Rasti i Hristijan Mickoski ilustron një model kompleks të qeverisjes në tranzicionet ballkanike, ku retorika nacionaliste dhe diplomacia e kamufluar nuk shërbejnë vetëm për të fituar dhe konsoliduar pushtetin, por edhe për të menaxhuar mënyrën e largimit të tij. Megjithatë, kostoja e kësaj strategjie mbetet e lartë: ajo rrezikon të prodhojë një shtet më të polarizuar, institucione më të brishta dhe një proces eurointegrues të komprometuar.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Në kontekstin e transformimeve të thella politike në Ballkanin Perëndimor, ardhja dhe ushtrimi i pushtetit nga Hristijan Mickoski duhet të interpretohet përtej një momenti të zakonshëm elektoral, si manifestim i një konfigurimi më të gjerë strukturor që karakterizon tranzicionet e brishta rajonale. Në këtë kuadër, modeli i tij i qeverisjes artikulon një ndërthurje të qëllimshme ndërmjet retorikës nacionaliste, kalkulimit strategjik dhe diplomacisë së kamufluar, duke e shndërruar diskursin politik jo vetëm në instrument mobilizimi dhe konsolidimi të pushtetit, por edhe në një mekanizëm kompleks për menaxhimin e cikleve të tij. Brenda kësaj logjike, sipas deklarimeve dhe praktikave konkrete që në mënyrë të përsëritur sforcojnë skajet e spektrit politik, bëhet i dallueshëm edhe një dimension i nënkuptuar strategjik, i cili sugjeron jo vetëm praninë e një hapësire për manovrim politik, por edhe projeksionin e mundshëm të një tërheqjeje të kontrolluar si pjesë e racionalitetit të brendshëm të këtij modeli qeverisës. Si i tillë, rasti në fjalë tejkalon logjikën ciklike të politikës së zakonshme dhe duhet të lexohet si pjesë e një rikonfigurimi më të thellë strukturor, me implikime të drejtpërdrejta për stabilitetin e brendshëm të Maqedonia e Veriut dhe për ekuilibrat gjeopolitikë të rajonit.

Në thelb të kësaj qasjeje qëndron një dualitet funksional: nga njëra anë, artikulimi i një retorike të fortë identitare që synon të rikonfigurojë rendin e brendshëm politik; dhe nga ana tjetër, ndërtimi gradual i një narrative justifikuese për stagnimin institucional dhe izolimin ndërkombëtar. Ky dyzim e shndërron diskursin politik në një mjet të shumëfishtë njëkohësisht për konsolidimin e pushtetit.

Në këtë kontekst, një politikë e qëndrueshme shtetformuese që do të duhej të ndiqte kryeministri Hristijan Mickoski do të kërkonte një qasje të balancuar dhe gjithëpërfshirëse, e cila e vendos stabilitetin institucional dhe kohezionin shoqëror në qendër të veprimit politik. Kjo nënkupton ruajtjen dhe avancimin e marrëdhënieve ndëretnike dhe ndërfetare si një bazë themelore e stabilitetit të brendshëm, si dhe respektimin konsekuent të parimeve të Marrëveshjes së Ohrit, duke garantuar përfaqësim funksional dhe real të shqiptarëve dhe komuniteteve të tjera në proceset vendimmarrëse.

Njëkohësisht, një lidership i tillë do të duhej të shmangte instrumentalizimin e çështjeve identitare për qëllime politike, duke ndërtuar një diskurs që promovon bashkëjetesën, besimin institucional dhe integrimin e plotë të të gjitha komuniteteve në jetën shtetërore. Në planin e jashtëm, orientimi eurointegrues do të kërkonte përkushtim ndaj reformave, respektim të marrëveshjeve ndërkombëtare dhe artikulim të një politike konstruktive që e pozicionon vendin si partner kredibil dhe të besueshëm në proceset evropiane.

Së pari, dimensioni i jashtëm i kësaj strategjie manifestohet përmes raportit me Bashkimin Evropian dhe kushtëzimet që burojnë nga procesi i integrimit. Insistimi mbi “mbrojtjen e identitetit kombëtar” në raport me Bullgarinë tejkalon natyrën e një qëndrimi negociues dhe shndërrohet në një konstrukt politik që prodhon legjitimitet të brendshëm. Në këtë mënyrë, refuzimi i kompromisit paraqitet si akt sovraniteti, ndërsa stagnimi i procesit eurointegrues projektohet si rezultat i presioneve të jashtme. Kjo krijon një binar narrativ ku çdo dështim i mundshëm përkthehet në kapital simbolik patriotik.

Në këtë prizëm, retorika nacionaliste nuk është qëllim në vetvete, por një instrument për të zëvendësuar diskursin reformues me një diskurs mbrojtës. Vëmendja zhvendoset nga standardet e acquis communautaire drejt çështjeve identitare të politizuara, duke krijuar një terren të favorshëm për prodhimin e krizave të kontrolluara dhe për relativizimin e përgjegjësisë qeverisëse.

Së dyti, në planin e brendshëm, kjo strategji reflektohet në mënyrën e trajtimit të faktorit politik shqiptar në raport me frymën e Marrëveshjes së Ohrit. Përmes një qasjeje selektive ndaj të drejtave kolektive dhe fragmentarizimit të përfaqësimit politik, synohet krijimi i një ekuilibri të kontrolluar, ku faktori shqiptar reduktohet në njësi të dobëta dhe të varura. Kjo logjikë e “deatomizimit” nuk është thjesht produkt i konkurrencës politike, por pjesë e një strategjie më të gjerë për minimizimin e potencialit negociues brenda arkitekturës shtetërore.

Në këtë kuadër, konfigurimi aktual i spektrit politik shqiptar në Maqedoninë e Veriut shfaqet si një labirint i ndërlikuar pa dalje të dukshme, ku përfaqësimi formal ka zëvendësuar substancën reale të vendimmarrjes. Në këtë rend të përmbysur simbolik, pozita shqiptare në institucionet shtetërore duket e reduktuar në një prani periferike, ndërsa narrativat e barazisë janë konsumuar si konstruksione retorike pa themel juridik të qëndrueshëm. Nën drejtimin e Hristijan Mickoski, vërehet një tendencë për riartikulim të konceptit shtetëror drejt një paradigme më të ngurtë etno-nacionale, ku kauza shqiptare perceptohet si e “sekuestruar” brenda një kornize politike që e relativizon atë. Në këtë sfond, cikli politik i subjektit dominues shqiptar për më shumë se dy dekada lexohet si një trajektore që fillon me premtimin e institucionalizimit të barazisë dhe përfundon në një fazë ku vetë koncepti i përfaqësimit shpërbëhet në iluzion, ndërsa subjektet aktuale pjesëmarrëse në qeveri nuk arrijnë të artikulojnë një alternativë koherente, duke prodhuar më tepër zbrazëti sesa transformim.

Në të njëjtën kohë, tensionimi i marrëdhënieve ndëretnike dhe intensifikimi i retorikës konfrontuese mund të interpretohen si elemente të një procesi të “securitization”, ku çështjet politike transformohen në çështje sigurie. Kjo i mundëson pushtetit të legjitimojë masa të jashtëzakonshme dhe të zhvendosë debatin nga fusha e reformave drejt asaj të stabilitetit dhe rendit.

Megjithatë, në këtë horizont të zymtë, protestat e dites se sotme studentore shfaqen si një sinjal i mundshëm për thyerjen e inercisë politike dhe rikthimin e agjendës qytetare në diskursin publik. Këto mobilizime mund të interpretohen si një përpjekje për të dekonstruktuar logjikën e etno-nacionalizmit dominues dhe për të rikthyer çështjen shqiptare në binarë institucionalë më të qëndrueshëm, duke sfiduar njëkohësisht letargjinë e subjekteve politike pa vizion. Në këtë kuadër, aksioma se “njëri e shiti barazinë si arritje dhe tjetri e dorëzoi si realitet” merr kuptimin e një diagnoze të thellë strukturore: njëra palë prodhoi narrativën, tjetra e zbrazte përmbajtjen, duke e lënë komunitetin shqiptar në një gjendje ku përfaqësimi nuk është më instrument ndikimi, por dëshmi e krizës.

Prandaj, kjo lëvizje studentore mund të shihet si një nga mundësitë e fundit për rikthimin e peshës kushtetuese dhe për rivendosjen e një paradigme ku të drejtat nuk trajtohen si kompromise të përkohshme, por si premisa të panegociueshme të rendit shtetëror.

Në një lexim më të thellë strukturor, këto dy drejtime ai i jashtëm dhe ai i brendshëm ndërthuren me interesat e një elite të konsoliduar politike dhe ekonomike, e cila synon të rikonfigurojë sistemin në funksion të mbijetesës së saj. Devijimet nga standardet demokratike, përfshirë presionin ndaj sistemit gjyqësor dhe instrumentalizimin e institucioneve kushtetuese, nuk paraqiten si anomali, por si pjesë e një projekti të qëndrueshëm për kapjen dhe kontrollin e shtetit.

Dimensioni gjeopolitik i kësaj qasjeje bëhet veçanërisht i dukshëm në raportet me aktorë të spektrit konservativ evropian, si Viktor Orbán, si dhe në hapjen ndaj ndikimeve alternative nga lindja. Në këtë kontekst, dobësimi i orientimit euro-atlantik krijon hapësira për projekte rajonale si koncepti i “botës serbe”, i artikuluar nga Milorad Dodik dhe i harmonizuar në mënyrë implicite me politikat e Aleksandar Vučić.

Në këtë sfond, dinamika politike në Hungari, ku sfidohet dominimi i gjatë i Viktor Orbán nga aktorë të rinj si Péter Magyar, krijon një efekt zinxhir në rrjetin e liderëve me prirje konservative. Perspektiva e një humbjeje të mundshme të Orbanit prodhon pasiguri strategjike për aleatët e tij, duke përfshirë edhe qeverinë në Shkup, e cila ka investuar në këtë aks politik dhe financiar. Ky zhvillim e vendos edhe më tej në pikëpyetje qëndrueshmërinë e boshtit politik mbi të cilin mbështetet aktualisht orientimi alternativ i politikës së jashtme.

Një indikator i rëndësishëm i këtij riorientimi është edhe debati mbi devijimin e Korridorit VIII në favor të Korridorit X. Ky transformim nuk është thjesht teknik, por përfaqëson një zhvendosje strategjike të boshtit zhvillimor nga një orientim lindje-perëndim drejt një aksi veri-jug, me implikime të thella në balancat rajonale.

Sipas logjikës së veprimit politik dhe analizës së diskursit të ndërtuar, mund të vihet në përfundimin se kemi të bëjmë me një proces të tërheqjes së kamufluar nga pushteti, ku elementi më i sofistikuar i kësaj qasjeje qëndron në ndërtimin e një narrative të paracaktuar për largimin; retorika e ashpër, refuzimi kategorik i kompromisit dhe theksimi i vijave të kuqe identitare mund të interpretohen si pjesë e një skenari të kontrolluar, në të cilin largimi eventuale nuk përjetohet si dështim, por si akt i qëndrueshmërisë parimore. Kështu, koncepti i “ikjes si patriot” ndërtohet gradualisht si një alibi politike që synon të ruajë kapitalin simbolik të liderit edhe pas largimit nga pushteti.

Kjo logjikë bëhet edhe më e lexueshme përmes praktikës konkrete politike dhe diskursit publik të Hristijan Mickoski, ku retorika nacionaliste nuk paraqitet thjesht si instrument mobilizues elektoral, por si mekanizëm për ndërtimin e një kornize legjitimuese të veprimeve dhe mosveprimeve politike; përmes artikulimit të vazhdueshëm të narrativave mbi rrezikun ndaj identitetit kombëtar, delegjitimimit të kompromisit ndërkombëtar dhe riprodhimit të një diskursi konfrontues, krijohet një terren interpretativ ku çdo tërheqje e mundshme nga pushteti mund të paraqitet si pasojë e presioneve të jashtme dhe jo si dështim i brendshëm qeverisës. Në këtë kuadër, izolimi ndërkombëtar, tensionet e brendshme dhe stagnimi ekonomik nuk paraqiten si pasoja të politikave të ndjekura, por si produkte të një “rrethimi” të jashtëm dhe të “mosbashkëpunimit” të brendshëm; kjo zhvendosje e përgjegjësisë përbën thelbin e strategjisë së tërheqjes së kamufluar.

Në të njëjtën kohë, intensifikimi i presionit për llogaridhënieje ndaj faktorëve të ndryshëm të implikuar në vendimmarrje, të lidhur drejtpërdrejt apo tërthorazi me qeverisjen e udhëhequr nga Hristijan Mickoski, e rrit koston politike të qëndrimit në pushtet dhe e bën gjithnjë e më të vështirë menaxhimin e narrativës së brendshme. Pikërisht në këtë konjukturë, veprimet dhe deklaratat e tij mund të lexohen si sinjale të një momenti të kalkuluar politik, ku tërheqja paraqitet si opsioni më racional strategjik, jo vetëm për të shmangur përballjen e drejtpërdrejtë me përgjegjësinë, por edhe për ta rikoduar largimin si akt vullnetar dhe të motivuar nga parimet; në këtë mënyrë, largimi potencial nuk shfaqet si pasojë e dobësisë politike, por si një akt i menaxhuar i tranzicionit, që synon të ruajë integritetin simbolik të liderit dhe të konsolidojë perceptimin e tij si figurë e qëndrueshme përtej pushtetit.

Në përfundim, rasti i Hristijan Mickoski ilustron një model kompleks të qeverisjes në tranzicionet ballkanike, ku retorika nacionaliste dhe diplomacia e kamufluar nuk shërbejnë vetëm për të fituar dhe konsoliduar pushtetin, por edhe për të menaxhuar mënyrën e largimit të tij; megjithatë, kostoja e kësaj strategjie mbetet e lartë, pasi ajo rrezikon të prodhojë një shtet më të polarizuar, institucione më të brishta dhe një proces eurointegrues të komprometuar, duke e bërë rikthimin në një trajektore stabile dhe inkluzive një sfidë të ndërlikuar për të ardhmen. Në këtë kontekst, për opinionin vendas dhe, veçanërisht, për faktorin ndërkombëtar, ky zhvillim duhet të lexohet si një sinjal alarmi: pa një ndërhyrje të qartë politike dhe një rikthim të vendosur të agjendës reformuese, vendi rrezikon të zhytet në një cikël të ri paqëndrueshmërie, me pasoja që tejkalojnë kufijtë e Maqedonisë së Veriut dhe prekin drejtpërdrejt arkitekturën e sigurisë në Ballkanin Perëndimor.

Prof.dr Skender Asani/

Në kujtesën historike të shqiptarëve, demonstratat e 11 marsit 1981 në Kosova përfaqësojnë një nga ato momente kur historia nuk rrjedh më vetëm si kronikë e ngjarjeve, por shndërrohet në një akt vetëdijeje kolektive. Ato nuk ishin thjesht një shpërthim spontan i pakënaqësisë studentore, por një artikulim i thellë i aspiratave të një populli për dinjitet, barazi dhe vetëvendosje. Në thelb, ato demonstrata përbënin një pikë kthese në procesin e emancipimit politik të shqiptarëve nën federatën e atëhershme jugosllave, duke e vendosur çështjen shqiptare në një horizont të ri historik dhe politik. Rinia shqiptare e asaj kohe, e frymëzuar nga idealet e lirisë dhe të drejtësisë historike, i dha zë një aspirate që kishte kohë që ishte ngjizur në ndërgjegjen kombëtare: kërkesës për një status të barabartë dhe për një të ardhme ku identiteti, kultura dhe e drejta për vetëvendosje të mos mbeteshin më në periferi të realitetit politik.

Në planin historik, demonstratat e vitit 1981 mund të kuptohen si një moment i rëndësishëm në evolucionin e rezistencës shqiptare në Kosovë, një moment kur kërkesat sociale dhe akademike u shndërruan në një platformë të gjerë politike, e cila do të ndikonte drejtpërdrejt në zhvillimet që do të pasonin në dekadat e ardhshme. Ato ngjarje nuk ishin të shkëputura nga rrjedha e historisë, por pjesë e një kontinuiteti të gjatë përpjekjesh për afirmim politik dhe kulturor. Në këtë kuptim, fryma e marsit 1981 ishte një pararendëse e proceseve që më vonë do të kulmonin me shpalljen e pavarësisë së Republika e Kosovës, duke dëshmuar se energjia e asaj lëvizjeje nuk u shua me represionin e kohës, por u transformua në një motivim të vazhdueshëm për brezat që pasuan.

Megjithatë, reflektimi mbi këtë përvjetor nuk duhet të mbetet vetëm në dimensionin memorial apo përkujtimor. Historia e demonstratave të vitit 1981 duhet të lexohet edhe si një tekst politik për kohën tonë, si një udhërrëfyes që na ndihmon të kuptojmë sfidat e së tashmes dhe të projektojmë strategjitë e së ardhmes. Nëse dikur sfida kryesore ishte mbijetesa politike dhe ruajtja e identitetit kombëtar në rrethana represive, sot sfidat janë të një natyre tjetër: konsolidimi institucional, zhvillimi demokratik, integrimi ndërkombëtar dhe ndërtimi i një shoqërie të qëndrueshme ku drejtësia, meritokracia dhe mirëqenia të jenë shtylla të zhvillimit.

Në këtë realitet të ri historik, fryma e vitit 1981 mbetet një kapital moral dhe politik që nuk duhet të mbetet i ngrirë në kujtesë, por duhet të përkthehet në një kulturë të re të përgjegjësisë politike. Elitat politike shqiptare, kudo që veprojnë në hapësirën kombëtare, duhet ta kuptojnë se legjitimiteti i tyre historik buron pikërisht nga sakrificat dhe idealet që u artikuluan në ato demonstrata. Pa vazhdimësinë e atij shpirti të përkushtimit ndaj interesit kombëtar, çdo projekt politik rrezikon të mbetet i zbrazët në përmbajtje dhe i brishtë në perspektivë.

Pikërisht për këtë arsye, sfida më e madhe e kohës sonë është ndërtimi i një kulture të re uniteti dhe pjekurie politike. Historia e shqiptarëve dëshmon se momentet më të mëdha të përparimit kanë ardhur atëherë kur energjitë kombëtare janë bashkuar rreth një vizioni të përbashkët. Në të kundërtën, fragmentarizimi dhe rivalitetet e ngushta kanë prodhuar shpesh dobësi strategjike dhe humbje të mundësive historike. Prandaj, në kohën kur rajoni dhe bota po kalojnë transformime të reja gjeopolitike, shqiptarët kanë nevojë për një kthjelltësi më të madhe politike, për një koordinim më të thellë strategjik dhe për një kulturë bashkëpunimi që e tejkalon interesin e momentit.

Në këtë kuptim, fryma e vitit 1981 duhet të rikthehet si një paradigmë morale dhe politike për brezat e sotëm. Ajo nuk është thjesht një kujtim i lavdishëm i historisë, por një thirrje për përgjegjësi. Ajo u kujton elitave politike se drejtimi i një kombi nuk është vetëm një privilegj institucional, por një barrë historike që kërkon vizion, maturi dhe ndjenjë të thellë përgjegjësie ndaj së ardhmes. Pa këtë dimension etik dhe strategjik, politika rrezikon të shndërrohet në një administrim të përditshëm të interesave të ngushta, duke humbur lidhjen me idealet që e kanë ushqyer historinë kombëtare.

Prandaj, ndërsa përkujtojmë 45-vjetorin e demonstratave të vitit 1981, mesazhi që del nga kjo përvojë historike është i qartë: uniteti dhe pjekuria janë kushtet themelore për të përballuar sfidat e reja. Vetëm përmes një vizioni të përbashkët, një strategjie të menduar dhe një fryme solidariteti kombëtar mund të ndërtohet një e ardhme e qëndrueshme për shqiptarët. Sepse historia na mëson se kur fryma e lirisë, e përgjegjësisë dhe e bashkimit mbetet e gjallë në ndërgjegjen e një populli, atëherë edhe horizontet e së ardhmes bëhen më të qarta dhe më të sigurta.

Frank Shkreli/

Deshta të them “Elita Politike Shqiptare”, por jo, se lexuesit e nderuar që kanë ndjekur shkrimet e mia modeste gjatë viteve e dinë se unë nuk kam menduar as besuar ndonjëherë, gjatë këtyre dekadave të fundit, por as pothuaj në gjysëm shekull komunizëm sllavo-aziatik — që bota shqiptare të ketë pasur një “elitë politike të mirëfilltë”. Në një intervistë me Zërin e Amerikës, (2005) në kapacitetin tim si Drejtor Ekzekutiv i Këshillit Kombëtare Shqiptaro-Amerikanë, (NAAC) në Washington — Pavarësia, zgjidhja e vetme për çështjen e Kosovës — jam shprehur se shqiptarët, në përgjithësi, nuk kanë qënë kurrë më të lirë se në fillim të këtij shekulli. Kam shprehur gjithashtu shpresën dhe dëshirën time, atëherë, se kishte ardhur koha për shqipot tona ta shfrytëzonin këtë moment historik, ashtuqë shqiptarët të bëhen sa më shpejt pjesë e Evropës demokratike dhe si dy shtete shqiptare, anëtarë të organizmave evro-atlantike.

Që Shqipëria të bëhej sa më parë anëtare e NATO-s, që Kosova të bëhej sa më shpejt shtet i pavarur, fillimisht, dhe më pas anëtare e NATO-s dhe, më në fund, dy shtetet shqiptare të bëheshin anëtare të Bashkimit Evropian. Një pjesë e madhe e realizimit të këtyre mundësive historike për kombin është në dorën e shqiptarëve për t’u arritur, jam shprehur me atë rast. “Unë besoj se shqiptarët e Ballkanit i pret një e ardhme shumë e ndritur”, ishte bindja dhe shpresa ime atëherë. “Kurrë më parë, Kombi shqiptar nuk ka patur më shumë liri, më shumë demokraci dhe e ardhmja e tij është shumë shpresë-dhënëse”. Unë nuk isha i vetmi që mendoja kështu në fillim të çerekut të parë të shekullit XXI. Besimi dhe shpresat, në shumë qarqe kombëtare dhe ndërkombëtare, ishin në atë kohë, se shekulli XXI do të jetë, “Shekulli i Shqiptarëve”. Sot, një deklaratë e tillë do të dukej si një tallje.

Natyrisht, se edhe pikëpamjet e mia kanë ndryshuar gjatë 15-20-viteve të kaluara, në mënyrë drastike, dhe për më keq, në lidhje me tranzicionin e grabitur dhe për rolin e klasës politike në Shqipëri dhe Kosovë, që po dëbon shqiptarët nga trojet shqiptare. Por, qe ku jemi sot! Ja një përmbledhje të disa mendimeve të mia (me ndihmën e ai) të shprehura në shkrimet e shumta gjatë viteve si — dhe në disa nga intervistat– Frank Shkreli: Politika në Shqipëri dhe sfidat e shumta me të cilat ajo përballet | Gazeta Telegraf — gjatë viteve mbi këtë subjekt, si një thirrje e kotë që binte në veshë të shurdhër – se nëqoftse vazhdohet kështu klasa politike shqiptare, në të dy anët e kufirit, në vend që t’i mbronte, po tradhton shpresën dhe besimin e një populli për një të ardhme më të mirë. Por, fatkeqsisht, qe ku jemi sot!

Kanë kaluar më shumë se tri dekada nga rënia e diktaturës komuniste në Shqipëri d he pothuaj dy dekada nga shpallja e pavarësisë së Kosovës. Dy momente historike që duhej të shënonin lindjen e një epoke të re për Kombin shqiptar: me demokraci të vërtetë, institucione të forta, liri e drejtësi dhe shtete të ssë drejtës që i shërbejnë qytetarve shqiptarë dhe jo klasës politike në pushtet dhe interesave të tyre personale e partiake. Andaj një pyetje e rëndë vazhdon të rëndojë mbi ndërgjegjen kombëtare shqiptare: si është e mundur që shpresa e një populli për demokraci, liri, drejtësi dhe mirëqenie të përfundojë në një krizë kaq të thellë besimi ndaj klasës politike shqiptare si në Shqipëri, ashtu edhe në Kosovë?

Sot, përballë realitetit të mjerueshëm politik në Shqipëri dhe në Kosovë, është e vështirë të mos pranohet një e vërtetë e hidhur se shpresa e madhe e shumicës së shqiptarëve dhe miqve të tyre ndërkombëtarë, në fillim të këtij në Ko, është tradhtuar nga kjo klasë politike e recikluar që sot shihet qartë se ka dështuar në misionin e saj historik. Në vend që të ndërtonte shtetin, një pjesë e madhe e kësaj klase politike ndërtoi rrjete pushteti. Në vend që të forconte institucionet e shtetit, politika shqiptare e këtyre dekadave, ajo i nënshtronte ato. Dhe në vend që të udhëhiqte shoqërinë drejt zhvillimit dhe dinjitetit kombëtar, e përdori shtetin si instrument për karrierë, klientelizëm, pasurim të vetin, dhe poste për familjarët dhe miqët e tyre.

Në Shqipëri, tranzicioni u kthye në një histori të pafund krizash politike, polarizimi ekstrem dhe korrupsioni sistemik, pasojë e regjimit diktatorial gjysëm shekullor, sllavo-komunist, gjurmët e të cilit shihen ende sot kudo me një prani në nivelet më të larta politike dhe administrative të shtetit shqiptar. Politikanët e ricikluar, që në fushata zgjedhjesh, të blear e të shitura, premtojnë liri, demokraci dhe drejtësi, kanë prodhuar sistemin politik aktual, ku pushteti qarkullon brenda të njëjtave rrethe politike dhe ekonomike. Emrat mund të ndryshojnë nga koha në kohë, partitë mund të ndërrojnë vendet në pushtet, por modeli korruptiv dhe autoritar mbetet pothuajse i njëjtë, për faqe të zezë të Shqipërisë dhe të Kombit – një model i cili po përfundon me zbrasjen serioze të trojeve shqiptare, një fenomen, që nga përmasat, është i paparë në historinë e shqiptarëve.

Ndërkohë, në Kosovë shteti që lindi nga një sakrificë historike dhe me mbështetjen e aleatëve ndërkombëtarë kishte një mundësi të rrallë që të ndërtonte institucione të reja, të lira e demokratike, të pastra nga trashëgimia e korrupsionit dhe autoritarizmit të diktaturës sllavo-komuniste. Por, mjerisht edhe aty, shumë shpejt, politika u përfshi nga sëmundjet e njohura të rajonit: nepotizëm, luftë për pushtet, kapje të institucioneve dhe korrrupcion. Në Kosovë, megjithëse dihet se realiteti politik është deri diku ndryshe nga ai Shqipërisë dhe sfidat shtetformuese janë ende të pranishme, kriza e besimit ndaj elitës politike mbetet po aq e dukshme, sin ë shtetin amë. Përplasjet e brendshme politike, zgjedhjet e shpeshta, ndonëse të lira, nuk përfundojnë në qeveri të forta, ndërkohë që tensionet institucionale — si ato të ditëve të fundit — dhe akuzat për korrupsion po dëmtojnë besimin e qytetarëve tek institucionet që duhej të simbolizonin sakrificën dhe idealin e lirisë për një komb që ka vuajtur aq shumë e gjatë nën thundrën terroriste serbe.

Por klasa politike në Shqipëri dhe Kosovë duhet të kuptojë se legjitimiteti nuk fitohet vetëm në zgjedhje, qofshin ato edhe të lira, por ai duhet të ruhet dhe të kultivohet përmes integritetit moral e kombëtar, transparencës dhe përgjegjësisë së politikës ndaj qytetarëve. Shpresohej se një brez tjetër politikanësh do bënte më mirë se i pari. Ironia më e madhe është se edhe ata pak politikanë të brezit të rinj politikë, të cilët premtuan dhe duhej të përfaqësonin një ndryshim moral, politik dhe kulturor, si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë, shpesh përfunduan duke kopjuar të njëjtin model të para-ardhësve të tyre, megjithse pretendonin se do ta rrëzonin atë model sistemi qeverisës, por më kot. Pasojat e këtij dështimi në vazhdimëse, janë të rënda dhe të dukshme sot në të dy anët e kufirit shqiptaro-shqiptar.

Siç thashë më lartë, një ndër këto pasoja serioze, qindra mijëra shqiptarë kanë zgjedhur emigrimin si votën më të qartë të mosbesimit dhe humbjes së shpresës së tyre ndaj politikës aktuale të dështuar në të dy anët e kufirit shqiptaro-shqiptar. Të rinjtë, që duhej të ishin energjia e zhvllimit, dhe intelektualët ndër më të mirët e Kombit, po largohen në masë nga Shqipëria dhe Kosova, njëkohësisht. Ndërkohë që institucionet qeveritare e shtetërore, perceptohen, me të drejtë, nga qytetarët, jo si garanci drejtësie, por si instrumente të interesave të politikës së ditës. Me këto fjalë, unë nuk po them asgjë të re, sepse, modestsisht, i kam thënë shpesh në të kaluarën, as nuk janë të reja për shqiptarët në Shqipëri e Kosovë, pasi janë ata që i vuajnë këto të vërteta të hidhura, nga dita në ditë, pa asnjë shpresë përmirësimi. Por, fatkqesisht, duhet të kujtojmë me dhimbje në zemër, se duke qenë dëshmitarë i zhvillimeve të fundit politike në Shqipëri dhe në Kosovë, konstatojmë edhe sot, ashtu si 15-20 vjet më parë, se kjo ishte dhe mbetet tragjedia e tranzicionit shqiptar. Brezi aktual politik “post-komunist” ndër shqiptarët, që duhej të ndërtonte shtetin, të vendoste lirinë, drejtësinë dhe demokracinë e mohuar shqiptarëve për një kohë shumë të gjatë, po e përjetëson atë sistem politik të korruptuar e autoritar, ndërkohë që shpesh është kthyer në pengesën kryesore për themelimin e një shtetit modern demokratik, me një sistem politik të lirë, të drejtë e demokratik, për të mirën e të gjithë shqiptarëve, pa dallim.

Natyrisht se përgjegjësia për këtë gjëndje të krijuar, nuk është vetëm politike individuale por ajo përfshin pothuaj të gjitha veprimtaritë e jetës shoqërore, mbarë shoqërinë, pra. Problemi është bërë, tanimë, strukturor që prek pothuaj të gjitha nivelet e jetës së shqiptarëve. Është krijuar një sistem i ndërtuar mbi klientelizmin politik i cili me kontrollin partiak të institucioneve prodhon vazhdimisht të njëjtin rezultat: një elitë politike që manipulon dhe i mbijeton sistemit, ndërsa shoqëria mbetet në krizë të vazhdueshme besimi, përball emigrimit, largimit masiv nga trojet stërgjyshore – si alternativë e vetme e njerëve, ndonëse kundër vullnetit personal, familjar e kombëtar, jo e dëshiruar prej shumëve.

Megjithatë historia na mëson një gjë: asnjë sistem i padrejtë nuk është i përjetshëm. Por, ndryshimi nuk do të vijë vetëm nga rotacioni i pushtetit, sepse tranzicioni shqiptar ka treguar se ndërrimi i partive shpesh nuk ndryshon pothuaj asgjë e sidomos jo kulturën e pushtetit. Pas 35-vjet, “post-komunizëm” në Shqipëri dhe pothuaj dy dekada pavarësi të Kosovës, ndryshimi i vërtetë dhe urgjent kërkon gjithashtu një transformim më të thellë. Kërkon institucione të pavarura, drejtësi që nuk i shërben politikës dhe një elitë të re që e sheh politikën si shërbim publik dhe jo si pronë personale.

Paradoksi është jo vetëm i dhimbshëm, por edhe pabesueshëm: dy shtete shqiptare që kanë kaluar përmes historive dramatike të vuajtjeve e të sakrificës kombëtare, sot përballen me një zhgënjim të thellë qytetar ndaj politikës. Në vend që të ndërtonin një kulturë të re politike, shumë aktorë të tranzicionit kanë riprodhuar modele të vjetra të pushtetit – centralizim të vendimmarrjes, klientelizëm dhe politizim të institucioneve dhe shkelje të lirive bazë të njeriut, siç është liria e shtypit. Demokracia nuk mund të mbijetojë vetëm me retorikë patriotike apo me fjalime elektorale. Ajo kërkon institucione të forta, drejtësi të pavarur dhe një elitë politike që e kupton se pushteti është përgjegjësi, jo privilegj.

Sepse në fund të fundit, pyetja nuk është vetëm kush qeveris sot. Pyetja është shumë më e rëndë: a do të vazhdojë Kombi shqiptar të mbetet peng i një klase politike që, sot për sot, ka humbur besimin e qytetarëve të vet? Patjetër që historia do të japë përgjigjen në kohën e duhur. Por një gjë është e sigurt. Një shoqëri që humb besimin te politika – për mirë ose për keq, heret ose vonë — kërkon ta rindërtojë atë nga e para, por me pasoja të pa-parashikueshme për Kombin, sidomos në një botë të pasigurt, si kjo bota në të cilën jetojmë sot.

Avzi Mustafa/

(In memoriam për Prof. Dr. Halim Purellkun)

Më 2 mars 2026, në orët e pasmesnatës, në Shkup, pushoi së rrahuri zemra fisnike, e madhe dhe me ndjenja humane e historianit të pepur të historisë kombëtare, prof. dr. Halim Purellkut. Ishte një lajm i hidhur që e tronditi jo vetëm familjen, por edhe të gjithë miqtë, shokët, kolegët dhe publikun më të gjerë kulturor. 

Çdo vdekje e njeriut është e tillë, e papritur dhe e dhimbshme, pavarësisht lidhjes me jetëgjatësinë dhe gëzimet që ajo sjell. Por, kur ajo përmbush misionin e saj, për ne – të dashurit që kemi jetuar dhe përjetuar jetën me krijimtarinë e tij, pasurimin dhe përparimin e njerëzve dhe botës së jetës – atëherë emocionet tona arrijnë kulmin, dhimbja bëhet më e thellë dhe më e gjerë, ndërsa vetëdija për humbjen e një personaliteti të madh shpërthen në hapësirën e reales.

Kur vdekja Halim Purellkut u bë realitet që duhej pranuar, ne mundëm me dinjitet dhe dhimbje ta shprehim edhe kënaqësinë që në hapësirën tonë shoqërore, në periudhën e zhvillimit madhështor të arsimit, kulturës, shkencës, ai dha një kontribut jashtëzakonisht të rëndësishëm në zhvillimin tonë të përgjithshëm.

Halim Purellku u lind në vitin 1952 në fshatin Serbicë të Kërçovë. Shkollën fillore e kreu në vendlindje, ndërsa shkollën e mesme e përfundoi në gjimnazin “Zef Lush Marku” në Shkup. Studimet për histori i përfundoi në Universitetin e Prishtinës, në vitin 1977, ku më pas mori edhe titullin magjistër i shkencave të historisë. Doktoraturën e mbrojti në Universitetin e Tiranës. 

Gjatë karrierës së tij punoi si profesor në gjimnazin “Zef Lush Marku” në Shkup dhe, më pas, si ligjërues në Universitetin e Tetovës, në Fakultetin Filozofik – dega e Historisë.

Prof. dr. Halim Purellku ishte një shembull i mrekullueshëm i ndershmërisë intelektuale dhe vepruese, i përkushtimit ndaj përparimit e humanizmit me pastërtinë e veprës dhe mobilizimin e potencialit njerëzor midis punonjësve të arsimit e shkencës jo vetëm në Maqedoni, por në tërë hapësirat shqiptare. Si një shembull i ndritur i frymës krijuese dhe arritjeve, prof. Halimi për pesë dekada veproi pa ndërprerë deri në frymën e fundit.

Me ikjen e tij nga kjo botë, në kuptimin fizik do të na mungojë, por ai do të jetë i pranishëm derisa të këtë shqiptarë dhe histori, sepse ai la një mori studimesh e veprash që i takojnë historisë shqiptare. Veprat e tij shkencore, si dhe puna e tij ligjërues në shkollat e mesme dhe në universitet, do të mbeten gjithmonë të ngulitura në mendjen dhe zemrën e shumë gjeneratave të nxënësve, studentëve dhe bashkëpunëtorëve të tij.

Studimet shkencore dhe punimet e tij profesionale kanë vlerë të qëndrueshme në shkencën e historisë. Kjo qëndrueshmëri është vërtetuar edhe me faktin se ai kurrë nuk shkruante pa e dokumentuar punën e tij me të dhëna arkivore e dokumente, që nuk ishin vetëm dëshmi e hultimit të tij, por njëherazi edhe orientim në kërkimet e mëtejshme. Andaj ai i mori vlerësimet më të larta që mund t’i bëhen një autori të shkencave të historisë.

Veprat e tij flasin për një hulumtues dhe veprimtar revolucionar gjatë dekadave të trazuara të historisë sonë. Bashkëkohësit dhe njohësit e personalitetit dhe veprës së prof. Halimit thonë se ai ka ofruar një bazë të çmuar për hulumtime e vlerësime të mëtejshme dhe plotësim të argumenteve historiografike. 

Ai kudo e ngrinte zërin për një rivlerësim të historisë kombëtare dhe atë e kërkonte nëpërmjet një ndërmarrjeje shkencore. Kjo qasje do ta sjellë që ai të jetë një ndër themeluesit dhe drejtuesit e Shoqatës së Historianëve Shqiptarë në Maqedoni, e cila do ta botojë revistën shkencore “Kërkime historike”. Kjo revistë do t’i bëjë bashkë historianët më të mirë shqiptarë, të cilët aty do ta gjejnë tribunën e ndërtimit të mendimit shkencor në fushën e historiografisë shqiptare. Ai ishte organizator edhe pjesëmarrës aktiv në kongrese historike, këshillime dhe marrëveshje të ndryshme për qëllime shkencore. 

Pikëpamjet e tij progresive e të drejta, të artikuluara me një akribi të lartë shkencore, shpeshherë nxirrnin atë si të papërshtatshëm nga regjimi komunist, por edhe më vonë. Për këtë arsye, prof. Halimi ishte nën mbikëqyrjen e vazhdueshme të pushtetit. Megjithatë, kjo nuk e pengoi atë që të vepronte në frymën e përparimit dhe zhvillimin e shkencës. 

Kontributi i tij nuk ishte vetëm shkencor, por edhe kombëtar. Ai ishte njëri ndër themeluesit e Universitetit të Tetovës, të cilin e shihte si mundësi për emancipim kombëtar edhe si mundësi e fuqizimit të identitetit kulturor të shqiptarëve të Maqedonisë.

Vdekja e prof. Halimit është një humbje e madhe për shkencën historiografike shqiptare, por një humbje e madhe edhe për mua. Unë e humba njeriun me të cilin kemi qarë aq halle bashkë që nga shkolla e mesme, në fakultet e në punën tonë universitare, ndërsa kemi marrë pjesë bashkë edhe në shumë simpoziume e debate. 

Halim i dashur, këtë humbje nuk kam si ta përshkruaj ndryshe, pos që të pajtohem me poetin e madh Sergej Esenin:

“Miku im i shtrenjtë, lamtumirë!

Ty këtu në shpirt të kam, ta dish!

Fati po na ndan sot pa dëshirë,  

Po diku do shihemi sërish! 

Lamtumirë mik, pa fjalë e lot!

Vetullat t’i ngrysësh, s’ka përse.

Vdekja s’është gjë e re në botë.

As të rrosh nuk është gjë e re”.

Besarta Hamëz Jashari/

Në përvjetorin e Epopesë së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, si çdo vit më pushtojnë emocione të forta – emocione që marrin kuptim kur e di se janë ndarë dhe përjetuar nga mbarë kombi shqiptar.

Sot e nisa ditën në odën e familjes, ashtu si dikur.

Por sot aty nuk e gjeta babushin tim, siç e gjeja çdoherë… atë që më mbushte me forcë shpirtërore, që më dëgjonte e më këshillonte, atë që më jepte vetëbesim.

Në vend të tij, aty gjeta mixhën Rifatin.

Tek ai e shoh dhe e ndiej një pjesë të babushit tim. Besoj se edhe ai tek unë e sheh dhe e ndien vëllaun e tij, Hamzën – ndoshta edhe diçka më shumë.

Ne e kemi të vështirë ta përmbushim mixhën Rifatin për mungesën e madhe që bart në zemër, për mallin e pashuar për familjen.

Më kujtohet janari i vitit 1996, kur mixha Rifat erdhi ilegalisht në Kosovë dhe qëndronte në shtëpinë e pabanuar të familjes.

Ne fëmijët, duke luajtur në oborr, kishim vërejtur se në “shtëpinë e dytë” ishte një njeri “i huaj”, i cili herë pas here dilte në dritare dhe na shikonte.

Derisa në një moment ai “i huaji” doli nga shtëpia dhe erdhi tek ne… dhe e pamë se ishte mixha Rifati.

Sot, pas tri dekadash, e kujtoj atë moment dhe i kuptoj më thellë emocionet e tij.

Atëherë ai po çmallej duke i parë fëmijët e vet nga larg, pa pasur mundësi t’i përqafonte.

Sot, pas gjithë këtyre viteve, ai po çmallet me nipat e mbesat e tij… duke përmbushur mungesën e gjatë të përqafimeve.

Gëzuar Epopeja e të lavdishmes UÇK.

Lavdi