Luan Rama/
“Shqipëria ime”, është një album i plotë fotografik i humanistit zviceran Eugène Pittard mbi Shqipërinë dhe shqiptarët në vitet 1921 dhe 1924 që u botua këto ditë nga shtëpia botuese « Les livres Rama » dhe Delta Print Studio, nën kujdesin e dizajnerit Xhoan Guga dhe Angjelo Kazo. Ky botim vjen në vazhdën e një bashkëpunimi të ngushtë me publicistin Kudret Isaj, me të cilin ne së bashku nxorrëm në dritë librin monografik voluminoz « Rrugëtimi i mbramë i Helene dhe Eugène Pittard në Shqipëri », të cilën më pas si botues, e botova dhe në versionin frëngjisht përkthyer mjeshtërisht nga Rina Grasset Cela. Më pas bashkëpunuam me ambasadoren e Zvicrës në Tiranë, shkëlqesinë e saj zonjën Ruth Huber. Pasi përgatitëm për botim albumin fotografik vetëm për vitin 1921, me pak tekste në shqip dhe anglisht të kuruar nga Elton Koritari, botim ky i mbështetur nga ambasada, tashmë botohet albumi i plotë i Eugène Pittard në versionin frëngjisht, me parathënien e mbesës së humanistit zviceran, Claire Pittard, studjuese, me pasthënien e të nipit, Jean-Claude Pittard dhe tekste e analiza socio-historike nga Kudret Isaj dhe Luan Rama.
Në këtë botim janë shfrytëzuar fotografitë e ruajtura në arkivin e Muzeut Etnografik të Gjeneves, ku për herë të parë botohen fotografitë e fondit Pittard për objektet e kulturës materiale të shqiptarëve të atyre viteve, objekte këto shpesh të blera nga Pittard apo të dhuruara nga shqiptarët, të cilat ai i ka ruajtur me kujdes dhe i ka depozituar në Muzeun Etnografik të Gjenevës. Në këtë album, alternohen fotografi dhe tekste, copëza të shkruara nga çifti Pittard gjatë udhëtimeve të tyre, veçanërisht në vitin 1924 kur Shoqata e Kombeve në Gjenevë e dërgoi humanistin dhe politikanin zviceran për të ndihmuar fshatarët dhe malësorët e veriut. Dhe ai, bashkë me gruan e tij, një publiciste dhe romanciere mjaft e njohur në Zvicër dhe në Europë udhëtuan në veriun shqiptar në kohën e « krizës së madhe të bukës », duke shkuar fshat më fshat dhe në kushte tepër të vëshira, shpesh me kuaj apo me këmbë për të mbërritur në shtëpitë e malsorëve tê mjeruar.
Në këtë album Eugène Pittard përmes shkrimeve të shumta të tij, theksonte nder te tjera « Vizitoj një shtëpi pa dritare, një hapësirë të hapur e të vogël nën çati, pa asnjë mobilje. Shtruar me dërrasa. Fshatarët flenë të gjithë së bashku përtokë pa as edhe një batanije. Mjerimi më absolut. Prifti vjen. Një françeskan trupmadh i admirueshëm që drejton shkollën : Qeveria donte t’i mbyllte shkollat, por ai e vazhdon mësimin pa pagesë. Pyetjes: A do të shkonin njerëzit e Prekalit në Shkodër për të marrë misrin e tyre ? Ai përgjigjet: me shpejtësinë e rrezeve të diellit… Një grup të mjeruarish me lecka. Eugene kërkon t’u përkthejnë se Lidhja e Kombeve po u dërgon misër dhe se shpresojmë se do të mbërrijë së shpejti. Eugene bën fotografi. Ne i veshim menjëherë me këmishat e reja. Ato zënë vendin e leckave që meritojnë vetëm të digjen… U nisëm nga Puka në orën 7. Mot shumë kërcënues, erë e akullt. Në Han mësojmë se një grua e moshuar e cila vinte nga Dushka (Dushi) në Pukë për të marrë një këmishë vdiq rrugës në kthim. Ndalojmë tek një kontroll xhandarmërie. U themi disa njerëzve shumë të varfër të vijnë në Gomsiqe për të marrë këmisha. Mbërritëm në Gomsiqe në orën 2, pa ndaluar. Drekë në shtëpinë e priftit. Shpërndarje e këmishave. Njerëz të leckosur. Lamë pëlhura pambuku për familjen e gruas që vdiq. Kthehemi në orën 4 e 30. E pamundur të kalojmë Drinin që është fryrë. Marrim një varkë të vogël që fut ujë. Duke kaluar fushën e Drinit, vëmë re dëmet e lumit i cili merr me vete tokën e punueshme, zvogëlon hapësirën e fushave, shkatërron të mbjellat…”
Nga ana tjetër, në revistën e famshme francdeze “Revues des deux mondes”, gruaja e tij shkruante « Udhëtim në Shqipëri », mars-prill 1924 n (Noëlle Roger.): ” Të heshtur dhe me dinjitet [si fshatari turk, ata nuk kanë asgjë të përbashkët me fatalizmin dhe moskokëçarjen e tij ëndërrimtare], këta malësorë të ashpër [që] kanë ngritur krye gjithmonë kundër fatit të tyre. Ata e kanë ruajtur të paprekur fizionominë e ilirëve të trupmëdhenj me kafka hiperbrakicefalike, një nga racat më të vjetra dhe më të bukura në Evropë. Me tiparet e theksuara, hundët e gjata me kurriz, sytë e tyre gri ose të zinj që shkëlqejnë papritur nën vetullat e ngrysura, ata kanë një fisnikëri të ashpër. Duken si aristokratë të një epoke të lashtë, që mbyllin në vetvete një pasion të fshehtë. Duken si njerëz shumë të lashtë, të harruar nga shekujt, të braktisur dhe të rizbuluar mrekullisht, me shpirtin e tyre të pacënuar, krenar dhe të vendosur, me zakonet e tyre arkaike, kultin e tyre të nderit, forcën e tyre, që ia nuk kanë prekur aspak avatarët e qytetërimit. »
Pas këtyre botimeve që mbyllen me këtë album për këtë figurë të shquar të Zvicrës të lidhur aq ngushtësisht me historinë shqiptare mbetet që ky personalitet, me nxitjen e Akademisë së Shkencave e cila zhvilloi një konferencë për nder të tij, ti propozojë qeverisë që ky antropolog, politikan, arkeolog e humanist i shquar të nderohet nga ana e qeverisë dhe e presidencës shqiptare. Qeveria ndoshta mund të harrojë por populli shqiptar dhe brezat që vijnë nuk do ta harrojnë gjer në fund kontributin e tyre në ato vite aq të vështira kur vetë Pittard luftonte për pranimin e Shqipërisë në Shoqatën e Kombeve” në Gjenevë : « … E gjendur në pjesën gege të vendit, në distancë të barabartë mes veriut dhe jugut të Shqipërisë, Tirana i ka grupuar shtëpitë e saj të vogla, të lyera me gëlqere të bardhë, të mbuluara me tjegulla të mëdha, në një pellg natyror të ngjashëm me pellgun e lulëzuar të Firences…Tirana nuk është qytet shumë i vjetër. Pak më shumë se 300 vjet më parë dikush i quajtur Sulejman, erdhi në këtë luginë me një frymëzim hyjnor. Ai themeloi një xhami dhe një teqe që ekzistojnë ende…Vendi i lutjeve dhe i mbledhjeve publike ndodhet më tutje në qytet, i rrethuar nga një mur madhështor me qiparisa të lashtë, disa grupe shtëpish të ndërtuara me këtë arkitekturë kaq të veçantë të Shqipërisë së lashtë, me majat e fasadave të tyre të pikturuara.
Duhet të ruhen gjithashtu përgjithmonë sheshet magjepsëse të zbukuruara me pemë si dhe xhamitë e pikturuara, grupet me pemë siç i shohim rrallë në Europë, të tilla si rrapi i famshëm, mrekullia e bimësisë, që ndoshta ka strehuar në hijen e tij themeluesit e qytetit, teqet e vjetra, varrezat e hershme. Tirana duhet ta ketë të qartë se, po u shkatërruan, këto fletë të historisë së saj nuk mund të rindërtohen më. Më vonë, kur Shqipëria të jetë lehtësisht e hapur, të gjithë të huajt do të vijnë për të parë këto gjëra. Tirana ka ende një bukuri që qytetet perëndimore nuk e njohin. » (Eugène Pittard. Tirana. Journal de Genève, 14 nëntor 1921.) Por le të sjellim këtu dhe poezinë e Helene Pittard, çka tregon dashurinë e saj të madhe për shqiptarët me titullin « Rrugëve të Shqipërisë » :
« Fëmijë të vegjël më dhanë lule
Lule Shqipërie
Dua t’i kujtoj ngjyrat e tyre
Dhe duart e brishta që i mblodhën
Nga malet, liqenet, pyjet e tyre
Zbritën burra Shqipërie
Lotët u turbullonin sytë dhe zërat…
Sytë e tyre të qeshur do i kujtoj gjithmonë
Nëpër rrugë ndjeva se si rrihte
Zemra krenare dhe e plagosur e Shqipërisë
E njoha e do ta marr me vete
Dashuria e saj do ta mbështjellë jetën time. ( Shtator 1921).
Eugène Pittard nuk ishte një fotograf profesionist siç ishin profesionistët dhe fotografët me emër në Shqipëri si Marubët apo Kolë Idromeno. Fotografitë e tij shqiptare janë në natyrë çka e bëjnë atë një lloj kronisti që donte të dëshmonte botën shqiptare, jetën e përditëshme të një populli, shqiptarët në dinjitetin e tyre, pa dashur të bëhet interpretues i skamjes, por të dëshmojë botën shqiptare, qytetarinë, vende dhe ngjarje, atë çka ai pikëtakonte në udhëtim e sipër, imazhe që do të përbënin më pas dëshmi historike të Shqipërisë së asaj kohe. Në gjithçka që fotografon, ndjehet dashuria e atij që fotografon pas aparatit fotografik. Ai fikson pritjen e jashtëzakonshme që i bëjnë shqiptarët kudo që shkon, në Tiranë, Elbasan, Vlorë, Shkodër, Gjirokastër e gjetkë nëpër malet shqiptare. Pritja për mikun zviceran është e jashtëzakonshme. Ka një entusiazëm popullor në fytyrat e miqve shqiptarë, në mikpritjen e tyre tradicionale dhe që është një nga virtutet e tyre të veçanta, e cila shfaqet dhe në vallet që hidhen në sheshe për të treguar dashurinë për mikun që vjen nga larg, i cili është solidar dhe tregon dashuri për ta.
Është një kronikë plot imazhe, ku rreth 200 fotografi i përkasin udhëtimit në vitin 1921 dhe 37 udhëtimit në vitin 1924, në pllaka xhami, « plaques de verre » dhe në « negativ souple », imazhe që së bashku, pa inskenime fallco, e që tregojnë dashurinë e shqiptarëve për humanistët e mëdhenj, miqtë e vërtetë, mbojtësit e tyre në arenën ndërkombëtare siç ishte Pittard por dhe për ndihmën konkrete në hallet e tyre për të përballuar skamjen dhe mjerimin në këtë periudhë të historisë kur Shqipëria në Lushnjë sapo bëhej me një qeveri të sajën.
Si kronist që është, përmes objektivit fotografik ai i jep hapësirë kuadrit, i jep ajër që jo të fiksojë jo thjesht ardhjen e tyre por atmosferën e mikpritjes shqiptare apo jetës së këtij populli. Interesante është dhe fotografia kur gruaja e tij, Noëlle, gjendet në portën e një shtëpie beratase bashkë me të zotin e shtëpisë pas kthimit të tyre nga mali i Tomorrit dhe ku objektivi nuk është afruar drejt tyre thjesht për të fiksuar një kujtim personal. Për Pittard ka rëndësi të fotografojë më gjerë, d.m.th. të fiksojë në kuadër, në plan të parë, një fëmijë dhe pak më tutje fshatarë me gomerë apo dhe qytetarë që po ecin në rrugë. Këtë ia ofron vetë çasti, jeta. Kështu fotografia jep një informacion më të gjerë për shikuesin. Në mjedisin e një pazari të Tiranës ai fikson njerëzit, dyqanet dhe në sfond qiparizin e madh pranë një xhamie me një torë të ngritur dhe të këputur, ndoshta nga Lufta e Parë Botërore.