Prof. Romeo Gurakuqi/

Shqipnia e ka pasë gjithmonë të vështirë me i vendosë në krye të punëve shtetnore dhe të institucioneve të veta ma të randësishme, njerëzit e duhun: patriotët, profesionistët, të spikatunit, ata që, për shkak të genit, traditës familjare, shkollimit/ formimit, kulturës së besnikërisë shtetnore dhe integritetit të tyne, nuk mund ta tradhtojnë e as ta shesin Atdheun dhe interesat e tij madhore publike. Janë pikërisht ato interesa që u përkufizuen qysh në Aktin Themeltar të Vlonës të vitit 1912 dhe në marrëveshjen themelore ndërshqiptare për ndërtimin e një shteti kushtetues, të lirë, të pavarun dhe europian.

Për fat të keq, punët shqiptare vazhdojnë shpesh të mbeten në duart e atyne që duket sikur kanë për program “me zhgulë ullinin e me vu shelgun” ( thanie e nji shkodrani të urtë: Ndrekë Kaçulinit) në çdo pllambë të tokës sonë publike: me zëvendësue atë që ka shkollim, rranjë, traditë dhe profesionalizëm, me improvizimin, përkohshmëninë dhe rastësorët, diletantët, rioshët e kakareçë pa nji libër të lexuem në jetë, shkëmbyesit, çibanët e së keqës. Dhe kjo shfaqet pothuajse gjithandej, në çdo qelizë të drejtimit të shtetit, deri te fusha ma jetike: siguria kombëtare.

Pikërisht këtu lind nji pyetje themelore: a ekziston sot nji përkufizim i kjartë, bashkëkohor dhe detyrues shtetnor i interesit dhe i sigurisë kombëtare shqiptare? A kena na nji doktrinë që të përcaktojë vijat e pakalueshme të shtetit, të jetë mbi individët, partitë dhe mandatet politike dhe që të mos i lejojë askujt, pavarësisht pozitës që ka, të devijojë kur asht në detyrë, prej interesave themelore të Republikës dhe të kombit shqiptar, në rasën e emnimeve?

Si asht e mundun që njerëzit pozitivë, punëtorë, të përkushtuem të ktij vendi, që përpiqen për të mirë, në vend që me iu ba krah, menjiherë gjindet mënyra të rrethohen me llom të pafund, me atmosferë plot helm, me matrapazë, që fillojnë me i sabotue dhe me i zhgatërrue?!

A do të vijë, ma në fund, dita kur shteti shqiptar të pushojë së mbjelluni shelgje aty ku ka nevojë për, ullinj e lisa; kur njerëzit të mos vendosen në krye të punëve për bindje, lidhje e shërbime të rastit, por për peshën e dijes, të karakterit, të veprës dhe të përgjegjësisë së provueme ndaj vendit, interesit publik, sigurisë nacionale dhe qytetare, progresit arsimor, kulturorë e shkencorë?

Kam gjetë raste për t’u marrë shembull në vitet e Mbretnisë së Dytë, kur i Pari vendit, për institucionin ma të randësishëm të sigurisë, pat vendosun njerëz të sprovuem, që nuk ishin prej besnikëve të tij, por ata ishin të sprovuem në besnikerinë ndaj Shqipnisë: Spiridon Kacarosi ishte njëni nga ata.

Gjekë Gjonaj/

Nuk kishim teknologji, por kishim një besim të madh te shkolla

Çdo fillim shtatori më kthen pas në fëmijërinë time, në Rudinë të Trieshit. Shkolla jonë ishte e thjeshtë, e vendosur në një shtëpi private. Bankat ishin prej druri, dërrasa e zezë dhe shkumësi ishin mjetet kryesore të mësimit. Kishim pak mjete, por kishim shumë dëshirë për të mësuar. Nuk kishim kompjuterë, internet apo teknologji, as informacionin e pakufishëm që kemi sot. Çantat tona shpesh ishin të punuara prej leshi nga nënat dhe gjyshet. Librat kalonin nga një brez tek tjetri. E dinim se shkolla ishte çerdhja e dijes. E dinim se mësuesi ishte prindi i dytë. Dhe e dinim se përparimi kërkonte punë.

Mësuesin tim të parë e kujtoj të veshur bukur, pedant, të buzëqeshur, të afërt me nxënësit dhe njëkohësisht kërkues. Ai gëzonte autoritet sepse autoriteti i tij nuk vinte nga pozita, por nga personaliteti, dija dhe mënyra se si sillej me ne. Kur hynte në klasë, ngriheshim në këmbë.

Sot mund të duket si një gjest i vogël. Për ne ishte pjesë e edukimit. Na mësonte se dija respektohet, se mësuesi nderohet dhe se shkolla nuk është thjesht vendi ku merr një dëftesë, por vendi ku fillon të formosh veten.

Edhe oborri ishte shkollë

Oborri ishte i vogël, por për ne ishte një botë e tërë. Në pushimin e gjatë vraponim në livadhin pranë shkollës. Luanim me topin e vogël, lojëra popullore. Dikush bisedonte me shokët. Dikush luante. Dikush tjetër, i mbështetur pranë murit, përsëriste mësimin për orën e ardhshme.

Sot e kuptoj se ai oborr ishte një klasë pa dërrasë të zezë. Aty mësonim bashkëjetesën. Mësonim të fitonim dhe të humbnim. Mësonim të ziheshim dhe të pajtoheshim. Mësonim të ndanim një copë bukë me shokun. Mësonim, pa e ditur, se njeriu nuk jeton vetëm për veten.

Ndryshimi i sistemit solli mundësi, por edhe probleme të reja

Me ndryshimin e sistemit shoqëror ndryshoi edhe arsimi. Pritshmëria pas shembjes së komunizmit ishte e qartë: më shumë profesionalizëm, më shumë liri, më shumë mundësi, më shumë meritë dhe më shumë drejtësi. Në shumë drejtime është përparuar. Por tranzicioni nuk i zgjidhi automatikisht problemet e vjetra dhe, në disa raste, krijoi edhe probleme të reja.

Sot nuk mund të mjaftohemi me pyetjen nëse shkollat kanë ndërtesa më të mira, kompjuterë apo mjete moderne.Pyetja më e rëndësishme është: A kemi ndërtuar një sistem ku më i afti ka shansin më të madh për të avancuar? Kjo është pyetja që duhet ta bëjmë pa frikë.

Konkursi që duhet të zgjedhë më të mirin

Kur flasim për një konkurs për mësues, apo drejtor shkolle , nuk flasim vetëm për punësimin apo zgjidhjen (emërimin) e një personi. Flasim për dikë që nesër do të qëndrojë përballë fëmijëve tanë. Prandaj kriteret duhet të jenë të qarta. Diploma është e rëndësishme, por nuk mjafton. Duhet të vlerësohen njohuritë profesionale, përgatitja pedagogjike, aftësia komunikuese, metodologjia e mësimdhënies , aftësia për ta bërë nxënësin të dëshirojë të mësojë dhe përvoja në drejtimin e institucionit shkollor. Mësuesi apo drejtori nuk duhet të zgjidhen sepse “e njohin dikë”. As sepse “kanë mbështetje”. As sepse “janë të afërtë me dikë”. Ata duhet të zgjidhen sepse janë më të përgatitur për detyrën. Kaq.

Kur ndikimi personal bëhet më i fortë se merita

Herë pas here në shoqëri, pra edhe në arsim, shfaqen shqetësime për ndikime politike, familjare apo personale në punësime. Këto shqetësime nuk duhet të shndërrohen në akuza kolektive.

Ka shumë mësues dhe drejtues të ndershëm dhe profesionistë që punojnë me përkushtim dhe sakrificë. Por pikërisht për t’i mbrojtur ata, sistemi duhet të jetë transparent.Sepse kur një konkurs është i paqartë, dyshimi nuk dëmton vetëm kandidatin që nuk është përzgjedhur. Dëmton edhe kandidatin që është përzgjedhur me meritë, komisionin, shkollën, institucionin. Dhe, në fund, dëmton besimin e qytetarëve.

Një proces i drejtë kërkon komisione që japin besim. Në to duhet të jenë profesionistë të fushës dhe, kur është e mundur, edhe persona me një shkallë të mjaftueshme pavarësie nga ndikimet e mundshme .

Pa drejtësi në konkurs, nuk ka besim në arsim

Sot shkolla ka ndryshuar shumë. Teknologjia ka sjellë mundësi të reja dhe mjetet moderne mund ta bëjnë mësimin më të lehtë e më tërheqës. Por një gjë nuk duhet të ndryshojë: cilësia e mësuesit dhe drejtësia në përzgjedhjen e tij.

Pikërisht këtu lind një shqetësim i rëndësishëm. Konkursi për një vend pune në arsim duhet të jetë një garë e ndershme, ku vendosin përgatitja, profesionalizmi dhe përvoja. Komisionet duhet të jenë të paanshme, kriteret të qarta dhe procesi transparent. Çdo konflikt interesi duhet të shmanget, ndërsa kandidatët duhet të kenë mundësi të njihen me pikët dhe të ushtrojnë të drejtën e ankesës.

Nuk është e drejtë që një i ri, i përgatitur dhe me rezultate të mira, të humbasë besimin te sistemi sepse mendon se lidhjet personale, familjare apo politike mund të kenë më shumë peshë se merita. Këto shqetësime nuk duhet të përgjithësohen, por pikërisht për këtë arsye procedurat duhet të jenë sa më transparente.

“Miku ” nuk mund të jetë sistemi

Një shoqëri demokratike nuk mund t’i detyrojë të rinjtë të kërkojnë mbështetje politike për të gjetur punë Ndoshta një nga dëmet më të mëdha që mund t’i bëhet një të riu të arsimuar është t’i krijohet bindja se diploma nuk mjafton. Se duhet të njohësh dikë, se duhet të kesh një mbështetës, se duhet të jesh pjesë e një grupi, se duhet të telefonosh dikë përpara se të aplikosh.

Nëse kjo bindje zë rrënjë te një brez i ri, atëherë problemi nuk është më vetëm një konkurs. Problemi bëhet shoqëror. Një i ri që beson se aftësia e tij nuk vlerësohet, në një moment fillon të kërkojë një vend ku aftësia mund të vlerësohet. Dhe shumë prej tyre e kërkojnë atë vend jashtë vendit.

Nuk mjafton t’u themi të rinjve “Mësoni!”

Shoqëria u thotë të rinjve: mësoni, studioni, merrni diploma, përgatituni. Por pas kësaj duhet t’u japë një përgjigje tjetër: Çfarë do të ndodhë pasi të jeni përgatitur?

Nëse përgjigjja është se gjithçka varet nga lidhjet, atëherë kemi një problem të madh. Sepse shteti investon në arsimimin e të rinjve dhe më pas rrezikon t’i humbasë ata kur nuk u krijon mundësi të barabarta. Një i ri që largohet nuk merr me vete vetëm valixhen. Merr me vete dijen, profesionin,energjinë, ëndrrën. Dhe, ndonjëherë, edhe zhgënjimin.

Nëse duam që të rinjtë të ndërtojnë të ardhmen e tyre këtu, duhet t’u japim një arsye për të besuar se puna dhe dija shpërblehen. Përndryshe, largimi bëhet zgjedhja më e lehtë.

Meritokracia duhet të jetë slogan

Ajo duhet të shihet në çdo konkurs, çdo emërim dhe çdo vendim. Meritokracia nuk matet me fjalimet e zyrtarëve. Ajo matet në momentin kur dy kandidatë vendosen përballë njëri-tjetrit dhe fiton ai që është më i aftë. Matet kur një komision refuzon ndikimin e një pushtetari, kur një kandidat që nuk ka asnjë lidhje politike fiton sepse është më i përgatitur, kur një mësues i mirë avancon sepse ka rezultat, kur një mësues që ka nevojë për përmirësim merr mbështetjen e nevojshme dhe vlerësohet profesionalisht. Nëse këto ndodhin, atëherë meritokracia ekziston. Nëse jo, ajo mbetet vetëm një fjalë.

Shkolla nuk mund të jetë vendi ku politika fiton mbi dijen

Arsimi duhet të jetë një nga hapësirat më të mbrojtura nga ndikimet partiake. Sepse një politikë mund të ndryshojë një qeveri. Një vendim politik mund të ndryshojë një drejtor. Pasojat e një mësuesi të zgjedhur keq mund të zgjasin vite.

Fëmija nuk duhet të paguajë çmimin e një sistemi të padrejtë punësimi. Nxënësi nuk duhet të jetë viktimë e konfliktit të interesave të të rriturve. Prindi duhet të ketë besim se fëmija i tij po mësohet nga profesionisti më i mirë që mund të zgjidhet për atë vend. Kjo është përgjegjësi institucionale.

Mësuesi i mirë është investimi më i madh

Nuk duhet të themi vetëm: “Eh, çfarë mësuesish kishim dikur!” Nostalgjia është e bukur, por nuk mjafton. Nëse kujtimet e fëmijërisë na bëjnë vetëm të mallëngjehemi, ato mbeten kujtime. Nëse na bëjnë të pyesim se cilat vlera duhet të ruajmë, atëherë ato bëhen mësim.

Brezi im nuk kishte teknologjinë e sotme. Por kishte diçka që duhet ta ruajmë: bindjen se mësuesi ka përgjegjësi të madhe dhe se dija nuk është dekor, por themel.

Sot mund t’i japim fëmijës tabletin më të mirë. Mund t’i ndërtojmë klasën më moderne. Mund t’i vendosim tabelën më të avancuar. Por nëse përballë tij nuk kemi një mësues të përgatitur, të motivuar dhe të zgjedhur me meritë, teknologjia nuk mund ta zëvendësojë njeriun.

Ankthi i ditarit dhe gëzimi i një “të lumtë”

Nuk mund ta harroj atë ankth të vogël kur mësuesi hapte ditarin. Gishti i tij kalonte ngadalë mbi emrat tanë dhe secili prej nesh priste me një lloj frike se ku do të ndalej. Nëse nuk e kishim mësuar mirë mësimin, shpresonim që radha të mos binte mbi ne. Por kur përgjigjeshim mirë, një “të lumtë” i mësuesit ishte një shpërblim që shpesh na dukej më i madh se vetë nota.

Ajo fjalë e thjeshtë na jepte kurajë.Na bënte të ndiheshim të vlerësuar. Na nxiste të përpiqeshim edhe më shumë !” Ishte një vlerësim i vogël në dukje, por për ne kishte shumë rëndësi. Kjo fjalë e gëzuar na shoqëronte deri në shtëpi. Mësuesi dinte të vlerësonte jo vetëm përgjigjen, por edhe përpjekjen. Shkolla nuk ishte vetëm vendi ku mësonim shkrim e lexim; ishte vendi ku mësonim disiplinën, përgjegjësinë dhe respektin.

Sot, kur e kujtoj atë kohë, kuptoj se një mësues nuk formon vetëm me tekstet shkollore. Ai formon edhe me fjalën, me shembullin dhe me mënyrën se si e trajton nxënësin.

Shkolla ku ndërtohen mundësitë, jo privilegjet

Sot kemi mundësinë të ndërtojmë diçka më të mirë se të dyja. Një shkollë moderne në mjete, por tradicionale në respektin për dijen. Një shkollë bashkëkohore në metodologji, por e palëkundur në përgjegjësi. Një shkollë që e përdor teknologjinë, por nuk harron njeriun. Një shkollë ku mësuesi zgjidhet për meritën e tij dhe jo për lidhjet që ka. Një shkollë ku i riu mund të besojë se puna e tij ka vlerë. Një shkollë ku fëmija i një zyrtari dhe fëmija i një familjeje të zakonshme kanë të njëjtën mundësi për të ecur përpara. Sepse në fund të fundit, kjo është ajo që duhet të jetë shkolla: vendi ku nuk trashëgohen privilegjet, por ndërtohen mundësitë. Ky është ndoshta mësimi më i madh që mund të marrim nga ajo klasë e vogël në Rudinë.

Përfundim

Shkolla moderne nuk ka nevojë vetëm për kompjuterë, tabela elektronike dhe programe të reja. Ajo ka nevojë mbi të gjitha për mësues të mirë, drejtësi, përgjegjësi dhe meritokraci. Nuk duhet të kthehemi te banka e drurit e shkollës së dikurshme në Rudinë, por duhet të ruajmë atë që ishte më e vlefshme: respektin për mësuesin, dashurinë për dijen dhe bindjen se njeriu duhet të vlerësohet për atë që di dhe për atë që punon. Kur merita humb, humb besimi te shkolla dhe tek e ardhmja.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Pas vendimit të Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë, një gjë duhet thënë pa ekuivok: Kosova dhe Shqipëria duhet ta ndërpresin politikën e reagimeve në Facebook dhe ta kthejnë çështjen e krerëve të UÇK-së në një veprim serioz, institucional dhe juridik.

Thaçi, Krasniqi, Veseli dhe Selimi janë dënuar në shkallë të parë për vepra penale të lidhura me vrasje, torturë, trajtim mizor dhe ndalim arbitrar. Por procesi juridik nuk përfundon me një aktgjykim të shkallës së parë. Ekziston procedura e apelit dhe pikërisht aty duhet të përqendrohet tani çdo përpjekje serioze për mbrojtjen juridike të të akuzuarve.

Kjo është arsyeja pse qeveritë e Kosovës dhe të Shqipërisë duhet të kalojnë nga retorika te dokumenti, nga deklarata te eksperti, nga protesta te dosja juridike.

Nuk mjafton të thuhet se “UÇK-ja është e pastër”. Nuk mjafton as të shpërndahen fotografi të ish-komandantëve, të shkruhen mijëra statuse patriotike apo të organizohen tubime. Historia nuk ndryshohet me Facebook dhe një aktgjykim nuk rrëzohet me duartrokitje.

Shtetet shqiptare duhet të tregojnë ku qëndron gabimi juridik në vendimin e gjykatës.

Duhet të financohet dhe të mbështetet, në mënyrë transparente dhe brenda kufijve të ligjit, një ekip i fuqishëm ndërkombëtar juristësh e studiuesish që të analizojë:

– interpretimin e provave nga Trupi Gjykues;

– standardin e provës dhe mënyrën e vlerësimit të provave;

– përgjegjësinë individuale të secilit të akuzuar;

– lidhjen juridike midis të pandehurve dhe veprave konkrete;

– përdorimin dhe peshën e dëshmive të dëshmitarëve;

– çështjet që lidhen me dëshmitë konfidenciale dhe mbrojtjen e dëshmitarëve;

– interpretimin e dokumenteve dhe zinxhirit të komandimit;

– çdo çështje të juridiksionit, mandatit dhe interpretimit të kuadrit ligjor;

– çdo mospërputhje ndërmjet konstatimeve faktike dhe përfundimeve juridike të aktgjykimit.

Kjo nuk do të thotë ndërhyrje në pavarësinë e gjykatës. Përkundrazi: një shtet serioz nuk i kërkon gjykatës të japë një vendim të caktuar; ai siguron që mbrojtja juridike të ketë të gjitha mjetet profesionale për të kundërshtuar një vendim që e konsideron të gabuar.

Prandaj Shqipëria dhe Kosova duhet të mendojnë edhe për krijimin e një mekanizmi të përbashkët institucional për dokumentimin, studimin dhe analizën juridike të të gjitha çështjeve që lidhen me luftën e Kosovës, me historianë, juristë ndërkombëtarë, ekspertë të së drejtës penale ndërkombëtare, arkivistë dhe studiues të pavarur.

Sepse ekziston një dallim thelbësor midis mbrojtjes politike të një figure dhe mbrojtjes juridike të një personi të akuzuar. E para prodhon deklarata. E dyta prodhon prova, argumente, kundërshtime dhe mjete juridike. Dhe sot, pikërisht kjo e dyta është ajo që nevojitet.

Qeveritë shqiptare duhet gjithashtu të mbështesin sistematikisht kërkimin dhe publikimin e dokumenteve arkivore të luftës, dëshmive, hartave, dokumenteve ushtarake, diplomatike dhe ndërkombëtare, gjithmonë duke respektuar rregullat e provës, privatësinë dhe mbrojtjen e viktimave e dëshmitarëve.

Sepse lufta nuk mbrohet vetëm me kujtesë patriotike. Ajo duhet dokumentuar.

UÇK-ja nuk mund të mbrohet vetëm duke thënë se ishte një luftë çlirimtare. Kjo është një çështje historike dhe politike. Por përgjegjësia penale e individëve është një çështje tjetër: ajo duhet të provohet për secilin person, për secilën vepër dhe sipas standardeve të së drejtës penale. Pikërisht këtu duhet të përqendrohet beteja.

Qeveritë e Kosovës dhe Shqipërisë duhet të nxjerrin në dritë elementet juridike që mund të çojnë në rrëzimin ose ndryshimin e aktgjykimit. Le t’i financojnë studimet. Le t’i vënë në dispozicion arkivat. Le të mbështesin mbrojtjen profesionale. Le të kontaktojnë ekspertët më të mirë të së drejtës penale ndërkombëtare. Le të dokumentojnë çdo problem të mundshëm procedural dhe material.

Jo presion mbi gjykatën. Jo fushatë kundër gjykatës. Por një kundërshtim juridik i fuqishëm, profesional dhe i argumentuar. Kjo është rruga institucionale.

Sepse në fund të fundit, një çështje kaq e rëndë nuk mund të lihet në duart e Facebook-ut. Facebook-u mund të shprehë zemërimin. Mund të shprehë dhimbjen. Mund të shprehë solidaritetin. Por Facebook-u nuk apelon një aktgjykim. Apelimi bëhet me avokatë. Me dosje. Me prova. Me ekspertizë. Me argumente juridike. Me punë shumëvjeçare.

Bindja se krerët e UÇK-së janë dënuar padrejtësisht duhet të shndërrohet në një projekt institucional për ta provuar këtë në gjuhën e së drejtës. Kjo është detyra që qëndron përpara Prishtinës dhe Tiranës.

Prof. Afrim Krasniqi/

Gjatë shek. XX ka pasur raste kur elitat akademike dhe publike të investohen për të legjitimuar politika raciste, luftënxitëse, diskriminuese dhe me pasoja dramatike për të Tjerët. LIIB është një prej rasteve tipike në Europë, në Ballkan – projekti i memorandumit të Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Serbisë (SANU) (1986) është gjithashtu i ngjashëm. Dokumenti sugjeronte masa represive ndaj shqiptarëve dhe të tjerëve në funksion të projektit të një bote serbe dominuese, – politika dhe më pas struktura shtetërore, përfshirë ajo ushtarake, e përvetësoi dhe e bëri program shtetëror. Pasojat dihen, përfshirë edhe për Kosovën.

Në kontekstin historik dhe të sotëm merr vlerë analiza sesi elitat keqpërdoren nga regjimet për të legjitimuar aktet e tyre ideologjike dhe luftërat dramatike, sesi elitat pranojnë të shërbejnë dhe ushqejnë konfliktin ndaj Tjetrit, sesi një shoqëri ushqehet me gjuhën e konfliktit dhe urrejtjes ndaj Tjetrit dhe sesi një shtet e shoqëri përgjegjës për luftërat me pasoja tragjike nuk gjejnë forcë e kurajo të pranojnë gabimet dhe të reflektojnë për to, por në të kundërt, kërkojnë mjete të reja për të ndjekur të njëjtat koncepte e projekte të gabuara.

Cili ishte roli e elitave akademike dhe kurba e sjelljes së tyre ndaj projektit të SANU 1986? Si u përdor koncepti i tyre për të legjitimuar konfliktet dhe platformat shtetërore kundër etnive të tjera? Raporti midis përgjegjësisë individuale dhe kolektive; dallimet midis qasjeve strategjike për interesa shtetërore të vendeve me platforma me natyrë shoviniste dhe përjashtuese; debati midis miratimit formal dhe shndërrimit de facto të një platforme në strategji e program shtetëror; vlerësimi nga perspektiva e Shqipërisë (shteti dhe elitat para dhe pas ’90); Kosova e sotme si shtet, një tregues edhe i dështimit të memorandumit SANU 1986, dhe reflektimet/mësimet drejt të ardhmes.

Këto ishin disa nga elementët debatues në ndërhyrjen time me cilësinë e kërkuesit shkencor në Institutin e Historisë/Akademia e Shkencave në Tiranë, në tryezën shkencore të zhvilluar në Prishtinë me ekspertë/kolegë të historisë, filozofisë dhe politikës “Memorandumi i SANU-së dhe projekti serbomadh: Doktrina ideologjike, luftërat shkatërruese dhe çështja e Kosovës”. Aktiviteti u organizua nga Instituti i Krimeve të Kryera Gjatë Luftës në Kosovë (IKKL) dhe Instituti i Historisë “Ali Hadri” (IH), pjesëmarrës e kontribuues në debat edhe kryeministri Albin Kurti.

See less

May be an image of one or more people and text

Gjekë Gjonaj/

Nga një parti në fillimet e pluralizmit, te një skenë politike me shumë subjekte.

Në Mal të Zi, edhe pas më shumë se tri dekadash pluralizëm politik, duket se nuk janë shuar preferencat për formimin e partive dhe subjekteve të reja politike shqiptare. Përkundrazi, sa herë afrohen zgjedhjet, skena politike shqiptare pasurohet me iniciativa të reja, të cilat pretendojnë se sjellin një qasje tjetër, një program më të mirë dhe një vizion të ri për të ardhmen e shqiptarëve.

Ky fenomen nuk është i ri. Që nga fillimet e pluralizmit politik, në vitin 1990, kur në skenën politike shqiptare funksiononte Lidhja Demokratike në Mal të Zi (LD në MZ), rrugëtimi politik i shqiptarëve në Malin e Zi ka njohur ndryshime të shumta. Me kalimin e viteve, para pothuajse çdo cikli zgjedhor janë shfaqur parti, lista dhe subjekte të reja politike. Disa kanë arritur të konsolidohen, disa janë bashkuar me subjekte më të mëdha, ndërsa të tjera kanë pushuar së vepruari.

Në periudha të ndryshme, numri i partive dhe subjekteve politike shqiptare ka arritur deri në rreth 15. Ky numër, në raport me numrin relativisht të vogël të shqiptarëve në Malin e Zi, është një dukuri që meriton një analizë më të thellë politike e shoqërore.

Një tjetër subjekt në horizontin politik shqiptar

Ditëve të fundit, sipas një njoftimi të publikuar nga faqja zyrtare e Organizatës jofitimprurëse “Moje seher Tuzi”, është paralajmëruar edhe formimi i një partie të re politike shqiptare, e udhëhequr nga Selman Axhoviq.

Sipas njoftimit, subjekti i ri synon t’i ofrojë Tuzit një vizion ndryshe për të ardhmen. Nëse kjo nismë shndërrohet në një subjekt të mirëfilltë politik dhe hyn në garën zgjedhore, ajo do t’i shtohet një liste tashmë të gjatë të partive e subjekteve shqiptare që kanë vepruar ose vazhdojnë të veprojnë në Mal të Zi.

Por zërat dhe paralajmërimet që qarkullojnë në opinionin publik lënë të kuptohet se kjo mund të mos jetë iniciativa e fundit. Deri në zgjedhjet e ardhshme të rregullta parlamentare dhe lokale, skena politike shqiptare mund të pasurohet edhe me parti të tjera të reja. Dhe pikërisht këtu lindin disa pyetje që nuk mund të anashkalohen.

Pse lindin kaq shumë parti shqiptare?

Formimi i një partie të re politike, në vetvete, nuk është diçka negative. Përkundrazi, pluralizmi politik nënkupton mundësinë që qytetarët të zgjedhin mes alternativave të ndryshme. Një subjekt i ri mund të lindë sepse një grup njerëzish nuk pajtohet me politikën e partive ekzistuese, sepse konsideron se çështje të rëndësishme të komunitetit shqiptar janë lënë pas dore ose sepse beson se mund të ofrojë një mënyrë më të mirë të përfaqësimit politik.

Problemi lind atëherë kur krijimi i partive të reja nuk buron nga dallime të vërteta programore, ideologjike dhe politike, por nga ambiciet personale, mosmarrëveshjet brenda partive, rivalitetet ndërmjet individëve apo dëshira për të krijuar një subjekt që i shërben një grupi të ngushtë interesash.

Në një komunitet relativisht të vogël, fragmentimi i tepërt mund të ketë pasoja të drejtpërdrejta në fuqinë politike të tij.

A sjellin partitë e reja alternativë apo fragmentim?

Kjo është një nga dilemat kryesore me të cilat përballet elektorati shqiptar. Nëse një parti e re sjell një program të qartë, njerëz të rinj, ide të reja dhe një vizion konkret për zhvillimin ekonomik, arsimin, kulturën, përfaqësimin institucional dhe mbrojtjen e interesave shqiptare, atëherë ekzistenca e saj mund të jetë një vlerë e shtuar për demokracinë. Por nëse një parti e re krijohet vetëm për të ndarë votat e elektoratit shqiptar, atëherë pluralizmi mund të shndërrohet në fragmentim. Në vend të forcimit të përfaqësimit politik, mund të prodhojë dobësim të tij. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për shqiptarët në Malin e Zi, të cilët, si komunitet numerikisht më i vogël, kanë nevojë për një përfaqësim politik sa më të fuqishëm dhe sa më të koordinuar.

Shumë subjekte, por sa ndikim politik?

Numri i partive nuk është gjithmonë tregues i fuqisë politike. Përkundrazi, në disa raste mund të jetë tregues i kundërt. Një komunitet mund të ketë dhjetëra subjekte politike, por nëse vota e tij ndahet në shumë pjesë, mundësia për të fituar mandate të mjaftueshme dhe për të ndikuar në vendimmarrje mund të zvogëlohet. Prandaj, çështja nuk është vetëm se sa parti shqiptare ekzistojnë, por sa prej tyre kanë kapacitet për të mbrojtur interesat e qytetarëve që i votojnë.

Elektorati ka të drejtë të kërkojë përgjigje konkrete: Çfarë sjell secila parti e re? Çfarë e dallon atë nga partitë ekzistuese? Cilat janë objektivat e saj? Çfarë do të bëjë ndryshe? Dhe mbi të gjitha, çfarë përfiton qytetari nga ekzistenca e saj?

Kujt i shërben fragmentimi politik?

Kjo është ndoshta pyetja më e vështirë. Nëse partitë shqiptare hyjnë në zgjedhje të ndara, me programe pothuajse të njëjta dhe me synim kryesor marrjen e disa mandateve, rreziku është që energjia politike e komunitetit të shpërndahet. Në vend të një force të konsoliduar që negocion fuqishëm për interesat e shqiptarëve, mund të krijohen shumë grupe të vogla, secili me pretendime për përfaqësim.Në këto rrethana, përfitimi nuk është domosdoshmërisht i elektoratit shqiptar. Përfitimi mund të shkojë te ata që arrijnë të shfrytëzojnë ndarjet dhe fragmentimin për të rritur ndikimin e tyre politik. Prandaj, para çdo zgjedhjeje duhet të shtrohet seriozisht pyetja: A po krijojmë alternativa të reja apo po copëtojmë më tej votën shqiptare?

Nuk është numri i partive ai që përcakton cilësinë e demokracisë

Demokracia nuk matet me numrin e partive, por me cilësinë e alternativave që ato ofrojnë. Një parti e re është e dobishme nëse sjell ide të reja. Është e dobishme nëse sfidon qeverisjen e keqe. Është e dobishme nëse kërkon transparencë, përgjegjësi dhe zhvillim. Është e dobishme nëse mobilizon qytetarët dhe u jep atyre një mundësi reale zgjedhjeje.

Por një parti e re që nuk sjell asgjë të re, përveç një emri, një kryetari dhe një liste kandidatësh, vështirë se mund të konsiderohet alternativë e mirëfilltë.

Elektorati shqiptar duhet të kërkojë më shumë

Përballë këtij realiteti, përgjegjësia nuk është vetëm e politikanëve.

Është edhe e elektoratit.Votuesi shqiptar duhet të jetë më kërkues. Nuk mjafton më që një subjekt të deklarohet shqiptar apo të premtojë mbrojtjen e interesave kombëtare. Duhet parë programi, puna e bërë, njerëzit që e përfaqësojnë, qëndrimet e tyre dhe rezultatet konkrete. Para se të votojë, qytetari duhet të pyesë: Çfarë ka bërë kjo parti deri tani? Çfarë premton? A ka kapacitet t’i realizojë premtimet? A është krijuar për interesin publik apo për ambiciet e individëve? Këto pyetje janë veçanërisht të rëndësishme në prag të një cikli të ri zgjedhor.

Bashkimi rreth interesave të përbashkëta nuk do të thotë njëtrajtshmëri politike

Të kërkosh bashkëpunim ndërmjet subjekteve shqiptare nuk do të thotë të kërkosh që të gjithë të mendojnë njësoj. Pluralizmi është i domosdoshëm. Edhe dallimet politike janë të shëndetshme. Por përtej dallimeve partiake ekzistojnë çështje që lidhen me interesin e përbashkët të shqiptarëve: zhvillimi ekonomik i trevave shqiptare, arsimi në gjuhën shqipe, kultura dhe trashëgimia, përfaqësimi proporcional, zhvillimi i komunave ku shqiptarët jetojnë dhe forcimi i pozitës së tyre në institucionet e shtetit.

Për këto çështje mund të ketë bashkëpunim edhe ndërmjet partive që konkurrojnë veçmas në zgjedhje.

Një sfidë e re para politikës shqiptare

Në prag të zgjedhjeve të ardhshme parlamentare dhe lokale, politika shqiptare në Mal të Zi ndodhet përpara një prove të rëndësishme. Partitë e reja kanë të drejtë të krijohen. Qytetarët kanë të drejtë të organizohen politikisht dhe të kërkojnë alternativa të reja. Por çdo subjekt i ri duhet të dëshmojë se nuk është thjesht një tjetër degëzim i një politike të vjetër.

Në fund, nuk është numri i partive ai që do ta përcaktojë fuqinë e shqiptarëve në Malin e Zi, por cilësia e politikës, përgjegjësia e përfaqësuesve dhe aftësia për të kthyer votën në rezultate konkrete.

Pyetjet që kërkojnë përgjigje

Prandaj, para se elektorati shqiptar të hyjë në një tjetër fushatë zgjedhore me lista e emra të rinj, do të ishte e udhës që çdo subjekt politik t’u përgjigjej qartë disa pyetjeve themelore: Pse u krijua? Çfarë e dallon nga të tjerat? Cili është programi i saj? Çfarë zgjidhjesh konkrete ofron? A synon bashkëpunimin apo vetëm pushtetin? Dhe, mbi të gjitha, a do ta forcojë apo do ta dobësojë përfaqësimin politik të shqiptarëve?

Përgjigjet e këtyre pyetjeve do të tregojnë nëse partitë e reja janë vërtet një pasuri e pluralizmit shqiptar apo vetëm një tjetër kapitull i fragmentimit politik.

Shqiptarët nuk kanë nevojë thjesht për më shumë parti. Kanë nevojë për më shumë politikë të përgjegjshme, më shumë ide, më shumë bashkëpunim dhe mbi të gjitha, përfaqësues që interesin e qytetarit e vendosin mbi interesin e partisë dhe të individit.

Në fund, vendos elektorati

Formimi i partive të reja shqiptare nuk duhet parë as si kërcënim për pluralizmin, as si zgjidhje në vetvete. Vlera e tyre do të matet me programet, njerëzit, përgjegjësinë dhe rezultatet që do t’i ofrojnë qytetarit. Në një komunitet të vogël, çdo votë dhe çdo ndarje politike ka peshë, prandaj sfida kryesore nuk është të kemi sa më shumë parti, por të kemi politikë sa më cilësore dhe përfaqësim sa më të fuqishëm.

Zgjedhjet e ardhshme do të tregojnë nëse partitë e reja do të sjellin vërtet një alternativë të re apo vetëm një fragmentim të mëtejshëm të elektoratit shqiptar. Përgjigjen përfundimtare, megjithatë, nuk do ta japin partitë, por qytetarët me votën e tyre. Pikërisht ata do të vendosin se cilat parti meritojnë besimin dhe cilat mbeten vetëm një tjetër episod në historinë e gjatë të fragmentimit politik shqiptar në Mal të Zi.