Studim antropologjik- gjuhësor nga Rafael Floqi
Pjesa 1
Çun Mula me trimat komandat i forcave të Lidhjes së Prizrenit
Në çdo shoqëri tradicionale, emri nuk është thjesht një shenjë identifikimi administrativ. Ai është një rrëfim, një histori e koduar, një kujtesë e gjallë e prejardhjes dhe e përkatësisë. Në hapësirën shqiptare, kjo dimension merr një thellësi të veçantë përmes asaj që në terminologjinë linguistike që quhet patronimi, apo më saktë, patronimi kolektiv. Këto forma emërtimi përfaqësojnë jo vetëm individin, por një tërësi njerëzish që lidhen përmes një paraardhësi të përbashkët, duke krijuar një rrjet identiteti që kapërcen brezat.
Kuptimi dhe origjina e patronimit
Termi patronim rrjedh nga patronyme, që në thelb nënkupton një emër të formuar nga emri i babait.
Emri dhe mbiemri i zakonshëm në anglisht është patronymic, por si emër ky ekziston në përdorim të lirë krahas formës patronym. Pjesa e parë e fjalës patronym vjen nga greqishtja πατήρ (patēr) që do të thotë “atë” (gjinorja πατρός – patros, prej nga rrjedh forma e përbërë πατρο- patro-); pjesa e dytë vjen nga greqishtja ὄνυμα (onyma), një formë variant e ὄνομα (onoma) që do të thotë “emër”.
Në formën patronymic, kjo fjalë shoqërohet me prapashtesën -ικός (-ikos), e cila përdorej fillimisht për të formuar mbiemra me kuptimin “që lidhet me” (pra “që lidhet me emrin e babait”). Këto forma dëshmohen në greqishten helenistike si πατρώνυμος (patrōnymos) dhe πατρωνυμικός (patrōnymikos).
Në shumë kultura, patronimet janë përdorur për të identifikuar një individ si “i biri i filanit”.
Megjithatë, në kontekstin shqiptar, sidomos në Malësi të Madhe ky mekanizëm ka evoluar përtej funksionit të tij fillestar. Ai është shndërruar në një formë kolektive që nuk kufizohet vetëm në një brez, por përfshin një komunitet të tërë pasardhësish.
Në këtë mënyrë, patronimi nuk është më vetëm një tregues biologjik, por një institucion kulturor. Ai përfaqëson një lidhje të pandërprerë midis së kaluarës dhe së tashmes, duke e bërë emrin një arkiv të gjallë të historisë familjare.
Nga individi, te kolektiviteti
Kalimi nga patronimi individual në patronimin kolektiv është një proces që lidhet ngushtë me strukturat shoqërore tradicionale shqiptare. Në vend që të mbetej një identifikues i një brezi të vetëm, emri i paraardhësit u bë një simbol i përkatësisë së përbashkët. Kështu lindën mbiemra që përfaqësojnë jo vetëm një familje të ngushtë, por një fis të tërë.
Ky fenomen lidhet drejtpërdrejt me konceptin e fisit, një njësi themelore e organizimit shoqëror në shumë zona shqiptare. Fisi nuk është thjesht një grup njerëzish që ndajnë një mbiemër; ai është një strukturë që përfshin norma, rregulla dhe një kod etik të përbashkët.
Në këtë kuptim, patronimi kolektiv është një emblemë e këtij organizimi. Ai shërben si një shenjë dalluese që lidh individin me një histori më të madhe, duke e vendosur atë në një kontekst më të gjerë social dhe kulturor.
Nga kanuni, tek emërtimi i fisit
“Fiset Gege në malësitë veriore të Shqipërisë, sipas studiuesit antropologut japonez Yamamoto Kazuhiko, kanë një kod zakonor të njohur me emrin “Kanun”. Në një shoqëri fisnore sikurse ajo e Shqipërisë Veriore, ku sistemi gjyqësor nuk funksionon mirë, një akt hakmarrjeje i kryer nga pala e dëmtuar, është sanksioni më i fundit për të ndëshkuar një dëmtues ose një palë ofenduese, një hap i domosdoshëm për të rivendosur dhe për të ruajtur rendin shoqëror në shoqërinë njerëzore. Në Shqipërinë Veriore, një akt hakmarrjeje kundër një ofenduesi i cili kryen një akt të shëmtuar, të cilin Kanuni e konsideron si një veprim jo etik, gjykohet si një akt drejtësie.
Çështja si lind dhe zhvillohet etika dhe rendi shoqëror në një shoqëri pa pushtet shtetëror, përbën një nga enigmat që qeniet njerëzore për një kohë të gjatë janë përpjekur ta zgjidhin? Me të drejtë është supozuar që para se në shoqërinë njerëzore të shfaqej pushteti shtetëror, qeniet njerëzore kanë jetuar në një shoqëri ku ky pushtet mungonte. Thomas Hobbes, ishte i pari që tregoi se një kontratë shoqërore, përbënte fillesën e rendit shoqëror në një shoqëri pa pushtet shtetëror. Rousseau, Nietzsche dhe Girard, propozuan teori mbi fillesën e rendit shoqëror, mbështetur në teorinë e kontratës shoqërore të Hobbes.
Megjithatë, të gjitha këto teori duhet të kenë dështuar në zbulimin që, një shoqëri pa pushtet shtetëror ka etikën e vet personale, e cila është zhvilluar në mënyrë të vetvetishme si rezultat i një kulture pagane. Shoqëria fisnore e Shqipërisë Veriore, ku Kanuni ushtron pushtet normativ në vend të pushtetit shtetëror, ka etikën dhe rendin shoqëror të përpiluar sipas mënyrës së vet. Por kjo është e ngulitur dhe në gjuhë me njё kodifikim të dyanshëm, ku një nga këta elemente të kësaj etike janë dhe emrat dhe patronimet e anëtarëve të fisit.
Dy lisa dhe një trung
Termi “lisi i gjakut” në përdorimin tradicional shqiptar i referohet strukturës patrilineare të prejardhjes, pra vijës së trashëgimisë që ndiqet përmes brezave nga babai tek djali, duke përjashtuar degëzimet nga ana amtare. Si metaforë, “lisi” përfaqëson trungun e qëndrueshëm dhe degëzimin e vazhdueshëm të familjes, ndërsa “gjakut” nënkupton lidhjen biologjike dhe simbolike që garanton identitetin dhe vazhdimësinë e fisit. Ky koncept është i lidhur ngushtë me organizimin tradicional të shoqërisë shqiptare, ku përkatësia fisnore, mbiemri dhe të drejtat e trashëgimisë përcaktoheshin kryesisht nëpërmjet vijës mashkullore, duke reflektuar një model të qartë patriarkal.
Në aspektin terminologjik dhe krahasimor, “lisi i gjakut” mund të vihet në lidhje me nocionin e Patrilineality dhe me sistemet e emërtimit Patronymic, të cilat dokumentojnë dhe institucionalizojnë këtë formë të trashëgimisë në kultura të ndryshme. Si kategori analitike, ai shërben për të kuptuar jo vetëm strukturën familjare, por edhe mekanizmat e ruajtjes së identitetit kolektiv, të autoritetit dhe të kapitalit simbolik në shoqëritë tradicionale shqiptare.
Lisi i tamlit, për pemën e trashëgimisë amtare
Termi “lisi i tamlit” (ose “lisi i qumështit”) në traditën shqiptare përdoret si kundërvënie konceptuale ndaj “lisit të gjakut”, duke përfaqësuar linjën e trashëgimisë amtare (matrilineare).
Në këtë kuptim, “tamli” – që simbolizon ushqimin e parë dhe lidhjen biologjike e emocionale me nënën – shndërrohet në metaforë të prejardhjes nga ana e saj, ndërsa “lisi” ruan funksionin figurativ të trungut dhe degëzimit familjar. Kështu, “lisi i tamlit” përshkruan rrjetin e lidhjeve që burojnë nga nëna dhe fisi i saj, duke përfshirë marrëdhëniet e gjakut, aleancat familjare dhe transmetimin e elementeve të identitetit kulturor nëpërmjet linjës femërore. Edhe pse në shoqërinë tradicionale shqiptare ka dominuar modeli patrilinear, koncepti i “lisit të tamlit” dëshmon për një vetëdije të dyfishtë të prejardhjes dhe për rolin e rëndësishëm të nënës në formësimin e identitetit individual dhe kolektiv. Në terminologjinë antropologjike, ky nocion lidhet me Matrilineality, duke shërbyer si një kategori analitike për të kuptuar dimensionin e shpesh-nënvlerësuar të trashëgimisë amtare në kulturën shqiptare.