Nga Rafael Floqi/
Në historinë shqiptare, si në shumë histori të popujve që kanë kaluar përmes dhunës kolektive, ekziston një tension i vazhdueshëm midis kujtesës dhe konceptit juridik. Ngjarje të rënda, të përjetuara si tragjedi ekzistenciale nga komuniteti, kërkojnë një emërtim që të përputhet me përmasën e dhimbjes së tyre. Në këtë kontekst, termat “masakër” dhe “gjenocid” shpesh përdoren në mënyrë të ndërsjellë në diskursin publik shqiptar, duke reflektuar një nevojë legjitime për njohje, por jo gjithmonë një përputhje me standardet e së drejtës ndërkombëtare.
Qëllimi i këtij trajtimi është të analizojë disa prej ngjarjeve më të dhimbshme të historisë shqiptare—Reçakun (1999), Panaritin (1914), Tivarin (1945) dhe masakrat ndaj popullsisë çame (1944–45)—duke i vendosur ato në raport me përkufizimin juridik të gjenocidit sipas Konventës për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit të miratuar nga Kombet e Bashkuara në vitin 1948. Ky dallim nuk është vetëm teorik. Ai përcakton mënyrën se si një popull mund të artikulojë të vërtetën e tij historike në një gjuhë të pranueshme ndërkombëtarisht, duke e bërë më të fortë kërkesën për drejtësi dhe njohje.
Kuadri juridik i gjenocidit
Konventa e OKB-së e vitit 1948 e përkufizon gjenocidin si çdo akt të kryer me qëllim për të shkatërruar, në tërësi ose pjesërisht, një grup kombëtar, etnik, racor ose fetar si të tillë. Ky përkufizim përmban dy elemente të pandashme: elementin material (actus reus) dhe elementin subjektiv (mens rea), i njohur si dolus specialis.
Elementi material përfshin një sërë aktesh të dhunshme, si vrasja e anëtarëve të grupit, shkaktimi i dëmtimeve të rënda fizike ose mendore dhe imponimi i kushteve të jetesës që synojnë shkatërrimin e grupit. Megjithatë, ajo që e dallon gjenocidin nga krimet e tjera ndërkombëtare është elementi subjektiv: qëllimi i drejtpërdrejtë për të shkatërruar një grup si të tillë.
Siç thekson William A. Schabas, një nga autoritetet kryesore në këtë fushë, “gjenocidi është një krim i qëllimit të posaçëm; pa këtë qëllim, krimi mund të jetë masiv dhe i tmerrshëm, por nuk është gjenocid në kuptimin juridik.”
Kjo kërkesë e lartë e provës shpjegon pse shumë tragjedi historike nuk janë klasifikuar juridikisht si gjenocid, pavarësisht përmasës së tyre shkatërruese.
Reçaku: një masakër me implikime më të gjera strukturore
Masakra e Reçakut në janar 1999 përbën një nga momentet më të rëndësishme në historinë moderne të Kosovës. Vrasja e civilëve shqiptarë dhe ekspozimi i trupave të tyre u bë një pikë kthese në perceptimin ndërkombëtar të konfliktit, duke kontribuar në ndërhyrjen e NATO-s kundër regjimit serb.
Nga një perspektivë juridike, Reçaku përmbush elementin material të një krimi ndërkombëtar: kemi vrasje të qëllimshme të civilëve. Megjithatë, si një episod i vetëm, ai nuk është i mjaftueshëm për të provuar ekzistencën e dolus specialis, pra qëllimin për të shkatërruar shqiptarët si grup.
Ambasadori Walker rikujton momentet kur u dërgua në rajon me mision ndërkombëtar vëzhgues, duke theksuar se fillimisht kishte njohuri të kufizuara për Kosovën. Ai rrëfen se si, gjatë misionit me mbi 1200 vëzhgues ndërkombëtarë, u përball me një realitet tronditës: një popull i shtypur, pa të drejta elementare dhe nën dhunën sistematike të regjimit serb.
Kulmi i dëshmisë së tij ishte Masakra e Raçakut, të cilën ai e përshkroi pa asnjë hezitim si krim lufte dhe akt gjenocidi ndaj civilëve shqiptarë. “Ajo që pashë ishte një masakër. Nuk kishte luftëtarë, ishin civilë, madje edhe një 99-vjeçar. Beogradi po gënjente,” theksoi ai, duke kujtuar edhe propagandën e kohës nga ish-ministri i propagandës së regjimit serbe Aleksandar Vučić, sot president, që mohonin krimin dhe e paraqisnin si përplasje ushtarake.
Walker tregoi gjithashtu për presionet dhe akuzat që iu bënë për të mohuar të vërtetën, por theksoi se qëndrimi i tij i palëkundur bëri që bota të kuptojë realitetin në Kosovë. Ai e lidhi drejtpërdrejt këtë moment me firmosjen e njëanshme të marrëveshjes së Rambujesë dhe më pas ndërhyrjen e NATO-s, që i dha fund spastrimit etnik.
Megjithatë, siç argumenton jurisprudenca ndërkombëtare, gjenocidi rrallëherë provohet mbi bazën e një ngjarjeje të vetme; ai kërkon analizën e një modeli të sjelljes. Në këtë kuptim, Reçaku duhet parë në kontekstin e gjerë të: dëbimeve masive të shqiptarëve, shkatërrimit sistematik të vendbanimeve, dhe terrorit të organizuar shtetëror.
Në këtë kuptim, Reçaku mund të interpretohet si pjesë e një politike më të gjerë me tipare të spastrimit etnik dhe potencialisht gjenocidare. Siç dëshmohet edhe nga raportet ndërkombëtare të kohës, ai shërbeu si provë e një realiteti të dhunës sistematike ndaj popullsisë shqiptare.
Panariti: dhuna etnike dhe mungesa e gjykimit ndërkombëtar
Masakra e Panaritit e vitit 1914 përfaqëson një nga episodet më pak të studiuara, por më të rënda të dhunës ndaj shqiptarëve në fillimshekullin XX. Sipas burimeve historike, qindra civilë shqiptarë u vranë nga forcat andarte greke për shkak të identitetit të tyre etnik dhe fetar. Në këtë rast, elementi material është i qartë: kemi një akt të qëllimshëm dhune ndaj civilëve të pambrojtur. Gjithashtu, ekziston një element i fortë përzgjedhjeje mbi bazë etnike, që e dallon këtë ngjarje nga dhuna e zakonshme e luftës.
Masakra e Panaritit, 374 të therur nga andartet greke, vetëm e vetëm pse ishin shqiptarë. Si u vranë 200 burra dhe 174 gra e fëmijë? Masakra greke e kryer një shekull më parë, më 10 korrik 1914, në Panarit të Korçës, përbën ngjarjen më të dhimbshme, më makabre e më të turpshme, realizuar mizorisht nga andartët grekë, kundrejt një popullsie të pafajshme, të pambrojtur e të mashtruar si ajo e Panaritit. Bëhet fjalë për 374 vetë të therur (e theksojmë, të therur) me thika, hanxharë e sëpata, jo të vrarë me pushkë në vijën e frontit a pas shpine, dhe kuptohen lehtë përmasat e kësaj tragjedie kanibaleske, rrënqethëse, për të cilën lexuesi, para shifrës, ndal frymën e s’do të dëgjojë më asnjë koment tjetër. Kur mëson se ata u therën, vetëm e vetëm pse ishin shqiptarë myslimanë, autoktonë në trojet e tyre, që me gjithë dhunën e egër nuk pranuan të quheshin grekë, atëhere është i qartë primitivizmi i një akti të tillë barbar, tejet të ulët, i kryer me paramendim, në fillimet e shekullit modern të XX-të.
Megjithatë, problemi qëndron në mungesën e provës së elementit subjektiv. Nuk kemi dokumente që dëshmojnë një plan të artikuluar për shkatërrimin e shqiptarëve si grup, as një analizë gjyqësore ndërkombëtare që të ketë shqyrtuar këtë çështje.
Siç thekson Leo Kuper, shumë akte që në aspektin moral mund të konsiderohen gjenocid, nuk arrijnë të përmbushin standardin juridik për shkak të mungesës së dokumentimit të qëllimit.
Në këtë kuptim, Panariti mbetet një masakër etnike me karakter të fortë shfarosës, por juridikisht e papërcaktuar si gjenocid.
Tivari: një rast paradigmatik i dhunës së organizuar
Masakra e Tivarit e vitit 1945 përbën ndoshta rastin më të fortë për një analizë të thelluar juridike në historinë shqiptare. Këtu kemi të bëjmë me një operacion të organizuar: grumbullim të shqiptarëve nga Kosova, çarmatim të tyre, dhe më pas ekzekutim masiv.
Një shqyrtim i plotë dhe i hapur i fakteve historike tregon se kjo masakër nuk ishte një incident i izoluar, por një akt i koordinuar dhe i qëllimshëm, i konceptuar dhe i zbatuar nga nivelet më të larta të ushtrisë dhe drejtuesve politikë jugosllavë. Qëllimi ishte të dekapitoheshin forcat shqiptare të Kosovës dhe të pengohej kërkesa e tyre që, pas çlirimit nga pushtimi nazist, Kosova të bashkohej me Shqipërinë, siç ishte premtuar.
Në vend të kësaj, ata që u mobilizuan me bindjen se do të merrnin pjesë në operacione të mëtejshme ushtarake në pjesën veriore të vendit, u grumbulluan, u çarmatosën dhe më pas u ekzekutuan në kushte të kontrolluara—një akt që mbart të gjitha tiparet e një masakre të paramenduar.
Sipas raportimeve, Zëvendëskryeministri i Malit te Zi është informuar se Prokuroria Speciale e Shtetit është në posedim të të dhënave të reja, deri më tani të panjohura, lidhur me fatin e rekrutëve shqiptarë dhe boshnjakë nga Kosova, të cilët u ekzekutuan në masë në Tivar më 1 prill 1945, përfshirë edhe të dhëna mbi vendndodhjet e mbetjeve të tyre.
Këto elemente tregojnë një nivel të lartë organizimi dhe koordinimi, që shkon përtej një shpërthimi spontan të dhunës.
Përzgjedhja e viktimave mbi bazë etnike dhe shkalla e gjerë e vrasjeve e afrojnë këtë rast me përkufizimin e gjenocidit. Megjithatë, edhe këtu mbetet çështja e qëllimit: a synohej shkatërrimi i shqiptarëve si grup, apo eliminimi i një segmenti të tyre për arsye politike dhe ushtarake?
Jurisprudenca ndërkombëtare ka treguar se dallimi midis këtyre dy qëllimeve është vendimtar. Në mungesë të një gjykimi ndërkombëtar që të ketë analizuar këtë ngjarje në mënyrë të plotë, Tivari mbetet një rast i hapur për interpretim.
Çamëria: spastrim etnik dhe kufijtë e konceptit të gjenocidit
Masakrat ndaj popullsisë çame gjatë viteve 1944–45 përbëjnë një nga rastet më të qarta të spastrimit etnik në historinë shqiptare. Vrasjet, dëbimet masive dhe shkatërrimi i vendbanimeve çuan në ndryshimin e përhershëm të përbërjes etnike të rajonit. Masakrat e kryera nga forcat e Napoleon Zervës ndaj popullsisë çame gjatë viteve 1944–1945 përfaqësojnë një nga episodet më të rënda të dhunës kolektive në historinë shqiptare të shekullit XX. Ato nuk ishin akte të izoluara hakmarrjeje në kontekst lufte, por një seri veprimesh të koordinuara që përfshinë vrasje të civilëve, shkatërrim të vendbanimeve dhe dëbim masiv të një popullsie të identifikuar qartë nga përkatësia e saj etnike dhe fetare. Kjo përzgjedhje mbi bazë identiteti përbën një element të rëndësishëm për analizën juridike, pasi e dallon dhunën ndaj çamëve nga konfliktet e zakonshme ushtarake dhe e vendos atë në një kuadër më të gjerë të dhunës së synuar ndaj një grupi të caktuar.
Nga këndvështrimi i së drejtës ndërkombëtare, elementët materialë të gjenocidit janë pjesërisht të pranishëm në këto ngjarje. Vrasjet e civilëve, terrori sistematik dhe krijimi i kushteve që detyruan një popullsi të tërë të largohej nga trojet e saj përputhen me disa prej akteve të parashikuara në Konventën e OKB-së për Gjenocidin. Megjithatë, elementi vendimtar mbetet qëllimi i posaçëm (dolus specialis): nëse këto veprime synonin vetëm dëbimin dhe ndryshimin demografik të rajonit, apo edhe shkatërrimin fizik të popullsisë çame si grup.
Në këtë pikë, analiza bëhet më e ndërlikuar. Shumë studiues e klasifikojnë atë që ndodhi në Çamëri si spastrim etnik, pasi rezultati kryesor ishte largimi i detyruar i popullsisë dhe zhdukja e pranisë së saj nga territori. Megjithatë, prania e vrasjeve masive dhe e dhunës së përhapur ndaj civilëve e afron këtë rast me kufirin e gjenocidit, duke krijuar atë që në literaturën juridike quhet një zonë hibride mes spastrimit etnik dhe shkatërrimit fizik të grupit. Nëse provohet se dhuna nuk ishte vetëm instrument për dëbim, por edhe për eliminim, atëherë elementi gjenocidial bëhet më i fortë.
Në përfundim, masakrat e Zervës ndaj popullsisë çame mund të përkufizohen si një formë e rëndë e dhunës së organizuar me elemente të qarta shkatërruese dhe me tipare potencialisht gjenocidare. Edhe pse juridikisht mbetet e vështirë të provohet plotësisht qëllimi për zhdukjen e grupit si të tillë, në planin historik ato përfaqësojnë një përpjekje të qartë për të eliminuar praninë shqiptare në Çamëri. Kjo i bën ato një nga rastet më të rëndësishme për studim të mëtejshëm dhe dokumentim më të thelluar në kontekstin e krimeve ndërkombëtare.
Koncepti i spastrimit etnik, ndonëse nuk është formalizuar në të njëjtën mënyrë si gjenocidi, përshkruan pikërisht këtë lloj veprimi: largimin me dhunë të një popullsie nga territori i saj.
Megjithatë, siç argumenton Schabas, kufiri midis spastrimit etnik dhe gjenocidit mund të jetë i paqartë, veçanërisht kur dhuna shoqërohet me vrasje masive dhe kushte që çojnë në shkatërrim fizik.⁹ Në rastin e Çamërisë, pyetja mbetet nëse qëllimi ishte vetëm dëbimi apo edhe eliminimi fizik i një pjese të popullsisë si pjesë e një projekti më të gjerë shkatërrimi.
Përfundime
Analiza e këtyre rasteve tregon se historia shqiptare është e mbushur me forma të ndryshme të dhunës kolektive nga fqinjët, të cilat, ndonëse shpesh përjetohen si gjenocid në kujtesën kolektive, nuk përmbushin gjithmonë standardin e lartë juridik të këtij krimi. Kjo nuk duhet parë si një relativizim i tragjedive, por si një përpjekje për t’i vendosur ato në një kornizë më të saktë analitike. Një qasje e tillë e bën më të mundur artikulimin e tyre në diskursin ndërkombëtar dhe rrit mundësinë për njohje dhe drejtësi.
Edhe pse ndodhi para vitit 1948 (para miratimit të Konventës për Gjenocidin), rasti armen përputhet pothuajse plotësisht me përkufizimin juridik të sotëm: kishte qëllim të drejtpërdrejtë për të shkatërruar një grup etnik dhe fetar (armenët), u zbatuan akte konkrete: vrasje masive, deportime në marshime vdekjeje, kushte jetese që çonin në shkatërrim fizik. Prandaj sot konsiderohet nga shumica e historianëve dhe shumë shtete si gjenocid “model”, që ndihmoi edhe në formësimin e vetë konceptit juridik nga Raphael Lemkin.
Një nga aspektet më të rëndësishme sot është fakti që gjenocidi armen: vazhdon të mohohet zyrtarisht nga Turqia, dhe është objekt debatesh politike ndërkombëtare ashtu si mohohet ai i popullsisë çame nga Greqia apo i Reçakut nga Serbia. Kjo e bën atë një shembull klasik të fazës së fundit të gjenocidit: Siç ka thënë shpesh literatura mbi gjenocidin: “Mohimi nuk është fundi i gjenocidit – është vazhdimi i tij.” Por ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm “si t’i quajmë”, por si t’i kujtojmë dhe si t’i mbrojmë nga harresa. Sepse drejtësia fillon nga fjala e saktë. Dhe kujtesa nga e vërteta.