmërisht qetësim. Ajo mund të jetë vetëm përgatitje për një shpërthim më të madh.
Në fund, drama e Hormuzit na kujton se bota moderne mbështetet mbi ekuilibra tepër të brishtë. Një rrugë ujore prej 21 miljesh është e aftë të tronditë bursat, të ndryshojë çmimin e karburantit, të ndikojë zgjedhjet politike dhe të shtyjë fuqitë e mëdha drejt përplasjes. Kjo është arsyeja pse ajo që po ndodh në këtë ngushticë nuk duhet lexuar vetëm si lajm lufte, por si paralajmërim për kufijtë e fuqisë dhe për rrezikun e madh që lind kur ekonomia globale varet nga një nyje kaq e ngushtë.
Prandaj, zgjidhja e vërtetë nuk mund të jetë vetëm presioni ushtarak, as vetëm embargoja, as vetëm frika. Zgjidhja e vetme e qëndrueshme mbetet diplomacia, sado e vështirë dhe e ngadaltë të duket ajo. Sepse nëse kjo krizë vazhdon të menaxhohet vetëm me forcë, atëherë 21 miljet më të rëndësishme të botës mund të kthehen shumë shpejt në 21 miljet më të rrezikshme të saj.