Gjekë Gjonaj/

Nga një parti në fillimet e pluralizmit, te një skenë politike me shumë subjekte.

Në Mal të Zi, edhe pas më shumë se tri dekadash pluralizëm politik, duket se nuk janë shuar preferencat për formimin e partive dhe subjekteve të reja politike shqiptare. Përkundrazi, sa herë afrohen zgjedhjet, skena politike shqiptare pasurohet me iniciativa të reja, të cilat pretendojnë se sjellin një qasje tjetër, një program më të mirë dhe një vizion të ri për të ardhmen e shqiptarëve.

Ky fenomen nuk është i ri. Që nga fillimet e pluralizmit politik, në vitin 1990, kur në skenën politike shqiptare funksiononte Lidhja Demokratike në Mal të Zi (LD në MZ), rrugëtimi politik i shqiptarëve në Malin e Zi ka njohur ndryshime të shumta. Me kalimin e viteve, para pothuajse çdo cikli zgjedhor janë shfaqur parti, lista dhe subjekte të reja politike. Disa kanë arritur të konsolidohen, disa janë bashkuar me subjekte më të mëdha, ndërsa të tjera kanë pushuar së vepruari.

Në periudha të ndryshme, numri i partive dhe subjekteve politike shqiptare ka arritur deri në rreth 15. Ky numër, në raport me numrin relativisht të vogël të shqiptarëve në Malin e Zi, është një dukuri që meriton një analizë më të thellë politike e shoqërore.

Një tjetër subjekt në horizontin politik shqiptar

Ditëve të fundit, sipas një njoftimi të publikuar nga faqja zyrtare e Organizatës jofitimprurëse “Moje seher Tuzi”, është paralajmëruar edhe formimi i një partie të re politike shqiptare, e udhëhequr nga Selman Axhoviq.

Sipas njoftimit, subjekti i ri synon t’i ofrojë Tuzit një vizion ndryshe për të ardhmen. Nëse kjo nismë shndërrohet në një subjekt të mirëfilltë politik dhe hyn në garën zgjedhore, ajo do t’i shtohet një liste tashmë të gjatë të partive e subjekteve shqiptare që kanë vepruar ose vazhdojnë të veprojnë në Mal të Zi.

Por zërat dhe paralajmërimet që qarkullojnë në opinionin publik lënë të kuptohet se kjo mund të mos jetë iniciativa e fundit. Deri në zgjedhjet e ardhshme të rregullta parlamentare dhe lokale, skena politike shqiptare mund të pasurohet edhe me parti të tjera të reja. Dhe pikërisht këtu lindin disa pyetje që nuk mund të anashkalohen.

Pse lindin kaq shumë parti shqiptare?

Formimi i një partie të re politike, në vetvete, nuk është diçka negative. Përkundrazi, pluralizmi politik nënkupton mundësinë që qytetarët të zgjedhin mes alternativave të ndryshme. Një subjekt i ri mund të lindë sepse një grup njerëzish nuk pajtohet me politikën e partive ekzistuese, sepse konsideron se çështje të rëndësishme të komunitetit shqiptar janë lënë pas dore ose sepse beson se mund të ofrojë një mënyrë më të mirë të përfaqësimit politik.

Problemi lind atëherë kur krijimi i partive të reja nuk buron nga dallime të vërteta programore, ideologjike dhe politike, por nga ambiciet personale, mosmarrëveshjet brenda partive, rivalitetet ndërmjet individëve apo dëshira për të krijuar një subjekt që i shërben një grupi të ngushtë interesash.

Në një komunitet relativisht të vogël, fragmentimi i tepërt mund të ketë pasoja të drejtpërdrejta në fuqinë politike të tij.

A sjellin partitë e reja alternativë apo fragmentim?

Kjo është një nga dilemat kryesore me të cilat përballet elektorati shqiptar. Nëse një parti e re sjell një program të qartë, njerëz të rinj, ide të reja dhe një vizion konkret për zhvillimin ekonomik, arsimin, kulturën, përfaqësimin institucional dhe mbrojtjen e interesave shqiptare, atëherë ekzistenca e saj mund të jetë një vlerë e shtuar për demokracinë. Por nëse një parti e re krijohet vetëm për të ndarë votat e elektoratit shqiptar, atëherë pluralizmi mund të shndërrohet në fragmentim. Në vend të forcimit të përfaqësimit politik, mund të prodhojë dobësim të tij. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për shqiptarët në Malin e Zi, të cilët, si komunitet numerikisht më i vogël, kanë nevojë për një përfaqësim politik sa më të fuqishëm dhe sa më të koordinuar.

Shumë subjekte, por sa ndikim politik?

Numri i partive nuk është gjithmonë tregues i fuqisë politike. Përkundrazi, në disa raste mund të jetë tregues i kundërt. Një komunitet mund të ketë dhjetëra subjekte politike, por nëse vota e tij ndahet në shumë pjesë, mundësia për të fituar mandate të mjaftueshme dhe për të ndikuar në vendimmarrje mund të zvogëlohet. Prandaj, çështja nuk është vetëm se sa parti shqiptare ekzistojnë, por sa prej tyre kanë kapacitet për të mbrojtur interesat e qytetarëve që i votojnë.

Elektorati ka të drejtë të kërkojë përgjigje konkrete: Çfarë sjell secila parti e re? Çfarë e dallon atë nga partitë ekzistuese? Cilat janë objektivat e saj? Çfarë do të bëjë ndryshe? Dhe mbi të gjitha, çfarë përfiton qytetari nga ekzistenca e saj?

Kujt i shërben fragmentimi politik?

Kjo është ndoshta pyetja më e vështirë. Nëse partitë shqiptare hyjnë në zgjedhje të ndara, me programe pothuajse të njëjta dhe me synim kryesor marrjen e disa mandateve, rreziku është që energjia politike e komunitetit të shpërndahet. Në vend të një force të konsoliduar që negocion fuqishëm për interesat e shqiptarëve, mund të krijohen shumë grupe të vogla, secili me pretendime për përfaqësim.Në këto rrethana, përfitimi nuk është domosdoshmërisht i elektoratit shqiptar. Përfitimi mund të shkojë te ata që arrijnë të shfrytëzojnë ndarjet dhe fragmentimin për të rritur ndikimin e tyre politik. Prandaj, para çdo zgjedhjeje duhet të shtrohet seriozisht pyetja: A po krijojmë alternativa të reja apo po copëtojmë më tej votën shqiptare?

Nuk është numri i partive ai që përcakton cilësinë e demokracisë

Demokracia nuk matet me numrin e partive, por me cilësinë e alternativave që ato ofrojnë. Një parti e re është e dobishme nëse sjell ide të reja. Është e dobishme nëse sfidon qeverisjen e keqe. Është e dobishme nëse kërkon transparencë, përgjegjësi dhe zhvillim. Është e dobishme nëse mobilizon qytetarët dhe u jep atyre një mundësi reale zgjedhjeje.

Por një parti e re që nuk sjell asgjë të re, përveç një emri, një kryetari dhe një liste kandidatësh, vështirë se mund të konsiderohet alternativë e mirëfilltë.

Elektorati shqiptar duhet të kërkojë më shumë

Përballë këtij realiteti, përgjegjësia nuk është vetëm e politikanëve.

Është edhe e elektoratit.Votuesi shqiptar duhet të jetë më kërkues. Nuk mjafton më që një subjekt të deklarohet shqiptar apo të premtojë mbrojtjen e interesave kombëtare. Duhet parë programi, puna e bërë, njerëzit që e përfaqësojnë, qëndrimet e tyre dhe rezultatet konkrete. Para se të votojë, qytetari duhet të pyesë: Çfarë ka bërë kjo parti deri tani? Çfarë premton? A ka kapacitet t’i realizojë premtimet? A është krijuar për interesin publik apo për ambiciet e individëve? Këto pyetje janë veçanërisht të rëndësishme në prag të një cikli të ri zgjedhor.

Bashkimi rreth interesave të përbashkëta nuk do të thotë njëtrajtshmëri politike

Të kërkosh bashkëpunim ndërmjet subjekteve shqiptare nuk do të thotë të kërkosh që të gjithë të mendojnë njësoj. Pluralizmi është i domosdoshëm. Edhe dallimet politike janë të shëndetshme. Por përtej dallimeve partiake ekzistojnë çështje që lidhen me interesin e përbashkët të shqiptarëve: zhvillimi ekonomik i trevave shqiptare, arsimi në gjuhën shqipe, kultura dhe trashëgimia, përfaqësimi proporcional, zhvillimi i komunave ku shqiptarët jetojnë dhe forcimi i pozitës së tyre në institucionet e shtetit.

Për këto çështje mund të ketë bashkëpunim edhe ndërmjet partive që konkurrojnë veçmas në zgjedhje.

Një sfidë e re para politikës shqiptare

Në prag të zgjedhjeve të ardhshme parlamentare dhe lokale, politika shqiptare në Mal të Zi ndodhet përpara një prove të rëndësishme. Partitë e reja kanë të drejtë të krijohen. Qytetarët kanë të drejtë të organizohen politikisht dhe të kërkojnë alternativa të reja. Por çdo subjekt i ri duhet të dëshmojë se nuk është thjesht një tjetër degëzim i një politike të vjetër.

Në fund, nuk është numri i partive ai që do ta përcaktojë fuqinë e shqiptarëve në Malin e Zi, por cilësia e politikës, përgjegjësia e përfaqësuesve dhe aftësia për të kthyer votën në rezultate konkrete.

Pyetjet që kërkojnë përgjigje

Prandaj, para se elektorati shqiptar të hyjë në një tjetër fushatë zgjedhore me lista e emra të rinj, do të ishte e udhës që çdo subjekt politik t’u përgjigjej qartë disa pyetjeve themelore: Pse u krijua? Çfarë e dallon nga të tjerat? Cili është programi i saj? Çfarë zgjidhjesh konkrete ofron? A synon bashkëpunimin apo vetëm pushtetin? Dhe, mbi të gjitha, a do ta forcojë apo do ta dobësojë përfaqësimin politik të shqiptarëve?

Përgjigjet e këtyre pyetjeve do të tregojnë nëse partitë e reja janë vërtet një pasuri e pluralizmit shqiptar apo vetëm një tjetër kapitull i fragmentimit politik.

Shqiptarët nuk kanë nevojë thjesht për më shumë parti. Kanë nevojë për më shumë politikë të përgjegjshme, më shumë ide, më shumë bashkëpunim dhe mbi të gjitha, përfaqësues që interesin e qytetarit e vendosin mbi interesin e partisë dhe të individit.

Në fund, vendos elektorati

Formimi i partive të reja shqiptare nuk duhet parë as si kërcënim për pluralizmin, as si zgjidhje në vetvete. Vlera e tyre do të matet me programet, njerëzit, përgjegjësinë dhe rezultatet që do t’i ofrojnë qytetarit. Në një komunitet të vogël, çdo votë dhe çdo ndarje politike ka peshë, prandaj sfida kryesore nuk është të kemi sa më shumë parti, por të kemi politikë sa më cilësore dhe përfaqësim sa më të fuqishëm.

Zgjedhjet e ardhshme do të tregojnë nëse partitë e reja do të sjellin vërtet një alternativë të re apo vetëm një fragmentim të mëtejshëm të elektoratit shqiptar. Përgjigjen përfundimtare, megjithatë, nuk do ta japin partitë, por qytetarët me votën e tyre. Pikërisht ata do të vendosin se cilat parti meritojnë besimin dhe cilat mbeten vetëm një tjetër episod në historinë e gjatë të fragmentimit politik shqiptar në Mal të Zi.

Ambasador Flamur Gashi/

Në vitin 1913, kur mbi shqiptarët po kryheshin masakra dhe Fuqitë e Mëdha vendosnin për fatin e tyre, gazetari, publicisti dhe politikani austriak me origjinë hebraike Leo Freundlich ishte ndër ata evropianë që nuk heshtën.

Ai mblodhi dëshmi për krimet e kryera ndaj popullsisë shqiptare dhe i bëri ato të njohura opinionit evropian përmes veprës së tij të famshme “Albaniens Golgatha” – “Golgota e Shqipërisë”, botuar në Vjenë më 1913.

Në faqet e librit të tij Freundlich denonconte dhunën, masakrat, dëbimet dhe shkatërrimet që po pësonin shqiptarët, duke ngritur një akuzë të fuqishme morale përpara Evropës së kohës.

Për shqiptarët, kjo vepër mbetet një nga dëshmitë e rëndësishme ndërkombëtare të tragjedisë së viteve 1912–1913.

Lidhja e Leo Freundlichut me shqiptarët nuk përfundoi me këtë libër. Edhe në vitet e mëvonshme ai mbajti lidhje të ngushta me Shqipërinë dhe, gjatë kohës së Mbretit Zog, veproi në Vjenë në shërbim të interesave shqiptare, përfshirë veprimtarinë në fushën e shtypit dhe të përfaqësimit të interesave të Shqipërisë.

Historia i dha kësaj marrëdhënieje edhe një dimension të veçantë njerëzor: Freundlich ishte hebre, ndërsa disa dekada më vonë shqiptarët do të bëheshin një nga popujt që, gjatë Holokaustit, hapën dyert dhe rrezikuan jetën për të mbrojtur hebrenjtë.

Leo Freundlich meriton të kujtohet me mirënjohje si një mik i shqiptarëve dhe si një nga zërat evropianë që, në një kohë kur heshtja ishte më e lehtë, zgjodhi të dëshmonte.

Miqtë e kombit tonë nuk harrohen.

Akademik Frashër Demaj*

Anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës/

Studimi “Malësia – studime e hulumtime” i autorit Anton Lulgjuraj është rezultat i një pune të gjatë kërkimore e shkencore dhe përkushtimi i veçantë i autorit që merr në shqyrtim kapituj të rëndësishëm të historisë, kulturës dhe traditës së një vendi me vlera siç është Malësia në tërë kompleksitetin e saj. Ky punim, në të cilën janë gërshetuar disiplina të ndryshme shkencore, është fryt i një pune të përkushtuar kërkimore disa vjeçare e cila përmbush të gjitha kriteret të quhet monografi shkencore mbi Malësinë. Në Malësi ndërthuren historia, qëndresa, identiteti dhe krenaria e një populli të lidhur fort me truallin dhe traditën e të parëve.

Dashuria për atdheun më së miri tregohet me përpjekje, vepra dhe me punë me vlera për të tashmen dhe të ardhmen e brezave. Të futësh në një studim ku kritika mund të vijë nga anë të ndryshme shoqërore, nuk është fare e lehtë, por përkundrazi kërkon përkushtim të veçantë dhe guxim deri në vetmohim. Por, përtej mendimeve ndryshe dhe kritikës shkencore, më e rëndësishmja nga të gjitha është trashëgimia që do të mbetet e kulturës dhe qytetërimit të një trualli të vogël të një populli dhe kombi tradicional që historia e “gjykoi” në kohë dhe hapësira të ndryshme që nga antikiteti e deri te qytetërimi modern.

Malësia nuk është vetëm një hapësirë gjeografike shqiptare në të cilën jetuan me shekuj një popull që vuajti nga padrejtësitë historike dhe tendencat për pushtim dhe zhbërjen e një populli të tërë i cili nuk shfaqi asnjëherë armiqësi e pretendime ndaj fqinjëve, por gjithmonë u desh të mbrohej nga etja për pushtimin e fqinjëve të vet që projek­tuan elaborate për dhunë, dëbim, vrasje, nënshtrim dhe veprime tjera deri në asimilim. Qëndresa ndaj pushtimeve, ruajtja e identitetit kombëtar dhe roli i Malësisë në momentet kyçe të historisë kombëtare e bëjnë këtë trevë një burim të pashterrshëm për studim dhe qasje multidisiplinare.

Studimi “Malësia – studime e hulumtime” është mbështetur në analiza të thelluara të burimeve arkivore, dokumentave të autorëve të ndryshëm që kanë shkruar për Malësinë si dhe intervistave të ndryshme për lagjet dhe fshatrat e Malësisë të mbledhura si materiale historike nga vetë autori. Mbledhja dhe trajtimi i këtyre burimeve në mënyrë objektive do të ndriçojë të kaluarën dhe të tashmen e Malësisë, që siç pohon, për disa objekte me rëndësi kulturore – historike gati i ka mbuluar pluhuri i harresës.

Historia në thelb nuk është vetëm kujtesë e së kaluarës, por instrument për të kuptuar të tashmen dhe për të orientuar brezat drejt të ardhmes. Në këtë kuptim, autori synon të kontribuojë në pasurimin e dijes historike përmes një qasjeje metodologjikisht të strukturuar dhe shkencërisht të argumentuar. Faktet e parashtruara në këtë punim, janë shqyrtuar në mënyrë kritike, duke krahasuar burime të ndryshme dhe duke shmangur interpretime të njëanshme të cilat do ta nxirrnin autorin në një terren të rrëshqitshëm, emocional dhe subjektiv.

Në këtë monografi shkencore, ato pak të dhëna që autori i bën për fshatra e lagje të Malësisë, për pasuritë natyrore të saj, janë si rreze drite që mundohen të shpërndajnë mjegullën, e cila mbuloi tokën e Malësisë për shekuj me radhë. Autori këtë punim e ka shtruar në gjashtë kapituj duke ndjekur parimin kronologjik dhe saktësinë shkencore. Kapitulli i parë i librit fillon me një panoramë mbi zhvillimet historike në Malësi. Vazhdon me pozitën gjeografike të Malësisë, me rrënjët e lashta të cilat autori na i sjell me fakte të pakundërshtueshme nga shkenca e sotme duke përmendur pasuritë arkeologjike, varret ilire (tumat), pasuritë etnografike ku bëjnë pjesë: kultura tradicionale – materiale dhe shpirtërore (shpirtërore), ku përmenden veshjet tradicionale, vajtimet etj. Autori spikatë duke trajtuar pasurinë gjuhësore dhe dallimin e gjuhës shqipe nga gjuhët tjera në Mal të Zi. Kapitullin e parë e mbylle me përhapjen e besimit të krishterë në trojet tona duke i dhënë rëndësi jetike jetës dhe veprave të meshtarëve katolik ndër shekuj të cilët kanë shkruar ato pak gjëra për jetën dhe historinë e popullit të Malësisë.

Në kapitullin e dytë, autori shpalos originalitetin e punimit. Të dhënat e këtij kapitulli fitojnë rëndësi të veçantë për arsye se përveç se ka përdorur burime shkencore dhe materiale të ndryshme në këtë punim, vlerë e shtuar janë intervistat e shumta që ka shënuar mbi të dhënat më interesante të fshatrave dhe lagjeve të Fiseve/Maleve të Malësisë. Studiuesi Lulgjuraj fillon me Fisin/Malin e Hotit, si i pari ndër Malet e Malësisë. Shpjegon telegrafikisht origjinën dhe përbërjen, pastaj vazhdon me krahina tipike të Traboinit dhe të Rapshës duke u futur edhe në ndarjet e tyre më të thella në fshatra dhe lagje, duke treguar kujdes të veçantë për sa i takon ndarjeve gjeografike të Malësisë.

Kapitulli i tretë flet për Fisin/Malin e Grudës, ku autori trajton gjeografinë, statistikat e popullatës, objektet e kultit, varret dhe jetën ekonomiko-sociale të fshatrave dhe lagjeve të Grudës. Gjithashtu, një vend të veçantë në këtë kapitull zënë edhe mullinjtë përgjatë lumit Cem të cilët kanë shërbyer për përpunimin e drithërave në të kaluarën e që kanë mbetur vetëm mbetje arkeologjike.

Në kapitullin e katërt autori merr në shqyrtim vendbanimet, popullsinë dhe pasuritë tjera të Fisit/Malit të Trieshit duke trajtuar edhe histori të personaliteteve të cilat kanë lënë gjurmë në pashlyera në historinë kombëtare.

Kapitulli i pestë vazhdon me Fisin/Malin e Kojës, duke folur për dy lagjet respektive që gjenden në Kojë. E duke qenë se si vend, Koja është më e vogël se fiset/malet tjera që i përmenden më lartë, autori këtu shtjellon edhe qendrën e Malësisë – Tuzin së bashku me disa fshatra që e rrethojnë në mënyrë që të plotësohen kriteret e kapitullit.

Në kapitullin e fundit (gjashtë), autori flet për pasuritë natyrore të Malësisë duke përfshi liqene, lumin, bjeshkët, tokën dhe nëntokën e Malësisë dhe disa objekte me vlerë si muzeumet në Malësi. Nuk i anashkalon Liqenin e Shkodrës dhe atë të Rikavecit të cilat historikisht, në jug dhe në veri e kanë lagë kufirin e territorit të Malësisë. Poashtu, përmend lumin Cem i cili rrjedh pothuajse përgjatë gjithë territorit të Malësisë. Nuk lenë pa përmendur edhe Samoborrin si vend arkeologjik i një rëndësie të veçantë. Gjithashtu, as Medauni ose Meteoni antik, që ka qenë një nga qytetet e rëndësishme të fisit ilir të Labeatëve. Ky kapitull vazhdon me dy muzeje të veçanta në territorin e Malësisë. Ndërsa, në fund përmend edhe bjeshkët më veriore të Malësisë që janë: Korita, Koshtica dhe Greça.

Autori Anton Lulgjuraj përfundimisht ka arritur që këtë temë ta trajtojë me seriozitet e përkushtim duke u mbështetur në mendimin kritik, metodat moderne të kërkimit të thelluar shkencor që garantojnë nivel të lartë dhe cilësi akademike. Ai ka arritur që të trajtojë tema dhe probleme historike dhe aktuale me një qasje të mirëfilltë shkencore duke ndërtuar një analizë të qartë, të argumentuar dhe të mbështetur në burime të besueshme. Suksesi i autorit mbështetet në aftësinë e tij për të depërtuar përtej përshkrimit sipërfaqësor dhe narrativës së zakonshme, duke ofruar interpretime me vlerë dhe duke sjellë një kontribut të rëndësishëm për lexuesit e zakonshëm qytetar, studentët dhe studiuesit. Vepra do të jetë pikë e referimi për studiuesit që kanë për synim të thellojnë dijet për Malësinë në gjithë dimensionet dhe kompleksitetin historik e aktual dhe për shqiptarët që jetojnë me shekuj në këto troje.

*Marrë nga libri “Malësia – studime e hulumtime”, monografi shkencore nga Anton Lulgjuraj.

Nga vlerësimi i Uashingtonit për sigurinë te tensionet në veri dhe rivaliteti ruso-serb në Ballkan.

Isuf B.Bajrami*

PRISHTINË — Në diplomacinë ndërkombëtare, jo çdo mesazh vjen përmes një deklarate presidenciale, një samiti apo një komunikate të ministrive të jashtme. Ndonjëherë, mesazhi më i qartë gjendet në dokumentet teknike të sigurisë, aty ku gjuhës së politikës i zë vendin gjuha e ftohtë e vlerësimit strategjik.

Këshilla e përditësuar e Departamentit Amerikan të Shtetit për Kosovën, e datës 25 gusht 2026, është një prej këtyre dokumenteve.

Uashingtoni e mban Kosovën në Nivelin 2 – “Ushtroni kujdes të shtuar”, për shkak të rrezikut nga trazirat dhe terrorizmi. Në të njëjtën kohë, për Mitrovicën e Veriut, Leposaviqin, Zubin Potokun dhe Zveçanin, rekomandohet Niveli 3 – “Rishikoni udhëtimin”.

Në pamje të parë, bëhet fjalë për një këshillë udhëtimi.

Në një lexim më strategjik, bëhet fjalë për një fotografi të perceptimit amerikan të sigurisë në një hapësirë ku politika lokale, marrëdhëniet Kosovë–Serbi dhe rivalitetet më të gjera gjeopolitike takohen në një pikë të vetme.

Kosova është në syrin e Shqiponjës.

Kosova nuk është veri

Një nga elementet më domethënëse të vlerësimit amerikan është diferencimi territorial.

SHBA-ja nuk e trajton Kosovën në tërësi si një zonë ku udhëtimi duhet shmangur. Përkundrazi, Departamenti i Shtetit thekson se për shumicën e vizitorëve Kosova mbetet një vend i sigurt, ndërsa paralajmërimi më i fortë lidhet me veriun.

Kjo ndarje është e rëndësishme.

Sepse problemi që Uashingtoni identifikon nuk është një pasiguri e përgjithshme e shtetit të Kosovës, por një hapësirë specifike e rrezikut, aty ku tensionet politike dhe ndëretnike kanë potencial të shndërrohen shpejt në incidente të sigurisë.

Veriu i Kosovës është prej vitesh pika më e ndjeshme e marrëdhënieve Kosovë–Serbi.

Aty takohen institucionet e Kosovës, strukturat politike dhe shoqërore të komunitetit serb, interesat e Beogradit, KFOR-i, EULEX-i dhe mekanizmat diplomatikë të Bashkimit Evropian.

Në atë hapësirë, një deklaratë politike mund të prodhojë protestë; protesta mund të prodhojë përplasje; përplasja mund të kërkojë ndërhyrjen e KFOR-it; dhe një incident lokal mund të kthehet në çështje ndërkombëtare.

Beogradi: politika e presionit dhe ekuilibrit

Në këtë ekuacion, Serbia mbetet aktori kryesor shtetëror përtej kufirit të Kosovës.

Beogradi nuk e njeh pavarësinë e Kosovës dhe vazhdon ta konsiderojë Kosovën një prej çështjeve themelore të politikës së jashtme dhe identitetit shtetëror serb.

Nën drejtimin e Aleksandar Vučićit, Serbia ka ndërtuar një politikë të ndërlikuar ekuilibrimi: negociata dhe perspektivë evropiane, marrëdhënie të fuqishme me Rusinë dhe Kinën, bashkëpunim me Perëndimin dhe, njëkohësisht, një qëndrim të pandryshuar ndaj Kosovës.

Ky ekuilibër e ka bërë Beogradin një aktor të veçantë në Ballkanin Perëndimor.

Serbia aspiron anëtarësimin në Bashkimin Evropian, por nuk i është bashkuar sanksioneve perëndimore kundër Rusisë dhe vazhdon të ruajë marrëdhënie të rëndësishme politike, ekonomike dhe të sigurisë me Moskën.

Kjo politikë bëhet veçanërisht e ndjeshme kur çështja e Kosovës hyn në qendër të saj.

Vučići dhe veriu

Në momentet e tensioneve, presidenti serb ka qenë një prej zërave kryesorë politikë që ka reaguar ndaj zhvillimeve në veri të Kosovës.

Retorika e Beogradit ndaj institucioneve të Kosovës, thirrjet drejtuar serbëve të Kosovës dhe paraqitja e zhvillimeve në veri si çështje e drejtpërdrejtë e interesit shtetëror të Serbisë kanë qenë pjesë e kësaj dinamike.

Kjo retorikë nuk ka ekzistuar në vakum.

Në terren kanë ndodhur protesta, barrikada, përleshje me KFOR-in dhe episode të armatosura.

Banjskë, shtatori 2023, ishte momenti më i rëndë i kësaj dinamike në vitet e fundit. Sulmi ndaj Policisë së Kosovës, vrasja e një polici dhe përleshja e armatosur në veri e kthyen Kosovën në qendër të vëmendjes së sigurisë evropiane.

Bashkimi Evropian vazhdon të kërkojë nga Serbia që përgjegjësit për sulmin e Banjskës të përballen me drejtësinë.

Kjo është arsyeja pse veriu nuk mund të lexohet vetëm si një çështje e administrimit lokal.

Ai është një nyje sigurie ndërmjet Kosovës, Serbisë dhe komunitetit ndërkombëtar.

Kur retorika bëhet çështje sigurie

Rreziku në Ballkan nuk fillon gjithmonë me një konflikt të madh.

Mund të fillojë me një deklaratë.

Me një protestë.

Me një barrikadë.

Me një incident në kufi.

Me një sulm ndaj policisë.

Ose me një përplasje që në një ditë të zakonshme mund të mbetet lokale, por në një klimë të tensionuar merr dimension politik.

Kjo është arsyeja pse partnerët ndërkombëtarë i kushtojnë rëndësi të jashtëzakonshme menaxhimit të krizave në veri.

Në këtë realitet, KFOR-i nuk është thjesht një forcë paqeruajtëse.

Është një prej mekanizmave kryesorë të parandalimit.

Prania e NATO-s në Kosovë i dërgon një mesazh të qartë çdo aktori që mund të llogarisë se një krizë lokale mund të mbetet vetëm lokale…

*Botuar me shkurtime.

Nga Fadil Ferizi/

Ka vende që i vizitojmë për t’i parë dhe ka vende që, sapo hyjmë në to, na detyrojnë të shohim brenda vetes. Kulla e Ilaz Kodrës në Prekaz i përket kësaj kategorie të rrallë. Ajo nuk është vetëm shtëpia e një heroi dhe as vetëm një objekt i kujtesës historike. Është vendi ku historia e Kosovës e hap derën dhe e pyet vizitorin se çfarë ka bërë me lirinë e trashëguar.

Pasi bëmë nderimet tona te Kullat e Jasharajve, rruga vazhdoi drejt Kullës së Ilaz Kodrës. Atje na çoi Sami Hajrullahu, gjeneral brigade në pension, i cili pas luftës shërbeu si oficer në Forcën e Sigurisë së Kosovës. Me ne ishte edhe vëllai i tij, Fehmi Hajrullahu. Të dy janë veprimtarë të çështjes kombëtare, ushtarë të ditëve të para dhe pjesëtarë të brezit themelues të UÇK-së në Zonën Operative të Nerodimës. Gjatë luftës, Samiu shërbeu në shtabin e zonës, ndërsa Fehmiu mbajti përgjegjësi në sektorin e logjistikës, në atë pjesë pak të dukshme të luftës pa të cilën asnjë front nuk mund të qëndrojë.

Sami Hajrullahun dhe Fehmi Lladrovcin i kishte lidhur një miqësi e ngushtë, e përforcuar edhe nga afërsia familjare. Bashkëshortja e Samiut, Servete Hajrullahu, veprimtare e shquar e çështjes kombëtare, është motra e Xhevë Krasniqi-Lladrovcit, bashkëshortes dhe bashkëluftëtares së Fehmiut. Kuadër me përvojë të gjatë në arsimin e Ferizajt, ajo është sot drejtoreshë e Shkollës Fillore dhe të Mesme të Ulët “Jeronim de Rada”.

Na shoqëronin gjithashtu Fatmir Rexha, veprimtar i çështjes kombëtare, vëllai i tij Shaipi dhe im bir, Ulkiani. Kështu, rruga drejt kullës lidhte njerëz dhe breza që lirinë e Kosovës nuk e shohin vetëm si fitore të së kaluarës, por si detyrim ndaj së ardhmes.

Kur mbërritëm, na priti Hasan Kodra, i njohur si “Mësuesi”. Në shenjë respekti për Sami Hajrullahun dhe për qëllimin e vizitës, ai kishte ardhur enkas për të na e hapur kullën. Me atë gjest nuk u hap vetëm dera e një shtëpie. U hap kujtesa e një qëndrese të ndërtuar me punë, rrezik dhe sakrificë.

Hasan Kodra kishte qenë mësues në shkollën “Azem Bejta” në Prekaz, por edhe bashkëluftëtar i Adem Jasharit dhe Ilaz Kodrës. Aty ishte edhe Rexhep Kodra, axha i Ilazit dhe bashkëluftëtar i tij e i Adem Jasharit. Përballë nesh nuk qëndronin njerëz që e njihnin historinë vetëm nga rrëfimet. Qëndronin dëshmitarë dhe pjesëmarrës të saj.

Figura e Hasan Kodrës përmbledh një të vërtetë të rëndësishme për rezistencën shqiptare të viteve nëntëdhjetë. Ajo nuk u zhvillua vetëm në male, istikame dhe përballje të armatosura. Një front tjetër shtrihej në shkolla, shtëpi private dhe oda, ku mbahej gjallë arsimi shqip. Në kushtet e përjashtimit institucional, mësuesit nuk ruanin vetëm një program shkollor. Ata mbronin vazhdimësinë kulturore të një populli dhe të drejtën e brezit të ri për të pasur të ardhme.

Pikërisht me këtë kullë lidhet edhe historia e një fotografie të rrallë nga shkurti i vitit 1998. Fotoreporteri neozelandez Wade Goddard ka treguar se hyri në Drenicë bashkë me gazetarin e “The New York Times”, Chris Hedges, për të takuar përfaqësues të UÇK-së. Sipas dëshmisë së Hasan Kodrës, në terren i shoqëronte edhe gazetari dhe dramaturgu kosovar Haqif Mulliqi.

Takimi, sipas Hasanit, u organizua në Kullën e Ilaz Kodrës. Para intervistës u bënë fotografi në oborr dhe pranë një muri me tulla, në një hapësirë që nuk mund të identifikohej lehtë. Para objektivit dolën tre burra me uniforma të njëjta dhe fytyra të mbuluara: Ilaz Kodra në njërin krah, Adem Jashari në mes dhe Hasan Kodra në krahun tjetër. Hasani dëshmon se uniformat e modelit gjerman ua kishte sjellë Musë Jashari, në mënyrë që të tre të paraqiteshin njësoj.

Rrëfimi i mëvonshëm i Wade Goddardit konfirmon natyrën e fshehtë të udhëtimit dhe fotografimin e njerëzve të maskuar, por jo çdo hollësi të kujtesës së Hasanit. Goddard ka thënë se atë ditë nuk e kuptoi se kishte përballë Adem Jasharin. Ai mendonte se po fotografonte pjesëtarë të sigurimit dhe vetëm më vonë e kuptoi rëndësinë e njeriut që kishte fiksuar me aparatin e tij. Këto dëshmi përputhen në thelbin e ngjarjes, por vijnë nga dy këndvështrime të ndryshme. Njëra sjell kujtesën e pjesëmarrësit, tjetra vështrimin e fotografit të huaj.

Sipas Hasan Kodrës, pas fotografimit të pranishmit u kthyen brenda kullës. Përgjegjësinë për të folur pa maskë e mori Hamëz Jashari. Ai u tha të tjerëve: “Ju jeni vetëm valltarë, ndërsa unë e udhëheq vallen.” Hasanit iu drejtua me një porosi të posaçme: “Mësues, mos e hiq maskën, sepse je duke punuar në arsim.”

Në atë porosi gjenden dy fronte të së njëjtës përpjekje. Në njërin qëndronte mësuesi që duhej të vazhdonte punën në shkollë. Në tjetrin, luftëtari që përgatitej ta mbronte popullin e vet. Maska e fshihte fytyrën e Hasanit për ta mbrojtur nga ndëshkimi, por zbulonte shtrirjen e rezistencës. Ajo tregonte se, në Kosovën e asaj kohe, përgjegjësia kombëtare kishte hyrë njëkohësisht në klasë, në familje dhe në radhët e organizimit të armatosur.

Vetëm pak javë më vonë, më 5 mars 1998, forcat serbe filluan sulmin kundër familjes Jashari në Prekaz. Fotografia pranë murit mbeti një prej pamjeve të rralla të Adem Jasharit me bashkëluftëtarë para rënies së tij. Ajo nuk paraqet vetëm tre burra të maskuar. Paraqet një çast kur liria e Kosovës, ende pa shtet dhe pa mbrojtje të mjaftueshme ndërkombëtare, kishte marrë fytyrën e njerëzve të gatshëm të rrezikonin gjithçka për të.

Ilaz Kodra i përkiste bërthamës së hershme të organizimit të armatosur në Drenicë. Ishte bashkëveprimtar dhe bashkëluftëtar i afërt i Adem Jasharit, si dhe një nga njerëzit që ndihmuan në ngritjen dhe zgjerimin e njësive të UÇK-së. Pas rënies së Fehmi Lladrovcit dhe Xhevë Krasniqi-Lladrovcit, më 22 shtator 1998, Ilaz Kodra mori drejtimin e brigadës që mbajti emrin Brigada 114 “Fehmi Lladrovci”.

Ky kalim përgjegjësie shpreh një parim themelor të një lufte çlirimtare të organizuar. Kur binte një komandant, barra nuk zhdukej. Atë e merrte një tjetër. Rënia e njërit nuk duhej të shndërrohej në fund të qëndresës, por në detyrim për vazhdimin e saj. Fehmi Lladrovci dhe Ilaz Kodra u bënë kështu dy hallka të së njëjtës përpjekje, dy komandantë që udhëhoqën dhe ranë në vijën e parë.

Më 30 prill 1999, forcat serbe ndërmorën një ofensivë kundër Vërbocit, Shtuticës, Tërstenikut, Dashecit, Baksit, Gllobarit dhe zonave përreth. Përballë tyre, komandanti Ilaz Kodra, në krye të Brigadës 114 “Fehmi Lladrovci”, u vu me bashkëluftëtarët në mbrojtje të popullatës së rrethuar. Nën zjarrin e tankeve dhe të mortajave, mbrojtja e UÇK-së u thye dhe forcat serbe depërtuan në fshatra. Ilaz Kodra ra në betejë së bashku me 42 luftëtarë të UÇK-së, të cilët u bënë mburojë ndërmjet forcave sulmuese dhe civilëve.

Dhuna vazhdoi edhe pas depërtimit. Forcat serbe vranë civilë të paarmatosur, morën robër më shumë se 200 burra dhe kryen ekzekutime. Human Rights Watch vlerëson se gjatë operacionit u vranë deri në 100 burra shqiptarë, ndërsa numri përfundimtar i të vrarëve nga ofensiva dhe pasojat e saj besohet se kaloi 200. Fondi për të Drejtën Humanitare ka dokumentuar se më shumë se 260 banorë, të strehuar në pyjet e Shtuticës, Vërbocit dhe Çikatovës, u vranë më 30 prill dhe 1 maj 1999. Në hapësirën më të gjerë të Drenicës, 30 prilli kujtohet si dita kur ranë 315 dëshmorë e martirë.

Kulla e Ilaz Kodrës, për këtë arsye, nuk mund të shihet vetëm si pronë e një familjeje. Ajo i përket kujtesës publike të Kosovës. Muret e saj dëshmojnë se liria nuk u fitua nga figura të vetmuara. Ajo u ndërtua nga një bashkësi njerëzish: komandantë dhe ushtarë, mësues dhe veprimtarë, të burgosur politikë, familje që hapën dyert, njerëz që siguruan ushqim, strehim dhe mjete, si edhe civilë që mbijetuan nën dhunë dhe rrethim.

Për mua, si veprimtar i çështjes kombëtare dhe ish i burgosur politik, vizita kishte edhe një kuptim personal. Burgu politik dhe lufta çlirimtare nuk janë përvoja të njëjta dhe nuk duhet të barazohen. Por ato i përkasin së njëjtës histori të kundërshtimit të shtypjes. Njëra dëshmon për çmimin e rezistencës politike. Tjetra shënon çastin kur mbrojtja e jetës dhe e vendit mori formën e luftës së armatosur.

Prania e tim biri, Ulkianit, e bënte udhëtimin edhe më domethënës. Kujtesa nuk ruhet po të mbetet pronë e atyre që e kanë përjetuar kohën. Ajo jeton vetëm kur u përcillet brezave të rinj me saktësi dhe përgjegjësi, pa zbukurime që e kthejnë historinë në mit, por edhe pa heshtje që ia heqin asaj peshën morale.

Ideali që bashkoi breza veprimtarësh dhe luftëtarësh nuk përfundoi me çlirimin. Liria kërkon shtet të qëndrueshëm, drejtësi dhe institucione që u shërbejnë qytetarëve. Amaneti nuk ruhet duke u përsëritur vetëm në përvjetorë. Ai ruhet kur shteti mbrohet nga shpërdorimi, kur e vërteta historike nuk nënshtrohet ndaj interesit të ditës dhe kur sakrifica nuk përdoret si kapital për pushtet personal.

Të nderosh Ilaz Kodrën nuk do të thotë vetëm të vendosësh lule pranë bustit të tij. Do të thotë të mbrosh Republikën për të cilën ai ra dhe ta bësh atë të denjë për qytetarët e saj. Përndryshe, kujtesa rrezikon të shndërrohet në ceremoni, ndërsa liria në privilegj të atyre që e harrojnë çmimin e saj.

Kur u larguam nga Kulla e Ilaz Kodrës, dera u mbyll pas nesh. Por historia që na hapën Hasan dhe Rexhep Kodra nuk mbeti brenda saj. Ajo na shoqëroi si kujtesë dhe detyrim. Sepse kullat e qëndresës nuk kërkojnë vetëm vizitorë. Ato kërkojnë qytetarë të denjë për lirinë që u fitua aty.

Nderim i përjetshëm Ilaz Kodrës dhe të gjithë atyre që u flijuan për lirinë e Kosovës!