Ambasador Flamur Gashi/

Në vitin 1913, kur mbi shqiptarët po kryheshin masakra dhe Fuqitë e Mëdha vendosnin për fatin e tyre, gazetari, publicisti dhe politikani austriak me origjinë hebraike Leo Freundlich ishte ndër ata evropianë që nuk heshtën.

Ai mblodhi dëshmi për krimet e kryera ndaj popullsisë shqiptare dhe i bëri ato të njohura opinionit evropian përmes veprës së tij të famshme “Albaniens Golgatha” – “Golgota e Shqipërisë”, botuar në Vjenë më 1913.

Në faqet e librit të tij Freundlich denonconte dhunën, masakrat, dëbimet dhe shkatërrimet që po pësonin shqiptarët, duke ngritur një akuzë të fuqishme morale përpara Evropës së kohës.

Për shqiptarët, kjo vepër mbetet një nga dëshmitë e rëndësishme ndërkombëtare të tragjedisë së viteve 1912–1913.

Lidhja e Leo Freundlichut me shqiptarët nuk përfundoi me këtë libër. Edhe në vitet e mëvonshme ai mbajti lidhje të ngushta me Shqipërinë dhe, gjatë kohës së Mbretit Zog, veproi në Vjenë në shërbim të interesave shqiptare, përfshirë veprimtarinë në fushën e shtypit dhe të përfaqësimit të interesave të Shqipërisë.

Historia i dha kësaj marrëdhënieje edhe një dimension të veçantë njerëzor: Freundlich ishte hebre, ndërsa disa dekada më vonë shqiptarët do të bëheshin një nga popujt që, gjatë Holokaustit, hapën dyert dhe rrezikuan jetën për të mbrojtur hebrenjtë.

Leo Freundlich meriton të kujtohet me mirënjohje si një mik i shqiptarëve dhe si një nga zërat evropianë që, në një kohë kur heshtja ishte më e lehtë, zgjodhi të dëshmonte.

Miqtë e kombit tonë nuk harrohen.

Akademik Frashër Demaj*

Anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës/

Studimi “Malësia – studime e hulumtime” i autorit Anton Lulgjuraj është rezultat i një pune të gjatë kërkimore e shkencore dhe përkushtimi i veçantë i autorit që merr në shqyrtim kapituj të rëndësishëm të historisë, kulturës dhe traditës së një vendi me vlera siç është Malësia në tërë kompleksitetin e saj. Ky punim, në të cilën janë gërshetuar disiplina të ndryshme shkencore, është fryt i një pune të përkushtuar kërkimore disa vjeçare e cila përmbush të gjitha kriteret të quhet monografi shkencore mbi Malësinë. Në Malësi ndërthuren historia, qëndresa, identiteti dhe krenaria e një populli të lidhur fort me truallin dhe traditën e të parëve.

Dashuria për atdheun më së miri tregohet me përpjekje, vepra dhe me punë me vlera për të tashmen dhe të ardhmen e brezave. Të futësh në një studim ku kritika mund të vijë nga anë të ndryshme shoqërore, nuk është fare e lehtë, por përkundrazi kërkon përkushtim të veçantë dhe guxim deri në vetmohim. Por, përtej mendimeve ndryshe dhe kritikës shkencore, më e rëndësishmja nga të gjitha është trashëgimia që do të mbetet e kulturës dhe qytetërimit të një trualli të vogël të një populli dhe kombi tradicional që historia e “gjykoi” në kohë dhe hapësira të ndryshme që nga antikiteti e deri te qytetërimi modern.

Malësia nuk është vetëm një hapësirë gjeografike shqiptare në të cilën jetuan me shekuj një popull që vuajti nga padrejtësitë historike dhe tendencat për pushtim dhe zhbërjen e një populli të tërë i cili nuk shfaqi asnjëherë armiqësi e pretendime ndaj fqinjëve, por gjithmonë u desh të mbrohej nga etja për pushtimin e fqinjëve të vet që projek­tuan elaborate për dhunë, dëbim, vrasje, nënshtrim dhe veprime tjera deri në asimilim. Qëndresa ndaj pushtimeve, ruajtja e identitetit kombëtar dhe roli i Malësisë në momentet kyçe të historisë kombëtare e bëjnë këtë trevë një burim të pashterrshëm për studim dhe qasje multidisiplinare.

Studimi “Malësia – studime e hulumtime” është mbështetur në analiza të thelluara të burimeve arkivore, dokumentave të autorëve të ndryshëm që kanë shkruar për Malësinë si dhe intervistave të ndryshme për lagjet dhe fshatrat e Malësisë të mbledhura si materiale historike nga vetë autori. Mbledhja dhe trajtimi i këtyre burimeve në mënyrë objektive do të ndriçojë të kaluarën dhe të tashmen e Malësisë, që siç pohon, për disa objekte me rëndësi kulturore – historike gati i ka mbuluar pluhuri i harresës.

Historia në thelb nuk është vetëm kujtesë e së kaluarës, por instrument për të kuptuar të tashmen dhe për të orientuar brezat drejt të ardhmes. Në këtë kuptim, autori synon të kontribuojë në pasurimin e dijes historike përmes një qasjeje metodologjikisht të strukturuar dhe shkencërisht të argumentuar. Faktet e parashtruara në këtë punim, janë shqyrtuar në mënyrë kritike, duke krahasuar burime të ndryshme dhe duke shmangur interpretime të njëanshme të cilat do ta nxirrnin autorin në një terren të rrëshqitshëm, emocional dhe subjektiv.

Në këtë monografi shkencore, ato pak të dhëna që autori i bën për fshatra e lagje të Malësisë, për pasuritë natyrore të saj, janë si rreze drite që mundohen të shpërndajnë mjegullën, e cila mbuloi tokën e Malësisë për shekuj me radhë. Autori këtë punim e ka shtruar në gjashtë kapituj duke ndjekur parimin kronologjik dhe saktësinë shkencore. Kapitulli i parë i librit fillon me një panoramë mbi zhvillimet historike në Malësi. Vazhdon me pozitën gjeografike të Malësisë, me rrënjët e lashta të cilat autori na i sjell me fakte të pakundërshtueshme nga shkenca e sotme duke përmendur pasuritë arkeologjike, varret ilire (tumat), pasuritë etnografike ku bëjnë pjesë: kultura tradicionale – materiale dhe shpirtërore (shpirtërore), ku përmenden veshjet tradicionale, vajtimet etj. Autori spikatë duke trajtuar pasurinë gjuhësore dhe dallimin e gjuhës shqipe nga gjuhët tjera në Mal të Zi. Kapitullin e parë e mbylle me përhapjen e besimit të krishterë në trojet tona duke i dhënë rëndësi jetike jetës dhe veprave të meshtarëve katolik ndër shekuj të cilët kanë shkruar ato pak gjëra për jetën dhe historinë e popullit të Malësisë.

Në kapitullin e dytë, autori shpalos originalitetin e punimit. Të dhënat e këtij kapitulli fitojnë rëndësi të veçantë për arsye se përveç se ka përdorur burime shkencore dhe materiale të ndryshme në këtë punim, vlerë e shtuar janë intervistat e shumta që ka shënuar mbi të dhënat më interesante të fshatrave dhe lagjeve të Fiseve/Maleve të Malësisë. Studiuesi Lulgjuraj fillon me Fisin/Malin e Hotit, si i pari ndër Malet e Malësisë. Shpjegon telegrafikisht origjinën dhe përbërjen, pastaj vazhdon me krahina tipike të Traboinit dhe të Rapshës duke u futur edhe në ndarjet e tyre më të thella në fshatra dhe lagje, duke treguar kujdes të veçantë për sa i takon ndarjeve gjeografike të Malësisë.

Kapitulli i tretë flet për Fisin/Malin e Grudës, ku autori trajton gjeografinë, statistikat e popullatës, objektet e kultit, varret dhe jetën ekonomiko-sociale të fshatrave dhe lagjeve të Grudës. Gjithashtu, një vend të veçantë në këtë kapitull zënë edhe mullinjtë përgjatë lumit Cem të cilët kanë shërbyer për përpunimin e drithërave në të kaluarën e që kanë mbetur vetëm mbetje arkeologjike.

Në kapitullin e katërt autori merr në shqyrtim vendbanimet, popullsinë dhe pasuritë tjera të Fisit/Malit të Trieshit duke trajtuar edhe histori të personaliteteve të cilat kanë lënë gjurmë në pashlyera në historinë kombëtare.

Kapitulli i pestë vazhdon me Fisin/Malin e Kojës, duke folur për dy lagjet respektive që gjenden në Kojë. E duke qenë se si vend, Koja është më e vogël se fiset/malet tjera që i përmenden më lartë, autori këtu shtjellon edhe qendrën e Malësisë – Tuzin së bashku me disa fshatra që e rrethojnë në mënyrë që të plotësohen kriteret e kapitullit.

Në kapitullin e fundit (gjashtë), autori flet për pasuritë natyrore të Malësisë duke përfshi liqene, lumin, bjeshkët, tokën dhe nëntokën e Malësisë dhe disa objekte me vlerë si muzeumet në Malësi. Nuk i anashkalon Liqenin e Shkodrës dhe atë të Rikavecit të cilat historikisht, në jug dhe në veri e kanë lagë kufirin e territorit të Malësisë. Poashtu, përmend lumin Cem i cili rrjedh pothuajse përgjatë gjithë territorit të Malësisë. Nuk lenë pa përmendur edhe Samoborrin si vend arkeologjik i një rëndësie të veçantë. Gjithashtu, as Medauni ose Meteoni antik, që ka qenë një nga qytetet e rëndësishme të fisit ilir të Labeatëve. Ky kapitull vazhdon me dy muzeje të veçanta në territorin e Malësisë. Ndërsa, në fund përmend edhe bjeshkët më veriore të Malësisë që janë: Korita, Koshtica dhe Greça.

Autori Anton Lulgjuraj përfundimisht ka arritur që këtë temë ta trajtojë me seriozitet e përkushtim duke u mbështetur në mendimin kritik, metodat moderne të kërkimit të thelluar shkencor që garantojnë nivel të lartë dhe cilësi akademike. Ai ka arritur që të trajtojë tema dhe probleme historike dhe aktuale me një qasje të mirëfilltë shkencore duke ndërtuar një analizë të qartë, të argumentuar dhe të mbështetur në burime të besueshme. Suksesi i autorit mbështetet në aftësinë e tij për të depërtuar përtej përshkrimit sipërfaqësor dhe narrativës së zakonshme, duke ofruar interpretime me vlerë dhe duke sjellë një kontribut të rëndësishëm për lexuesit e zakonshëm qytetar, studentët dhe studiuesit. Vepra do të jetë pikë e referimi për studiuesit që kanë për synim të thellojnë dijet për Malësinë në gjithë dimensionet dhe kompleksitetin historik e aktual dhe për shqiptarët që jetojnë me shekuj në këto troje.

*Marrë nga libri “Malësia – studime e hulumtime”, monografi shkencore nga Anton Lulgjuraj.

Nga vlerësimi i Uashingtonit për sigurinë te tensionet në veri dhe rivaliteti ruso-serb në Ballkan.

Isuf B.Bajrami*

PRISHTINË — Në diplomacinë ndërkombëtare, jo çdo mesazh vjen përmes një deklarate presidenciale, një samiti apo një komunikate të ministrive të jashtme. Ndonjëherë, mesazhi më i qartë gjendet në dokumentet teknike të sigurisë, aty ku gjuhës së politikës i zë vendin gjuha e ftohtë e vlerësimit strategjik.

Këshilla e përditësuar e Departamentit Amerikan të Shtetit për Kosovën, e datës 25 gusht 2026, është një prej këtyre dokumenteve.

Uashingtoni e mban Kosovën në Nivelin 2 – “Ushtroni kujdes të shtuar”, për shkak të rrezikut nga trazirat dhe terrorizmi. Në të njëjtën kohë, për Mitrovicën e Veriut, Leposaviqin, Zubin Potokun dhe Zveçanin, rekomandohet Niveli 3 – “Rishikoni udhëtimin”.

Në pamje të parë, bëhet fjalë për një këshillë udhëtimi.

Në një lexim më strategjik, bëhet fjalë për një fotografi të perceptimit amerikan të sigurisë në një hapësirë ku politika lokale, marrëdhëniet Kosovë–Serbi dhe rivalitetet më të gjera gjeopolitike takohen në një pikë të vetme.

Kosova është në syrin e Shqiponjës.

Kosova nuk është veri

Një nga elementet më domethënëse të vlerësimit amerikan është diferencimi territorial.

SHBA-ja nuk e trajton Kosovën në tërësi si një zonë ku udhëtimi duhet shmangur. Përkundrazi, Departamenti i Shtetit thekson se për shumicën e vizitorëve Kosova mbetet një vend i sigurt, ndërsa paralajmërimi më i fortë lidhet me veriun.

Kjo ndarje është e rëndësishme.

Sepse problemi që Uashingtoni identifikon nuk është një pasiguri e përgjithshme e shtetit të Kosovës, por një hapësirë specifike e rrezikut, aty ku tensionet politike dhe ndëretnike kanë potencial të shndërrohen shpejt në incidente të sigurisë.

Veriu i Kosovës është prej vitesh pika më e ndjeshme e marrëdhënieve Kosovë–Serbi.

Aty takohen institucionet e Kosovës, strukturat politike dhe shoqërore të komunitetit serb, interesat e Beogradit, KFOR-i, EULEX-i dhe mekanizmat diplomatikë të Bashkimit Evropian.

Në atë hapësirë, një deklaratë politike mund të prodhojë protestë; protesta mund të prodhojë përplasje; përplasja mund të kërkojë ndërhyrjen e KFOR-it; dhe një incident lokal mund të kthehet në çështje ndërkombëtare.

Beogradi: politika e presionit dhe ekuilibrit

Në këtë ekuacion, Serbia mbetet aktori kryesor shtetëror përtej kufirit të Kosovës.

Beogradi nuk e njeh pavarësinë e Kosovës dhe vazhdon ta konsiderojë Kosovën një prej çështjeve themelore të politikës së jashtme dhe identitetit shtetëror serb.

Nën drejtimin e Aleksandar Vučićit, Serbia ka ndërtuar një politikë të ndërlikuar ekuilibrimi: negociata dhe perspektivë evropiane, marrëdhënie të fuqishme me Rusinë dhe Kinën, bashkëpunim me Perëndimin dhe, njëkohësisht, një qëndrim të pandryshuar ndaj Kosovës.

Ky ekuilibër e ka bërë Beogradin një aktor të veçantë në Ballkanin Perëndimor.

Serbia aspiron anëtarësimin në Bashkimin Evropian, por nuk i është bashkuar sanksioneve perëndimore kundër Rusisë dhe vazhdon të ruajë marrëdhënie të rëndësishme politike, ekonomike dhe të sigurisë me Moskën.

Kjo politikë bëhet veçanërisht e ndjeshme kur çështja e Kosovës hyn në qendër të saj.

Vučići dhe veriu

Në momentet e tensioneve, presidenti serb ka qenë një prej zërave kryesorë politikë që ka reaguar ndaj zhvillimeve në veri të Kosovës.

Retorika e Beogradit ndaj institucioneve të Kosovës, thirrjet drejtuar serbëve të Kosovës dhe paraqitja e zhvillimeve në veri si çështje e drejtpërdrejtë e interesit shtetëror të Serbisë kanë qenë pjesë e kësaj dinamike.

Kjo retorikë nuk ka ekzistuar në vakum.

Në terren kanë ndodhur protesta, barrikada, përleshje me KFOR-in dhe episode të armatosura.

Banjskë, shtatori 2023, ishte momenti më i rëndë i kësaj dinamike në vitet e fundit. Sulmi ndaj Policisë së Kosovës, vrasja e një polici dhe përleshja e armatosur në veri e kthyen Kosovën në qendër të vëmendjes së sigurisë evropiane.

Bashkimi Evropian vazhdon të kërkojë nga Serbia që përgjegjësit për sulmin e Banjskës të përballen me drejtësinë.

Kjo është arsyeja pse veriu nuk mund të lexohet vetëm si një çështje e administrimit lokal.

Ai është një nyje sigurie ndërmjet Kosovës, Serbisë dhe komunitetit ndërkombëtar.

Kur retorika bëhet çështje sigurie

Rreziku në Ballkan nuk fillon gjithmonë me një konflikt të madh.

Mund të fillojë me një deklaratë.

Me një protestë.

Me një barrikadë.

Me një incident në kufi.

Me një sulm ndaj policisë.

Ose me një përplasje që në një ditë të zakonshme mund të mbetet lokale, por në një klimë të tensionuar merr dimension politik.

Kjo është arsyeja pse partnerët ndërkombëtarë i kushtojnë rëndësi të jashtëzakonshme menaxhimit të krizave në veri.

Në këtë realitet, KFOR-i nuk është thjesht një forcë paqeruajtëse.

Është një prej mekanizmave kryesorë të parandalimit.

Prania e NATO-s në Kosovë i dërgon një mesazh të qartë çdo aktori që mund të llogarisë se një krizë lokale mund të mbetet vetëm lokale…

*Botuar me shkurtime.

Nga Fadil Ferizi/

Ka vende që i vizitojmë për t’i parë dhe ka vende që, sapo hyjmë në to, na detyrojnë të shohim brenda vetes. Kulla e Ilaz Kodrës në Prekaz i përket kësaj kategorie të rrallë. Ajo nuk është vetëm shtëpia e një heroi dhe as vetëm një objekt i kujtesës historike. Është vendi ku historia e Kosovës e hap derën dhe e pyet vizitorin se çfarë ka bërë me lirinë e trashëguar.

Pasi bëmë nderimet tona te Kullat e Jasharajve, rruga vazhdoi drejt Kullës së Ilaz Kodrës. Atje na çoi Sami Hajrullahu, gjeneral brigade në pension, i cili pas luftës shërbeu si oficer në Forcën e Sigurisë së Kosovës. Me ne ishte edhe vëllai i tij, Fehmi Hajrullahu. Të dy janë veprimtarë të çështjes kombëtare, ushtarë të ditëve të para dhe pjesëtarë të brezit themelues të UÇK-së në Zonën Operative të Nerodimës. Gjatë luftës, Samiu shërbeu në shtabin e zonës, ndërsa Fehmiu mbajti përgjegjësi në sektorin e logjistikës, në atë pjesë pak të dukshme të luftës pa të cilën asnjë front nuk mund të qëndrojë.

Sami Hajrullahun dhe Fehmi Lladrovcin i kishte lidhur një miqësi e ngushtë, e përforcuar edhe nga afërsia familjare. Bashkëshortja e Samiut, Servete Hajrullahu, veprimtare e shquar e çështjes kombëtare, është motra e Xhevë Krasniqi-Lladrovcit, bashkëshortes dhe bashkëluftëtares së Fehmiut. Kuadër me përvojë të gjatë në arsimin e Ferizajt, ajo është sot drejtoreshë e Shkollës Fillore dhe të Mesme të Ulët “Jeronim de Rada”.

Na shoqëronin gjithashtu Fatmir Rexha, veprimtar i çështjes kombëtare, vëllai i tij Shaipi dhe im bir, Ulkiani. Kështu, rruga drejt kullës lidhte njerëz dhe breza që lirinë e Kosovës nuk e shohin vetëm si fitore të së kaluarës, por si detyrim ndaj së ardhmes.

Kur mbërritëm, na priti Hasan Kodra, i njohur si “Mësuesi”. Në shenjë respekti për Sami Hajrullahun dhe për qëllimin e vizitës, ai kishte ardhur enkas për të na e hapur kullën. Me atë gjest nuk u hap vetëm dera e një shtëpie. U hap kujtesa e një qëndrese të ndërtuar me punë, rrezik dhe sakrificë.

Hasan Kodra kishte qenë mësues në shkollën “Azem Bejta” në Prekaz, por edhe bashkëluftëtar i Adem Jasharit dhe Ilaz Kodrës. Aty ishte edhe Rexhep Kodra, axha i Ilazit dhe bashkëluftëtar i tij e i Adem Jasharit. Përballë nesh nuk qëndronin njerëz që e njihnin historinë vetëm nga rrëfimet. Qëndronin dëshmitarë dhe pjesëmarrës të saj.

Figura e Hasan Kodrës përmbledh një të vërtetë të rëndësishme për rezistencën shqiptare të viteve nëntëdhjetë. Ajo nuk u zhvillua vetëm në male, istikame dhe përballje të armatosura. Një front tjetër shtrihej në shkolla, shtëpi private dhe oda, ku mbahej gjallë arsimi shqip. Në kushtet e përjashtimit institucional, mësuesit nuk ruanin vetëm një program shkollor. Ata mbronin vazhdimësinë kulturore të një populli dhe të drejtën e brezit të ri për të pasur të ardhme.

Pikërisht me këtë kullë lidhet edhe historia e një fotografie të rrallë nga shkurti i vitit 1998. Fotoreporteri neozelandez Wade Goddard ka treguar se hyri në Drenicë bashkë me gazetarin e “The New York Times”, Chris Hedges, për të takuar përfaqësues të UÇK-së. Sipas dëshmisë së Hasan Kodrës, në terren i shoqëronte edhe gazetari dhe dramaturgu kosovar Haqif Mulliqi.

Takimi, sipas Hasanit, u organizua në Kullën e Ilaz Kodrës. Para intervistës u bënë fotografi në oborr dhe pranë një muri me tulla, në një hapësirë që nuk mund të identifikohej lehtë. Para objektivit dolën tre burra me uniforma të njëjta dhe fytyra të mbuluara: Ilaz Kodra në njërin krah, Adem Jashari në mes dhe Hasan Kodra në krahun tjetër. Hasani dëshmon se uniformat e modelit gjerman ua kishte sjellë Musë Jashari, në mënyrë që të tre të paraqiteshin njësoj.

Rrëfimi i mëvonshëm i Wade Goddardit konfirmon natyrën e fshehtë të udhëtimit dhe fotografimin e njerëzve të maskuar, por jo çdo hollësi të kujtesës së Hasanit. Goddard ka thënë se atë ditë nuk e kuptoi se kishte përballë Adem Jasharin. Ai mendonte se po fotografonte pjesëtarë të sigurimit dhe vetëm më vonë e kuptoi rëndësinë e njeriut që kishte fiksuar me aparatin e tij. Këto dëshmi përputhen në thelbin e ngjarjes, por vijnë nga dy këndvështrime të ndryshme. Njëra sjell kujtesën e pjesëmarrësit, tjetra vështrimin e fotografit të huaj.

Sipas Hasan Kodrës, pas fotografimit të pranishmit u kthyen brenda kullës. Përgjegjësinë për të folur pa maskë e mori Hamëz Jashari. Ai u tha të tjerëve: “Ju jeni vetëm valltarë, ndërsa unë e udhëheq vallen.” Hasanit iu drejtua me një porosi të posaçme: “Mësues, mos e hiq maskën, sepse je duke punuar në arsim.”

Në atë porosi gjenden dy fronte të së njëjtës përpjekje. Në njërin qëndronte mësuesi që duhej të vazhdonte punën në shkollë. Në tjetrin, luftëtari që përgatitej ta mbronte popullin e vet. Maska e fshihte fytyrën e Hasanit për ta mbrojtur nga ndëshkimi, por zbulonte shtrirjen e rezistencës. Ajo tregonte se, në Kosovën e asaj kohe, përgjegjësia kombëtare kishte hyrë njëkohësisht në klasë, në familje dhe në radhët e organizimit të armatosur.

Vetëm pak javë më vonë, më 5 mars 1998, forcat serbe filluan sulmin kundër familjes Jashari në Prekaz. Fotografia pranë murit mbeti një prej pamjeve të rralla të Adem Jasharit me bashkëluftëtarë para rënies së tij. Ajo nuk paraqet vetëm tre burra të maskuar. Paraqet një çast kur liria e Kosovës, ende pa shtet dhe pa mbrojtje të mjaftueshme ndërkombëtare, kishte marrë fytyrën e njerëzve të gatshëm të rrezikonin gjithçka për të.

Ilaz Kodra i përkiste bërthamës së hershme të organizimit të armatosur në Drenicë. Ishte bashkëveprimtar dhe bashkëluftëtar i afërt i Adem Jasharit, si dhe një nga njerëzit që ndihmuan në ngritjen dhe zgjerimin e njësive të UÇK-së. Pas rënies së Fehmi Lladrovcit dhe Xhevë Krasniqi-Lladrovcit, më 22 shtator 1998, Ilaz Kodra mori drejtimin e brigadës që mbajti emrin Brigada 114 “Fehmi Lladrovci”.

Ky kalim përgjegjësie shpreh një parim themelor të një lufte çlirimtare të organizuar. Kur binte një komandant, barra nuk zhdukej. Atë e merrte një tjetër. Rënia e njërit nuk duhej të shndërrohej në fund të qëndresës, por në detyrim për vazhdimin e saj. Fehmi Lladrovci dhe Ilaz Kodra u bënë kështu dy hallka të së njëjtës përpjekje, dy komandantë që udhëhoqën dhe ranë në vijën e parë.

Më 30 prill 1999, forcat serbe ndërmorën një ofensivë kundër Vërbocit, Shtuticës, Tërstenikut, Dashecit, Baksit, Gllobarit dhe zonave përreth. Përballë tyre, komandanti Ilaz Kodra, në krye të Brigadës 114 “Fehmi Lladrovci”, u vu me bashkëluftëtarët në mbrojtje të popullatës së rrethuar. Nën zjarrin e tankeve dhe të mortajave, mbrojtja e UÇK-së u thye dhe forcat serbe depërtuan në fshatra. Ilaz Kodra ra në betejë së bashku me 42 luftëtarë të UÇK-së, të cilët u bënë mburojë ndërmjet forcave sulmuese dhe civilëve.

Dhuna vazhdoi edhe pas depërtimit. Forcat serbe vranë civilë të paarmatosur, morën robër më shumë se 200 burra dhe kryen ekzekutime. Human Rights Watch vlerëson se gjatë operacionit u vranë deri në 100 burra shqiptarë, ndërsa numri përfundimtar i të vrarëve nga ofensiva dhe pasojat e saj besohet se kaloi 200. Fondi për të Drejtën Humanitare ka dokumentuar se më shumë se 260 banorë, të strehuar në pyjet e Shtuticës, Vërbocit dhe Çikatovës, u vranë më 30 prill dhe 1 maj 1999. Në hapësirën më të gjerë të Drenicës, 30 prilli kujtohet si dita kur ranë 315 dëshmorë e martirë.

Kulla e Ilaz Kodrës, për këtë arsye, nuk mund të shihet vetëm si pronë e një familjeje. Ajo i përket kujtesës publike të Kosovës. Muret e saj dëshmojnë se liria nuk u fitua nga figura të vetmuara. Ajo u ndërtua nga një bashkësi njerëzish: komandantë dhe ushtarë, mësues dhe veprimtarë, të burgosur politikë, familje që hapën dyert, njerëz që siguruan ushqim, strehim dhe mjete, si edhe civilë që mbijetuan nën dhunë dhe rrethim.

Për mua, si veprimtar i çështjes kombëtare dhe ish i burgosur politik, vizita kishte edhe një kuptim personal. Burgu politik dhe lufta çlirimtare nuk janë përvoja të njëjta dhe nuk duhet të barazohen. Por ato i përkasin së njëjtës histori të kundërshtimit të shtypjes. Njëra dëshmon për çmimin e rezistencës politike. Tjetra shënon çastin kur mbrojtja e jetës dhe e vendit mori formën e luftës së armatosur.

Prania e tim biri, Ulkianit, e bënte udhëtimin edhe më domethënës. Kujtesa nuk ruhet po të mbetet pronë e atyre që e kanë përjetuar kohën. Ajo jeton vetëm kur u përcillet brezave të rinj me saktësi dhe përgjegjësi, pa zbukurime që e kthejnë historinë në mit, por edhe pa heshtje që ia heqin asaj peshën morale.

Ideali që bashkoi breza veprimtarësh dhe luftëtarësh nuk përfundoi me çlirimin. Liria kërkon shtet të qëndrueshëm, drejtësi dhe institucione që u shërbejnë qytetarëve. Amaneti nuk ruhet duke u përsëritur vetëm në përvjetorë. Ai ruhet kur shteti mbrohet nga shpërdorimi, kur e vërteta historike nuk nënshtrohet ndaj interesit të ditës dhe kur sakrifica nuk përdoret si kapital për pushtet personal.

Të nderosh Ilaz Kodrën nuk do të thotë vetëm të vendosësh lule pranë bustit të tij. Do të thotë të mbrosh Republikën për të cilën ai ra dhe ta bësh atë të denjë për qytetarët e saj. Përndryshe, kujtesa rrezikon të shndërrohet në ceremoni, ndërsa liria në privilegj të atyre që e harrojnë çmimin e saj.

Kur u larguam nga Kulla e Ilaz Kodrës, dera u mbyll pas nesh. Por historia që na hapën Hasan dhe Rexhep Kodra nuk mbeti brenda saj. Ajo na shoqëroi si kujtesë dhe detyrim. Sepse kullat e qëndresës nuk kërkojnë vetëm vizitorë. Ato kërkojnë qytetarë të denjë për lirinë që u fitua aty.

Nderim i përjetshëm Ilaz Kodrës dhe të gjithë atyre që u flijuan për lirinë e Kosovës!

(Një vështrim juridiko-politik mbi kufijtë kushtetues të pushtetit, përgjegjësinë institucionale dhe mbrojtjen e shtetit të së drejtës)

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Një trajtim nga perspektiva e së drejtës së brendshme publike, rendit kushtetues dhe përgjegjësisë institucionale

Republika nuk është pronë e politikës – ajo është rend juridik

Republika nuk matet me zhurmën e konflikteve politike, me përplasjet ndërmjet partive, me retorikën e ashpër apo me protagonizmin e liderëve. Republika matet me funksionalitetin e institucioneve, respektimin e Kushtetutës, sundimin e ligjit dhe aftësinë e politikës për ta vendosur interesin e shtetit mbi interesin partiak.

Në një Republikë kushtetuese, politika nuk është mbi shtetin. Ajo është një mekanizëm përmes të cilit ushtrohet pushteti publik, por gjithmonë brenda kufijve të përcaktuar nga Kushtetuta dhe ligji.

Kjo është pikënisja e çdo analize serioze të shtetit të së drejtës.

Kur një konflikt politik fillon të pengojë funksionimin e institucioneve, çështja nuk është më vetëm politike. Ajo bëhet çështje e së drejtës publike.

Politika mund të jetë në konflikt. Shteti nuk mund të jetë në paralizë.

Shteti i së drejtës nuk është slogan, por sistem i detyrimeve juridike

Shteti i së drejtës nuk ekziston vetëm sepse Kushtetuta e shpall atë. Ai ekziston kur normat kushtetuese dhe ligjore shndërrohen në sjellje konkrete të institucioneve.

Në kuptimin e së drejtës së brendshme publike, shteti i së drejtës nënkupton se pushteti ushtrohet vetëm në bazë të Kushtetutës dhe ligjit; kompetencat e institucioneve janë të përcaktuara juridikisht; asnjë organ nuk mund të tejkalojë kompetencat e veta; vendimet e organeve kompetente duhet të zbatohen dhe qytetari duhet të mbrohet nga arbitrariteti i pushtetit.

Demokracia kushtetuese nuk është thjesht sundim i shumicës.

Është shumicë e kufizuar nga Kushtetuta.

Kushtetuta është mbi partitë, mbi shumicat dhe mbi individët

Kushtetuta nuk është program partie, manifest elektoral apo instrument për ta fituar një betejë politike.

Ajo është norma themelore juridike mbi të cilën ndërtohet dhe kufizohet pushteti publik.

E njëjta Kushtetutë duhet të jetë e detyrueshme për pozitën dhe opozitën, për shumicën dhe pakicën, për qeverinë dhe parlamentin, për individin dhe institucionin.

Nuk mund të ekzistojë një standard kushtetues për kohën kur jemi në pushtet dhe një standard tjetër për kohën kur jemi në opozitë.

Ajo që është e drejtë kur na favorizon duhet të jetë e drejtë edhe kur na kufizon.

Ky është testi më i vërtetë i kulturës kushtetuese.

Parimi i legalitetit: politika është e lirë, por pushteti është i kufizuar

Një nga parimet themelore të së drejtës publike është parimi i legalitetit.

Një politikan mund të deklarojë një qëndrim. Një parti mund të kërkojë ndryshim. Një deputet mund të kundërshtojë. Opozita mund të votojë kundër.

Por një institucion shtetëror duhet të veprojë brenda kompetencës së përcaktuar nga Kushtetuta dhe ligji.

Këtu qëndron kufiri ndërmjet lirisë politike dhe pushtetit publik.

Politika mund të kërkojë shumë; pushteti mund të bëjë vetëm atë që i lejon Kushtetuta dhe ligji.

Krizë politike apo krizë institucionale?

Kriza politike është pjesë e demokracisë.

Kriza institucionale është rrezik për demokracinë.

Mospajtimet ndërmjet partive janë normale. Zgjedhjet mund të mos prodhojnë menjëherë shumicë të qartë. Partitë mund të mos pajtohen për qeverinë, drejtimin e Kuvendit apo politikat publike.

Por një gjë është konflikti politik dhe krejt tjetër është pamundësia e institucioneve për të kryer funksionet e tyre kushtetuese.

Atëherë pyetja nuk është më vetëm:

“Kush po fiton?”

Pyetja është:

“Çfarë po humb Republika?”

Afatet kushtetuese nuk janë dekor juridik

Afati kushtetues nuk është sugjerim politik. Ai është pjesë e mekanizmit juridik që siguron vazhdimësinë dhe funksionalitetin e institucioneve.

Vota e qytetarit duhet të shndërrohet në institucione funksionale.

Vota nuk është fundi i procesit demokratik.

Vota është fillimi i mandatit institucional.

Nëse qytetari voton, por institucionet nuk arrijnë të konstituohen dhe të funksionojnë, krijohet një hendek ndërmjet legjitimitetit demokratik dhe funksionalitetit kushtetues.

Kuvendi nuk është arenë e përhershme e konfliktit – është institucion kushtetues

Kuvendi i Republikës së Kosovës nuk është thjesht vend ku partitë përplasen.

Ai është organ kushtetues i pushtetit shtetëror.

Ai përfaqëson vullnetin politik të qytetarëve dhe ushtron kompetencat e përcaktuara nga Kushtetuta.

Procedura parlamentare nuk është çështje formale. Ajo ka rëndësi juridike.

Prandaj, Kuvendi duhet të funksionojë si institucion i Republikës, jo si zgjatim i konfliktit partiak.

Gjykata Kushtetuese: garantuese e Kushtetutës, jo zëvendësuese e politikës

Gjykata Kushtetuese ka rol themelor në mbrojtjen e rendit kushtetues.

Por duhet bërë një dallim i rëndësishëm:

Gjykata mund ta zgjidhë një çështje juridike; nuk mund ta zëvendësojë vullnetin politik për kompromis.

Politika duhet të ketë përgjegjësi.

Parlamenti duhet të ketë përgjegjësi.

Partitë duhet të kenë përgjegjësi.

Gjykata duhet të bëjë atë që i takon sipas Kushtetutës.

Secili institucion duhet të qëndrojë brenda kufijve të kompetencës së vet.

Vendimet kushtetuese nuk janë rekomandime politike

Një shtet i së drejtës nuk mund të funksionojë nëse vendimet e organeve kompetente respektohen vetëm kur u përshtaten palëve.

Vendimi kushtetues nuk është rekomandim.

Nuk është këshillë politike.

Ai është akt juridik.

Prandaj, respektimi i vendimeve kushtetuese është pjesë e drejtpërdrejtë e kulturës së shtetit të së drejtës.

Kushtetuta nuk mund të jetë e detyrueshme vetëm kur është në favorin tonë.

Legjitimiteti politik nuk e zëvendëson legalitetin kushtetues

Një parti mund të ketë legjitimitet elektoral.

Një lider mund të ketë mbështetje të madhe qytetare.

Një shumicë mund të ketë mandat politik.

Por asnjë legjitimitet politik nuk e zëvendëson legalitetin kushtetues.

Kjo është arsyeja pse demokracia moderne nuk është thjesht demokraci e shumicës.

Ajo është demokraci kushtetuese.

Shumica qeveris, por Kushtetuta e kufizon.

Opozita kundërshton, por Kushtetuta e kufizon edhe atë.

Institucionet veprojnë, por Kushtetuta i përcakton kompetencat e tyre.

Shteti nuk mund të jetë peng i kalkulimeve politike

Kosovës i duhet një politikë që e kupton dallimin ndërmjet pushtetit dhe shtetit.

Pushteti është i përkohshëm. Republika duhet të ketë vazhdimësi.

Partitë ndryshojnë.

Qeveritë ndryshojnë.

Koalicionet ndryshojnë.

Liderët ndryshojnë.

Por shteti duhet të vazhdojë.

Institucionet nuk janë pronë e një partie.

Kuvendi nuk është pronë e shumicës së radhës.

Qeveria nuk është pronë personale e kryeministrit.

Administrata publike nuk është pronë e partive.

Republika u përket qytetarëve.

Kompromisi institucional nuk është dobësi – është pjekuri demokratike

Një prej dobësive të kulturës politike është perceptimi se kompromisi është humbje.

Në demokraci kushtetuese, kompromisi është një nga instrumentet kryesore për ruajtjen e funksionalitetit institucional.

Kompromisi nuk do të thotë braktisje e parimeve.

Do të thotë gjetje e një zgjidhjeje brenda parimeve.

Shumica ka përgjegjësi të qeverisë. Opozita ka përgjegjësi të kontrollojë. Të dyja kanë përgjegjësi të mos e bllokojnë Republikën.

Kur politika prodhon krizë, qytetari pëson pasojat

Kriza institucionale nuk qëndron brenda mureve të Kuvendit.

Ajo zbret te qytetari.

Kur institucionet nuk funksionojnë, vonohen vendimet.

Kur vonohen vendimet, vonohen politikat publike.

Kur vonohen politikat publike, dëmtohet ekonomia.

Kur dëmtohet ekonomia, qytetari e ndien krizën.

Prandaj, shteti i së drejtës nuk është koncept abstrakt akademik.

Ai ka pasoja konkrete në jetën e përditshme.

Rreziku i “normalizimit” të bllokadës

Një nga rreziqet më të mëdha nuk është vetëm kriza e sotme.

Është mundësia që kriza të bëhet normale.

Një bllokadë.

Një vonesë.

Një interpretim partiak.

Një vendim i pazbatuar.

Një kompromis i refuzuar.

Pastaj një krizë tjetër.

Dhe në fund krijohet një kulturë ku anormaliteti institucional bëhet normalitet.

Kjo nuk duhet të lejohet.

Ajo që është e drejtë sot duhet të jetë e drejtë edhe nesër

Një shtet serioz nuk mund të ndërtohet mbi standarde të dyfishta.

Nëse sot kërkohet respektimi i Kushtetutës nga kundërshtari, nesër duhet të kërkohet i njëjti respekt kur jemi vetë në pushtet.

Nëse sot mbrohet institucioni, nesër duhet të mbrohet po ai institucion.

Nëse sot kërkohet zbatimi i vendimeve kushtetuese, nesër duhet të respektohen edhe vendimet që mund të jenë të pafavorshme.

Ky është testi real i demokracisë kushtetuese.

Shteti i së drejtës dhe administrata publike

Një element thelbësor i së drejtës së brendshme publike është vazhdimësia e administratës.

Politika ndryshon.

Administrata profesionale duhet të vazhdojë.

Administrata publike duhet të udhëhiqet nga ligjshmëria, profesionalizmi, paanshmëria dhe interesi publik.

Qeveritë ndryshojnë; shteti duhet të vazhdojë.

Republika duhet të jetë më e madhe se konflikti politik

Kriza institucionale duhet të shndërrohet në moment reflektimi.

Nuk mjafton të thuhet:

“Fajin e ka pala tjetër.”

Pyetja duhet të jetë:

“Çfarë përgjegjësie kam unë për funksionimin e Republikës?”

Ky është ndryshimi ndërmjet politikës së pushtetit dhe politikës së shtetit.

Politika e pushtetit pyet:

“Si ta fitoj betejën?”

Politika e shtetit pyet:

“Si ta ruaj institucionin?”

Kosovës i duhet e dyta.

Pesë parime për një kulturë të re kushtetuese

E para: Kushtetuta mbi interesin partiak.

Asnjë parti nuk mund të jetë mbi Kushtetutën.

E dyta: Institucionet mbi individët.

Institucionet duhet të jenë më të forta se liderët.

E treta: Ligji mbi pushtetin.

Pushteti duhet t’i nënshtrohet ligjit.

E katërta: Kompromisi mbi bllokadën.

Kur ekziston hapësirë kushtetuese për zgjidhje politike, ajo duhet të përdoret për funksionalitet institucional.

E pesta: Republika mbi konfliktin.

Asnjë fitore partiake nuk mund të justifikojë dobësimin e shtetit.

Përgjegjësia ndaj shtetit të sotëm dhe shtetit të së ardhmes

Politika e sotme nuk duhet të mendojë vetëm për mandatin e sotëm.

Ajo duhet të mendojë për shtetin që do t’u lihet gjeneratave të ardhshme.

Një politikan mund të fitojë një betejë.

Një parti mund të fitojë një mandat.

Një koalicion mund të fitojë pushtetin.

Por nëse gjatë kësaj beteje dëmtohet autoriteti i institucioneve, dëmi mund të zgjasë shumë më tepër se një mandat.

Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm:

“Çfarë fitoj unë sot?”

Por:“Çfarë shteti po ua lë gjeneratave që vijnë pas nesh?”

Nga kriza duhet të dalë një Republikë më e fortë

Kosova nuk ka nevojë vetëm për zgjidhjen e një krize konkrete.

Ajo ka nevojë për një kulturë politike që i parandalon krizat e ardhshme.

Kjo kërkon:Kushtetutë të respektuar.

Institucione funksionale.

Gjykatë Kushtetuese të respektuar.

Administratë profesionale.

Politikë të përgjegjshme.

Opozitë konstruktive.

Shumicë të përgjegjshme.

Kompromis demokratik.

Respekt për qytetarin.

Këto janë shtyllat e një Republike moderne.

Më shumë Republikë, më shumë Kushtetutë, më shumë përgjegjësi

Kosova ndodhet përballë një prove që është më e madhe se një konflikt ndërmjet partive.

Pyetja nuk është vetëm:

“Kush do të udhëheqë?”

Pyetja themelore është:

A DO TË DALË MË E FORTË REPUBLIKA NGA KJO KRIZË?

Ky duhet të jetë qëllimi i çdo aktori politik që e kupton përgjegjësinë publike.

Një shtet demokratik nuk matet me aftësinë e një partie për ta mposhtur tjetrën.

Matet me aftësinë e institucioneve për të vazhduar të funksionojnë edhe kur partitë janë në konflikt.

Republika duhet të jetë më e madhe se çdo lider.

Kushtetuta duhet të jetë më e fortë se çdo shumicë.

Ligji duhet të jetë më i fuqishëm se çdo pushtet.

Institucioni duhet të jetë më i qëndrueshëm se çdo mandat politik.

Qytetari duhet të jetë mbi çdo kalkulim partiak.

Kjo është logjika e shtetit të së drejtës.

Sepse politika kalon.

Pushtetet ndryshojnë.

Partitë vijnë e shkojnë.

Liderët zëvendësohen.

Koalicionet krijohen dhe shpërbëhen.

Por Republika duhet të mbetet.

Dhe Republika mbetet vetëm atëherë kur Kushtetuta është më e fortë se interesat e ditës, kur institucionet janë më të forta se individët dhe kur ligji është më i fortë se pushteti.

Prandaj, përgjegjësia e politikës së sotme nuk është vetëm ta zgjidhë krizën e sotme.

Është të mos krijojë një kulturë krize për të nesërmen.

Sepse kur politika e sotme e bllokon shtetin e së drejtës të sotëm, ajo rrezikon të bllokojë edhe shtetin e së drejtës të së ardhmes.

Parimi përfundimtar

Kushtetuta mbi partitë.

Institucionet mbi individët.

Ligji mbi pushtetin.

Legaliteti mbi arbitraritetin.

Përgjegjësia mbi protagonizmin.

Republika mbi konfliktin politik.

Shteti i së drejtës mbi interesin e ditës.

Sepse shteti nuk është trashëgimi e një partie. Republika është përgjegjësi e një gjenerate ndaj gjeneratës tjetër.