Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Çdo cikël i ri i blerjeve ushtarake në Ballkan shoqërohet me tituj mediatikë që paralajmërojnë një “garë armatimi” ose madje një luftë të re në rajon. Megjithatë, një analizë objektive e kapaciteteve ushtarake, ekonomike, demografike dhe logjistike tregon se realiteti është dukshëm më ndryshe.

Nëse analizohen zhvillimet e viteve të fundit, del qartë se vetëm Greqia po ndërton një kapacitet të mirëfilltë ushtarak me karakter strategjik. Programi i saj për blerjen e 20 avionëve luftarakë F-35, modernizimi i flotës ajrore me një kosto totale 3.47 miljard euro dhe sigurimi i tre fregatave moderne e vendosin atë në një nivel krejtësisht tjetër krahasuar me shtetet e tjera të Ballkanit.

Këto investime janë pjesë e një strategjie afatgjatë që lidhet me pozicionin gjeostrategjik të Greqisë në Mesdheun Lindor, mbrojtjen e interesave detare dhe përmbushjen e detyrimeve brenda NATO-s.

Ndërkaq, shumica e vendeve të tjera të Ballkanit realizojnë blerje të kufizuara ushtarake që kanë më shumë karakter politik, diplomatik dhe simbolik sesa përgatitje reale për zhvillimin e një lufte konvencionale.

Një nga elementët kryesorë të fuqisë ushtarake nuk është vetëm teknika, por para së gjithash kapaciteti njerëzor. Në këtë aspekt, Ballkani përballet me një realitet të ri: rënien demografike, emigrimin masiv dhe mungesën e personelit ushtarak.

Edhe Serbia, e cila shpesh paraqitet si fuqia më e madhe ushtarake në rajon, në praktikë nuk disponon potencial njerëzor për një luftë të zgjatur. Numri efektiv i ushtarëve aktivë mbetet rreth 20 mijë, ndërsa shtetet e tjera të rajonit kanë forca edhe më të vogla. Këto shifra nuk krijojnë potencial për operacione të gjera ushtarake, sidomos në kushtet e luftës moderne.

Përvoja nga lufta në Ukrainë ka dëshmuar se fituesi nuk përcaktohet vetëm nga numri i tankeve apo avionëve, por nga aftësia për të mbajtur funksionale logjistikën për muaj e vite me radhë.

Asnjë shtet i Ballkanit, me përjashtim të kapaciteteve më të zhvilluara të Greqisë, nuk disponon bazën industriale dhe rezervat logjistike për të zhvilluar një konflikt të gjatë ushtarak. Lufta kërkon furnizim të pandërprerë me armë, municion, karburant, mjete transporti, pajisje mbrojtëse, uniforma, ushqim, shërbime shëndetësore, mirëmbajtje teknike dhe mbështetje financiare. Pikërisht në këtë segment shfaqen dobësitë më të mëdha të shumicës së vendeve të rajonit.

Prandaj, blerja e disa sistemeve të armatimit nuk duhet të interpretohet automatikisht si përgatitje për luftë. Në shumë raste, këto investime synojnë modernizimin e forcave të armatosura, rritjen e ndërveprueshmërisë me NATO-n, forcimin e marrëdhënieve me partnerët strategjikë dhe dërgimin e mesazheve politike në politikën rajonale. Në Ballkan ekziston më shumë një garë për ndikim politik sesa një garë për luftë. Armatimi përdoret shpesh si instrument diplomatik, si element prestigji kombëtar ose si pjesë e partneriteteve strategjike me fuqitë e mëdha, ndërsa mundësia reale për zhvillimin e një lufte konvencionale mbetet shumë e kufizuar.

Nëse rajoni do të përballej me një krizë serioze sigurie, shumica e shteteve do të mbështeteshin në mekanizmat kolektivë të NATO-s, partneritetet ndërkombëtare dhe bashkëpunimin rajonal, jo në kapacitetet e tyre të pavarura për zhvillimin e një lufte të gjatë. Prandaj, pyetjes “A po armatoset Ballkani?”, përgjigjja ime profesionale është: Po, Ballkani po modernizon forcat e tij të armatosura, por kjo nuk do të thotë se po përgatitet për luftë. Përjashtim për nga shkalla dhe ambicia strategjike paraqet Greqia, e cila po ndërton një kapacitet të avancuar ushtarak me dimension rajonal dhe mesdhetar.

Shtetet e tjera kryesisht investojnë në modernizim, në përmbushjen e standardeve të aleancave dhe në forcimin e pozitës së tyre politike, ndërsa mungesa e personelit, kufizimet ekonomike dhe pamundësia për të siguruar logjistikën e një konflikti të zgjatur e bëjnë skenarin e një lufte konvencionale në Ballkan shumë pak të mundshëm. Siguria e Ballkanit nuk do të varet nga numri i armëve të blera, por nga stabiliteti politik, bashkëpunimi rajonal, respektimi i së drejtës ndërkombëtare dhe ruajtja e ekuilibrit strategjik. Në këtë kuptim, diplomacia mbetet arma më e fuqishme për paqen në rajon.

28 Vjet nga Rënia e Mark Tunë Lleshit dhe Kolë Gjon Lleshit.

Më 7 gusht 1998, në njanën prej periudhave ma të vështira të luftës për çlirimin e Kosovës, në Vraniq të Gjakovës ranë Mark Tunë Lleshi dhe Kolë Gjon Lleshi.

Njëzet e tetë vjet ma vonë, emnat e tyne vazhdojnë me qenë pjesë e historisë dhe kujtesës së Kosovës. Sakrifica e tyne nuk përfaqëson vetëm historinë e dy burrave, por edhe historinë e nji familjeje shqiptare që pagoi nji çmim jashtëzakonisht të randë për lirinë e atdheut.

Mark Tunë Lleshi, i lindun më 24 mars 1926, ishte 72 vjeç kur ra. Pavarësisht moshës, kur lufta mbërriti në fshatin dhe familjen e tij, ai qëndroi përkrah atyne që po e mbronin vendin.

Më 7 gusht 1998, gjatë sulmit të forcave serbe mbi Vraniq, Marku u vra.

Po atë ditë, jetën e dha edhe Kolë Gjon Lleshi, i lindun më 15 mars 1967.

Historia e Kolës asht veçanërisht prekëse, sepse ai kishte jetue në Gjermani, mbasi ishte largue prej Kosovës për shkak të përndjekjes. Mund të kishte qëndrue jashtë, larg luftës dhe rrezikut.

Por kur Kosovës i duheshin bijtë e saj, Kola u kthye prej Gjermanisë dhe iu bashkue Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Më 7 gusht 1998, Marku dhe Kola ranë bashkë në Vraniq.

Katër pjesëtarë të nji familjeje

Sakrifica e Markut dhe Kolës nuk do të ishte humbja e fundit për familjen Lleshi.

Sot, Marku dhe Kola pushojnë përkrah Prend Zef Lleshit dhe Memë Zef Lleshit, dy pjesëtarë të tjerë të familjes që luftuen në radhët e UÇK-së.

Prendi dhe Mema e vazhduen luftën edhe mbas gushtit të vitit 1998. Më 28 janar 1999, edhe ata ranë në luftimet kundër forcave serbe në zonën e Godenit të Hasit.

Brenda pak muajve, nji familje kishte humbë katër burra në luftën për çlirimin e Kosovës:

Mark Tunë Lleshi.

Kolë Gjon Lleshi.

Prend Zef Lleshi.

Memë Zef Lleshi.

Varret e tyne në Vraniq qëndrojnë sot pranë njani-tjetrit, si nji kujtesë e përhershme e asaj që kjo familje dha për Kosovën.

Ata na kujtojnë edhe nji të vërtetë të randësishme për historinë tonë kombëtare. Lufta e Kosovës u përkiste shqiptarëve prej krahinave, familjeve dhe traditave të ndryshme fetare. Shqiptarë katolikë dhe myslimanë luftuen, vuejtën dhe ranë për të njajtën tokë.

Familja Lleshi vinte prej traditës shqiptare katolike të Kosovës, por liria për të cilën këta burra luftuen i përkiste krejt Kosovës.

Sakrifica e tyne ishte për atdheun, për popullin dhe për brezat që do të vinin mbas tyne.

Nji traditë ma e vjetër se lufta

Historia e familjes së Markalleshëve nuk filloi me luftën e viteve 1998–1999.

Kjo familje asht kujtue për nji traditë shumë ma të vjetër qëndrese dhe sakrifice. Në përkujtimet zyrtare të Betejës së Markalleshëve janë kujtue edhe brezat e ma hershëm të familjes, të cilët kishin përjetue përndjekje dhe kishin dhanë jetën në periudha të ndryshme të historisë së vështirë të Kosovës.

Kjo i ban katër varret në Vraniq veçanërisht domethanëse.

Ato tregojnë historinë e katër burrave, por edhe historinë e brezave.

Na kujtojnë se liria e Kosovës nuk erdhi lehtë.

Ajo u fitue përmes sakrificave të jashtëzakonshme të familjeve anembanë atdheut tonë.

I kujtojmë me nderim

Më 7 gusht 2026, shënohen 28 vjet prej ditës kur Mark Tunë Lleshi dhe Kolë Gjon Lleshi dhanë jetën.

I kujtojmë me mirënjohje.

Kujtojmë edhe Memë dhe Prend Zef Lleshin, të cilët e vazhduen luftën dhe ranë vetëm pak muaj ma vonë.

Kujtojmë secilën familje shqiptare që i përcolli bijtë dhe bijat e veta në luftë, pa e dijtë a do të ktheheshin ndonjëherë në shtëpi.

Liria që gëzon Kosova sot nuk na erdhi dhuratë.

Ajo mban emna.

Ajo mban sakrificë.

Ajo mban historitë e familjeve si familja Lleshi.

Njëzet e tetë vjet ma vonë, e kemi për detyrë me i përmendë emnat e tyne dhe me u siguru që brezat e rinj ta kuptojnë çka dhanë ata.

Mark Tunë Lleshi.

Kolë Gjon Lleshi.

Memë Zef Lleshi.

Prend Zef Lleshi.

Kosova mos i harroftë kurrë.

Lavdi Dëshmorëve të Kombit!

Elizabeta Tomë Mrijaj

New York – Klinë

Prof. Hasan Bello/

Në interes të lexuesve të ndryshëm që më shkruajnë dhe më pyesin, duke marë shkas nga një emision televiziv lidhur figurën e Esat pashë Toptanit; rolin e tij në mbrojtjen e Shkodrës nga agresioni serbo-malazez në vitet 1912-1913 dhe mbi të gjitha për vrasjen e Hasan Riza Pashës, po i sqaroj publikisht.

Për Luftën e Shkodrës ka shumë libra dhe pak studime. Për këtë arsye ka vite që mbledh materiale arkivore dhe literaturë. Por, për shkak të mbështetjes financiare më duhet ende disa kohë për të realizuar një studim që kam nisur, duke u mbështetur në burime dokumentare.

Megjithatë, më afër të vërtetës për këtë ngjarje kanë shkruar këta autorë shqiptarë: 1) Tahir Kolgjini i cili që në 1977 ka botuar një libër në Stamboll “Esat Pashë Toptani tradhëtar apo patriot?”, i ribotuar dy herë; 2) Ilir Ikonomi dhe 3) dy librat e intelektualit tironc Xhemal Kusi. Ky i fundit jep edhe emrat e oficerëve shqiptarë që organizuan vrasjen e Hasan Riza Pashës, si vendim unanim, për arsye se ai kishte planifikuar tërheqjen.

Kjo e fundit është pranuar edhe nga dy ndihmësit e Hasan Riza Pashës, që ishin njëkohësisht anëtarë të shtabit që drejtoi luftën. Në vitin 1933 ata botuan librin “Mbrojtja e Shkodrës”, të cilin unë e kam fotokopjuar që kur isha student në këtë qytet në bibliotekën e universitetit. Për kujtim e ruaj ende dhe sot. Më pas libri në fjalë u ribotua në 2007 nga Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Turke në Ankara (Abdurrahman Nafiz – Kiramettin, 1912-1913 Balkan Savaşı’nda İşkodra Savunması (I-II Cilt), Ankara, Genelkurmay Başkanlığı, 2007). Pra, konsiderohet burim serioz nga dëshmitarë të dorës së parë.

Në këtë libër autorët shpjegojnë se Hasan Riza Pasha kishte marrë këtë vendim për fatin e kalasë:

“Dhjetë ditë para se të mbaronin rezervat e ushqimit, do t’u jepnim ushtarëve tri ditë leje dhe do t’i ushqenim mirë. Ditën e katërt do të dilnim nga zona midis Traboshit dhe Bunës drejt Tivarit (Barit), do të marshonim drejt portit austriak të Spicës (Spizza), që ndodhej 60 kilometra larg Shkodrës. Duke e pasur Austrinë në krahët tanë, do të qëndronim në një vijë mbrojtjeje që do ta forconim brenda Malit të Zi, do të rezistonim derisa të mbaronin plotësisht furnizimet dhe, nëse do të detyroheshim, do të kalonim në territorin austriak.

Hollësitë e këtij plani i kishte diskutuar me major Abdurrahman Nafiz Beun.

Në Shkodër dhe në frontet e tjera do të liheshin disa batalione rezerviste dhe vullnetarë vendas. Njësive do t’u thuhej:

“Flota osmane do të zbarkojë trupa në Tivar dhe Ulqin; ne do të shkojmë t’i presim dhe do t’u hapim rrugën.”

Kështu do të krijohej një entuziazëm i madh dhe me këtë vrull do të sulmoheshin forcat malazeze në frontin e Traboshit.

Mendohej se përballë Traboshit, në male, ndodhej vazhdimisht një brigadë armike dhe, për shkak të përforcimit të vazhdueshëm të armikut në atë front, hezitohej të ndërmerrej ky operacion.

Hasan Riza Pasha, në përgjithësi, e mbante shumë të fshehtë planin e veprimit që kishte menduar”.

Në fakt flota osmane nuk do të zbarkonte me të vërtetë në Tivar dhe në Ulqin. Ky ishte një truk për të motivuar forcat.

Dhe çfarë ndodhi? Plani u mësua nga Esat Pasha dhe oficerët shqiptarë, të cilët më kot u përpoqën ta bindnin Hasan Riza Pashën se terreni i Malit të Zi ishte shumë i thepisur dhe nuk do të lejonte tërheqjen e trupave osmane.

Nga ana tjetër, largimi nga Shkodra do ta linte popullsinë në mëshirë të fatit dhe bajonetave serbo-malazeze. Nuk duhet harruar se më shumë se gjysma ose aty aty me forcat osmane, ishin forcat vullnetare/rezerviste që kishte mbledhur Esat Pasha. Çdo bëhej me këto forca pas largimit të trupave osmane? Prandaj junta shqiptare (emrat i jep Xhemal Kusi) mori vendim të vriste Hasan Riza Pashën dhe të vijonte mbrojtjen e Shkodrës, e cila u realizua me dinjitet edhe për gati tre muaj e gjysmë derisa Fuqitë e Mëdha morën vendim që ajo t’i ngelte shtetit të ardhshëm shqiptar.

Betejat më të përgjakshme kundër serbo-malazezve u zhvilluan mbas vrasjes së Hasan Riza Pashës. Shumë shqiptarë me siguri që nuk kanë dëgjuar për Betejën ose “Kasaphanën e Bërdicës”, ku për disa orë janë vrarë nga të dyja palët më shumë ushtarë saç janë vrarë në vitet e LDB nga të gjitha formacionet politike.

(Më poshtë është faqja e librit në turqisht që kam cituar që flet për planin e tërheqjes së Hasan Riza Pashës)

Hektor Merko/

For over two decades, the families of more than 1,500 people missing from the 1998–1999 Kosovo War have lived in a state of prolonged grief, waiting for answers that remain buried in hidden mass graves. Time and again, Belgrade has sat at international negotiation tables, signing high-profile declarations promising full transparency, institutional cooperation, and open archives.

Yet, as recent events demonstrate, there is a stark and sinister gap between what Serbia signs in Brussels and what it enforces at home. Far from actively assisting in locating the missing, the Serbian state apparatus has shifted from passive obstruction to active sabotage, criminalizing the very individuals who come forward with information.

A Trail of Paper Promises

On paper, Serbia has bound itself to comprehensive international frameworks aimed at resolving the fate of missing persons:

The Brussels Declaration on Missing Persons (May 2023): Endorsed at the highest political level in EU-facilitated talks, this declaration explicitly committed both parties to step up efforts in identifying burial sites. Serbia pledged full access to reliable information, including classified military and police archives.

The Joint Commission Frameworks (December 2024 & January 2026): Belgrade agreed to operationalize the Terms of Reference for an EU-chaired Joint Commission to oversee exhumations and streamline information sharing.

Decades of International Oversight: Under the auspices of the ICRC and the International Commission on Missing Persons (ICMP), a formal precedent of technical cooperation was established.

These agreements were presented to the international community as evidence of reconciliation and goodwill. In practice, however, they have served as diplomatic cover.

Criminalizing the Truth: The Kalludër Incident

The reality of Belgrade’s stance was laid bare at the end of July 2026. Following forensic breakthroughs by Kosovo Police, forensic experts, and EULEX at a confirmed mass grave site in the village of Kalludër (Zubin Potok), Serbian security forces responded not with assistance, but with retribution.

Serbian authorities arrested a local Kosovo Serb (identified as R.T.) on charges of “espionage.” His alleged crime? Cooperating with authorities to provide information that helped locate the remains of war victims and identify wartime perpetrators.

By framing humanitarian disclosure as high treason, Belgrade sent an unmistakable signal to anyone holding knowledge of hidden grave sites: If you speak the truth, you will be prosecuted. This is direct state intimidation, ensuring that state archives remain tightly sealed to protect wartime perpetrators.

A Deadly Historical Amnesia

The international community’s current naivety mirrors the fatal miscalculations of the 1990s. In Albanian culture, there is the concept of besa—an unbreakable pledge, a word of honor that costs a life to break. For decades, the Western world has operated under the delusion that the political establishment in Belgrade operates by a diplomatic besa. History has proven otherwise.

Have we learned nothing from the broken cease-fires of the 1990s? Time and again, Serbian military and political leadership used signed agreements to stall international intervention while continuing campaigns of ethnic cleansing on the ground. The most devastating consequence of trusting a paper pledge over physical enforcement occurred in Srebrenica. There, innocent civilians sought refuge in a designated UN “safe area” under the theoretical protection of a cease-fire and Dutch peacekeepers, only to be systematically slaughtered by Bosnian Serb forces while the world watched.

The lesson of the 90s was written in blood: agreements with this apparatus, without strict enforcement, are dangerous illusions.

The European Union’s Dangerous Double Standard

When a state criminalizes the fulfillment of an agreement it signed, the diplomatic response cannot remain business as usual. Yet, the European Union has repeatedly opted for a maddening double standard, relying on false equivalencies rather than holding Belgrade accountable.

This approach reached a new low when Serbian Minister of Public Administration and Local Self-Government, Snežana Paunović, openly stated she would have ethnically cleansed Albanians in 1998, an undisguised endorsement of mass atrocities. The EU’s reflex was to issue a boilerplate diplomatic statement urging “both sides to tone down the rhetoric.”

But what rhetoric, exactly, were Kosovar Albanians supposed to tone down? While Belgrade flaunts genocidal nostalgia and arrests citizens who help locate mass graves, Kosovo’s leadership and the families of the victims have remained remarkably patient, diplomatic, and fully cooperative with the grueling process of finding the missing. Equating the aggression of the perpetrator with the patience of the victims is not diplomacy; it is appeasement.

The Bottom Line

Reconciliation cannot be built on state-enforced silence, nor can justice be achieved through performative signatures in Brussels. Serbia must be held accountable not for the declarations it signs, but for the actions it takes.

The EU is rewarding Serbia’s arrogance. It must stop once and for all if any kind of stability in the region is expected.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Pasi përfundova leximin e librit të shkëlqyer të ambasadorit amerikan Christopher R. Hill, Në shërbim larg vendit, nisa një tjetër vepër po aq interesante: librin e ish-profesorit tim, historianit zviceran nga Universiteti i Vjenës (Austri), Oliver Jens Schmitt, Shqiptarët: Një histori midis Lindjes dhe Perëndimit.

Në këtë studim, Schmitt i vendos zhvillimet kryesore të historisë shqiptare në një kontekst më të gjerë ballkanik, evropian dhe të Lindjes së Afërme. Qëllimi i tij, siç thekson edhe vetë autori, është që larmia dhe pasuria e historisë shqiptare të bëhen të kuptueshme përmes disa shembujve përfaqësues, duke ruajtur një interpretim të qartë dhe të ekuilibruar, pavarësisht përqendrimit të domosdoshëm te ngjarjet dhe proceset themelore.

Një nga reflektimet më domethënëse të Schmitt-it lidhet me pozitën historike dhe identitare të shqiptarëve. Ai vëren se shqiptarët përbëjnë popullin me shumicën më të madhe myslimane në Evropë dhe se, edhe sot, vazhdojnë të përballen me pyetjen se cilës hapësirë qytetëruese i përkasin: botës islame apo Evropës së krishterë. Sipas tij, “çështja shqiptare”, e në veçanti e ardhmja e Kosovës, ka ndikuar jo vetëm në historinë e Ballkanit, por edhe në zhvillimet e politikës evropiane.

Libri paraqet historinë e shqiptarëve, nga antikiteti deri në ditët tona, si një proces dinamik dhe të mbushur me transformime politike, shoqërore e kulturore. Në këtë mënyrë, ai ndërton një bazë të rëndësishme për të kuptuar më mirë jo vetëm historinë e shqiptarëve, por edhe zhvillimet më të gjera të Evropës Juglindore.